Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ 3:5

Και οι ίδιοι, μεταλαμβάνοντας τη νοερή και καινή τροφή και χλόη που υπάρχει στα ιερά Ευαγγέλια, θα πουν: «Σε τόπο χλόης, εκεί με κατεσκήνωσε». Εκείνος δε που μυείται στον Χριστό, πίνοντας από το νερό, μη όντας όμως ακόμη ικανός να μεταλάβει τον οίνο της αληθινής αμπέλου επειδή είναι ακόμη πρόβατο, αλλά τρεφόμενος προς το παρόν με το σωτήριο νερό, για το οποίο φώναζε ο Σωτήρας λέγοντας: «Εάν κάποιος διψά, ας έρθει σε μένα και ας πιει»· και πάλι: «Εκείνος που πίνει από το νερό που εγώ θα του δώσω, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του»· και πάλι: «Εκείνος που πίνει από το νερό που εγώ θα του δώσω, δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ»· θα μπορούσε να πει: «Σε νερό αναπαύσεως με έθρεψε». Αλλά και αποθέτοντας κάθε βάρος των παλαιών αμαρτημάτων μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, θα μπορούσε να πει: «Σε νερό αναπαύσεως με έθρεψε». Διότι είναι πραγματικά νερό αναπαύσεως εκείνο, μέσω του οποίου, αφού αποβάλει κανείς το βαρύ και επίμοχθο φορτίο των αμαρτιών που πιέζει την ψυχή, και αφού αποπλύνει κάθε ρύπο και σπίλο και κηλίδα, και ελευθερωθεί από πολύπλοκα δεσμά, έχοντας επίγνωση όλων αυτών θα πει: «Σε νερό αναπαύσεως με έθρεψε». Έπειτα, σαν να βρισκόταν παλαιότερα σε ψυχική εξάντληση, και κατόπιν, αφού συνήλθε μέσω της χλόης που του προσφέρθηκε και του σωτήριου νερού, και σαν να επέστρεψε από τον θάνατο, θα πει: «Επανέφερε την ψυχή μου».

Του Δαβίδ, συνέσεως ΛΑ΄. Μακάριοι εκείνοι των οποίων συγχωρήθηκαν οι ανομίες και των οποίων σκεπάστηκαν οι αμαρτίες. Ο Δαβίδ, αφού ταλαιπώρησε πολύ τον εαυτό του για το αμάρτημα στο οποίο έπεσε, και αφού ανέπεμψε τις φωνές μέσα από τον τριακοστό ψαλμό, μεριμνώντας και αγωνιώντας για την κρίση του Θεού, για τα όσα ο ίδιος είχε αναγνωρίσει στον εαυτό του· στη συνέχεια, αφού γνώρισε μέσω του Αγίου Πνεύματος και της προφητικής δυνάμεως τη συγχώρηση των αμαρτημάτων που επρόκειτο να δοθεί σε όλους τους ανθρώπους μέσω της σωτήριας χάρης, και το πώς οι ειδωλολάτρες και άθεοι από τα έθνη, αν και μπλεγμένοι σε μύρια κακά, θα τύχουν κάποτε αθρόας αφέσεως αμαρτιών διά του λουτρού της παλιγγενεσίας, τους αναδεικνύει τρισμακάριους διά των προκειμένων λόγων. Εγώ, λέει, έχοντας λιώσει από τους οδυρμούς και τα συχνά δάκρυα εξαιτίας της αμαρτίας, και έχοντας περιπέσει σε κάθε είδους συμφορές εξαιτίας της, αποκαλώ αξιοζήλευτους και μακάριους εκείνους που, χωρίς ταλαιπωρία, δέχθηκαν την άφεση των αμαρτημάτων χάρη στη φιλανθρωπία του Θεού. Διότι τόση είναι η γενναιοδωρία που επιδεικνύει απέναντί τους, ώστε όχι μόνο να συγχωρεί, αλλά και να σκεπάζει τις αμαρτίες, και να μην αφήνει ούτε ίχνη από αυτές.

Διότι έτσι και για εσάς η μετάβαση από την πλάνη προς την αλήθεια θα είναι ομαλή και ανεμπόδιστη. Και αν οι παλαιοί διέβησαν κάποτε θαυματουργικά τον ποταμό Ιορδάνη, όμως και εσείς από εδώ και πέρα πλέον δέχεστε το ευαγγέλιο, γνωρίζοντας ότι και εμείς οι ίδιοι που λέμε αυτά και εσείς που ακούτε «εκεί θα ευφρανθούμε σε αυτόν». Εκεί, δηλαδή στον προαναφερθέντα ποταμό. Διότι θα υπάρξει, θα έλθει καιρός, κατά τον οποίο, σαν να προετοιμάζονται για συμπόσιο, εκείνοι που ελευθερώνονται από την αιγυπτιακή πλάνη θα προσέλθουν στο λουτρό της παλιγγενεσίας για τη μυστική κάθαρση στον ποταμό Ιορδάνη. Με αυτά δε ο λόγος υποδηλώνει το λουτρό της παλιγγενεσίας, το οποίο άρχισε από τον ποταμό Ιορδάνη, όταν ο Ιωάννης ο Βαπτιστής εμφανίστηκε στην έρημο της Ιουδαίας κηρύσσοντας βάπτισμα μετανοίας, και δεχόταν όλους, Έλληνες και Ιουδαίους, για την εξομολόγηση των παραπτωμάτων τους· τότε που και ο ίδιος ο Σωτήρας και Κύριός μας, όταν προσήλθε, καταξίωσε τον ίδιο ποταμό με τη θεϊκή του είσοδο σε αυτόν.

