Πατερικές αναφορές στο ΔΑΝΙΗΛ (Σωσάννα) 1:42

Πώς λοιπόν θα μπορούσαν να διαφέρουν ως προς το κτιστό και το άκτιστο; Και το ενιαίο της ουσίας και της ενέργειας το κατανοούμε, όχι με την έννοια ότι έχουν την ίδια σημασία, αλλά ως προς το αχώριστο, καθώς ολόκληρος, μόνος και πάντοτε ο Θεός γνωρίζεται με τρόπο αδιαίρετο μέσα από κάθε ενέργεια. Διότι από αυτό μάλλον αναδεικνύεται ότι το θείο δεν είναι σύνθετο, αλλά απλό, όπως λέει σχετικά και ο σοφός Δαμασκηνός: «για να μην είναι σύνθετο το θείο, πράγμα που αποτελεί έσχατη ασέβεια, πρέπει καθένα από όσα λέγονται για τον Θεό να μην θεωρούμε ότι σημαίνει κάτι για την ουσία, αλλά ότι δηλώνει είτε τι δεν είναι ο Θεός, είτε κάποια σχέση, είτε κάτι από αυτά που ακολουθούν τη θεία φύση, είτε ενέργεια». Διότι το όνομα Θεός είναι όνομα ενέργειας, «από το θέειν (να τρέχει) και να φροντίζει τα πάντα, ή το αίθειν, που σημαίνει να καίει», ή από το «να θεάται (να βλέπει) τα πάντα»· «διότι είδε τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους συλλαμβάνοντάς τα άχρονα με τον νου του· και το καθένα σύμφωνα με τη θεληματική του και άχρονη σκέψη, η οποία, όντας προορισμός και εικόνα και παράδειγμα, πραγματοποιείται στον προκαθορισμένο καιρό». Αυτό λοιπόν που δημιουργείται είναι κτιστό, ενώ ο προορισμός και το θείο θέλημα και η πρόγνωση συνυπάρχουν εξαρχής με την ουσία του Θεού και είναι άναρχα και άκτιστα· και κανένα από αυτά δεν είναι η ουσία του Θεού, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως.

«Διότι πρέπει οπωσδήποτε τα φυσικά ιδιώματα να είναι κατάλληλα προς τις φύσεις». Βλέπεις ότι η ενέργεια του Θεού δεν είναι φύση ούτε ουσία, αλλά κάτι το φυσικό και ουσιώδες; Και ότι είναι άκτιστη και όχι κτιστή, αν και είναι κάτι διαφορετικό από τη φύση; «Διότι από όσα λέγονται για τον Θεό, άλλα μεν σημαίνουν το τι δεν είναι, όπως όλα τα αφαιρετικά, άλλα δε παρεπόνται στη θεία φύση, όπως είναι η αγαθότητα και η απλότητα και η ζωή και γενικά κάθε είδος αρετής, ενώ άλλα έχουν σημασία δύναμης και ενέργειας, όπως είναι και η λέξη "θεότης"»· «διότι από το ότι βλέπει (θεᾶσθαι) τα πάντα», δηλαδή τα γνωρίζει, έλαβε αυτήν την επωνυμία ο Θεός. Τι λοιπόν; Άρχισε άραγε ποτέ αυτήν την ενέργεια Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους; Βλέπεις ότι είναι άκτιστη και άναρχη μια τέτοια ενέργεια, αν και είναι διαφορετική από την ουσία του Θεού, εφόσον δεν ανήκει σε όσα συνιστούν την ουσία Του, αλλά σε όσα υπάρχουν γύρω από Αυτόν; Και όσα παρεπόνται στη θεία φύση, υπήρξε άραγε εποχή που δεν την ακολουθούσαν;

Αλλά, σαν από γεωμετρικό πόρισμα, αποδεικνύεται και από αυτό ότι η ενέργεια του Θεού που μεταδίδεται στους αγίους είναι άναρχη· διότι οι ένθεοι προφήτες μετέχουν στην πρόγνωση των πραγμάτων που δεν υπάρχουν ακόμη, η οποία πρόγνωση ενυπάρχει ανάρχως μόνο σε Εκείνον που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους. Τι ισχύει λοιπόν; Μήπως η πρόγνωση είναι η ουσία του Θεού, την οποία ο Κύριος μετέδωσε και στον Δαβίδ;

Εάν δε κάποια άλλη από τις ενέργειες ονομάζεται θεότητα από τους αγίους, είτε μία είτε δύο είτε περισσότερες —διότι και το να βρίσκεται πανταχού παίρνει την ονομασία «θεότητα» από το «θείν» (τρέχειν) και σαν να φτάνει παντού· και το να μη βρίσκεται πουθενά από το «θέοντα» (εκείνον που τρέχει), σαν να ξεφεύγει από παντού· και η λαμπρότητα του Θεού, την οποία και οι απόστολοι είδαν στο όρος, στην οποία και τώρα εν είδει αρραβώνος αλλά και στον μέλλοντα αιώνα τελειότερα θα συμμετέχουν οι άγιοι, ονομάζεται θεότητα από το «αίθειν», δηλαδή το λάμπειν· και η καθαρτική δύναμη από το «αίθειν», δηλαδή το να καίει και να αναλώνει κάθε κακία· και το να γνωρίζει τα πάντα από το ότι ο Θεός «θεάται» τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους· και το να προνοεί από το να «εφορά» (επιβλέπει), και επιπλέον το να θεοποιεί—, όλα αυτά λοιπόν είναι πρόοδοι και εκφάνσεις και δυνάμεις και ενέργειες εκείνης της μίας θεότητας, οι οποίες ενυπάρχουν σε αυτήν φυσικώς και αναφαιρέτως. Αυτές, όποιος τις αφαιρέσει από εκείνην και τις υποβιβάσει σε κτίσμα, συμπαρέσυρε μαζί και εκείνην, ή μάλλον ο ίδιος ζημιώθηκε ως προς τον σεβασμό προς αυτήν, όπως ακριβώς ο Βαρλαάμ που —αλίμονο— έτσι ενήργησε και αυτό έπαθε, καθώς και εσείς που μαθητεύσατε κοντά του και τον χρησιμοποιήσατε ως δάσκαλο στα θεία.

Εσύ όμως, θέτοντας τους λόγους τους υπό τον κανόνα της ευσέβειας, ο οποίος ορίζει ότι η θεότητα του αυτού Θεού αφενός είναι μία, αφετέρου δεν ταυτίζεται μόνο με την ουσία, θα αποδείξεις ότι αυτοί είναι όντως πολυθεϊστές, διότι κακώς ισχυρίζονται ότι η θεότητα του Θεού είναι κτιστή και άκτιστη, διδάσκοντας ότι μόνο η ουσία Του είναι άκτιστη θεότητα, ενώ υποβιβάζουν σε κτίσμα την εποπτική δύναμη και ενέργεια Εκείνου που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, καθώς και το αξίωμά Του, την εξουσία και την πρόνοιά Του.

