Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ 3:5

Ορθ. Ανάγνωσε τον Απόστολο, για να τον ακούσεις. Διότι λέγει τα εξής, γράφοντας στον μαθητή του: «Όταν δε φανερώθηκε η χάρις του Σωτήρος ημών Θεού, μας έσωσε όχι εξαιτίας έργων δικαιοσύνης τα οποία πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το έλεός Του, διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε επάνω μας πλουσίως, διά του Ιησού Χριστού του Κυρίου και Σωτήρος ημών.» Μακεδ.

Διότι η αγία και μακαρία και τελεία Τριάδα είναι αδιαίρετη. Επιπλέον, λοιπόν, εάν τα πάντα δημιουργήθηκαν δια του Υιού και σε αυτόν τα πάντα συνιστώνται, πώς θα μπορούσε να βρίσκεται εκτός εκείνων που δημιουργήθηκαν δι' αυτού; Και εφόσον αυτά δεν βρίσκονται μακριά του, εύλογα και ο ίδιος θα είναι παρών στα πάντα· ώστε κατ' ανάγκην εκείνος που αμαρτάνει και βλασφημεί εις τον Υιό, αμαρτάνει και εις τον Πατέρα και εις το Άγιο Πνεύμα. Και το άγιο λουτρό, εάν μεν διδόταν μόνο εις το Άγιο Πνεύμα, εύλογα θα λεγόταν ότι οι βαπτιζόμενοι αμαρτάνουν μόνο εις το Πνεύμα· επειδή όμως δίδεται εις τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, και κατ' αυτόν τον τρόπο τελειούται ο καθένας από τους βαπτιζομένους, είναι αναγκαίο πάλι όσοι παραβαίνουν τον νόμο μετά το βάπτισμα να διαπράττουν τη βλασφημία τους εις την αγία και αδιαίρετη Τριάδα. Και τούτο επίσης είναι δίκαιο να το αναλογιστούμε και να το κατανοήσουμε. Εάν μεν ο Κύριος απευθυνόταν σε ανθρώπους που είχαν λάβει το λουτρό της παλιγγενεσίας, εννοώ τους Φαρισαίους, και είχαν ήδη γίνει μέτοχοι της δωρεάς του Αγίου Πνεύματος, θα ήταν πιθανή μια τέτοια ερμηνεία, ότι δηλαδή υπαναχώρησαν και αμάρτησαν εις το Άγιο Πνεύμα· εάν όμως ούτε το λουτρό είχαν λάβει, αλλά είχαν μάλιστα περιφρονήσει και το βάπτισμα του Ιωάννη, πώς τους κατηγορούσε ότι βλασφήμησαν εις το Άγιο Πνεύμα, του οποίου δεν είχαν γίνει ακόμη μέτοχοι;

Ψαλμός του Δαβίδ, συνέσεως. ΛΑ΄. Υπόθεση. Προβάλλοντας ο Δαβίδ τη μεγάλη του κακοπάθεια, την οποία υπέμεινε κατά τη μετάνοιά του, μακαρίζει όσους αξιώθηκαν την άφεση μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας. Ο ψαλμός επιγράφεται «συνέσεως», επειδή ακριβώς αυτήν έχουν κυρίως ανάγκη οι άνθρωποι· διότι, έχοντας εκτραπεί σφοδρά προς τα πάθη, παρομοιάστηκαν με ίππους και ημιόνους.

Και πάλι, το Πνεύμα είναι και ονομάζεται Πνεύμα αγιωσύνης και ανακαινίσεως· διότι γράφει ο Παύλος: «Ο οποίος αποδείχθηκε Υιός Θεού με δύναμη, κατά το Πνεύμα της αγιωσύνης, μέσω της αναστάσεως εκ νεκρών, ο Ιησούς Χριστός ο Κύριός μας.» Και πάλι λέει: «Αλλά αγιασθήκατε, αλλά δικαιωθήκατε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και με το Πνεύμα του Θεού μας»· όπως και γράφοντας προς τον Τίτο έλεγε: «Όταν όμως φανερώθηκε η χρηστότητα και η φιλανθρωπία του Σωτήρα μας Θεού, μας έσωσε όχι εξαιτίας έργων δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το δικό του έλεος, διαμέσου του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε πάνω μας πλούσια διαμέσου του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας, ώστε, αφού δικαιωθούμε με τη δική του χάρη, να γίνουμε κληρονόμοι της αιώνιας ζωής σύμφωνα με την ελπίδα.» Τα κτίσματα, αντίθετα, είναι εκείνα που αγιάζονται και ανακαινίζονται. Διότι, «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης.» Και ο Παύλος επίσης λέει: «Διότι είναι αδύνατον για εκείνους που άπαξ φωτίστηκαν, και γεύτηκαν την επουράνια δωρεά, και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος». Επομένως, αυτό που δεν αγιάζεται από κάποιο άλλο, ούτε μετέχει σε αγιασμό, αλλά είναι το ίδιο αντικείμενο μετοχής, και δια του οποίου αγιάζονται όλα τα κτίσματα, πώς θα μπορούσε να είναι ένα από τα πάντα, όμοιο στη φύση με εκείνα που μετέχουν σε αυτό; Διότι όσοι ισχυρίζονται κάτι τέτοιο είναι ανάγκη να πουν ότι και ο Υιός, διαμέσου του οποίου έγιναν τα πάντα, είναι ένα από τα πάντα.

«Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα κτισθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Ο δε Παύλος γράφει στον Τίτο: «Διά λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε σε εμάς πλουσίως διά του Ιησού Χριστού». Εάν λοιπόν ο Πατέρας διά του Λόγου εν Αγίω Πνεύματι κτίζει τα πάντα και τα ανακαινίζει, ποια ομοιότητα ή συγγένεια υπάρχει μεταξύ εκείνου που κτίζει και των κτισμάτων; Ή πώς είναι δυνατόν, σε τελική ανάλυση, αυτό εντός του οποίου κτίζονται τα πάντα, να είναι κτίσμα; Διότι μια τέτοια κακοδοξία ακολουθείται και από βλασφημία εναντίον του Υιού· έτσι ώστε, εκείνοι που ισχυρίζονται ότι το Πνεύμα είναι κτίσμα, αναπόφευκτα θα πουν ότι και ο Λόγος, διά του οποίου κτίζονται τα πάντα, είναι κτίσμα. Το Πνεύμα ονομάζεται και είναι εικόνα του Υιού· διότι «όσους προεγνώρισε, αυτούς και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του». Επομένως, εφόσον ομολογείται ακόμη και από εκείνους ότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα, δεν θα μπορούσε ούτε η εικόνα του να είναι κτίσμα. Διότι, όποιας φύσεως είναι η εικόνα, τέτοιας φύσεως είναι κατ' ανάγκην και εκείνος του οποίου αποτελεί εικόνα.

Και πάλι, το Πνεύμα είναι και ονομάζεται Πνεύμα αγιωσύνης και ανακαινίσεως· διότι γράφει ο Παύλος: «ο οποίος αναδείχθηκε Υιός Θεού με δύναμη, κατά το Πνεύμα της αγιωσύνης, με την ανάσταση εκ νεκρών, του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας». Και πάλι λέει: «Αλλά αγιασθήκατε, αλλά δικαιωθήκατε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και με το Πνεύμα του Θεού μας». Επίσης, γράφοντας προς τον Τίτο έλεγε: «Όταν όμως φανερώθηκε η χρηστότητα και η φιλανθρωπία του Σωτήρα μας Θεού, μας έσωσε όχι εξαιτίας των έργων δικαιοσύνης που κάναμε εμείς, αλλά κατά το δικό του έλεος, διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε πάνω μας πλούσια διά του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας, ώστε, αφού δικαιωθούμε με τη χάρη εκείνου, να γίνουμε κληρονόμοι της αιώνιας ζωής σύμφωνα με την ελπίδα μας». Τα κτίσματα, αντίθετα, είναι αυτά που αγιάζονται και ανακαινίζονται. Διότι, «θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου», αναφέρει, «και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Αλλά και ο Παύλος λέει: «Διότι είναι αδύνατο εκείνοι που άπαξ φωτίστηκαν και γεύθηκαν την επουράνια δωρεά και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος». Επομένως, εκείνο που δεν αγιάζεται από κάποιον άλλο, ούτε μετέχει σε αγιασμό, αλλά είναι το ίδιο μεθεκτό, μέσα στο οποίο αγιάζονται όλα τα κτίσματα, πώς θα μπορούσε να είναι ένα από τα πάντα, όμοιο με εκείνα που μετέχουν σε αυτό; Διότι όσοι ισχυρίζονται κάτι τέτοιο αναγκάζονται να πουν ότι και ο Υιός, διά του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα, είναι και αυτός ένα από τα πάντα.

«Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Ο δε Παύλος γράφει στον Τίτο: «Διά λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε σε εμάς πλουσίως διά του Ιησού Χριστού». Εάν λοιπόν ο Πατέρας διά του Λόγου εν Αγίω Πνεύματι κτίζει τα πάντα, και τα ανακαινίζει· ποια ομοιότητα ή συγγένεια έχει αυτός που κτίζει με τα κτίσματα; Ή, όλως διόλου, πώς θα ήταν δυνατόν να είναι κτίσμα εκείνο, εντός του οποίου κτίζονται τα πάντα; Διότι μια τέτοια δυσφημία την ακολουθεί και η βλασφημία κατά του Υιού· ώστε εκείνοι που ισχυρίζονται ότι το Πνεύμα είναι κτίσμα, να πουν ότι και ο Λόγος, διά του οποίου κτίζονται τα πάντα, είναι κτίσμα. Εικόνα του Υιού ονομάζεται και είναι το Πνεύμα· διότι, «εκείνους που προεγνώρισε, αυτούς και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του». Επομένως, εφόσον ο Υιός ομολογείται ακόμη και από εκείνους ότι δεν είναι κτίσμα, δεν θα μπορούσε ούτε η εικόνα του να είναι κτίσμα. Διότι όποιας φύσεως είναι η εικόνα, τέτοιας φύσεως είναι κατ' ανάγκη και εκείνος του οποίου αποτελεί εικόνα.

Μακ. Από πού προκύπτει αυτό;» Ορθ. Ο απόστολος Παύλος λέει: «Διότι, όταν φανερώθηκε η χάρη του Θεού του Σωτήρα μας, όχι εξαιτίας έργων που πράξαμε εμείς επάνω στη γη, αλλά κατά το πολύ του έλεος, μας αναγέννησε δια λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχυσε επάνω μας πλουσιοπάροχα δια του Ιησού Χριστού». Ποιος εξέχυσε δια του Ιησού Χριστού; Προφανώς εκείνος που είπε: «Στις έσχατες ημέρες θα εκχεώ από το Πνεύμα μου». Μακ. Δεν δίνει, λοιπόν, ο Υιός το Πνεύμα; Ορθ. Άκουσες, ότι ο Πατέρας δίνει το Πνεύμα δια του Υιού. Βεβαίως, ενώ ο Πατέρας είχε πει, «Στις έσχατες ημέρες θα εκχεώ από το Πνεύμα μου», ο Υιός, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς, λέει: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον». Μακ.

Ορθ. Επομένως, το Άγιο Πνεύμα συνδημιούργησε τον άνθρωπο μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό. Μακεδ. Διότι, δεν μπορούσε ο Υιός να τον δημιουργήσει άγιο; Ορθ. Βεβαιότατα. Μακεδ. Τι λοιπόν λες; Ότι το Άγιο Πνεύμα τον εποίησε; Ορθ. Όπως ακριβώς ο Πατέρας, αν και είχε τη δύναμη να δημιουργήσει τον άνθρωπο, τον δημιουργεί μαζί με τον Υιό, για να καταδειχθεί η ταυτότητα της φύσεως· έτσι και ο Υιός, αν και είχε τη δύναμη να δημιουργήσει τον άνθρωπο άγιο, τον δημιουργεί μαζί με το Πνεύμα, για να καταδειχθεί ότι το δημιούργημα αποτελεί έργο του Πατρός, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος. Έτσι λοιπόν, και τον άνθρωπο που είχε πέσει και είχε εξισωθεί με τα ανόητα κτήνη, δεν τον ανακαίνισε χωρίς το Πνεύμα· αλλά, καθώς λέει ο Προφήτης: «Εξαπόστειλε το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Μακεδ. Και εμείς λέμε ότι η ανακαίνισή μας γίνεται διά του Πνεύματος· διότι είναι Πνεύμα αγιωσύνης. Ορθ. «Όλα είναι καθαρά για τους καθαρούς». Επειδή όμως δεν είπες με απλότητα το «διά του Πνεύματος», αναγκαστικά δεν το παρασιωπώ. Πες μου, λοιπόν, η ανακαίνισή μας δεν γίνεται διά του λουτρού της παλιγγενεσίας; Μακεδ. Ναι. Ορθ. Πώς λοιπόν βαπτιζόμαστε; Στο όνομα του Πατρός, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος; Μακεδ. Στο όνομα του Πατρός, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος.

Εάν κάποιος από εσάς γνωρίζει τον τόπο, γνωρίζει την αλήθεια των όσων λέγονται, ότι δηλαδή η μεν Ιεριχώ καταλαμβάνει τα βαθύπεδα της Παλαιστίνης, η δε Ιερουσαλήμ εδράζεται στην κορυφή, κατέχοντας το ψηλότερο σημείο του όρους που υψώνεται σε όλη εκείνη την περιοχή. Από τα υψηλά, λοιπόν, κατέβηκε στα χαμηλά ο άνθρωπος, για να περιπέσει στους ληστές· αφού εξήλθε από την ασφάλεια της Ιερουσαλήμ, ώστε να γίνει εύκολη λεία στους ληστές της ερήμου, οι οποίοι του κατάφεραν πληγές και τον έγδυσαν. Πρώτα οι πληγές, και έπειτα η γύμνωση. Πληγή της ψυχής είναι η αμαρτία· γύμνωση της ψυχής είναι η αποβολή του ενδύματος της αφθαρσίας. Η δε αμαρτία αφανίζει τη χάρη που μας έχει δοθεί διά του λουτρού της παλιγγενεσίας.

Έτσι λοιπόν, ισχύουν και τα δύο, και ο νόμος του Μωυσή, και η εισαγωγή του ανώτερου. Αποβάλλονται επομένως οι προερχόμενοι από το σπέρμα του Ααρών, για να εισέλθει στη θέση τους εκείνος που είναι κατά την τάξη του Μελχισεδέκ. Δεν υπάρχουν πλέον οι θυσίες του ενδελεχισμού· δεν υπάρχουν πλέον εκείνες της ημέρας του εξιλασμού· δεν υπάρχει πλέον η στάχτη της δαμάλεως που καθαρίζει τους μολυσμένους. Διότι μία είναι η θυσία, ο Χριστός, και η κατ’ αυτόν νέκρωση των Αγίων· ένας είναι ο ραντισμός, το λουτρό της παλιγγενεσίας· ένα είναι το λυτήριο της αμαρτίας, το αίμα που χύθηκε υπέρ της σωτηρίας του κόσμου.

