Πατερικές αναφορές στο ΔΑΝΙΗΛ (Σωσάννα) 1:42

Διότι ο Θεός μπορούσε και με άλλον τρόπο να πληθύνει το ανθρώπινο γένος, εάν είχαν τηρήσει την εντολή μέχρι τέλους απαραβίαστη. Αλλά επειδή ο Θεός γνώριζε με την πρόγνωσή Του —Εκείνος που «γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους»— ότι επρόκειτο να υποπέσουν σε παράβαση και να καταδικαστούν σε θάνατο, προνοώντας έπλασε το άρρεν και το θήλυ, και πρόσταξε να αυξάνονται και να πληθύνονται. Ας προχωρήσουμε, λοιπόν, στην οδό μας και ας δούμε τα καυχήματα της παρθενίας· το οποίο είναι το ίδιο σαν να μιλάμε για την αγνεία.

«Ο Κύριος δίνει ζωή σε εκείνους που έχουν συντετριμμένη καρδιά.» —«Ψάλτε στον Κύριο, αινέστε τον, διότι λύτρωσε την ψυχή του πένητα από το χέρι του πονηρού.» «Φώναξε με δυνατή φωνή η Σωσάννα και είπε: Αιώνιε Θεέ, εσύ που είσαι ο γνώστης των καρδιών, που γνωρίζεις τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, εσύ γνωρίζεις ότι ψευδώς μαρτύρησαν εναντίον μου. Και ιδού, πεθαίνω χωρίς να έχω πράξει τίποτε από όσα αυτοί κατέθεσαν ως ψευδή μαρτυρία εναντίον μου.»

Μιμηθείτε και εκείνη τη χήρα που προσέφερε τους δύο οβολούς, το πώς δικαιώθηκε. Δεν έχεις δύο οβολούς; Δώσε έναν. Ό,τι έχεις, έστω και άρτο· έστω και να αναστενάξεις βλέποντας τον πένητα, η δέηση έχει γίνει δεκτή. Διότι Εκείνος που γνωρίζει τα απόκρυφα της διανοίας του καθενός, Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, γνωρίζει ότι, εάν είχες, θα έδινες.

Εκείνη δε, κλαίγοντας, ύψωσε το βλέμμα της στον ουρανό. Και είπαν οι πρεσβύτεροι: «Ενώ εμείς περπατούσαμε μόνοι μας στον παράδεισο (κήπο), εισήλθε αυτή μαζί με δύο υπηρέτριες, έδιωξε τις υπηρέτριες, και κλείδωσε τις θύρες του παραδείσου. Και ήλθε προς αυτήν ένας νεαρός, ο οποίος ήταν κρυμμένος, και πλάγιασε μαζί της. Και η συναγωγή πίστεψε τους πρεσβυτέρους του λαού και κριτές, και την καταδίκασαν σε θάνατο. Αναβόησε τότε η Σωσάννα με δυνατή φωνή και είπε: Θεέ αιώνιε, που γνωρίζεις τα κρυπτά, εσύ γνωρίζεις ότι κατέθεσαν ψευδείς μαρτυρίες εναντίον μου.» «Μη μηχανεύεσαι ψέμα εις βάρος του αδελφού σου· μη κάνεις το ίδιο στον φίλο. Μην επιθυμείς να λες κανένα απολύτως ψέμα· διότι η συνεχής επανάληψή του δεν οδηγεί σε καλό.» «Πονηρό ψεγάδι στον άνθρωπο είναι το ψέμα.» «Από κάτι ακάθαρτο τι μπορεί να καθαριστεί; Και από το ψέμα τι μπορεί να προκύψει αληθινό;» «Προτιμότερος είναι ο κλέφτης παρά εκείνος που εμμένει στο ψέμα· και οι δύο όμως θα κληρονομήσουν την απώλεια.» «Κάποιος άνδρας ονόματι Ανανίας, μαζί με τη Σαπφείρα τη γυναίκα του, πούλησε ένα κτήμα, και υπεξαίρεσε μέρος από το αντίτιμο, εν γνώσει και της γυναίκας του.» «Κανένα ψέμα δεν προέρχεται από την αλήθεια.» «Έγινα εχθρός σας, λέγοντάς σας την αλήθεια.» Ούτε στα δικαστήρια, ούτε στις άλλες πράξεις αρμόζει το ψέμα σε όσους έχουν επιλέξει την ορθή και αληθινή οδό του βίου.

Εʹ. Ερώτ. Από πού ετυμολογείται η λέξη Θεός; Απόκρ. Από το ρήμα «θῶ», που σημαίνει κατασκευάζω και δημιουργώ· ως ποιητής των πάντων και αίτιος της κατασκευής όλων των όντων, ή από το ρήμα «θέω», που σημαίνει τρέχω. Διότι πράγματι ο Θεός είναι πανταχού παρών. Ή η λέξη Θεός προέρχεται από το «θεᾶσθαι»· διότι ο Θεός είδε τα πάντα πριν από τη γένεσή τους. Η δε λέξη Κύριος προέρχεται από το «κύρος», το οποίο σημαίνει την εξουσία. Ερώτ.