Αλλά και όταν γράφει κατά των πνευματομάχων ο ίδιος άγιος, λέει: «η θεία φύση υπερβαίνει κάθε σημασία που εκφράζεται με τον λόγο. Επομένως, η ονομασία της θεότητας δεν παριστά τη φύση, αλλά τη θεατική δύναμη». Ποιος λοιπόν, εκτός από τον Βαρλαάμ και τον Ακίνδυνο και όσους έχουν ξεπέσει στην ίδια με αυτούς ασέβεια, θα συγκαταλέξει ανάμεσα στα κτιστά τη θεατική δύναμη Εκείνου που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, για τον λόγο ότι η θεία φύση υπερέχει αυτής κατά τρόπο ανέκφραστο; Ο δε μέγας Αθανάσιος λέει: «το να είναι Θεός είναι δεύτερο της φύσεως· διότι και εμείς, εάν γίνουμε μιμητές του Θεού, γινόμαστε μεν θεοί, αλλά δεν μπορούμε να αποκτήσουμε την ίδια φύση». Ποιος, λοιπόν, εάν δεν επιθυμεί να γίνει κοινωνός της ασέβειας του Βαρλαάμ και του Ακινδύνου, θα ισχυριστεί ότι το να είναι Θεός ο Θεός είναι κάτι κτιστό, επειδή ως προς αυτό κοινωνεί με τους αγίους, ενώ κατ' ουσίαν παραμένει και σε αυτούς αμέθεκτος;

Πώς η πρόνοια του Θεού, η οποία προέρχεται από τον αμέθεκτο Θεό, υπερεκχειλίζει και μετέχεται από όσους έχουν στραφεί προς τη θέωση, θα μπορούσε να είναι άγγελος ή ψυχή ή κάποιο από τα κτίσματα; Πώς η εκθεωτική και αγαθοποιός δύναμη του Θεού ή η εποπτική δύναμη Εκείνου που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, θα λάβει αρχή υπάρξεως; Ποιος διαθέτει νου και, επιθυμώντας να συγκαταλέγεται στους ευσεβώς φρονούντες, θα μπορούσε ποτέ να συλλάβει κάτι τέτοιο με τον νου του;

Αυτοί, λοιπόν, ονομάζουν εδώ θεότητα τη θεατική δύναμη και την ενεργητική και εποπτική εξουσία. Σε άλλα σημεία των κειμένων τους ονομάζουν έτσι και άλλες δυνάμεις του Θεού. Ο δε μέγας Διονύσιος ονομάζει θεότητα και την ουσία του Θεού και την προνοητική δύναμη που προέρχεται από τον αμέθεκτο Θεό, την αυτοθέωση, από την οποία τα όντα που μετέχουν σε αυτήν είναι και λέγονται ένθεα. Επομένως, την εποπτική εξουσία του Θεού, δηλαδή την πρόνοια και τη θεατική δύναμη Εκείνου που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, κανένας απολύτως δεν θα την κατέτασσε μαζί με τα κτίσματα, εκτός αν έχει χάσει τελείως τα λογικά του. Αλλά και η θεοποιός δύναμη, επειδή είναι προφανώς μετοχή, εφόσον μετέχεται από τους ένθεους, είναι άκτιστη. Διότι ότι κάθε μετοχή υπάρχει άναρχα, το δίδαξε λίγο πιο πάνω ο βαθύς γνώστης των θείων Μάξιμος. Το ότι δε η ουσία του Θεού υπέρκειται αυτών ως προς το άφραστο και το αμέθεκτο, το δήλωσε εδώ μαζί με τον μέγα Βασίλειο και ο θείος Γρηγόριος Νύσσης. Και προσέθεσε και τούτο, ότι αν και είναι άκτιστη, η θεατική δύναμη του Θεού δεν είναι ο Υιός του Θεού ή το Άγιο Πνεύμα. Διότι το καθένα από αυτά είναι άφραστο, και όχι απλώς άφραστο, αλλά εξίσου με τον Πατέρα.

Ενώ λοιπόν προθυμοποιούμουν να προαγάγω περαιτέρω τον λόγο περί εκείνου του θειοτάτου φωτός, με διέκοψε αυτός που προέβαλλε τις ρητορείες του Ακινδύνου, λέγοντας: «Αλλά δεν σου φαίνεται ότι ο ιερός Δαμασκηνός λέει τα αντίθετα από τον μέγα Γρηγόριο που φέρει την επωνυμία της θεολογίας; Διότι, ενώ ο τελευταίος είπε ότι το θεληθέν δεν αποτελεί ίδιον της θελήσεως, ο πατέρας Δαμασκηνός ανέφερε ότι τα δημιουργήματα προέρχονται από τη θέληση. Και βεβαίως, αυτά είναι τα θεληθέντα.» «Σε κανένα από αυτά τα ζητήματα οι άγιοι δεν λέγουν αντίθετα ούτε διαφωνούν», του αποκρίθηκα και πάλι εγώ, «έστω και αν εσείς, από αμάθεια, παρουσιάζετε τους θεοφόρους πατέρες να μη συμφωνούν, όχι μόνο μεταξύ τους, αλλά σε πολλά σημεία ούτε καν με τον ίδιο τους τον εαυτό. Διότι, ακούγοντάς τους να ονομάζουν 'θεότητα' τόσο τη θεία φύση όσο και τη λαμπρότητα της θείας φύσεως –και όχι μόνο αυτήν, αλλά και την εξουσία και την εποπτική δύναμη Εκείνου που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, η οποία δύναμη είναι σαφώς άκτιστη, πώς αλλιώς άλλωστε; και έχει τη θεία φύση να υπέρκειται από την ίδια κατά το εντελώς ανέκφραστο, αμέθεκτο και απερινόητο– εσείς, νομίζοντας ότι αντιφάσκουν, τους αντιπαραθέτετε όσους λέγουν 'ένας Θεός, διότι μία και η θεότητα'. Και όπως ακριβώς παραλάβαμε να πιστεύουμε σε έναν Θεό, έτσι διδαχθήκαμε να ομολογούμε και μία θεότητα, μολονότι δεν λέγονται το ένα από τους μεν και το άλλο από τους δε, αλλά και τα δύο από τους ίδιους.»

Ο Γρηγοράς, λοιπόν, αναμειγνύοντας με αυτόν τον τρόπο το ψεύδος με την αλήθεια και προσθέτοντας στους ευσεβείς λόγους και τα δόγματα τις δικές του ασεβείς εκφράσεις και αντιλήψεις, κάνει τα πράγματα που είναι εντελώς απαλλαγμένα από κάθε πονηρία να φαίνονται πονηρά σε όσους δεν προσέχουν, αν και δεν είναι συνεπής με τον εαυτό του ούτε καν στις συκοφαντίες του. Διότι, ενώ ο Παλαμάς ανατρέπει την πολυθεΐα του Βαρλαάμ και του Γρηγορά, οι οποίοι διχοτομούν άφρονα τον Θεό και κατατέμνουν σε κτιστή και άκτιστη τη μία θεότητα, κατά την ουσία και την ενέργεια, του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, και αποκαλούν τη μεν άφραστη και εντελώς υπερώνυμη ουσία ως την μόνη άκτιστη, τη δε θεατική δύναμη Εκείνου που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους (η οποία κατά τους θεολόγους ονομάζεται θεότητα) την αποκαλούν κτιστή θεότητα, ο Γρηγοράς ισχυρίζεται ότι ο Παλαμάς κηρύττει πολυθεΐα. Και ενώ ο Παλαμάς λέει ότι διαφέρει κατά τον άφραστο τρόπο η εντελώς υπερώνυμη ουσία από την ενέργεια που ονομάζεται θεότητα, ο Γρηγοράς κάνει λόγο περί κατώτερου και ανώτερου, σαν να μην ήταν αυτός που φανερά και αληθινά κηρύττει ότι υπάρχει κατώτερη και ανώτερη θεότητα του Θεού, ονομάζοντας τη μία άκτιστη και την άλλη κτιστή. Πώς, άλλωστε, δεν θα ήταν εντελώς και με κάθε τρόπο κατώτερο από το άκτιστο το κτιστό;