Διότι, πράγματι, ο Δημιουργός μας έπλασε τον άνδρα εκείνον ως ένα και μοναδικό υπόδειγμα της ανθρώπινης φύσης, ώστε όλα τα βλέμματα να στρέφονται προς αυτόν, κάθε γλώσσα να εξιστορεί τα έργα του, οι ζωγράφοι και οι γλύπτες να υπολείπονται της αξίας του, και οι ιστορικοί, περιγράφοντας τα ανδραγαθήματά του στους πολέμους, να αγγίζουν τα όρια του απίστευτου μύθου. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο οι πολλοί δεν ανέχονταν ούτε να πιστέψουν τη φήμη που διέδιδε εκείνη τη θλιβερή είδηση, ούτε να αποδεχθούν καθόλου ότι ο Αρινθαίος πέθανε. Όμως, παρ' όλα αυτά, υπέστη εκείνο που πρόκειται να συμβεί και στον ουρανό και στη γη και στον ήλιο. Έφυγε τερματίζοντας τον βίο του λαμπρά, χωρίς να καμφθεί από το γήρας, χωρίς να χάσει τίποτα από την περιφάνειά του· μέγας στην παρούσα ζωή, μέγας και στη μέλλουσα, χωρίς να ζημιωθεί διόλου από την παρούσα λαμπρότητα ως προς την ελπιζόμενη δόξα, διότι ακριβώς στις τελευταίες στιγμές της εξόδου του από τον βίο απέπλυνε κάθε κηλίδα της ψυχής του με το λουτρό της παλιγγενεσίας. Επειδή εσύ η ίδια στάθηκες πρόξενος και συνεργός του σε αυτά, λάβε τη μέγιστη παρηγοριά και μετάθεσε τη μέριμνα της ψυχής σου από τα παρόντα στα μέλλοντα, ώστε μέσα από τα αγαθά σου έργα να καταξιωθείς να καταλάβεις όμοιο με αυτόν τόπο αναπαύσεως. Λυπήσου την ηλικιωμένη μητέρα σου, λυπήσου τη νεαρή θυγατέρα σου, για τις οποίες εσύ έχεις απομείνει η μόνη παρηγοριά. Γίνε υπόδειγμα ανδρείας για τις υπόλοιπες γυναίκες και μέτρησε τον πόνο σου με τέτοιο τρόπο, ώστε μήτε να τον αποβάλεις από την καρδιά σου, αλλά μήτε και να καταποθείς από τη θλίψη.

Αγιάζει δε διά του Πνεύματος, όπως έχει ήδη αποδειχθεί. Επομένως, το Πνεύμα δεν είναι κτίσμα, αλλά χαρακτήρας της αγιότητας του Θεού και πηγή αγιασμού για τα πάντα. Κληθήκαμε στον αγιασμό του Πνεύματος, όπως διδάσκει ο Απόστολος. Αυτό μας ανακαινίζει και μας αναδεικνύει πάλι εικόνες του Θεού, και διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος υιοθετούμαστε από τον Θεό. Η κτίση γίνεται πάλι νέα μετέχοντας στο Πνεύμα, το οποίο επειδή είχε στερηθεί, είχε παλιώσει.

Άλλη ευχή της κλάσεως. Αφού μας παρέσχες τη χάρη της υιοθεσίας διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, αξίωσέ μας και τώρα ανυπόκριτα, με καθαρή καρδιά, με συνείδηση που έχει παρρησία και με χείλη αδιάπτωτα να επικαλούμαστε εσένα, Αββά Πατέρα, ώστε, αφού αποβάλουμε τη ματαιότητα της εθνικής βαττολογίας και της ιουδαϊκής απονοίας, να κατορθώσουμε, με φωνή ταπεινή και ευπρεπή για Χριστιανούς, να σου αναφέρουμε την ικεσία της προσευχής, σύμφωνα με τη σωτηριώδη νομοθεσία του μονογενούς σου Υιού· και με αγιασμό ψυχής, σώματος και πνεύματος, να τολμούμε άφοβα να επικαλούμαστε τον άκτιστο, άναρχο και ατελεύτητο, τον Δεσπότη των πάντων επουράνιο Θεό, τον άγιο Πατέρα, και να λέμε.

Είναι λοιπόν μεγάλη αφορμή για ντροπή για όσους θέλουν να ραθυμούν, το να αναλογίζονται με σύνεση ότι καταδικάστηκε και συσταυρώθηκε μαζί με τους αμαρτωλούς για χάρη μας Εκείνος που δεν γνώρισε αμαρτία, ώστε εμείς να γίνουμε δικαιοσύνη Θεού εν αυτώ. Διότι έχουμε δικαιωθεί από τον Θεό και Πατέρα «όχι εξαιτίας έργων δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά κατά το πολύ του έλεος» διά της πίστεως στον Χριστό. <Εγώ δε ο ίδιος ο Παύλος σας παρακαλώ διά της πραότητας και της επιείκειας του Χριστού κ.λπ.> Πολλοί από τους σοφούς της Αθήνας, που συναναστρέφονταν με τους Κορίνθιους, θεωρούσαν μωρία τον σταυρό του Σωτήρα, και αποκαλούσαν αγύρτη και σπερμολόγο εκείνον που κήρυττε τον λόγο της θεόπνευστης Γραφής, όπως και τους άλλους αγίους, ακόμη και τον ίδιο τον μακάριο Παύλο. Κάποιοι άλλοι δε από αυτούς που προέρχονταν από την περιτομή καταφέρονταν πάλι εναντίον των πιστών, επαινώντας την περιτομή και τις θυσίες του Νόμου, ισχυριζόμενοι ότι ο μακάριος Παύλος βρισκόταν εκτός εαυτού, επειδή είχε επιλέξει να πολεμά ανόσια τις αρχαίες διατάξεις.

Και ότι ήταν αληθινά βαρύς, το ομολόγησαν ξεκάθαρα οι θεσπέσιοι μαθητές· διότι έλεγαν: «Τώρα λοιπόν γιατί πειράζετε τον Θεό, με το να επιθέσετε ζυγό στον τράχηλο των μαθητών, τον οποίο ούτε οι πατέρες μας ούτε εμείς μπορέσαμε να βαστάξουμε;» Επειδή λοιπόν οι μεν Έλληνες βρίσκονταν υπό την αμαρτία ως αγνοούντες τον Δημιουργό, οι δε Ιουδαίοι ως ένοχοι για την παράβαση του νόμου, υπήρξε απολύτως αναγκαίος για όσους βρίσκονταν στη γη ο Χριστός που δικαιώνει· διότι έχουμε δικαιωθεί «όχι από έργα δικαιοσύνης τα οποία κάναμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το πολύ του έλεος»· διότι αυτός ήταν που έλεγε και παλαιότερα μέσω της φωνής των προφητών: «Εγώ είμαι αυτός που εξαλείφει τις ανομίες σου και δεν πρόκειται να τις θυμηθώ πλέον». Η χάρη όμως που δικαιώνει επεκτείνεται σε όλους εξίσου, εννοώ Ιουδαίους και Έλληνες, επειδή όλοι αμάρτησαν και στερούνται τη δόξα του Θεού. Ως δόξα του Θεού θα μπορούσε εύλογα να νοηθεί το να μην γνωρίζει ούτε να έχει εκ φύσεως την ικανότητα να σφάλλει. Αλλά σίγουρα κάθε δημιουργημένη κτίση υπολείπεται από τα μεγαλεία της θεότητας· διότι παρεκτράπηκαν ακόμη και ορισμένοι από τους αγγέλους. Όμως ο Θεός και Πατέρας ευδόκησε «να ανακεφαλαιώσει τα πάντα στον Χριστό», ο οποίος δικαιώνει δωρεάν με τη χάρη του· διότι έχει τεθεί ως ιλαστήριο μέσω της πίστης στο δικό του αίμα. Επειδή, λοιπόν, προσέφερε το δικό του αίμα ως αντάλλαγμα για τη ζωή όλων, έσωσε την οικουμένη, και κατέστησε ίλεω και ευμενή προς εμάς τον εν τοις ουρανοίς Πατέρα και Θεό. Πού είναι λοιπόν η καύχηση;

Θα συνειδητοποιήσουν ότι καταστράφηκαν και αφανίστηκαν σύμφωνα με τις θείες προσταγές, και ότι, έχοντας προσβάλει σε μεγάλο βαθμό τον Παντοδύναμο εξαιτίας της ανοσιότητας που υπάρχει μέσα τους, παραδόθηκαν στην ερήμωση. Και θα κατακρίνουν με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε τους δικούς τους θεούς, επειδή με κανέναν τρόπο δεν τους υπερασπίστηκαν. Και αυτό δεν ήταν τίποτε άλλο, παρά το να υψωθεί σε μεγάλο ύψος η δόξα του Κυρίου. Φαίνεται δε ότι ο σκοπός των προφητικών προαγορεύσεων μεταβαίνει πλέον στο μυστήριο του Χριστού, και υπενθυμίζει τη σωτηρία που επρόκειτο να έρθει μέσω αυτού. Διότι, λέει, αυτοί που θα εναπομείνουν στη γη θα ευφρανθούν μαζί με τη δόξα του Κυρίου· «Διότι σωθήκαμε όχι από έργα δικαιοσύνης τα οποία πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το πολύ Του έλεος, και όχι δικαιούμενοι μέσω της σκιάς του νόμου». Επειδή καθόλου δεν μας δικαιώνει ο νόμος, αλλά μάλλον θα μας απαλλάξει από τα αμαρτήματα η χάρη του αγίου βαπτίσματος, η οποία, αφού μας ευφραίνει με την ελπίδα των μελλοντικών αγαθών, μας εμπλουτίζει πλουσιοπάροχα.