Και παρατήρησε την οικονομία του Θεού· «αληθώς μέγας είναι ο Κύριός μας, και μεγάλη η ισχύς του, και η σύνεσή του δεν έχει όριο»· και «γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους», και τα μεταποιεί και τα μετασκευάζει προς το καλύτερο, και προανατρέπει και «συλλαμβάνει τους σοφούς στην πανουργία τους»· όπως ακριβώς δηλαδή σε όλα και πάντοτε οικονομεῖ τα πάντα προς το συμφέρον, έτσι και εδώ ενήργησε προνοητικά και πάνσοφα. Διότι, για να μην μπορεί κάποιος αργότερα να κατηγορήσει κάποιον από τους Πατέρες, ή ίσως και όλους, ότι καθένας από αυτούς οικειοποιήθηκε και εξέθεσε τη δική του άποψη, και με αυτόν τον τρόπο, έχοντας διαφύγει την προσοχή των πολλών, εκοιμήθη έχοντας ετερόδοξα φρονήματα, ή λέγοντας, ή γράφοντας, ευδόκησε να συγκληθούν οι ιερές Οικουμενικές Σύνοδοι, και μαζί με αυτές βέβαια και πολλές τοπικές, ώστε αυτό το οποίο κατορθώνεται ιδιαιτέρως από τον καθένα, ή πιστεύεται ως δόγμα, αφού τεθεί στο μέσο και δοκιμαστεί από όλους, να είναι στο εξής ευπρόσδεκτο, και όχι απορριπτέο. Έτσι λοιπόν εδογμάτισε η Πρώτη Οικουμενική Σύνοδος, έτσι εθέσπισε η δεύτερη, έτσι παρέδωσε η τρίτη, έτσι εκήρυξε η τέταρτη, έτσι εβεβαίωσε η πέμπτη, έτσι επικύρωσε η έκτη και επεσφράγισε λαμπρώς η έβδομη, οι οποίες εδογμάτισαν σταθερά ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα, και βεβαίως όχι και από τον Υιό· και όσους δεν φρονούν έτσι, τους παρέδωσαν στο ανάθεμα.

Όπως ακριβώς η κατά Θεόν εργασία ονομάζεται αρετή, έτσι και η απροσδόκητη θλίψη ονομάζεται πειρασμός. Ο Θεός υπέβαλε σε πειρασμό τον Αβραάμ, δηλαδή τον έθλιβε για το συμφέρον του, όχι για να μάθει τι λογής είναι —διότι τον γνώριζε Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους—, αλλά για να του παράσχει αφορμές για την τέλεια πίστη.

Σε Αυτόν, βεβαίως, έχουν παγιωθεί οι λόγοι των πάντων, σύμφωνα με τους οποίους λέγεται ότι γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, καθώς μέσα σε Αυτόν και δίπλα σε Αυτόν τα πάντα υπάρχουν εν αληθεία, έστω και αν όλα αυτά, τόσο τα υπάρχοντα όσο και τα μελλοντικά, δεν παρήχθησαν στην ύπαρξη ταυτόχρονα με τους δικούς τους λόγους ή με τη γνώση τους από τον Θεό, αλλά το καθένα δημιουργείται στον κατάλληλο καιρό σύμφωνα με τη σοφία του Δημιουργού, όπως αρμόζει στους δικούς τους λόγους, και λαμβάνει το καθένα ξεχωριστά την ύπαρξή του εν ενεργεία. Επειδή Εκείνος είναι μεν πάντοτε Δημιουργός εν ενεργεία, ενώ αυτά υπάρχουν εν δυνάμει, αλλά όχι ακόμη εν ενεργεία· διότι ούτε είναι δυνατόν να συνυπάρχουν ταυτόχρονα το άπειρο και τα πεπερασμένα, ούτε θα βρεθεί κανένας λογικός συλλογισμός που να αποδεικνύει ότι μπορούν να συνυπάρχουν ταυτόχρονα η ουσία και το υπερούσιο, και να ταυτίσει αυτό που υπόκειται σε μέτρο με το άμετρο, και αυτό που εντάσσεται σε σχέση με το ασχέτιστο, και Εκείνο για το οποίο δεν καταφάσκεται κανένα απολύτως είδος κατηγορίας, με αυτό που συγκροτείται από όλα τούτα.

Για ποιον λόγο, πριν γεννηθεί ο Ησαύ, η Γραφή λέει ότι μισήθηκε από τον Θεό, ενώ ο Ιακώβ αγαπήθηκε; Σύμφωνα με την κατά γράμμα ερμηνεία, είναι φανερό ότι ο Θεός, που γνωρίζει τα πάντα, γνώριζε πριν από τη γέννησή τους πώς επρόκειτο να είναι ο καθένας σύμφωνα με την ελεύθερη προαίρεσή του και, επειδή το γνώριζε, τον μεν έναν τον μισούσε ήδη, τον δε άλλον τον αγαπούσε. Εάν όμως εξετάσει κανείς το προκείμενο σύμφωνα με την πνευματική αναγωγή, είναι μισητός στον Θεό κάθε νους που, όπως του Ησαύ, είναι δασύς από την κοσμική ύλη και έχει τραχυνθεί από τους απαγορευμένους λογισμούς· αγαπητός δε είναι κάθε Ιακώβ, δηλαδή ο νους ο λείος, ο απέριττος, ο άυλος και ο μονότροπος. Επιπλέον, με άλλη έννοια, κάθε Ισαάκ έχει δύο υιούς, από τους οποίους, πριν καν γεννηθούν, ο μεν ένας μισείται, ο δε άλλος αγαπιέται· αυτοί δε είναι ο νόμος του πνεύματος και το φρόνημα της σαρκός, οι οποίοι, πριν ακόμη έλθουν σε ενέργεια, ο μεν ένας αγαπιέται, ο δε άλλος μισείται.

Τότε, λοιπόν, ο βασιλιάς, βλέποντας εκείνη τη μεγάλη συμφορά και ζημιά και την πληγή του λαού, βρέθηκε σε πάρα πολύ μεγάλη αμηχανία. Όμως, μην αντέχοντας να βλέπει τον λαό του να κινδυνεύει και χωρίς καθόλου να παραλύσει από την αμηχανία μπροστά στα δεινά που του επιτίθονταν ούτε να απελπιστεί για τη σωτηρία του, αλλά έχοντας εναποθέσει όλη την ελπίδα του στον αληθινό Θεό και Βασιλιά, προχώρησε ανάμεσα στους εχθρούς με την αυτοπεποίθηση λιονταριού. Είδε, λοιπόν, από ψηλά ο Βασιλιάς των ουρανών τον επί γης βασιλιά, είδε την τόλμη που συνοδευόταν από πίστη και αγαθή ελπίδα και την αποδέχθηκε· είδε τον αυτοκράτορα ανάμεσα στο βαρβαρικό πλήθος· τον είδε να περικυκλώνεται από πλήθος θηρίων, σαν από λύκους και λιοντάρια και ορεινές λεοπαρδάλεις και παχιούς ταύρους· είδε «εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους» ότι, αν κινδυνεύσει ο βασιλιάς στην παρούσα μάχη, θα κινδυνεύσει μαζί του ολόκληρη η Ρωμανία, και παντού οι κοινότητες των Χριστιανών· τον είδε να πολιορκείται μόνος από το πλήθος των εχθρών και είδε ότι το να διαφύγει μέσα από τόσους πολλούς ή πάλι να κατατροπώσει μόνος του ένα τέτοιο πλήθος ήταν, κατά την ανθρώπινη λογική, αδύνατον.