Επειδή λοιπόν και σύμφωνα με τον Γρηγορά το όνομα Θεός παριστάνει τη θεατική δύναμη του Θεού, αυτή δε, κατά τους θεολόγους, διαφέρει από τη θεία φύση (διότι τη θεία φύση, σύμφωνα με αυτούς πάλι, κανένα όνομα δεν την παριστάνει) και καθετί που διαφέρει με οποιονδήποτε τρόπο από τη θεία φύση είναι κτιστό, κατά τον Γρηγορά, άρα κτιστή κατ' αυτόν είναι τώρα η θεατική δύναμη Εκείνου που βλέπει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, δηλαδή προαιωνίως. Αλλά πάλι τίποτα το προαιώνιο, κατά τον Γρηγορά, δεν διαφέρει με οποιονδήποτε τρόπο από τη θεία φύση. Επειδή λοιπόν η θεατική δύναμη του Θεού είναι προαιώνια, αυτή είναι λοιπόν η φύση του Θεού, κατά τον Γρηγορά, και έτσι ο άθλιος κατασκευάζει το ίδιο πράγμα να είναι ταυτόχρονα και κτίσμα και η φύση του Θεού, μην παραλείποντας καμία υπερβολή ανοησίας και ασέβειας.

Επομένως, ο Υιός, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, έχει τη δημιουργική δύναμη και ενέργεια για τα εκτός αυτού και μη ομοούσια με αυτόν. Και δεν έχει μόνο τη δημιουργική, αλλά έχει αιωνίως και την εποπτική και προνοητική δύναμη, διότι ως Θεός βλέπει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους.

Κεφάλαιο Εʹ. Ότι ο Παλαμάς δεν κάνει λόγο για δύο θεότητες· αλλά μάλλον απαλλάσσει από την αθεΐα και ταυτόχρονα διθεΐα του Ακινδύνου και του Βαρλαάμ όσους παρασύρθηκαν από αυτούς, αποδεικνύοντας ότι σε τίποτα δεν αντιτίθεται στο να είναι η θεότητα μία και απλή η λαμπρότητα της θείας φύσης, παρότι είναι άκτιστη και ονομάζεται θεότητα. Και επομένως, εμείς δεν προσκυνούμε δύο θεότητες. Μακριά από την κακοήθεια εκείνων που είπαν «με το ψέμα θα σκεπαστούμε» και έθεσαν το ψέμα ως ελπίδα τους, των οποίων η «γλώσσα είναι σαν του φιδιού, και δηλητήριο οχιών υπάρχει κάτω από τα χείλη τους». Αλλά αυτή είναι η πρόθεσή μας σε όλους τους λόγους μας, να συντρίψουμε τα κεντριά που ωθούν προς την ασέβεια —και αυτά ακριβώς είναι τώρα τα συγγράμματα του Ακινδύνου, όπως πρωτύτερα του Βαρλαάμ, εκείνου που υπήρξε καθοδηγητής του στην πλάνη— και να δείξουμε σαφώς ότι η λαμπρότητα της θείας φύσης, παρότι είναι άκτιστη και ονομάζεται θεότητα, σε τίποτα δεν αντιτίθεται ούτε αναιρεί το να είναι η θεότητα μία και απλή. Διότι και η θεατική δύναμη του Πνεύματος, που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, ούτε φύση είναι, σύμφωνα με τους Πατέρες, και άκτιστη είναι και θεότητα ονομάζεται, και δεν αναιρεί το να είναι η θεότητα μία και απλή.

Δεν θα ονομάσουμε, όμως, εξαιτίας αυτού κτιστή τη θεία πρόνοια και τη θεατική δύναμη Εκείνου που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους· έτσι, λοιπόν, ούτε τη λαμπρότητα της θείας φύσεως θα ονομάσουμε κτιστή εξαιτίας αυτού. Τώρα όμως, ο μαθητής και διάδοχος της αίρεσης του Βαρλαάμ, ο Ακίνδυνος, αποκαλώντας σαφώς και αυτός κτιστή και όντως κατώτερη εκείνη τη θεία λαμπρότητα, και κατατέμνοντας έτσι τη μία θεότητα σε δύο άνισες και ανόμοιες, έπειτα από υπερβολική ανοησία νομίζει ότι το δικό του αίσχος ανήκει σε αυτούς που το βδελύσσονται, και από αναίδεια το αποδίδει σε εκείνους που θεωρούν αποτρόπαιο αυτό το μίασμα, και από αγνωμοσύνη προσπαθεί να το επιρρίψει σε αυτούς που επιχειρούν να καθαρίσουν και τον ίδιο.

Επιπλέον, όλοι οι άγιοι πατέρες συμφωνούν και λένε ότι στην περίπτωση της άκτιστης Τριάδας δεν μπορεί να βρεθεί όνομα που να δηλώνει τη φύση της, αλλά τα ονόματα δηλώνουν τις ενέργειες. Διότι και το όνομα «θεότητα» είναι δηλωτικό ενέργειας, το να «τρέχει» (θέειν) ή να βλέπει (θεάσθαι) ή να φλέγει (αίθειν) ή δηλώνει την «αυτοθέωση»· το υπερώνυμο όμως δεν ταυτίζεται με το ονομαζόμενο· επομένως, η ουσία και η ενέργεια του Θεού δεν ταυτίζονται. Εάν δε η θεότητα του Θεού δηλώνει κυρίως την ενέργεια του Θεού, και αυτές οι ενέργειες είναι κτιστές σύμφωνα με εσένα, τότε και η θεότητα του Θεού είναι κτιστή κατά τη γνώμη σου. Αλλά δεν είναι μόνο άκτιστη, αλλά και άναρχη· διότι δεν άρχισε ποτέ να βλέπει τα όντα Αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους· ωστόσο, η υπερώνυμη ουσία του Θεού υπέρκειται και από αυτήν την ενέργεια, στο μέτρο που αυτό που ενεργεί κατά τέτοιον τρόπο υπέρκειται του ενεργουμένου και το υπερώνυμο υπέρκειται αυτού που ονομάζεται κατ' αυτόν τον τρόπο. Όμως τέτοια πράγματα δεν εμποδίζουν καθόλου το να λατρεύουμε έναν Θεό και μία θεότητα, όπως ακριβώς το να θεωρούμε ότι υπάρχει ένας ήλιος και ένα φως αυτού δεν εμποδίζεται από το ότι και η ακτίνα ονομάζεται «ήλιος». Βλέπεις πώς εμείς ομολογούμε με απόλυτη ακρίβεια σύμφωνα με τους αγίους;

Ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο Πατέρας των οικτιρμών και Θεός κάθε παρηγοριάς, αυτός που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά, αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, εσύ που θέσπισες τους όρους της Εκκλησίας διά του λόγου της χάριτός σου, που προόρισες εξαρχής δίκαιο γένος από τον Αβραάμ, που κατέστησες άρχοντες και ιερείς και δεν άφησες το αγιαστήριό σου αλειτούργητο, εσύ που από καταβολής κόσμου ευδόκησες να δοξαστείς μέσω εκείνων που εξέλεξες· και τώρα έκχυσε τη δύναμη που προέρχεται από εσένα, τη δύναμη του ηγεμονικού Πνεύματος, την οποία μέσω του αγαπημένου σου Υιού Ιησού Χριστού δώρισες στους αγίους σου αποστόλους, οι οποίοι καθίδρυσαν την Εκκλησία σε κάθε τόπο του αγιάσματός σου, προς δόξα και αδιάλειπτο αίνο του ονόματός σου.