Διότι έχουμε δικαιωθεί όχι από έργα δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το πολύ του έλεος, επειδή ο Ίδιος θέλει να λησμονεί τα δικά μας παραπτώματα. Διότι αυτό και μόνο σώζει τους ανθρώπους πάνω στη γη, οι οποίοι έχουν διάνοια αδρανή και εύκολα παρασυρόμενη προς οτιδήποτε από όσα έχουν καταδικαστεί από τον νόμο. Διότι, όπως λέει η Γραφή, η διάνοια του ανθρώπου ρέπει σταθερά προς τα πονηρά από τη νεότητά του. Γι' αυτόν τον λόγο, και πολύ εύλογα, ο θεσπέσιος Δαβίδ αναμιμνήσκεται τα ανθρώπινα ολισθήματα λέγοντας: «Εάν παρατηρήσεις τις ανομίες, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί; Διότι σε εσένα υπάρχει ο ιλασμός.» Σπλαχνίζεται, λοιπόν, ο Θεός των όλων και, χρησιμοποιώντας ευνοϊκά νεύματα και θεοπρεπείς συγχωρήσεις, απαλλάσσει από την ενοχή και από τα ολισθήματα αυτούς που έχουν κυριευθεί από αυτά. Πλην όμως, δεν αφήνει αυτούς που έχουν ελεηθεί να γνωρίζουν μόνο τη χάρη Εκείνου που τους δικαιώνει. Και θα διαπιστώσουμε ότι αυτό είναι επωφελές και εφαρμόζεται με ζήλο από τους αγίους. Ψάλλει, λοιπόν, και λέει ο μακάριος Δαβίδ, άλλοτε μεν, ότι «Την ανομία μου εγώ τη γνωρίζω, και η αμαρτία μου είναι πάντοτε ενώπιόν μου»· και πάλι, ότι «Την ανομία μου εγώ θα την αναγγείλω, και θα μεριμνήσω για την αμαρτία μου.» Εγώ λοιπόν, λέει, θα λησμονήσω τα παραπτώματα.

Όσο για το ρητό «θα κατοικήσεις σε ερημωμένες πόλεις», θα το κατανοήσεις ως εξής: Διότι, λέει, τόσο μεγάλο θα είναι το πλήθος των απογόνων σου, ώστε δεν θα τους αρκούν οι πόλεις που είναι γεμάτες από κατοίκους, αλλά θα μπορούν να γεμίσουν ακόμη και τις ερήμους. <Μη φοβάσαι που ντροπιάστηκες, ούτε να εντραπείς που χλευάστηκες· διότι θα ξεχάσεις την αιώνια ντροπή, και τον ονειδισμό της χηρείας σου δεν θα τον θυμηθείς πλέον· διότι ο Κύριος που σε δημιούργησε, του οποίου το όνομα είναι Κύριος Σαβαώθ, και αυτός που σε λύτρωσε, ο ίδιος ο Θεός του Ισραήλ θα ονομαστεί σε όλη τη γη.> Έχουμε δικαιωθεί εν Χριστώ, και όχι από έργα δικαιοσύνης που κάναμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το πολύ του έλεος. Έτσι γράφει ο πάνσοφος Παύλος. Διότι έχουμε απαλλαγεί και από το σκοτάδι, και από την πλάνη, και από την πατροπαράδοτη ασέβεια, κατά την οποία λατρεύσαμε την κτίση αντί για τον Κτίστη, και κανένας τρόπος φαυλότητας δεν έμεινε ανεφάρμοστος από τα πλήθη των εθνών· διότι, όπως λέει ο Ψαλμωδός, «Όλοι παρέκκλιναν, μαζί αχρειώθηκαν, δεν υπήρχε κανείς που να πράττει το καλό, δεν υπήρχε ούτε ένας.» Ονειδισμός, λοιπόν, έχει γίνει το γεγονός αυτό για τα έθνη, εννοώ δηλαδή την ίδια την πλάνη τους, και τις βλάβες που προκύπτουν από αυτήν.

Διότι, όπως ο ίδιος είπε πάλι: «Δεν απέστειλε ο Θεός τον Υιό στον κόσμο για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να σωθεί ο κόσμος δι' αυτού». Και λέει ότι η κρίση είναι η ορθή και αψεγάδιαστη, σαν να λέμε, διαδικασία. Διότι, όπως είπα, έκρινε σωστά και θεοπρεπώς και για εμάς και για εκείνον. Και εμάς μας έσωσε, ελκύοντάς μας προς τον εαυτό του, ενώ απέβαλε από την τυραννία εναντίον μας εκείνον που μας εκμεταλλευόταν και μας κατέστρεφε με ποικίλους τρόπους. Σωθήκαμε, λοιπόν, επειδή ο Θεός μας ελέησε και μας σπλαγχνίστηκε. Διότι δικαιωθήκαμε «όχι από έργα δικαιοσύνης που κάναμε εμείς, αλλά κατά το πολύ του έλεος», όπως έχει γραφτεί. Και κληθήκαμε σε πνευματική οικειότητα μέσω της πίστης, και έχοντας κληθεί με αυτόν τον τρόπο, γνωρίσαμε τον κατά φύση Θεό. Γι' αυτόν τον λόγο λέει: «Και θα σε μνηστευθώ για τον εαυτό μου με πίστη, και θα επιγνώσεις τον Κύριο». Επομένως, προηγήθηκε η πίστη, και έτσι πλουτίσαμε και με τη γνώση του Χριστού. Και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που ειπώθηκε προς κάποιους: «Διότι εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε».

Διότι, έχοντας υποστεί την αποστροφή εξαιτίας της παράβασης του Αδάμ, επιστρέψαμε στο χώμα από το οποίο και δημιουργηθήκαμε. Επειδή όμως πάλι, εν Χριστώ και δια του Χριστού, πλουτίσαμε με το θείο Πνεύμα, γινόμενοι μέτοχοι της δικής Του φύσης, σύμφωνα με τις Γραφές, αναδημιουργηθήκαμε προς την αρχική μας κατάσταση, και έχουμε ανακαινιστεί και σωθεί. Διότι είναι αληθινό αυτό που και ο ίδιος ο θείος Παύλος μας έγραψε, ότι τα πάντα «εν Χριστώ είναι καινή κτίση, και τα αρχαία παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινούργια». Επομένως, ταραχθήκαμε μεν εξ αρχής, υπομένοντας τα αποτελέσματα της θείας οργής. Επειδή όμως, καθώς πλησίαζαν τα έτη, γνωρίστηκε ο Χριστός, και φανερώθηκε κατά τους από παλιά προορισμένους καιρούς, ο Θεός θυμήθηκε λοιπόν το έλεός Του. Διότι δικαιωθήκαμε όχι «εξ έργων νόμου», σύμφωνα με τις Γραφές, αλλά ούτε «από τα έργα δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά κατά το πολύ Του έλεος». <Ο Θεός από τη Θαιμάν θα έλθει, και ο Άγιος από το όρος Φαράν, το κατάσκιο και δασώδες.> Διττή θεώρηση έχει το νόημα των προκειμένων, και βεβαίως θα πούμε γι' αυτά όσα είναι δυνατόν· διότι η Θαιμάν ερμηνεύεται ως νότος· και η έρημος Φαράν είναι βεβαίως νοτιότατη, όπου λέγεται ότι βρίσκεται και το όρος Χωρήβ, εκεί όπου ο Μωυσής παρουσίασε τους Ισραηλίτες στον Θεό, ο Οποίος όριζε τους καθοριστικούς νόμους για τα όσα έπρεπε να πράξουν.