Αλλά αυτά μεν είναι τα επιχειρήματα όσων αντιλέγουν, εμείς όμως, ακολουθώντας πάλι τον λόγο της αλήθειας, αν υπάρχει κάτι το δυσνόητο σε αυτά, θα προσπαθήσουμε να το καταστήσουμε εύληπτο· διότι έτσι θα αποδείξουμε καλύτερα ότι η ζωή είναι αόριστη στα επιμέρους άτομα. Σκέψου, λέει, ότι ο Θεός που μας έπλασε και μας εμψύχωσε, έδωσε σε κάθε ψυχή τη δική της πορεία βίου, δηλαδή ο Θεός που έπλασε από το χώμα το σώμα μας και μας έδωσε λογική και νοερή ψυχή μέσω του δικού Του εμφυσήματος, μας δημιούργησε αυτεξούσιους και στην κάθε ψυχή δώρισε τη δική της, ελεύθερα επιλεγμένη, πορεία βίου, σύμφωνα με την αρχή του αυτεξουσίου. Διότι, αν δεν εξαρτάται από εμάς να επιλέγουμε τη δική μας πορεία βίου και το να κατευθυνόμαστε προς την αρετή ή να παρεκκλίνουμε προς την κακία, αναιρείται εντελώς το αυτεξούσιο, το οποίο ο Θεός μάς χάρισε ως ένα εξαιρετικό δώρο. Επομένως, στην κάθε ψυχή ως αυτεξούσια ο Θεός έδωσε μια δική της πορεία βίου, ελεύθερα επιλεγμένη από την ίδια και αβίαστη· και στον καθένα έθεσε διαφορετικά όρια εξόδου, σύμφωνα με τη διαγωγή του καθενός και την επιλογή είτε της αρετής είτε της κακίας, και ο σοφός και δίκαιος Θεός επέφερε τον θάνατο· διότι είναι μεν σοφός, εφόσον γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, και δίκαιος, εφόσον επιβάλλει ποινές αντάξιες των πράξεων.

ότι «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, δικά μου είναι»· και «Καθώς ο Πατέρας με γνωρίζει, έτσι κι εγώ γνωρίζω αυτόν», και «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνον ο Υιός». Εφόσον γνωρίζει το πιο μεγάλο από όλα, αποκλείεται να αγνοεί τα μικρότερα· διότι το να μη σκέφτεται και να μην πιστεύει κανείς με αυτόν τον τρόπο και σύμφωνα με αυτά, εκτός από βλάσφημο είναι και αδύνατο. Εκείνος, λοιπόν, που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, τι υπάρχει άραγε έξω από τα πάντα που να μην το γνωρίζει; Επομένως, γνωρίζει πολύ καλά και το πώς να σώζει, και μάλιστα πριν από όλα τα άλλα. Γι' αυτό, από όλους όσοι γνωρίζουν τον Θεό, του έχει αποδοθεί σύμφωνα και ομόφωνα το όνομα Σωτήρας· διότι αυτό ακριβώς σημαίνει και το όνομα Ιησούς, λαμβάνοντας τη δύναμη και την επιβεβαίωσή του από την ίδια την αλήθεια των πραγμάτων.

Και το ένα και το αυτό της κινήσεως: διότι δογμάτισαν ένα έξαλμα και μία κίνηση των τριών υποστάσεων, πράγμα που είναι αδύνατον να νοηθεί επί της κτιστής φύσεως. «Και ότι η θεία έλλαμψη και ενέργεια, αν και είναι μία, απλή και αμερής και ποικίλλεται με τρόπο αγαθό στα μεριστά όντα και διανέμει σε όλα αυτά τα συστατικά της οικείας τους φύσης, παραμένει απλή, αν και πληθύνεται στα μεριστά χωρίς να μερίζεται, συνάγοντας και επιστρέφοντας τα μεριστά προς τη δική της απλότητα. Διότι τα πάντα την επιθυμούν και σε αυτήν έχουν την ύπαρξή τους και η ίδια μεταδίδει σε όλα το είναι, σύμφωνα με τη φύση του καθενός, και αυτή είναι το είναι των όντων, η ζωή των ζώντων, ο λόγος των λογικών όντων και η νόηση των νοερών όντων. Αυτήν, που είναι υπέρ τον νουν, τη γνώρισαν οι θείοι πατέρες με καθαρό νου, ως υπέρ τον λόγο, υπέρ τη ζωή και υπέρ την ουσία. «Ακόμη δε και το ότι διεισδύει μέσα σε όλα χωρίς να αναμειγνύεται, ενώ μέσα από αυτήν δεν διεισδύει τίποτα. Επίσης, και το να γνωρίζει τα πάντα με απλή γνώση και να βλέπει τα πάντα απλά με το θείο, παντεποπτικό και άυλο όμμα της, τα παρόντα, τα παρελθόντα και τα μέλλοντα πριν από τη γένεσή τους, το να είναι αναμάρτητη, να συγχωρεί τις αμαρτίες και να σώζει, και το ότι όλα όσα θέλει μπορεί να τα κάνει, αλλά δεν θέλει να κάνει όλα όσα μπορεί. Διότι μπορεί να καταστρέψει τον κόσμο, αλλά δεν το θέλει.» Και αυτά μεν τα εθεολόγησαν περί των ιδιωμάτων της θείας φύσεως απταίστως και με απόλυτη ασφάλεια σε κατάσταση καθαρής θεωρίας.