Αν λοιπόν εγώ, ένας ασήμαντος άνθρωπος και βραδύς στην κατανόηση, μπόρεσα να αντιληφθώ ότι πολλοί δεν στερέωσαν τις ρίζες του καλού στην αρετή, αλλά τίμησαν το καλό αποβλέποντας σε κάποιον άλλο σκοπό, άραγε η άρρητη σοφία, η ανέκφραστη σύνεση, Εκείνη που γνωρίζει τα πάντα πριν ακόμη αυτά υπάρξουν, θα ανεχθεί να εκφέρει την απόφασή της με βάση τους κλάδους, ενώ η ρίζα βρίσκεται σε αντίθετη κατάσταση; Δεν το νομίζω· αντιθέτως, αφού υποβάλει σε εξονυχιστική εξέταση και τις ρίζες και τις απαρχές και τις ροπές και τις ορμές της ψυχής, θα εκφέρει την απόφαση σύμφωνα με τη δική της αδέκαστη κρίση.

310. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΚΥΡΙΛΛΟ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ. Η μεν μεροληψία δεν βλέπει καθαρά, η δε εμπάθεια δεν βλέπει απολύτως τίποτα. Εάν, λοιπόν, θέλεις να απαλλαγείς και από τις δύο αυτές ασθένειες των οφθαλμών, μην εκδίδεις βεβιασμένες αποφάσεις, αλλά να παραδίδεις τις υποθέσεις σε δίκαιη κρίση. Επειδή και ο Θεός, ο οποίος γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, ευδόκησε φιλάνθρωπα να κατέβει και να εξετάσει την κραυγή των Σοδόμων, διδάσκοντάς μας το υπόδειγμα της ενδελεχούς έρευνας. Διότι πολλοί από εκείνους που έχουν συγκεντρωθεί στην Έφεσο σε ειρωνεύονται, θεωρώντας ότι εκδικείσαι για προσωπική σου έχθρα, και δεν αναζητάς με ορθόδοξο τρόπο τα ζητήματα του Ιησού Χριστού. Είναι ανιψιός, λένε, του Θεοφίλου, μιμούμενος τη δική του νοοτροπία.

Να θυμάστε την υπόσχεση· το ζητούμενο για εμάς είναι να αποδείξουμε ότι θα είχαν κατακόψει ακόμη και τα ίδια τα βιβλία, εάν είχαν κατανοήσει όλα όσα έχουν συμβεί σήμερα. «Ίσως ακούσουν τις συμφορές (διότι πρέπει να ακολουθούμε τη διήγηση), τις οποίες σκέπτομαι να τους επιφέρω, και να αποστραφούν από την πονηρή τους οδό». «Ίσως», λέει ο Θεός; Αγνοεί, πες μου, τα όσα πρόκειται να συμβούν; Δεν γνωρίζει εάν θα ακούσουν, Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν καν γίνουν, Εκείνος που ερευνά καρδιές και νεφρούς, Εκείνος που κρίνει τις σκέψεις και τις προθέσεις; Εκείνος ενώπιον του οποίου όλα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια Του; Για ποιον λόγο, λοιπόν, έλεγε: «Ίσως ακούσουν»; Διότι είναι αναγκαίο να τα μαθαίνετε και αυτά, εξαιτίας εκείνων που προσάπτουν άγνοια στον Μονογενή.

Αλλά αυτός που τα έχει διαπράξει αυτά, εάν θελήσει να χρησιμοποιήσει σωστά τη βοήθεια που του προσφέρει η συνείδησή του, και να σπεύσει στην εξομολόγηση των πεπραγμένων του, και να δείξει την πληγή στον Ιατρό, ο οποίος θεραπεύει και δεν ονειδίζει, και να δεχθεί από Εκείνον τα φάρμακα, και να συνομιλήσει μόνος μαζί Του χωρίς να το γνωρίζει κανείς, και να τα πει όλα με ακρίβεια, θα πετύχει την ταχεία διόρθωση των σφαλμάτων του. Διότι η ομολογία των αμαρτημάτων προκαλεί την εξάλειψη των πταισμάτων. Αν, λοιπόν, αυτός ο Λάμεχ δεν δίστασε να εξομολογηθεί στις ίδιες του τις γυναίκες τους φόνους που διέπραξε, ποιας συγγνώμης θα ήμασταν άξιοι εμείς, όταν δεν θέλουμε να εξομολογηθούμε τα αμαρτήματά μας σε Εκείνον που γνωρίζει με κάθε ακρίβεια τα σφάλματά μας; Μήπως, επειδή τα αγνοεί, θέλει να τα μάθει; Δεν ζητά από εμάς την ομολογία επειδή τα αγνοεί Εκείνος που τα γνωρίζει όλα πριν καν συμβούν, αλλά επειδή επιθυμεί ταυτόχρονα και να αποκτήσουμε εμείς συναίσθηση των σφαλμάτων μας μέσα από την ομολογία, και να επιδείξουμε τη δική μας ευγνωμοσύνη. Μήπως χρειάζεται να δαπανήσουμε χρήματα για αυτό; Μήπως πρέπει να διανύσουμε μακρινό δρόμο; Μήπως η ιατρεία αυτή προκαλεί οδύνη και πόνους; Είναι και ανέξοδη, και ανώδυνη, και παρέχει γρήγορα τη θεραπεία. Διότι ο Δεσπότης χαρίζει τα φάρμακα για τα τραύματα ανάλογα με την ένταση της διάθεσης αυτού που προσέρχεται σε Αυτόν.

Ποιο είναι λοιπόν το νόημα του ρητού; Όχι ότι αγνοούσε Αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, αλλά ότι οι αγώνες και οι κόποι τους δεν έγιναν για χάρη Του, αλλά για επίδειξη στους ανθρώπους και όχι από αγάπη προς τον Θεό. Γι' αυτόν τον λόγο, αφού έλαβαν ως σύμβουλο την ασπλαχνία, στερήθηκαν όχι μόνο τον επουράνιο νυμφίο, αλλά και την αχόρταστη θέα του ωραιοτάτου παραδείσου. Διότι, όπου κάτι επιτελείται χωρίς αγάπη, εκεί ο Χριστός δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι. Και έτσι η ασπλαχνία, βρίσκοντας ευκαιρία και τόπο αφύλακτο, ορμώντας μέσα με σπουδή, κατακρατεί και κυριεύει τον τόπο, εκδιώκει την αγάπη, φυγαδεύει τη συμπάθεια, εξορίζει το έλεος, αναγκάζει τον άγγελο της ειρήνης να υποχωρήσει· και τελικά, αφού ο τόπος στερηθεί την αγάπη και το έλεος του Θεού, ο οίκος γίνεται έρημος και κατοικητήριο κάθε πάθους και ακάθαρτου πνεύματος, και γίνεται γη ξένη και γη λησμονημένη, όπου ο Θεός δεν γνωρίζεται.