Διότι έχουμε σωθεί «όχι από έργα δικαιοσύνης τα οποία πράξαμε» εμείς οι ίδιοι, ούτε από καυχήματα του νόμου· διότι ο νόμος δεν οδήγησε κανέναν στην τελειότητα· αλλά από την αγαθότητα του Θεού και Πατρός, ο οποίος έθεσε ισχυρή, δηλαδή δυνατή και μεγάλη, την αγάπη του Υιού για εμάς. «Διότι τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός και Πατέρας τον κόσμο, ώστε έδωσε τον Υιό Του τον μονογενή, για να μην χαθεί καθένας που πιστεύει σε Αυτόν, αλλά να έχει ζωή αιώνια». Έχουμε σωθεί, λοιπόν, από την αγάπη του Θεού και Πατρός, και βεβαίως και του ίδιου του Υιού που υπέμεινε τον θάνατο για εμάς· αν και αναστήθηκε και πάλι, καταργώντας μεν το κράτος της φθοράς, και απομακρύνοντας από εμάς την αμαρτία. Γι' αυτό και έλεγε: «Μεγαλύτερη αγάπη από αυτήν δεν έχει κανείς, από το να θυσιάσει κάποιος τη ζωή του για τους φίλους του». Κραταιά είναι λοιπόν αληθινά η αγάπη της δύναμης του Θεού και Πατρός, μέσω της οποίας έχουμε απαλλαγεί και από τον θάνατο και από την αμαρτία και από την πλεονεξία του διαβόλου. <Πριν από το πρόσωπό του θα πορευτεί λόγος.> Θα προηγηθεί, λέει, η προαγγελία του και θα διαδοθεί γρήγορα η φήμη του, και θα γίνει πολύς λόγος για αυτόν. Διότι, ταυτόχρονα με τη γέννηση του Χριστού από την αγία Παρθένο, έφτασαν αμέσως από την Ανατολή οι Μάγοι, αφού σχεδόν τους εξήγγειλε τη γέννηση, σύμφωνα με τη θεία οικονομία, το άστρο που εμφανίστηκε με παράδοξο τρόπο στον ουρανό.

Κανείς δεν θα μπορούσε να αμφιβάλλει για το ότι κατά τον καιρό της επίγειας παρουσίας Του δόθηκε αμνηστία και άφεση σε όλους όσους πίστεψαν. Διότι έχουμε δικαιωθεί «όχι από τα έργα δικαιοσύνης που κάναμε εμείς, αλλά κατά το πολύ του έλεος». Απαλλαχθήκαμε επίσης και από την αισχύνη· διότι είπε κάπου προς εμάς Εκείνος που τίμησε την πίστη: «Μη φοβάσαι, επειδή ντροπιάστηκες, ούτε να εντραπείς, επειδή χλευάστηκες». Διότι μας επανέφερε σε παρρησία Εκείνος που για χάρη μας βρέθηκε ανάμεσα στους νεκρούς, και για εμάς ανέβηκε στον ουρανό, ενώπιον του Πατρός. Επειδή ως πρόδρομος για χάρη μας ανέβηκε ο Χριστός, «για να εμφανιστεί τώρα ενώπιον του προσώπου του Θεού». Επομένως, αφαίρεσε μεν τις ενοχές όλων, και απάλλαξε από την αισχύνη και την ντροπή των πταισμάτων όσους πίστεψαν. Έχει ειπωθεί δε από Αυτόν και προς τον σατανά που παλαιότερα καταδυνάστευε: Ότι θα αφαιρέσω από σένα τους εξευτελισμούς της αλαζονείας σου και δεν θα συνεχίσεις πλέον να υπερηφανεύεσαι στο άγιό μου όρος. Διότι δεν θα εξευτελίσει πλέον τους ανθρώπους στη γη, επειδή δήθεν πάσχουν από μεγάλη αδυναμία, ούτε όμως θα υβρίσει τους αγιασμένους, καταρρίπτοντάς τους εύκολα σύμφωνα με το δικό του θέλημα. Διότι τα παλαιά πέρασαν και η φύση των πραγμάτων έχει μεταβεί σε καινότητα, καθώς ο Χριστός τα αναδημιουργεί προς αυτόν τον σκοπό, καθιστώντας πολύ δυνατό το αδύναμο, ενισχύοντας προς την ευσέβεια το ευάλωτο στις αμαρτίες και κάνοντας σταθερό αυτό που είχε κλονιστεί.

Το να εξιλεώσουμε και να εκζητήσουμε το πρόσωπο του Κυρίου, δηλαδή τον Χριστό, ο οποίος είναι η απαράλλακτη εικόνα του Θεού και Πατρός, και «χαρακτήρας της υποστάσεώς του», όπως έχει γραφτεί, και «απαύγασμα της δόξης», για τον οποίο λέει και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Φανέρωσε το πρόσωπό σου στον δούλο σου». Διότι έλαμψε πάνω μας η εικόνα και το πρόσωπο, όπως είπα, του Θεού και Πατρός· έχοντάς τον ευμενή και ίλεω, θα αποκρούσουμε και τις βλάβες της αμαρτίας, δικαιούμενοι μέσω της πίστεως «όχι από έργα δικαιοσύνης που κάναμε εμείς, αλλά κατά το πολύ του έλεος»· διότι είναι φιλοικτίρμων και αγαθός και συγχωρεί τα σφάλματα σε όσους τον πλησιάζουν· εκζητώντας τον με φιλομάθεια και με την υποχρέωση εκπλήρωσης των καθορισμένων εντολών, θα τον βρούμε οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο, και μέσω αυτού προσκολλώμαστε στον Θεό και Πατέρα, διότι αυτός είναι η ειρήνη μας, σύμφωνα με τις Γραφές. <Αυτά λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ: Εκείνες τις ημέρες, εάν δέκα άνδρες από όλες τις γλώσσες των εθνών πιάσουν, εάν πιάσουν την άκρη του ενδύματος ενός Ιουδαίου άνδρα, λέγοντας: Θα πορευτούμε μαζί σου, διότι ακούσαμε ότι ο Θεός είναι μαζί σας.> Το με ποιον τρόπο, λοιπόν, θα γίνει η προσέλευση, κατά πόλεις και κατά έθνη ταυτόχρονα, εκείνων που επιζητούν το πρόσωπο του Κυρίου, το διασαφηνίζει και πάλι.

Αρχίζει τον λόγο του από παλιά, για να δείξει το μέγεθος της δωρεάς του Θεού, ο οποίος μας ελευθέρωσε από μια τόσο μακροχρόνια κατάρα μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας. Φαίνεται όμως ότι εδώ ονομάζει «αλήθεια» τον ανυπόκριτο βίο που διάγεται με αλήθεια και δικαιοσύνη. Διότι εκείνος που δεν έχει επιλέξει να ζει με αυτόν τον τρόπο, λέει ψέματα στον Θεό. Επειδή, αυτός που ήρθε στη ζωή για να κάνει καλά έργα, σύμφωνα με όσα λέει ο σοφότατος Παύλος, εάν γίνει πονηρός, λέει ψέματα στον Δημιουργό, καθώς δεν έχει τους καρπούς της δικαιοσύνης.