Όλα αυτά τα ομολογούμε και τα φρονούμε περί του ακαταλήπτου Μυστηρίου της θείας Ευχαριστίας. Όσοι δε ισχυρίζονται ότι εμείς γι' αυτόν τον λόγο γράψαμε στο βιβλιάριο «Περί συνεχούς Μεταλήψεως» ότι είναι καλό να μεταλαμβάνουν οι Χριστιανοί συνεχώς τα θεία Μυστήρια με την πρέπουσα προετοιμασία, όσοι δηλαδή δεν έχουν κανονικό εμπόδιο, με σκοπό να μεταλάβουμε όλο το Σώμα του Χριστού, επειδή μεταλαμβάνοντας μία φορά δεν μεταλαμβάνουμε όλο το Σώμα Του, αυτοί, λέγω, που φλυαρούν τέτοια πράγματα εναντίον μας, είναι αληθώς στόμα του Διαβόλου, μέσω του οποίου ο Διάβολος φθέγγεται και λαλεί όσα υποβάλλει στην καρδιά τους. Διότι τόσο πολύ απέχουμε εμείς από ένα τέτοιο κακόδοξο φρόνημα, ώστε ποτέ τέτοιος λογισμός, ούτε καν μια απλή ιδέα και τέτοια προσβολή δεν πέρασε από τον νου μας. Επομένως, επαναλαμβάνουμε κι εμείς τα λόγια της Σωσάννας: «Θεέ αιώνιε, εσύ που γνωρίζεις τα κρυπτά, που γνωρίζεις τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, εσύ γνωρίζεις ότι κατέθεσαν ψεύδη εναντίον μας».

Το ζήτημα όμως σχετικά με τον Σεβήρο, ή μάλλον τον Πρεσβύτερο που χειροτονήθηκε από αυτόν, νομίζω ότι επιδέχεται την εξής διευθέτηση (αν συμφωνείς και εσύ): τον αγρό εκείνο που υπάγεται στη Μίσθεια, στον οποίο διορίστηκε ο άνθρωπος, δώσε εντολή να υπαχθεί στα Μάσαδα. Διότι έτσι και εκείνος δεν θα παραβεί τον όρκο του, αφού δεν θα αναχωρήσει από τον τόπο, και ο Λογγίνος, έχοντας τον Κυριακό μαζί του, δεν θα αφήσει έρημη την Εκκλησία, ούτε θα καταδικάσει τη δική του ψυχή με την απραξία. Παράλληλα, και εμείς θα φανούμε ότι δεν πράττουμε κάτι αντίθετο προς τους Κανόνες, δείχνοντας συγκατάβαση στον Κυριακό, ο οποίος ορκίστηκε μεν να παραμείνει στα Μίνδανα, αποδέχθηκε δε τη μετάθεση. Διότι η επάνοδος θα αποτελέσει τήρηση του όρκου, ενώ το να τον υπαγάγουμε σε καθεστώς εκκλησιαστικής οικονομίας δεν θα του καταλογιστεί ως επιορκία, επειδή δεν προστέθηκε στον όρκο του ότι δεν θα αναχωρήσει ούτε για λίγο από τα Μίνδανα, αλλά ότι θα παραμείνει εκεί στο εξής. Στον Σεβήρο, που προφασίζεται λήθη, εμείς θα παράσχουμε συγχώρηση, λέγοντας ότι Εκείνος που γνωρίζει τα κρυπτά δεν θα ανεχθεί να λυμαίνεται η Εκκλησία Του από έναν τέτοιον άνθρωπο, ο οποίος αφενός έπραξε αντικανονικά εξαρχής, αφετέρου δέσμευσε με όρκο αντίθετα προς τα Ευαγγέλια, δίδαξε την επιορκία με την αποδοχή της μετάθεσης και τώρα ψεύδεται προσποιούμενος λήθη. Επειδή όμως δεν είμαστε κριτές των καρδιών, αλλά κρίνουμε από αυτά που ακούμε, ας αφήσουμε την απόδοση δικαιοσύνης στον Κύριο, και εμείς ας τον δεχθούμε χωρίς επικρίσεις, παρέχοντας συγγνώμη στη λήθη ως ανθρώπινο πάθος.»

ρξζʹ. Κάθε νους νοεί τον εαυτό του· αλλά ο μεν πρώτιστος νοεί μόνο τον εαυτό του, και σε αυτόν ο νους και το νοητό είναι ένα ως προς τον αριθμό· καθένας δε από τους επόμενους νοεί συγχρόνως τον εαυτό του και τα πριν από αυτόν, και νοητό για αυτόν είναι αφενός εκείνο που ο ίδιος είναι, και αφετέρου εκείνο από το οποίο προέρχεται... 144,22-146,15 Ο ένας και μόνος Θεός, ο οποίος είναι και ο ένας και πρώτιστος νους, νοεί τον εαυτό Του, όπως Αυτός μόνος είναι· διότι κανένας από τους άλλους νόες δεν Τον νοεί με αυτόν τον τρόπο. Και έτσι, το αυτό και το ένα, ο νους και το νοητό, δεν είναι ένα κατ' αριθμόν, αλλά υπεράνω αριθμού, γι' αυτό και δεν είναι μόνο ένα, αλλά και τρία. Αλλά δεν νοεί μόνο τον εαυτό Του, αλλά και όλα τα όντα, των οποίων ο ίδιος είναι αίτιος· διότι, αν δεν νοούσε και αυτά, δεν θα νοούσε ούτε τον εαυτό Του ως αίτιο αυτών, πράγμα που είναι άτοπο. Άρα νοεί και αυτά, αλλά με τρόπο ανώτερο από ό,τι νοούν αυτά τον ίδιο τον εαυτό τους, γι' αυτό και κυριότερα θα μπορούσε να λεχθεί ότι προνοεί για αυτά, όπως έχει ειπωθεί: «Αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους», πράγμα που εύλογα δεν θα μπορούσε να ονομαστεί επιστροφή προς το χειρότερο. Αυτός δε ο σοφός μάχεται ενάντια και σε αυτήν την κοινή έννοια, ότι δηλαδή ο Θεός γνωρίζει και προγνωρίζει τα πάντα. Γι' αυτόν και για όσους ομοφρονούν με αυτόν προφήτευσε ο προφήτης λέγοντας: «Πώς γνώρισε ο Θεός; Και άραγε υπάρχει γνώση στον Ύψιστο;». Ήδη δε έχουμε διασαφηνίσει προηγουμένως και σχετικά με τους θείους νόες, πώς δηλαδή καθένας νοεί τον εαυτό του, τα πριν από αυτόν και τα μετά από αυτόν.