Σαν να έλεγε: Μας εξέλεξε διά κλήρου. Ουσιαστικά, αφού προοριστήκαμε σύμφωνα με την προαίρεσή Του, δηλαδή, επιλέγοντάς μας, μας ξεχώρισε για τον Εαυτό Του· όπως δηλαδή μας έβλεπε προτού καν υπάρξουμε ως αποδέκτες της κληρονομιάς Του. Διότι είναι θαυμαστή η πρόγνωση του Θεού, και γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους. Εσύ δε, πρόσεξε πώς παντού καταβάλλει προσπάθεια να δείξει ότι τα πράγματα δεν είχαν καθοριστεί έτσι από αλλαγή γνώμης, αλλά εξ αρχής, ώστε να μην υστερείτε σε τίποτα έναντι των Ιουδαίων ως προς αυτό, και γι' αυτό κάνει τα πάντα για τον σκοπό αυτό. Πώς λοιπόν λέει ο ίδιος ο Χριστός: «Δεν απεστάλην, παρά μόνο για τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ»; Και πάλι έλεγε στους μαθητές: «Μην πάτε σε δρόμο εθνικών, και σε πόλη Σαμαρειτών μην εισέλθετε»; Και πάλι ο ίδιος ο Παύλος έλεγε: «Σε εσάς ήταν αναγκαίο να κηρυχθεί πρώτα ο λόγος του Θεού· επειδή όμως τον απορρίπτετε και δεν κρίνετε τους εαυτούς σας άξιους της αιώνιας ζωής, ιδού στρεφόμαστε προς τα έθνη»; Διότι γι' αυτό λέγονται αυτά, για να μη νομίσει κανείς ότι αυτό έγινε παρεμπιπτόντως. «Κατά την πρόθεση», λέει, «Εκείνου που ενεργεί τα πάντα κατά τη βουλή του θελήματός Του». Δηλαδή, τίποτα δεν ενήργησε μεταγενέστερα, αφού είχε διατυπώσει και καθορίσει τα πάντα εξ αρχής. Έτσι ο Ίδιος επιφέρει το τελικό αποτέλεσμα κατά τη βουλή του θελήματός Του. Επομένως, δεν κάλεσε τα έθνη επειδή οι Ιουδαίοι δεν έδωσαν προσοχή, ούτε επειδή αναγκάστηκε, ούτε παρακινούμενος από εκείνους.

Κανείς λοιπόν ας μη λυπάται για αυτό. Διότι στον καθένα δίνεται η φανέρωση του Πνεύματος προς το συμφέρον του. Επειδή, αν ένας άνθρωπος οικοδεσπότης γνωρίζει σε ποιον θα εμπιστευθεί το καθετί, πολύ περισσότερο ο Θεός, ο οποίος γνωρίζει τον νου των ανθρώπων και γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους. Ένα μόνο είναι άξιο λύπης, το να αμαρτάνει κανείς, και τίποτε άλλο. Μην πεις: «Γιατί δεν έχω χρήματα;» ή, «Εάν είχα, θα τα πρόσφερα στους φτωχούς».

Εάν με αυτά τα διηγήματα τους νουθετούμε, και τους εαυτούς μας και εκείνους θα διορθώσουμε, και από την ασθένεια γρήγορα θα τους απαλλάξουμε, και κατά την ημέρα εκείνη θα έχουμε τον Θεό να μας επαινεί, όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Και τότε ο έπαινος στον καθένα θα προέλθει από τον Θεό». Διότι ο έπαινος από τους ανθρώπους και εξανεμίζεται και πολλές φορές δεν προέρχεται από αγαθή προαίρεση· ενώ ο έπαινος από τον Θεό και παραμένει στο διηνεκές και λάμπει ξεκάθαρα. Διότι, όταν Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους και είναι απαλλαγμένος από κάθε πάθος μάς επαινεί, τότε και η απόδειξη της αρετής είναι αναμφισβήτητη. Γνωρίζοντας λοιπόν αυτά, ας πράττουμε τέτοια έργα, ώστε να επαινούμαστε από τον Θεό και να επιτύχουμε τα μέγιστα αγαθά. Είθε όλοι μας να τα αξιωθούμε, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο στον Πατέρα, και συνάμα στο Άγιο Πνεύμα, ανήκει η δόξα, η δύναμη, η τιμή, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Τι σημαίνει λοιπόν αυτό το «Διότι πέντε άνδρες είχες, και τώρα, αυτόν που έχεις, δεν είναι άνδρας σου»; Είναι αναγκαίο να το εξηγήσουμε. Η γυναίκα είχε πέντε άνδρες, οι οποίοι πέθαναν· μετά από αυτούς όμως έπεσε στην πορνεία· γι' αυτό και κανείς πλέον δεν ήθελε να την πλησιάσει ως νόμιμη σύζυγο. Εκείνη όμως, μη μπορώντας να χαλιναγωγήσει τα κύματα της ηδονής, είχε πλέον κρυφά αυτόν που πόρνευε μαζί της· και δεν ήταν ούτε φανερή πόρνη, ούτε νόμιμη σύζυγος· αλλά είχε άνδρα στα κρυφά. Νόμιζε, μάλιστα, ότι μπορούσε να εξαπατήσει τον Χριστό θεωρώντας τον ως απλό άνθρωπο, και του έλεγε: «Δεν έχω άνδρα». Έπειτα ο Χριστός, ο οποίος γνωρίζει τα κρύφια της καρδιάς και γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, της λέει: «Καλά είπες, ότι άνδρα δεν έχω· διότι πέντε άνδρες είχες, και τώρα αυτόν που έχεις, δεν είναι άνδρας σου· αυτό που είπες είναι αληθινό».

Βλέπεις μέχρι πότε ο Θεός εγκαταλείπει; Εγκαταλείπει δε, δοκιμάζοντας τους δικαίους μέσα στους πειρασμούς σαν τον χρυσό στο χωνευτήρι· όπως ακριβώς έπραξε και στην περίπτωση του Αβραάμ. Οδηγούνταν ο Ισαάκ για ολοκαύτωμα, το θυσιαστήριο είχε οικοδομηθεί, τα ξύλα είχαν τοποθετηθεί, και πουθενά το πρόβατο. Παίρνει ο πατέρας το μαχαίρι, και πουθενά το πρόβατο· όρμησε να τον σφάξει, και τότε ο Θεός με τη φωνή Του χαλιναγώγησε το χέρι του. Αυτά τα είπα, ώστε καθένας από εσάς, όταν δοκιμάζεται, ακόμη κι αν βρεθεί κοντά στον θάνατο, να μην απελπίζεται για την προστασία του Θεού, αλλά να την περιμένει μέχρι τέλους. Οδηγούνταν, λοιπόν, η Σουσάννα στον θάνατο· δεν υπήρχε κανείς να τη βοηθήσει. Όταν, επομένως, είδε ότι δεν υπήρχε καμία ανθρώπινη συναντίληψη, καταφεύγει με τη διάνοιά της στον πιστό μάρτυρα που βρίσκεται στον ουρανό, στο ακοίμητο μάτι, και λέει μεγαλοφώνως: «Θεέ αιώνιε, Εσύ που γνωρίζεις τα κρυπτά, που γνωρίζεις τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, Εσύ γνωρίζεις ότι ψευδώς καταμαρτυρούν εναντίον μου· και ιδού, εγώ πεθαίνω χωρίς να έχω πράξει τίποτε από όσα αυτοί με δολιότητα μηχανεύτηκαν εναντίον μου». Και την εισάκουσε Εκείνος που έχει πει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, Εγώ θα είμαι παρών». Και καθώς την οδηγούσαν για να θανατωθεί, εξήγειρε ο Θεός το πνεύμα ενός νεαρού παιδιού, που ονομαζόταν Δανιήλ. Και φώναξε με μεγάλη φωνή: «Εγώ είμαι αθώος από το αίμα αυτής». Τότε στράφηκε όλος ο λαός και του είπε: «Ποιος είναι αυτός ο λόγος που είπες;»

βʹ. Αλλά ποιο είναι άραγε το νόημα της λέξης; Είναι δυνατόν να το κατανοήσουμε από την Παλαιά Διαθήκη. Διότι και εκεί λέει: «Και συνέβη μετά από αυτά τα γεγονότα να δοκιμάσει ο Θεός τον Αβραάμ, και είπε: Πάρε τον υιό σου τον αγαπητό, τον οποίο αγάπησες, τον Ισαάκ». Διότι ούτε εκεί, λέγοντας αυτό, φαίνεται ότι περίμενε να δει από τη δοκιμασία την κατάληξη, εάν δηλαδή θα υπακούσει ή όχι (πώς θα ήταν άλλωστε δυνατόν για Εκείνον που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους;), αλλά και τα δύο έχουν διατυπωθεί κατά τρόπο ανθρώπινο.