Αλλά δεν λέει αυτό ο πνευματοφόρος. Διότι πάλι ο ίδιος είπε: «Τι λοιπόν θα πούμε; Είναι ο νόμος αμαρτία; Μη γένοιτο. Αλλά δεν γνώρισα την αμαρτία παρά μόνο μέσω του νόμου. Διότι δεν θα γνώριζα την αμαρτία, αν ο νόμος δεν έλεγε: Δεν θα επιθυμήσεις.» Επομένως, ο νόμος καθόλου δεν είναι δάσκαλος της αμαρτίας· αντίθετα, όπως είπα, αποτελούσε έλεγχο της ασθένειας εκείνων που βρίσκονταν υπό τον νόμο, και υποδείκνυε αυτό που εκ φύσεως προκαλεί βλάβη. Και με τον ίδιο τρόπο που κανείς δεν θα μπορούσε να κατηγορήσει το φως της ηλιακής ακτίνας επειδή κάνει ορατούς τους λάκκους και όσα είναι πεταμένα στα σταυροδρόμια, και προφυλάσσει τους διαβάτες από το να σκοντάψουν σε αυτά· έτσι πιστεύω ότι κανένας σώφρων άνθρωπος δεν θα κατηγορούσε τον θείο νόμο ως δημιουργό της αμαρτίας σε εμάς· αντίθετα, θα τον θαυμάσει περισσότερο, επειδή καθιστά ολοφάνερο αυτό που αποβαίνει προς όφελος. Αλλά εισήχθη, λέει, «για να φραγεί κάθε στόμα, και να γίνει υπόδικος όλος ο κόσμος στον Θεό.» Επειδή λοιπόν, εξαιτίας της υπερβολικά μεγάλης ασθένειας και της μεγάλης ευκολίας στο να παρασύρεται κανείς στο σφάλμα, κανένας δεν τηρούσε πλήρως τον νόμο, όλος ο κόσμος έγινε υπόδικος στον Θεό, ο οποίος σχεδόν ωθεί όσους βρίσκονται στη γη στο να διψάσουν πλέον απαραιτήτως για τη χάρη που παρέχεται μέσω της πίστεως στον Χριστό. Διότι εμείς δικαιωνόμαστε «όχι από έργα δικαιοσύνης τα οποία πράξαμε εμείς, αλλά κατά το πολύ του έλεος,» όπως έχει γραφτεί.

Διότι εκείνος που μίσθωσε τους εργάτες για το αμπέλι κατά την ενδέκατη ώρα, απευθύνθηκε σε κάποιους· αυτοί θα πρέπει να είναι όσοι προέρχονται από τα έθνη: «Γιατί στέκεστε εδώ όλη την ημέρα αργοί;» Κι όταν αυτοί ξεκάθαρα απάντησαν ότι «Κανείς δεν μας μίσθωσε»· διότι κανείς δεν είχε καλέσει τα έθνη στη θεογνωσία πριν από την έλευση του Σωτήρα μας· με αγαθότητα και ευσπλαχνία λέει: «Πηγαίνετε και εσείς στο αμπέλι, και ό,τι είναι δίκαιο θα σας το δώσω». Και ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή είχε προστάξει να τελείται η σφαγή του προβάτου ανάμεσα στα δειλινά, προς το βράδυ και ήδη υπό το φως των λύχνων. Διότι, σαν να είχε φτάσει πλέον ο καιρός στη δύση του, και σχεδόν καθώς ο παρών αιώνας πλησίαζε στο τέλος του, ο Μονογενής Λόγος του Θεού έγινε άνθρωπος, και υπέμεινε τη σφαγή υπέρ πάντων, ελευθερώνοντας από την ποινή και την καταδίκη, και θέτοντας όσους έχουν πιστέψει πολύ μακριά από κάθε τέτοιο φόβο. Διότι Αυτός είναι ο αληθινός Νώε, δηλαδή, η δικαιοσύνη και η ανάπαυση· επειδή έτσι ερμηνεύεται το όνομα αυτό. «Διότι έχουμε δικαιωθεί, σύμφωνα με τις Γραφές, όχι από έργα δικαιοσύνης τα οποία κάναμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το πολύ Του έλεος». Έγινε, λοιπόν, ο Χριστός για εμάς που έχουμε πιστέψει δικαιοσύνη, και μάλιστα και ανάπαυση, αν βεβαίως είναι αληθές ότι: «Αυτός ταλαιπωρήθηκε για τις ανομίες μας, και παραδόθηκε για τις αμαρτίες μας, και με την πληγή Του εμείς θεραπευτήκαμε».

Επειδή δε στους έσχατους καιρούς του αιώνος (και ως τύπος αυτού έχει τεθεί για εμάς το Σάββατο) ανέτειλε ο Εμμανουήλ, τότε ακριβώς αφαιρέθηκε το πνεύμα της δουλείας, και ενώ δεν προσφέραμε απολύτως τίποτα στον Δεσπότη για την απολύτρωσή μας, κληθήκαμε από φιλάνθρωπη χάρη στην ελευθερία και στη δόξα της υιοθεσίας. Διότι αυτοί που πίστεψαν δικαιώθηκαν όχι εξ έργων του νόμου, σύμφωνα με τις Γραφές, αλλά εκ πίστεως. Και αυτό ακριβώς λέω ότι σημαίνει το: «Θα αναχωρήσει ελεύθερος δωρεάν». Αλλά, «Όταν, λέει, τον αποστείλεις ελεύθερο από κοντά σου, δεν θα τον αποστείλεις με άδεια χέρια· θα τον εφοδιάσεις με εφόδια από τα πρόβατά σου, από το σιτάρι σου και από το πατητήρι σου». Βλέπεις ξεκάθαρα τη δύναμη του μυστηρίου του Χριστού να διαλάμπει μέσα σε αυτά; Διότι λυτρωθήκαμε, και ο Σωτήρας όλων μας μάς άφησε ελεύθερους, δωρεάν. Διότι όχι από έργα δικαιοσύνης που κάναμε εμείς, αλλά κατά το πολύ του έλεος, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, γίναμε μέτοχοι αυτής της υπερφυούς αγαθότητας· και αφήνοντάς μας ελεύθερους, δηλαδή απαλλάσσοντάς μας από τις αμαρτίες και στολίζοντάς μας με τη χάρη της υιοθεσίας, πρόσθεσε τον εαυτό Του ως καλό εφόδιο για εμάς, ως άμωμη θυσία, και οδηγούμενος για εμάς ως πρόβατο επί σφαγήν, χαρίζοντάς μας τη μετοχή στη ζωοποιό ευλογία, δηλαδή στην άγια σάρκα και το αίμα Του.

Η εμφάνιση του προσώπου του Θεού θα προκαλούσε αμέσως τον έλεο, εφόσον είναι αλήθεια ότι με τη γνώση του Θεού επέρχεται η συμμετοχή στην αιώνια ζωή. Έτσι άλλωστε έλεγε ο Σωτήρας προς τον Πατέρα και Θεό στους ουρανούς: «Αυτή δε είναι η αιώνιος ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Και ότι το πρόσωπο του Θεού και Πατέρα είναι ο Υιός, ο οποίος και φανερώθηκε σε εμάς, ελάχιστα νομίζω θα μπορούσε κανείς να το αμφισβητήσει· διότι είναι αποτύπωμα και ομοίωση και εικόνα Του, και μέσω αυτού και μαζί με αυτόν γνωρίζουμε τον Πατέρα, ενώ μαζί με αυτή τη γνώση συνεισέρχεται αναγκαστικά και η αναγκαιότητα του να ελεηθούμε. Διότι έχουμε δικαιωθεί μέσω της πίστης και όχι από έργα δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το μέγα έλεός Του αποτινάξαμε το βάρος της φθοράς, και μεταστοιχειωθήκαμε σε νέα ζωή εν Χριστώ, χάρη στην ευσπλαχνία του Θεού.