170. Κάθε νους νοεί τα πάντα ταυτόχρονα· αλλά ο μεν αμέθεκτος νοεί απλώς τα πάντα, ενώ καθένας από αυτούς που έπονται αυτού νοεί τα πάντα καθ' εν ... 148,4-27 Εάν όχι μόνο ο πρώτιστος και Αυτός που εμείς γνωρίζουμε ως έναν Θεό, αλλά κάθε νους νοεί τα πάντα, και το να νοεί είναι ταυτόσημο με το να ποιεί, όπως ο ίδιος πρόκειται να πει στο 174ο κεφάλαιο, τότε άρα κάθε νους ποιεί τα πάντα. Νοεί δε όχι αυτά που έπονται αυτού, όπως είπε στο 167ο κεφάλαιο, αλλά τον εαυτό του και αυτά που προηγούνται αυτού· άρα ποιεί τον εαυτό του και αυτά που προηγούνται αυτού. Έτσι παντού ο σοφός ανατρέπεται από τον ίδιο του τον εαυτό. Έτσι, λοιπόν, ούτε κάθε νους νοεί τα πάντα ούτε ποιεί τα πάντα, αλλά μόνο ο Υπέρνους, για τον οποίο, έστω και αν ονομαζόταν αμέθεκτος, δεν υπάρχει καμία διαφορά, και νοεί και ποιεί τα πάντα· διότι για Αυτόν και το εννόημα αποτελεί έργο, το οποίο συμπληρώνεται διά του Λόγου και τελειοποιείται διά του Πνεύματος, και ταυτόχρονα [νοεί] τα πάντα σύμφωνα με τον εαυτό Του, δηλαδή σύμφωνα με τη θεοπρεπή πρόγνωση και τον προορισμό Του. Διότι Αυτός είναι που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, και τα πάντα καθ' εν με τάξη, σύμφωνα με τις διαφορές των δημιουργημάτων. Διότι έτσι άλλα είναι τα έργα της πρώτης ημέρας, άλλα της δεύτερης και ούτω καθεξής. Οι δε θείοι νόες, τους οποίους εμείς ονομάζουμε αγίους αγγέλους, ανάλογα με την εγγύτητά τους προς Εκείνον, δεχόμενοι τις από εκεί ελλάμψεις, σύμφωνα με αυτές έχουν και τις οικείες τους νοήσεις, και δεν ποιούν τίποτε δημιουργικά και από τον εαυτό τους, παρά μόνο [εκτελούν] λειτουργικά το θέλημα του Θεού.

Διότι, λέει, εξ αυτού και εις αυτόν και εν αυτώ είναι τα πάντα· και ότι τίποτα από όλα δεν έχει διαφύγει από την υπεράγνωστη γνώση του. Διότι στο ότι «Αυτός γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους», λέει, κανείς νομίζω από όλους δεν θα τολμούσε να φέρει αντίρρηση, ούτε καν ο πλέον τολμηρός και θρασύς· διότι αυτή είναι μια κοινή και αναμφίβολη έννοια, και ομόφωνη ομολογία όλων ανεξαιρέτως των καθοδηγητών της δικής μας θεοσοφίας. Με αυτά λοιπόν ως δεδομένα, εκείνοι που θέλουν να διερευνούν τα ζητήματα με πιο λογικό τρόπο προβάλλουν ένα ερώτημα σαν το εξής: Αν ο Θεός γνωρίζει τα πάντα, όπως ήδη έχει ομολογηθεί, και γνωρίζει και το μέλλον, επειδή και αυτό ανήκει στα πάντα και αποτελεί τον όρο όλων, όχι μόνο αυτών που υπάρχουν, αλλά και αυτών που γίνονται, και από αυτά όχι μόνο των αναγκαίων, αλλά και των ενδεχομένων, άραγε γνωρίζει το μέλλον με τρόπο ορισμένο ή αόριστο; Και πώς ορίζει το ενδεχόμενο; Και ιδίως αυτό που έχει την ίδια ροπή και προς τις δύο κατευθύνσεις, δηλαδή και στο να γίνει και στο να μη γίνει, το οποίο εξαρτάται κατεξοχήν από την προαίρεση του λογικού όντος από πριν καθ' εαυτό, έτσι ώστε να εξίσταται από την οικεία του φύση και να μεταπίπτει στο αναγκαίο, μη δυνάμενο να γίνει διαφορετικά παρά μόνον όπως έχει οριστεί, ή μήπως συνδιαθέτει (προσαρμόζει) τον όρο (ορισμό) με το οριζόμενο, έτσι ώστε να αμφιταλαντεύεται και αυτός και να καθίσταται τρόπον τινά αόριστος;