Έπειτα στήθηκαν θρόνοι. Δεν πρόκειται άραγε για τους θρόνους για τους οποίους λέει: «θα καθίσετε πάνω σε δώδεκα θρόνους»; Και οι τρίχες της κεφαλής του ήταν σαν καθαρό μαλλί. Η φωτιά δεν κατέκαιγε τίποτα, διότι ήταν ήμερη. Είδες όψη και σχήμα πολιτικού άρχοντα και ηγέτη του λαού; Ο θρόνος προκαλούσε φόβο, επειδή ήταν γεμάτος φωτιά· όχι απλώς φωτιά, αλλά φωτιά φλέγουσα. Διότι, για να μη νομίσεις ότι αναφέρθηκε παραβολικά ως εικόνα, πρόσθεσε την ενέργειά της, λέγοντας όχι απλώς φωτιά, αλλά «φωτιά φλέγουσα». Ποταμός φωτιάς έρρεε μπροστά του. Χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες στέκονταν μπροστά του. Το δικαστήριο συνεδρίασε. Δηλαδή, γι' αυτόν τον λόγο εμφανίστηκε, για να καθίσει ως δικαστής. Και ανοίχτηκαν βιβλία. Τι λες; Έχει ο Θεός ανάγκη από βιβλία, Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους; Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους; Αλλά ομιλεί σύμφωνα με τη συνήθεια των επίγειων αρχόντων, όπως ακριβώς συντάσσονται τα πρακτικά σε εμάς. Διότι, όπως ακριβώς εδώ αυτά δεν διαβάζονται μόνο για να τα μάθει ο άρχοντας, αλλά για να φανεί ότι η κρίση είναι δίκαιη· έτσι και τότε, αν και γνωρίζει ότι δικάζει δίκαια, παρ' όλα αυτά ανοίγει τα βιβλία. Για ποιον λόγο; Τι λες, και τι θέλεις να πεις; Για ποιον λόγο δεν αναφέρει και τις αμοιβές; Είπε: «Στήθηκαν θρόνοι», επειδή και ο Θεός αυτές έχει ορίσει· επειδή όμως εμείς δεν εισακούσαμε, αναφέρει τότε την τιμωρία και την κόλαση. Και μήπως δεν ήταν σε εμάς που απηύθυνε πρώτη αυτή τη φωνή;

Την δε αμαρτία τους την ανήγγειλαν και την φανέρωσαν όπως αυτή των Σοδόμων. Αυτό που πολλές φορές έχω πει, το λέω και τώρα: ότι ο προφήτης, καταδεικνύοντας τη φιλανθρωπία του Θεού, δεν προλέγει μόνο όσα πρόκειται να υποστούν, αλλά και όσα ήταν άξιοι να υποστούν. Διότι τα μεν αμαρτήματά τους ήταν ίσα με εκείνα των Σοδόμων, η δε τιμωρία τους ήταν υποδεέστερη. Επειδή δεν τους ξερίζωσε ολοκληρωτικά, ούτε κατέστρεψε την πόλη εκ θεμελίων, ούτε εξαφάνισε τα υπολείμματα του γένους τους. Η δε φράση «ανήγγειλαν και φανέρωσαν», έχει διατυπωθεί με τρόπο πιο ανθρώπινο. Διότι ο Θεός δεν μαθαίνει τα γεγονότα τη στιγμή που συμβαίνουν (πώς θα μπορούσε άλλωστε, Αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους;), αλλά μίλησε έτσι για να καταδείξει το μέγεθος της σφοδρότητας της αμαρτίας.

Όταν, λοιπόν, ακούσεις ότι ζητεί λογαριασμό από τους δούλους του, μην προσπεράσεις απλώς τη φράση, αλλά αναλογίσου κάθε αξίωμα, κάθε ηλικία, και τις δύο φύσεις, τόσο των ανδρών όσο και των γυναικών· σκέψου πώς θα είναι τότε εκείνο το δικαστήριο, και αναλογίσου όλα όσα έχεις αμαρτήσει. Διότι, ακόμη και αν εσύ ο ίδιος ξεχάσεις τα σφάλματά σου, ο Θεός ποτέ δεν θα τα ξεχάσει, αλλά θα τα στήσει όλα μπροστά στα μάτια μας, αν δεν προλάβουμε να τα εξαλείψουμε τώρα με τη μετάνοια και την εξομολόγηση, και με το να μην κρατούμε ποτέ κακία απέναντι στον πλησίον μας. Για ποιον λόγο όμως κάνει αυτή τη λογοδοσία; Όχι επειδή ο ίδιος τα αγνοεί (πώς θα μπορούσε άλλωστε, Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους;), αλλά για να πείσει εσένα, τον δούλο, ότι δικαίως οφείλεις αυτά που οφείλεις· ή μάλλον, όχι μόνο για να τα μάθεις, αλλά και για να σε αποπλύνει από αυτά. Επειδή και στον προφήτη γι' αυτόν τον λόγο έδωσε εντολή να αναγγείλει τα αμαρτήματα των Ιουδαίων. Διότι λέει: «Ανάγγειλε τις ανομίες τους στον οίκο του Ιακώβ, και τις αμαρτίες τους στον οίκο του Ισραήλ»· όχι μόνο για να τις ακούσουν, αλλά για να διορθωθούν. Όταν, λοιπόν, άρχισε να κάνει τον λογαριασμό, του παρουσιάστηκε ένας οφειλέτης δέκα χιλιάδων ταλάντων. Άραγε πόσα του είχαν εμπιστευθεί, για να κατασπαταλήσει τόσα πολλά; Μεγάλος ήταν ο όγκος των χρεών· και δεν ήταν μόνο αυτό το φοβερό, αλλά και το ότι παρουσιάστηκε πρώτος στον δεσπότη.

Αυτό λοιπόν το ονομάζεις άγνοια; Τι λες, λοιπόν, όταν ακούς τον Θεό να λέει στον Κάιν: «Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;»; Τι λες; Αν αυτό το ονομάζεις άγνοια, ονόμασε και εκείνο άγνοια. Λάβε και άλλη μία απόδειξη από τη θεία Γραφή. Είπε ο Θεός στον Αβραάμ: «Η κραυγή των Σοδόμων και της Γομόρρας έφτασε σε εμένα. Θα κατέβω, λοιπόν, να δω αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που έρχεται σε εμένα· και αν όχι, για να το γνωρίσω». Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, ο Θεός που ερευνά καρδιές και νεφρούς, ο μόνος που γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων, έλεγε: «Θα κατέβω, λοιπόν, να δω αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που έρχεται σε εμένα· και αν όχι, για να το γνωρίσω». Αν εκείνο αποτελεί γνώρισμα άγνοιας, τότε και τούτο είναι άγνοια.