Διότι κανείς απολύτως δεν θα αποκτήσει το εντελώς αψεγάδιαστο, αλλά έχει φυλαχθεί για τον Εμμανουήλ μόνο και θα του ανήκει ως αποκλειστικό γνώρισμα το να πει με αλήθεια: «Έρχεται ο άρχοντας αυτού του αιώνα, και δεν θα βρει τίποτα σε εμένα». Επομένως, στον αμνό, στην αμνάδα και στο κριάρι, θα μπορούσε κανείς να διακρίνει αυτό που ανέφερα· ενώ στους άζυμους άρτους υποδηλώνεται ο άδολος και καθαρός βίος. Διότι και ο σοφότατος Παύλος γράφει προς τους αγιασμένους: «Καθαρίστε, λοιπόν, το παλιό προζύμι, για να είστε νέο ζυμάρι, όπως ακριβώς είστε άζυμοι». Στο δε λάγανο υποδηλώνεται το άρτυμα και τρόπον τινά η γλυκύτητα της ζωής των αγίων. Επομένως, θα προσφέρουμε τους εαυτούς μας, αφενός ως αμνό εξαιτίας της νηπιότητάς μας εν Χριστώ· αφετέρου ως αμνάδα, εξαιτίας της ασθένειας της φύσης και της ευκολίας με την οποία παρασύρεται στο σφάλμα· διότι το θηλυκό αποτελεί τύπο αδυναμίας· ως κριάρι δε, όντας τέλειοι και έχοντας φτάσει στο μέτρο της ηλικίας εν Χριστώ· και ως άζυμοι άρτοι, όντας καθαροί· και ευχάριστοι ως λάγανα, έχοντας όμως ελεηθεί μέσω του Χριστού. Διότι έχουμε δικαιωθεί, όχι από έργα δικαιοσύνης που κάναμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το πολύ Του έλεος. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, πολύ ορθά χυνόταν το λάδι πάνω στους άρτους. Και ο ιερέας μεσιτεύει πάλι, και προσφέρει πρώτα τη θυσία περί αμαρτίας, έπειτα το ολοκαύτωμα, και τρίτον, μετά από αυτό, το κριάρι της σωτηρίου θυσίας.

Λοιπόν, αγαπητοί αδελφοί, ο λόγος της διδασκαλίας σας προτρέπει όλους να προετοιμάσετε την ψυχή σας για την υποδοχή των επουράνιων χαρισμάτων. Σχετικά λοιπόν με την αγία και αποστολική πίστη που σας παραδόθηκε προς ομολογία, όσες κατηχήσεις ήταν εφικτές με τη χάρη του Κυρίου, τις εκφωνήσαμε κατά τη διάρκεια αυτών των περασμένων ημερών της Τεσσαρακοστής. Όχι βέβαια πως μόνο αυτά οφείλαμε να πούμε, διότι είναι πολλά αυτά που έχουν παραλειφθεί, και τα οποία ίσως να κατανοούνται βαθύτερα από καλύτερους διδασκάλους. Καθώς όμως πλέον έφτασε η αγία ημέρα του Πάσχα και η αγάπη σας φωτίζεται εν Χριστώ μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας, θα διδαχθείτε και πάλι τα πρέποντα, συν Θεώ: με πόση ευσέβεια και τάξη πρέπει να εισέλθετε ως προσκεκλημένοι, για ποιο λόγο επιτελείται το καθένα από τα άγια μυστήρια του βαπτίσματος, και με πόση ευλάβεια και τάξη πρέπει μετά το βάπτισμα να προσέλθετε στο άγιο θυσιαστήριο του Θεού και να απολαύσετε τα πνευματικά και επουράνια μυστήρια που τελούνται εκεί. Έτσι, καθώς η ψυχή σας θα προφωτίζεται μέσω του λόγου της διδασκαλίας για το καθένα από αυτά, θα γνωρίσετε το μέγεθος των χαρισμάτων που σας δωρίζονται από τον Θεό.

Και πάλι ομοίως δοξάστε τον Κύριο των αγαθών λέγοντας: Όταν όμως φανερώθηκε η χρηστότητα και η φιλανθρωπία του Σωτήρα μας Θεού, όχι από έργα δικαιοσύνης τα οποία πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το έλεός του μας έσωσε, διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε πάνω μας πλούσια διά του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, ώστε, αφού δικαιωθούμε με τη δική του χάρη, να γίνουμε κληρονόμοι σύμφωνα με την ελπίδα της αιώνιας ζωής.

Ας είναι και αυτό παραγγελία για σένα: να μαθαίνεις όσα λέγονται και να τα τηρείς αιώνια. Μη νομίσεις ότι πρόκειται για τις συνηθισμένες ομιλίες· διότι και εκείνες είναι καλές και άξιες πίστεως, αλλά, εάν σήμερα τις αμελήσουμε, τις μαθαίνουμε αύριο. Όμως τα διδάγματα σχετικά με το λουτρό της παλιγγενεσίας που μεταδίδονται με σειρά, εάν αμεληθούν σήμερα, πότε θα επανορθωθούν; Σκέψου ότι είναι καιρός για φύτευση δέντρων· εάν δεν σκάψουμε και δεν πάμε βαθιά, πότε θα μπορέσει κάποια άλλη στιγμή να φυτευτεί καλά αυτό που μια φορά φυτεύτηκε άσχημα; Σκέψου ότι η κατήχηση είναι οικοδομή· εάν δεν σκάψουμε βαθιά και δεν θέσουμε θεμέλιο, εάν δεν συναρμολογήσουμε το χτίσμα με τη σειρά με τους δεσμούς της οικοδομής, για να μην βρεθεί κάτι χαλαρό και γίνει σαθρή η οικοδομή, δεν υπάρχει κανένα όφελος ούτε από τον προηγούμενο κόπο· αλλά πρέπει με τη σειρά ο ένας λίθος να ακολουθεί τον άλλο λίθο, και η μία γωνία να έπεται της άλλης γωνίας· και καθώς εμείς θα αφαιρούμε τα περιττά, έτσι να υψώνεται τέλεια η οικοδομή. Έτσι σου προσφέρουμε σαν λίθους της γνώσης· πρέπει να ακούσεις τα περί του ζώντος Θεού· πρέπει να ακούσεις τα περί της κρίσεως· πρέπει να ακούσεις τα περί του Χριστού· πρέπει να ακούσεις τα περί της αναστάσεως· και υπάρχουν πολλά που λέγονται με τη σειρά, τα οποία τώρα μεν αναφέρονται σποραδικά, τότε όμως θα προσφερθούν με αρμονία. Αν όμως δεν τα ενώσεις όλα σε ένα, και δεν θυμάσαι τα πρώτα και τα δεύτερα, εκείνος που οικοδομεί χτίζει, εσύ όμως θα έχεις σαθρή την οικοδομή.

Έδωσε τη μετάνοια ως καθαρτήριο ύδωρ. Αν σφάλουμε σε κάτι, με αυτήν ξεπλενόμαστε. Την έχουμε ως λουτρό, όχι μόνο παλιγγενεσίας, αλλά και ανακαίνισης. Εάν αμαρτήσουμε σε κάτι, ξεπλενόμενοι μέσω αυτής γινόμαστε καθαροί.

Αν όμως πούμε «ο Θεός», είναι φανερό ότι με το άρθρο «ο» σημαίνουμε αυτόν που υπάρχει, τον αληθινό και γνωστό, όπως ακριβώς συμβαίνει με τις λέξεις «άνθρωπος» και «ο άνθρωπος». Και αν μεν ο νόμος έλεγε «εάν αγγίξετε νεκρό», η κρίση θα εκφερόταν για όλους και η επίμαχη λέξη θα αφορούσε γενικά τον κάθε νεκρό· εφόσον όμως λέει «εάν κάποιος αγγίξει τον νεκρό», κατευθύνει την αναφορά σε κάποιον συγκεκριμένο, εννοώ στον Κύριο, όπως έχω προαναφέρει πιο πάνω. Επομένως, ο νόμος το έλεγε αυτό αινιγματικά για εκείνους που επρόκειτο να επιβάλουν τα χέρια τους στον Χριστό και να τον παραδώσουν στον σταυρό, ότι δηλαδή αυτοί είχαν ανάγκη καθαρισμού, έως ότου δύσει γι' αυτούς η ημέρα και τους ανατείλει άλλο φως μέσω του βαπτίσματος του ύδατος, του «λουτρού της παλιγγενεσίας». Αυτό μου το επιμαρτυρεί εδώ και ο Πέτρος, όταν απευθύνεται στους Ισραηλίτες στα Ιεροσόλυμα, οι οποίοι του έλεγαν «τι να κάνουμε, άνδρες αδελφοί;», εξαιτίας του ότι τους είχε πει «αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε»· και όταν ένιωσαν συντριβή στην καρδιά, τους είπε: «Μετανοήστε, άνδρες αδελφοί, και ας βαπτιστεί ο καθένας στο όνομα του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, και θα σας συγχωρεθούν οι αμαρτίες και θα λάβετε τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος».