Αν, λοιπόν, ήταν ανθρώπινα λόγια το «Ιδού» και το «ήδη τρεις ημέρες», σωστά και λογικά θα απαιτούσες αμέσως την έκβασή τους· αν όμως είναι του Θεού, να εκλαμβάνεις θεοπρεπώς την πρόρρηση, γνωρίζοντας ότι αυτή είναι ασύμβατη με τη δική σου γνώση, και θεωρώντας ταυτόχρονα σεπτό τον οικονομικό χαρακτήρα του λόγου. Διότι, το γεγονός ότι είχε προγνωστεί και προοριστεί από τον Θεό, αφενός η μετάνοια του Εζεκία και των Νινευιτών και η εξ αυτής προκύπτουσα για αυτούς ανοχή της επαπειλούμενης οργής, αφετέρου δε η κακοθέλεια και η απείθεια των Ισραηλιτών και η εξ αυτής δικαίως προκύπτουσα εναντίον τους οργή, το δηλώνει βεβαίως ο λόγος που αληθέστατα διατείνεται ότι ο Θεός γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους. Διότι αυτό που ειπώθηκε προς τον Ιερεμία, «Πριν σε πλάσω στην κοιλιά της μητέρας σου, σε γνωρίζω», θα μπορούσε εξίσου να λεχθεί και να αληθεύει και για τα πάντα. Το δηλώνει άλλωστε πάλι ο Παύλος, λέγοντας: «Εκείνους που προεγνώρισε, αυτούς και προόρισε». Θα σου γινόταν επίσης φανερό και από το Δευτερονόμιο, από όσα ο Θεός, μετά από εκείνες τις πολλές παραγγελίες περί του να απέχει ο λαός από κάθε ειδωλολατρία και πλάνη, και να λατρεύει και να αφοσιώνεται μόνο σε Αυτόν, πρόσθεσε προς τον Μωυσή: «Ιδού, εσύ κοιμάσαι μαζί με τους πατέρες σου, και ο λαός αυτός θα σηκωθεί και θα εκπορνευθεί οπίσω από ξένους θεούς». Καθόρισε δε και την οργή που θα επακολουθούσε της απείθειάς τους: «Και θα οργισθώ εναντίον τους με θυμό εκείνη την ημέρα, και θα τους εγκαταλείψω, και θα υποστούν τα τάδε και τα τάδε».

Εάν δε τα αγνοεί, πώς θα ελέγξει και θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του; Εάν δεν έχει οριστεί και ο ψυχικός θάνατος, τότε δεν έχει οριστεί ούτε και η αντιδιαστελλόμενη προς αυτόν ζωή· αλλά αυτή έχει οριστεί, ούσα δικαιοσύνη και γενικώς αρετή. Επομένως και ο αναφερόμενος σε σχέση με αυτήν θάνατος έχει οριστεί, όντας στέρηση και έκπτωση από μια τέτοια ζωή. Ανακεφαλαίωση όλων των προειρημένων: Εάν δεν υπάρχει καθορισμός, δεν υπάρχει ούτε πρόγνωση· διότι το αόριστο δεν προγινώσκεται. Εάν δεν υπάρχει πρόγνωση, δεν υπάρχει ούτε πρόνοια· διότι πώς θα προνοήσει εάν δεν προγνωρίζει; Εάν δεν υπάρχει πρόνοια, δεν υπάρχει ούτε δημιουργία. Εάν δεν υπάρχει δημιουργία - αλλά ας αναχθεί η βλασφημία στον αίτιο αυτής της υποθέσεως - τότε δεν υπάρχει ούτε Θεός. Εάν όμως υπάρχει Θεός, όπως ακριβώς υπάρχει και πιστεύουμε, ο οποίος είναι δημιουργός των πάντων, συγκρατεί τα πάντα με την πρόνοιά Του και προγνωρίζει τα πάντα σύμφωνα με το λόγιο προτού να λάβουν γένεση, τότε υπάρχει και καθορισμός σε εκείνα τα οποία επιδέχονται το ένα ή το άλλο. Εάν λοιπόν η θεία πρόνοια και η πρόγνωση διαπερνούν τα πάντα, τότε και ο καθορισμός επεκτείνεται στα πάντα. Επομένως, και τα έργα, και οι σχετικές με αυτά κινήσεις και τα διανοήματα της ψυχής, καθώς και ολόκληρη η ζωή και ο θάνατός μας, έχουν οριστεί από τον Θεό και έχουν προγνωσθεί. Διότι μέσα σε Αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε. Και Αυτός γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων και τα κρύφια της καρδιάς, και το ακατέργαστο της υπάρξεώς μας έχουν προδεί οι οφθαλμοί Του.

Ιω 5, 44 〈Λαμβάνοντας δόξα ο ένας από τον άλλον〉 αντί του: επιζητώντας να αρέσουν ο ένας στον άλλον. Ιω 6, 6 〈Δοκιμάζοντάς〉 τον, όχι για να μάθει ο ίδιος· διότι ο ίδιος τον γνώριζε ακριβώς, «αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους», αλλά για να διαπαιδαγωγηθεί και να ωφεληθεί ο Φίλιππος.

Α. Όσα έχουν λεχθεί στις θείες Γραφές για την αποτροπή της αμαρτίας ή την προτροπή προς την αρετή, αναγκαίως μας προσφέρονται από τον Θεό, «για να φραγεί κάθε στόμα», όπως βροντοφωνάζει ο μακάριος Παύλος, «και να γίνει όλος ο κόσμος υπόδικος στον Θεό». Και «όχι επειδή Εκείνος αγνοεί το μέλλον», σύμφωνα με τον μέγα Γρηγόριο, «αλλά για να νομοθετήσει το αυτεξούσιο» δίνονται τέτοιου είδους νουθεσίες. Διότι Αυτός, γνωρίζοντας τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, από την αιωνιότητα και όχι πρόσφατα, και χωρίς να εικάζει το μέλλον βάσει τεκμηρίων, αλλά προσεγγίζοντας την έκβαση των μελλοντικών γεγονότων με θεοπρεπή και άρρητη δύναμη, και προορώμενος τα μέλλοντα τρόπον τινά μπροστά στα μάτια Του, προορίζει καταλλήλως και τις αποφάσεις της δικής Του κρίσης γι' αυτά, σύμφωνα με όσα έχει προείδει. Διότι οι άνθρωποι εξάγουν τις ανάλογες κρίσεις μετά την έκβαση των πραγμάτων, για τον Θεό όμως το μέλλον θεωρείται ως ήδη παρόν, και σύμφωνα με αυτό προθεσπίζει απαραβάτως τα της πρέπουσας αξίας, ή μάλλον της συμφέρουσας κατάληξης για τον καθένα, είτε με παράταση της ζωής είτε με συντομία και συστολή του βίου, επειδή τα της πρόγνωσής Του δεν θεωρούνται καθόλου, ούτε κατά το ελάχιστο, εσφαλμένα, αλλά ενυπάρχουν με απολύτως ακριβή σύλληψη στην υπερούσια δύναμή Του.