ΣΤΟΝ ΡΛΗʹ ΨΑΛΜΟ. Εις το τέλος, για τον νικοποιό. Κύριε, με δοκίμασες και με γνώρισες. αʹ. Τι λες; Μετά τη δοκιμασία γνωρίζει ο Θεός, ενώ πριν από τη δοκιμασία δεν γνωρίζει; Όχι, μη γένοιτο! Διότι πώς είναι δυνατόν, Αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους; Αλλά το «Με δοκίμασες» σημαίνει «Με γνωρίζεις με απόλυτη ακρίβεια». Διότι, όπως ακριβώς ο Απόστολος, όταν λέει ότι ερευνά τις καρδιές, δεν το λέει για να φανερώσει άγνοια, αλλά την ακριβή γνώση· έτσι λοιπόν και αυτός εδώ, λέγοντας, «Με δοκίμασες», δηλώνει την πλέον σαφή γνώση, δηλαδή, «Με γνωρίζεις με ακρίβεια». Εσύ γνώρισες το κάθισμά μου και την έγερσή μου. Ως κάθισμα και έγερση εννοεί ολόκληρο τον βίο· διότι σε αυτά συνίσταται ο βίος μας· στις πράξεις, στις ενέργειες, στις εισόδους, στις εξόδους. Έπειτα, επειδή στην αρχή έλεγε, «Με δοκίμασες», για να μη νομίσει κανένας από τους ανόητους ότι γνωρίζει από δοκιμή, ή από την πείρα των πραγμάτων, εξαιτίας του ότι είπε, «Γνώρισες το κάθισμά μου και την έγερσή μου», δες πώς το διορθώνει αυτό με την προσθήκη που έκανε λέγοντας, «Εσύ κατανόησες τους διαλογισμούς μου από μακριά». Διότι μέσω αυτού αποδεικνύει, ότι δεν γνωρίζει μέσω δοκιμασίας, ούτε έχει ανάγκη να δοκιμάσει, αλλά με την προγνωστική του δύναμη γνωρίζει τα πάντα. Διότι αυτός που γνωρίζει τους λογισμούς που βρίσκονται στον νου, δεν έχει ανάγκη από τη δοκιμασία μέσω των έργων.

Διότι η φροντίδα που επιδεικνυόταν προς αυτούς διακήρυττε τον Θεό τους, και καταύγαζε όσους άκουγαν με το φως της θεογνωσίας. «Ταπείνωσαν τα πόδια του με δεσμά· μέσα από σίδερο πέρασε η ψυχή του». Διότι, μετά τη συκοφαντία περί μοιχείας, βρέθηκε στη φυλακή, και αμέσως, όπως ήταν φυσικό, του φόρεσαν τα σιδερένια δεσμά. Έτσι άλλωστε το εξέφρασε ο Σύμμαχος: «Σε σίδερο ήλθε η ψυχή του», αντί να πει, κινδύνευσε μέχρι σφαγής· ή, ενδεχομένως, ονόμασε σίδερο τη σκληρότητα και την ισχύ των πειρασμών, τους οποίους ο Ιωσήφ διέβαινε μέσω της υπομονής, και τα λυπηρά γίνονταν για αυτόν περαστικά χάρη στη μακροθυμία του. «Μέχρι να έλθει ο λόγος του· το λόγιο του Κυρίου τον δοκίμασε ωσάν στο πυρ». Όλα αυτά όμως τα υπέμενε, δοκιμαζόμενος σαν τον χρυσό, όχι για να μάθει ο Θεός των όλων το γνήσιο της αρετής του Ιωσήφ —Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν καν υπάρξουν— αλλά για να προβάλει ενώπιον των ανθρώπων την πνευματική του φιλοσοφία ως αρχέτυπο αληθείας. Και μάλιστα, δεν είχε ακόμη δοθεί τότε γραπτός νόμος, αλλά για κάθε λογικό ον ο φυσικός νόμος αποτελεί λόγιο προερχόμενο από τον Θεό, εξαιτίας του οποίου ονομαζόμαστε και λογικοί. Όσο για το «Μέχρι να έλθει ο λόγος του», εννοεί τον δικό του λόγο, τον οποίο, αφού τον είδε στα οράματα, διηγήθηκε στον πατέρα και στους αδελφούς του, σχετικά με τα δεμάτια και τους αστέρες. Διότι, μέχρι να εκπληρωθούν αυτά, γυμναζόταν πνευματικά μέσα από τις συμφορές.

Ήρθε λοιπόν η ώρα να καταδείξουμε και την αιτία για την οποία ο Θεός δεν έστρεψε την οργή Του στον βασιλιά, αλλά στον δαίμονα, και για ποιον λόγο η φωτιά δεν κατέστρεψε ολοσχερώς τον ναό, αλλά, αφανίζοντας τη στέγη, εξέθεσε συγχρόνως και το είδωλο. Διότι αυτά δεν έγιναν απλώς, ούτε χωρίς κάποια αιτία, αλλά τα πάντα συντελέστηκαν από τη φιλανθρωπία του Θεού υπέρ εκείνων που βρίσκονται σε πλάνη. Διότι Εκείνος, που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, μαζί με τα άλλα γνώριζε και τούτο: ότι, αν ο κεραυνός χτυπούσε τον βασιλιά, όσοι ήταν παρόντες και είδαν το πλήγμα θα φοβούνταν προσωρινά, αλλά, με την πάροδο του δεύτερου και του τρίτου έτους, η ανάμνηση του γεγονότος θα χανόταν και πολλοί θα ήταν εκείνοι που θα δυσπιστούσαν απέναντι στο θαύμα. Εάν όμως ο ναός δεχόταν τη φλόγα, θα διακήρυττε πιο ξεκάθαρα από κάθε κήρυκα την οργή του Θεού, όχι μόνο στους ανθρώπους εκείνης της εποχής, αλλά και σε όλους τους μεταγενέστερους, ώστε να αφαιρεθεί κάθε πρόφαση ακόμη και από εκείνους που θα ήθελαν να φανούν αναιδείς και να συγκαλύψουν το γεγονός. Διότι ο καθένας που επισκέπτεται τον τόπο αυτόν, η ψυχή του διατίθεται με τέτοιον τρόπο, σαν να συνέβη ο εμπρησμός μόλις εκείνη τη στιγμή, και τον κυριεύει κάποια φρίκη, και ατενίζοντας προς τον ουρανό, αμέσως δοξάζει τη δύναμη Εκείνου που τα έπραξε αυτά.

Η παρακοή κατεργάζεται τον θάνατο. Μιμηθείτε τουλάχιστον εκείνη τη φτωχή χήρα που προσέφερε τους δύο οβολούς, πώς δικαιώθηκε χάρη στην καλή της προαίρεση. Δεν έχεις δύο οβολούς να δώσεις; Δώσε έναν. Δεν έχεις έναν; Δώσε άρτο. Ούτε άρτο έχεις; Αναστέναξε τουλάχιστον αντικρίζοντας τον πένητα, και η δέησή σου έχει γίνει δεκτή. Διότι Εκείνος που γνωρίζει τα απόκρυφα της διανοίας του καθενός, Αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν καν συμβούν, γνωρίζει ότι, εάν είχες, θα έδινες.