Και ύστερα δείχνει πώς θα αναγνωριστεί από όλους, ως ούσα τιμιότερη όλων και κυρίαρχη των πάντων και η μόνη εκλεγμένη για αυτόν, της οποίας τα τέκνα είναι κληρονόμοι του βασιλιά και τέκνα αληθινά, ως «τέκνα της επαγγελίας» και όχι «τέκνα της δούλης», ούτε της παλλακίδας, ούτε των άλλων που ερμηνεύονται με αναρίθμητους τρόπους. Διότι, αν και ο Αβραάμ απέκτησε τέκνα από τη Χεττούρα την παλλακίδα, τα τέκνα της Χεττούρας δεν καθίστανται συγκληρονόμοι του Ισαάκ· έλαβαν όμως δώρα, δίκην κληροδοτήματος, ώστε να διατηρηθεί ο τύπος προς αναγωγή του λόγου, προκειμένου να μην απελπιστούν κάποιοι ως προς την κλήση του Χριστού. Διότι και τα δώρα, τα οποία έδωσε στον Ισμαήλ και στους γιους της Χεττούρας, αποτέλεσαν τύπο των μελλοντικών αγαθών για την επιστροφή των εθνών στην πίστη και την αλήθεια. Διότι στην Άγαρ, η οποία ήταν δούλη και εκδιώχθηκε από τον Αβραάμ (όπως η κάτω Ιερουσαλήμ που υποδουλώθηκε με τα τέκνα της, για την οποία έχει ειπωθεί «απέρριψα τη μητέρα σας», και πάλι «έδωκα βιβλίο αποστασίου στα χέρια της») σε αυτήν λοιπόν τη δούλη, την Άγαρ εννοώ, με πιο συμβολικό τρόπο χάριν της ελπίδας της επιστροφής τής δίνει ασκό με νερό, για να δείξει τη δύναμη «του λουτρού της παλιγγενεσίας», η οποία παραχωρήθηκε ως δώρο ζωής στους απίστους και για την επιστροφή όλων των εθνών προς την επίγνωση της αλήθειας.

Προσευχηθείτε, οι προετοιμαζόμενοι για το φώτισμα. Οι πιστοί, υπέρ των αδελφών μας που προετοιμάζονται για το άγιο φώτισμα και υπέρ της σωτηρίας τους, ας δεηθούμε στον Κύριο· ώστε ο Κύριος ο Θεός μας να τους στηρίξει και να τους ενδυναμώσει· να τους φωτίσει με τον φωτισμό της γνώσεως και της αληθείας· να τους αξιώσει στον κατάλληλο καιρό του λουτρού της παλιγγενεσίας, της αφέσεως των αμαρτιών και του ενδύματος της αφθαρσίας· να τους αναγεννήσει δι' ύδατος και Πνεύματος· να τους χαρίσει την τελειότητα της πίστεως· να τους συναριθμήσει στο άγιο και εκλεκτό του ποίμνιο.

Και όταν τα ολοκληρώσετε όλα αυτά και αποκτήσετε παρρησία, ελάτε. Έπειτα, ας κριθούμε σαν σε δικαστήριο εγώ και εσείς· εγώ αφενός απαριθμώντας όσα έχω υποστεί από εσάς και όσα σας ευεργέτησα, και πώς, μετά από τόσα σφάλματα, παρέχοντας αμνηστία για όλα τα κακά, καθάρισα τα βαμμένα από το προειρημένο αίμα χέρια σας, καθιστώντας τα πιο λαμπρά από το χιόνι μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας.

Αλλά «και θα ανθίσει», λέει, «νεαρά βλαστάρια και ωραία άνθη», για τα οποία έχει ειπωθεί στο Άσμα Ασμάτων: «Τα άνθη φάνηκαν στη γη», «οι μανδραγόρες έδωσαν τη μυρωδιά τους». Και το ποια «έρημο» εξιστορεί, το διευκρινίζει λέγοντας: «Και θα αγαλλιάσουν τα έρημα του Ιορδάνη», παραθέτοντας έτσι το ευαγγελικό κείμενο. Διότι «στον Ιορδάνη ποταμό» πρώτος ο Ιωάννης κήρυττε τη βασιλεία των ουρανών, και καθώς δεν τελούνταν πλέον στην Ιερουσαλήμ η λατρεία που γινόταν σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή, «βάπτισμα μετανοίας» και «το λουτρό της παλιγγενεσίας» «στον ίδιο τον Ιορδάνη ποταμό» παρέδιδε ο ίδιος ο προφήτης. Τότε ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς, ο Χριστός του Θεού, επισφράγισε το κήρυγμα του Ιωάννη, βαπτιζόμενος «στον Ιορδάνη» από αυτόν και βεβαιώνοντας στο πρόσωπό Του το μυστήριο της παλιγγενεσίας. Έτσι και η παλαιά «έρημος», που ήταν άνυδρη και άκαρπη, εννοώ η Εκκλησία του Θεού, μέσω της κάθαρσης «του λουτρού της παλιγγενεσίας», επιτελούσε το έργο του Ιορδάνη, βαπτίζοντας συγχρόνως και κηρύσσοντας τη βασιλεία του Θεού. Αυτό διαφυλάσσει σε όλη την οικουμένη η άλλοτε «έρημη» Εκκλησία του Θεού. Γι' αυτό ο λόγος την προτρέπει «να ευφραίνεται» και «να αγαλλιά», καθώς και «να ανθίζει» σαν ευωδιαστό «κρίνο».

Γι' αυτό προαναγγέλλει στους 〈εκλεκτούς〉 λέγοντας: 〈οι εκλεκτοί μου δεν θα κοπιάσουν μάταια ούτε θα τεκνοποιήσουν για κατάρα〉· ⌜διότι, ακόμη κι αν κατά τον καιρό των επαγγελιών υπάρξουν κάποιοι σωτήριοι, αγαθοί και ευχάριστοι κόποι, όπως αυτούς που οπωσδήποτε υπομένει και η αγγελική τάξη, εντούτοις η εργασία τους δεν θα είναι μάταιη· διότι έχει θησαυριστεί για αυτούς ‹άξιος μισθός›.⌝ Και τα 〈γεννήματά〉 τους δεν θα είναι 〈για κατάρα, ως ⌜γεννήματα〉 δε ας εννοήσουμε τους λογισμούς των ψυχών και τους καρπούς της διανοίας, τους οποίους προφητεύει ότι θα είναι ξένοι προς την 〈κατάρα〉, αλλά άξιοι ευλογίας.⌝ Και 〈το σπέρμα τους είναι ευλογημένο από τον Θεό〉· μπορούν όμως ⌜αυτά να εκληφθούν και για τον παρόντα βίο, καθώς ο λόγος πάλι από την αρχή υπαινίσσεται τον αποστολικό χορό μέσω του: 〈οι εκλεκτοί μου δεν θα κοπιάσουν μάταια ούτε θα τεκνοποιήσουν για κατάρα〉· διότι είναι δυνατόν να διαπιστώσουμε με τα μάτια μας ότι οι κόποι των αποστόλων δεν έγιναν 〈μάταια〉, από την Εκκλησία που ιδρύθηκε από αυτούς σε ολόκληρη την οικουμένη. Και τα τέκνα τους, τα οποία αναγεννήθηκαν εν Χριστώ «διά λουτρού παλιγγενεσίας»⌝, θα τα κατανοήσουμε πώς δεν γεννήθηκαν 〈για κατάρα〉, παραβάλλοντάς τα με την 〈κατάρα〉 που ειπώθηκε προς τον Αδάμ, και όπως είχε ειπωθεί στη γυναίκα: «με λύπες θα γεννάς τέκνα· και προς τον άνδρα σου θα είναι η στροφή σου».