Α. Ότι βεβαίως και εμείς δεν καθιστάμεθα αίτιοι των όσων συμβαίνουν μπροστά μας, απλώς και μόνο επειδή τα βλέπουμε. Διότι, σύμφωνα με εσένα, ο Φινεές, όταν είδε τη Μαδιανίτισσα να ασχημονεί μαζί με τον Ζαμβρί, θα θεωρηθεί αίτιος της άσχημης πράξης τους, αυτός που εξαιτίας της τους θανάτωσε και τους δύο με ένα χτύπημα. Και γιατί πρέπει με τον δικό μας αδύναμο λογισμό να διερευνούμε συλλογιστικά αυτά τα ζητήματα, ενώ οφείλουμε, μελετώντας όσα έχουν ειπωθεί για το προκείμενο πρόβλημα από τον μέγα Αθανάσιο στον λόγο του για τον σταυρό, το πάθος και την ανάσταση, να λάβουμε από εκεί πιο ευρεία αλλά και πιο σοφή την επίλυση των σημερινών αποριών; Διότι ό,τι είναι για τους ανθρώπους η όραση σε σχέση με τα πράγματα που βρίσκονται μπροστά τους, τούτο είναι για τον Θεό η πρόγνωση των μελλόντων, και όχι ορισμένων, αλλά των πάντων· διότι λέει «αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους». Μάλλον δε και για αυτό ακριβώς το δόγμα που έχει τεθεί τώρα προς εξέταση σε εμάς, δηλαδή το ότι πρέπει να αποδεχόμαστε ότι υπάρχουν όρια στη ζωή του κάθε ανθρώπου, θα ορίσουμε ως τον πιο ακριβή κριτή τον ίδιο τον ένθεο και αληθώς μέτοχο της αποστολικής χάριτος Αθανάσιο, αναπτύσσοντας το αποστολικό σύγγραμμα που έγραψε περί της φυγής του, στο οποίο θα τον βρούμε να λέει τα εξής: «Είναι δε η αφορμή την οποία ο Ιωάννης έγραψε ως εξής: ζητούσαν να τον πιάσουν, και κανείς δεν άπλωσε τα χέρια του επάνω του, διότι δεν είχε έλθει ακόμη η ώρα του».

Ας μην θεωρούμε, λοιπόν, αόριστα τα περί της ζωής και του θανάτου των ανθρώπων. Διότι ούτε η θεία γνώση περιορίζεται χρονικά, αποκτώντας γνώση των πεπραγμένων μόνο τη στιγμή της πράξης, και ορίζοντας μόνο τότε σε όσους πράττουν τα πρέποντα και τα κατάλληλα για το συμφέρον τους. Αυτό άλλωστε αποτελεί γνώρισμα της ανθρώπινης πενίας και όχι της θεϊκής υπερούσιας μεγαλειότητας, στην οποία μαρτυρείται ότι ανήκει και η γνώση των κρυφών της καρδιάς και η επίγνωση των πάντων πριν από τη δημιουργία τους. Ακόμη, ο προφήτης αναφέρει ότι αυτό που για εμάς είναι ακατέργαστο, στα θεία μάτια φαίνεται ως ολοκληρωμένο, και η θεόπνευστη διδασκαλία παραδίδει ότι ο Θεός πληροί τα πάντα, και ομοίως έχουμε διδαχθεί από τα ιερά λόγια ότι η πρόνοιά Του είναι απλωμένη και έτοιμη πάνω σε όλα τα έργα Του.

Αποδεικνύοντας δε το αξίωμα της θεότητάς του, εννοώ το να αποκαλύπτει τα κρυμμένα, τους λέει: «Υπάρχουν μερικοί από εσάς που δεν πιστεύουν». Λέγοντας δε «μερικοί», εξαίρεσε τους μαθητές. Και ο ευαγγελιστής, θέλοντας να μας δείξει ότι τα γνώριζε όλα προ καταβολής κόσμου, αναφέρει ότι ο Ιησούς γνώριζε εξαρχής ποιοι είναι εκείνοι που δεν πιστεύουν, καθώς και την πονηρία του προδότη· γεγονός που αποτελούσε απόδειξη της αληθινής θεότητάς του. Διότι ο προφήτης αναφέρει για τον Θεό: «Αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους». Και έλεγε: «Γι' αυτό σας είπα ότι κανείς δεν μπορεί να έλθει προς εμένα, εάν δεν του έχει δοθεί από τον Πατέρα μου». Εξαιτίας αυτού, πολλοί από τους μαθητές του επέστρεψαν στα οπίσω και δεν πορεύονταν πλέον μαζί του. Είπε τότε ο Ιησούς στους δώδεκα:

Κανείς, λοιπόν, δεν θα μπορούσε να κλείσει ένα στόμα που έχει έμφυτη την τάση να συκοφαντεί. Στο δικό σου ύψος όμως, που βρίσκεται υπεράνω τέτοιων πραγμάτων, θα ταίριαζε να μην δίνεις σημασία στους κρωγμούς των κοράκων ή στους ψιθύρους των ψαρονιών, αλλά να έχεις και τούτο το θεϊκό γνώρισμα, το να λέγεις και να πράττεις τα πάντα με προσεκτική κρίση, όπως Εκείνος που, αν και γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, λέει: «αφού κατέβω, θα δω». Είθε Αυτός να σε διαφυλάττει, μέσω της κατά το δυνατόν ομοιώσεώς σου προς Αυτόν, ανώτερο από κάθε κακία και κακουχία.