Η ακριβής λοιπόν εξήγηση αυτών ας αφεθεί σε Εκείνον που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους. Η΄. Εάν όμως πρέπει και εμείς οι ίδιοι, μέσα από όσα μας έχουν ήδη γίνει γνωστά, να βρούμε μια κάποια λύση και παρηγοριά στα ζητήματα αυτά, για χάρη εκείνων που τα εξετάζουν με υπερβολική περιέργεια, έχω να πω το εξής: το ότι οι δίκαιοι βρίσκονται σε θλίψεις, ενώ οι πονηροί σε άνεση, δεν αξίζει πλέον ούτε καν να ερευνάται, από τη στιγμή που έχει αποκαλυφθεί η Βασιλεία και μας έχει φανερωθεί η ανταπόδοση στον μέλλοντα αιώνα.

Περί της Αγίας Τριάδος Πιστεύουμε, λοιπόν, σε έναν Θεό, μία αρχή άναρχη, άκτιστη, αγέννητη, ανώλεθρη και αθάνατη, αιώνια, άπειρη, απερίγραπτη, απεριόριστη, απειροδύναμη, απλή, ασύνθετη, ασώματη, άρρευστη, απαθή, άτρεπτη, αναλλοίωτη, αόρατη, πηγή αγαθότητας και δικαιοσύνης, φως νοερό, απρόσιτο, δύναμη που δεν προσδιορίζεται με κανένα μέτρο παρά μόνο με το δικό της βούλημα μετριέται —διότι όλα όσα θέλει, τα μπορεί—, δημιουργική όλων των κτισμάτων, ορατών και αοράτων, συνεκτική και συντηρητική των πάντων, προνοητική για τα πάντα, που κυβερνά, άρχει και βασιλεύει στα πάντα με ατελεύτητη και αθάνατη βασιλεία, που δεν έχει τίποτα αντίθετο, που πληροί τα πάντα, που δεν περιέχεται από τίποτα, αλλά μάλλον η ίδια περιέχει τα σύμπαντα και τα συνέχει και τα υπερβαίνει, που διαπερνά με άχραντο τρόπο όλες τις ουσίες και βρίσκεται πέρα από όλα και εξαιρείται από κάθε ουσία, ως υπερούσια και ευρισκόμενη πάνω από τα όντα, υπέρθεη, υπεράγαθη, υπερπλήρη, που καθορίζει όλες τις αρχές και τις τάξεις και είναι εγκαθιδρυμένη πάνω από κάθε αρχή και τάξη, πάνω από ουσία και ζωή και λόγο και έννοια, η οποία είναι η ίδια φως, η ίδια αγαθότητα, η ίδια ζωή, η ίδια ουσία, επειδή δεν αντλεί την ύπαρξή της ούτε κανένα από τα γνωρίσματά της από κάποιον άλλον, αλλά η ίδια είναι πηγή του είναι για τα όντα, της ζωής για τα ζώντα, του λόγου για όσα μετέχουν στον λόγο, η αιτία όλων των αγαθών για τα πάντα, που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, μία ουσία, μία θεότητα, μία δύναμη, μία θέληση, μία ενέργεια, μία αρχή, μία εξουσία, μία κυριότητα, μία βασιλεία, η οποία γνωρίζεται σε τρεις τέλειες υποστάσεις και προσκυνείται με μία προσκύνηση, που γίνεται πιστευτή και λατρεύεται από κάθε λογική κτίση, υποστάσεις που ενώνονται ασυγχύτως και διαιρούνται αδιαστάτως, πράγμα το οποίο αποτελεί και παράδοξο.

Δεύτερον δε, το όνομα «Θεός», το οποίο προέρχεται είτε από το «θέειν» και το να περιποιείται τα σύμπαντα, είτε από το «αίθειν», που σημαίνει το να καίει («διότι ο Θεός είναι πυρ που καταναλίσκει» κάθε κακία), είτε από το «θεάσθαι» τα πάντα· διότι είναι αλάνθαστος και επόπτης των πάντων. Διότι είδε «τα πάντα πριν από τη γένεσή τους», έχοντάς τα εννοήσει άχρονα, και το καθένα, σύμφωνα με τη θεληματική του άχρονη έννοια, η οποία είναι προορισμός και εικόνα και παράδειγμα, έρχεται στην ύπαρξη στον προκαθορισμένο καιρό.

Επιπλέον δε, το να διαπερνά τα πάντα αμιγώς, ενώ τίποτα δεν διαπερνά την ίδια. Ακόμη, το να γνωρίζει τα πάντα με απλή γνώση και να τα βλέπει καθαρά και απλά με τον θείο, παντεπόπτη και άυλο οφθαλμό της, τόσο τα παρόντα και τα παρελθόντα όσο και τα μέλλοντα πριν από τη δημιουργία τους· το αναμάρτητο και το να συγχωρεί αμαρτίες και να σώζει· και το ότι μπορεί μεν όλα όσα θέλει, δεν θέλει όμως όλα όσα μπορεί· διότι μπορεί να καταστρέψει τον κόσμο, αλλά δεν το θέλει.

Στην αρχή λοιπόν, όπως αναφέρει η Γραφή, η γη ήταν καλυμμένη από ύδατα και ήταν ακατασκεύαστη, δηλαδή αστόλιστη. Όταν δε ο Θεός πρόσταξε, δημιουργήθηκαν οι υποδοχές των υδάτων και τότε εμφανίστηκαν τα όρη, και με το θείο πρόσταγμα έλαβε τον οικείο της στολισμό, ωραιοποιημένη με κάθε είδους χλόη και φυτά, στα οποία το θείο πρόσταγμα ενέθεσε δύναμη αυξητική και θρεπτική και σπερματική, δηλαδή ικανότητα αναπαραγωγής των ομοίων τους. Εξήγαγε δε, μετά από προσταγή του Δημιουργού, και κάθε λογής γένη ζώων, ερπετών, θηρίων και κτηνών. Όλα μεν δημιουργήθηκαν για την κατάλληλη χρήση του ανθρώπου, αλλά από αυτά, άλλα προορίζονται για βρώση, όπως τα ελάφια, τα πρόβατα, τα ζαρκάδια και τα παρόμοια, άλλα για υπηρεσία, όπως οι καμήλες, τα βόδια, οι ίπποι, οι όνοι και τα παρόμοια, άλλα για τέρψη, όπως οι πίθηκοι· και από τα πτηνά, οι κίσσες, οι παπαγάλοι και τα παρόμοια. Και από τα φυτά και τα βότανα, άλλα είναι καρποφόρα και εδώδιμα, άλλα ευώδη και ανθηρά, τα οποία μας δόθηκαν για τέρψη, όπως το ρόδο και τα παρόμοια, και άλλα για την ίαση νοσημάτων. Διότι δεν υπάρχει κανένα ζώο ούτε φυτό, στο οποίο ο Δημιουργός να μην έχει εναποθέσει κάποια ενέργεια που να χρησιμεύει στις ανάγκες των ανθρώπων· διότι Εκείνος, ο οποίος γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, επειδή γνώριζε ότι ο άνθρωπος επρόκειτο να υποπέσει σε παράβαση αυτεξουσίως και να παραδοθεί στη φθορά, δημιούργησε τα πάντα για την κατάλληλη χρήση του, τόσο αυτά που βρίσκονται στο στερέωμα όσο και αυτά στη γη και στα ύδατα.