Θα αναφέρουμε λοιπόν και για αυτόν μερικά από όσα έχουν φτάσει στις ακοές μας. Λέγεται δηλαδή ότι, όταν κάποτε είδε στο πατρικό του σπίτι, κατά τη διάρκεια μιας πάνδημης εορτής, να γίνεται μια πολυτελής και λαμπρή προετοιμασία —διότι οι γονείς του διέθεταν άφθονο πλούτο, συμμετέχοντας όμως ταυτόχρονα και στην ευσέβεια— όντας ακόμη πολύ μικρό παιδί, τρώθηκε η ψυχή του από μια θεία κατάνυξη. Και έλεγε έτσι στον εαυτό του: «Όμως αν απολαύσεις αυτά τα φαγητά, Θεόδωρε, σίγουρα θα στερηθείς τα αιώνια αγαθά». Και αναστενάζοντας με αυτή τη σκέψη, τρύπωσε σε κάποια απόκρυφη γωνιά του σπιτιού και, πέφτοντας μπρούμυτα, είπε με δάκρυα: «Θεέ, που γνωρίζεις τα κρυπτά, εσύ ξέρεις ότι δεν προτίμησα τίποτα σε αυτόν τον κόσμο περισσότερο από την αγάπη σου. Γι' αυτό σε ικετεύω, Δέσποτα, οδήγησέ με στο δικό σου θέλημα και φώτισε τη διάνοιά μου στο να εκτελώ πάντα τις εντολές σου». Η μητέρα του λοιπόν, αναζητώντας τον καθώς δεν φαινόταν πουθενά ως τότε, με δυσκολία τον βρίσκει. Έπειτα, βλέποντας τα μάτια του γεμάτα δάκρυα, ρωτούσε μήπως τυχόν κάποιος τον λύπησε. Παράλληλα, ζητούσε να μάθει για ποιον λόγο απουσίαζε από το τραπέζι, και μάλιστα όταν αυτό είχε ετοιμαστεί με τόση πολυτέλεια λόγω της εορτής. Και τον εξανάγκαζε να έρθει μαζί της και να παρακαθίσει στο γεύμα με τα υπόλοιπα αδέλφια του, διότι είχε και άλλα αδέλφια.

«Διότι εσύ το γνωρίζεις, ο γνώστης των κρυπτών: από τότε που απαρνήθηκα τον κόσμο και τα εν τω κόσμω, δεν χόρτασα ούτε άρτο ούτε ύδωρ ούτε τίποτε άλλο από τα επί της γης, αλλά και τη νύχτα και την ημέρα παρακαλούσα θερμά υπέρ αυτών, για να διατηρηθούν άτρωτοι από τα βέλη του πονηρού.» Και εκείνοι του είπαν: «Μην καυχάσαι, Παχώμιε, εφόσον είσαι άνθρωπος, αλλά να ζητάς το έλεος του Θεού και τη φιλανθρωπία Του, διότι τα πάντα δια του ελέους Του εκ φύσεως υφίστανται.» Και καθώς έσκυψε για να τους βάλει μετάνοια, βλέπει ανάμεσά τους έναν νεανία, ωραίο στο κάλλος, ο οποίος έφερε αγκάθινο στέφανο στο κεφάλι. Και εκείνοι είπαν πάλι: «Ιδού, ο χορηγός του ελέους, ο Μονογενής Λόγος του Πατρός, τον οποίο απέστειλε ως λύτρο υπέρ υμών· όμως εσείς, αφού περιθέσατε στο κεφάλι του στέφανο από αγκάθια, τον προσηλώσατε στον σταυρό.» Ακούγοντας αυτά ο Παχώμιος, γενόμενος έντρομος, είπε: «Δεν έπραξα εγώ, Δέσποτα, εις βάρος σου αυτό το βαρύ και πάντολμο ανόμημα, αλλά το γένος των Ιουδαίων.» Και Εκείνος απάντησε: «Το γνωρίζω κι εγώ. Έχε θάρρος, λοιπόν, και μην αθυμείς· διότι δεν πρόκειται να εκλείψει έως τη συντέλεια του αιώνος η γενεά σου και αυτή η νομοθεσία.» Και λέγοντας αυτά, ανέρχεται στους ουρανούς.

Διότι αυτός, ενώ υπήρχε γιορτή κατά την ενδέκατη ημέρα του μηνός Τυβί, βλέποντας το σπίτι του που ήταν θαυμαστό και μεγάλο και ευημερούσε στις κοσμικές υποθέσεις, κατανύχθηκε στην καρδιά από τη θεία χάρη. Και λέει στον εαυτό του: «Τι ωφελούμαι ή τι κερδίζω ο άθλιος εγώ, εάν, αφού απολαύσω τα πρόσκαιρα και τα ευχάριστα της παρούσας ζωής, χάσω τα αιώνια αγαθά; Διότι κανείς που αφέθηκε στην απόλαυση αυτών δεν μπόρεσε να συμμετάσχει στην αιώνια δόξα.» Και αφού αναστέναξε για όλα αυτά, εισήλθε σε κάποιο απόκρυφο μέρος του σπιτιού· και πέφτοντας με το πρόσωπο στη γη με δάκρυα έλεγε: «Κύριε, ο γνώστης των κρυπτών, εσύ γνωρίζεις ότι τίποτα από όσα υπάρχουν σε αυτόν τον κόσμο δεν προτίμησα έναντι της αγάπης σου· γι' αυτό σε ικετεύω, Δέσποτα, οδήγησέ με προς το θέλημά σου, και φώτισε την ψυχή μου, ώστε παντοτινά να σε αινώ και να σε δοξάζω.» 31. Ενώ δε αυτός έλεγε αυτά, τον πλησίασε η μητέρα του· και παρατηρώντας τον βλέπει τα μάτια του να δακρύζουν, και του λέει: «Ποιος σε λύπησε, παιδί μου, και απομακρύνθηκες από εμάς, και με πόνο σε αναζητούσαμε;» Αυτός τότε της είπε: «Πήγαινε, μητέρα, και λάβετε τροφή· διότι εγώ τώρα δεν επιθυμώ να φάω.» Και δεν υποχώρησε στα λόγια της. Και πηγαίνοντας στις καθημερινές του ασχολίες νήστευε έως το βράδυ· και πολλές φορές ενώνοντας και δύο ημέρες μαζί, απείχε εκούσια από τα πολυτελή φαγητά για δύο χρόνια, ασκώντας τον εαυτό του στην τέλεια άσκηση.