Διότι ο Χριστός βασίλευσε εφ' ημών, για να δικαιώσει μέσω της πίστεως αυτούς που βρίσκονταν στην αμαρτία. Εφήρμοσε δε κρίση θεοπρεπή και φιλάγαθη· διότι μας δικαίωσε όχι εξαιτίας έργων δικαιοσύνης, αλλά σύμφωνα με το πολύ Του έλεος· και μας έσωσε διά του αγίου και μυστικού ύδατος, μέσα στο οποίο συνετρίβη και καταπατήθηκε, ή μάλλον εξολοθρεύτηκε, ο πολυκέφαλος δράκοντας και οι πονηρές δυνάμεις που ήταν μαζί του. Αυτά κατόρθωσε η βασιλεία του Χριστού. Αυτό είναι φανερό από το γεγονός ότι εμείς μεν ελευθερωθήκαμε από εκείνους που μας είχαν αδίκως υποδουλώσει, ενώ εκείνοι καταδικάστηκαν. Διότι αυτό αποτελεί δίκαιη κρίση, δηλαδή το να καθαιρέσει αφενός τον τυραννικό διάβολο, και αφετέρου να ελευθερώσει τους τυραννούμενους ανθρώπους. Πλην όμως, απαιτεί και από εμάς να επιτελούμε δικαιοσύνη και κρίση.

«Μωὰβ λέβης τῆς ἐλπίδος μου». Μου φαίνεται ότι ο Θεός μέσω αυτών υπόσχεται και στον Μωάβ τη χάρη της κλήσεως, με κανέναν άλλον τρόπο παρά μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας. Εφόσον δε στον Μωάβ υπόσχεται τέτοια πράγματα, μας επιτρέπει να εννοήσουμε τα ίδια και για τα υπόλοιπα έθνη. Διότι, όταν η προφητεία αποδέχεται τους Μωαβίτες, αυτούς που παλαιότερα ήταν αποκλεισμένοι, είναι φανερό ότι μέσω αυτών προδιαγράφει αγαθές ελπίδες και για τα υπόλοιπα έθνη.

Ή αλλιώς, ερμηνεύοντας αλληγορικά, θα μπορούσε κανείς να πει ότι με τον εναπομείναντα επί της γης υπαινίσσεται τον χορό των προερχόμενων από την περιτομή αποστόλων και ευαγγελιστών που πίστεψαν στον Σωτήρα και Κύριό μας, από τους οποίους ο καθένας, έχοντας γίνει «υπόλειμμα κατά την εκλογή της χάριτος», και γι' αυτόν τον λόγο ονομαζόμενος «ο εναπομείνας επί της γης», λέγεται ότι θα θρέψει «μια δαμάλα από τα βόδια και δύο πρόβατα», τρία δηλαδή τάγματα σε κάθε εκκλησία, ένα μεν αυτό των ηγουμένων, δύο δε αυτά των κατωτέρων, καθώς ο λαός της Εκκλησίας του Χριστού είναι διαιρεμένος σε δύο τάγματα, τόσο σε αυτό των πιστών όσο και σε εκείνων που δεν έχουν ακόμη αξιωθεί την «παλιγγενεσία διά του λουτρού», στους οποίους λέει και ο θείος απόστολος: «γάλα σας πότισα, όχι στέρεη τροφή». Εκείνους δε που βρίσκονται ήδη σε πιο τέλεια πνευματική κατάσταση τους αποκαλεί εύλογα «δαμάλα βοών», επειδή τυγχάνουν γεννήματα τελειότερων βοδιών, όπως ήταν και ο ίδιος ο απόστολος, λέγοντας για τον εαυτό του και για εκείνους που κοπίαζαν παρόμοια με αυτόν: «Μήπως για τα βόδια ενδιαφέρεται ο Θεός; Ή μήπως το λέει εξ ολοκλήρου για εμάς;». Και θα μπορούσε ολόκληρο το τάγμα των προεστώτων της Εκκλησίας, στους οποίους έχει ανατεθεί να οργώνουν και να καλλιεργούν τις ψυχές των ανθρώπων, να ονομάζεται «δαμάλα βοών», τυγχάνοντας γέννημα των αποστολικών τρόπων και διδασκαλιών, οι οποίοι λέγεται ότι θα προοδεύσουν τόσο πολύ στην αρετή, ώστε χάρη στην πολυκαρπία τους να προσφέρουν μέσω των εισαγωγικών διδασκαλιών τόσο πολύ γόνιμο και λογικό γάλα, ώστε να τρέφονται από αυτούς αναρίθμητοι άλλοι.

Διότι, όπως ακριβώς κάποια ονομάζονται Άγια αγίων, και Άσματα ασμάτων (επειδή είναι πιο περιεκτικά και πιο κυρίαρχα)· έτσι και αυτό είναι αγιότερο από κάθε άλλον φωτισμό που υπάρχει μεταξύ μας. Ονομάζεται δε το δώρημα, όπως ακριβώς και ο Χριστός που είναι ο χορηγός του, με πολλά και διάφορα ονόματα· είτε επειδή εμείς το νιώθουμε αυτό λόγω της υπερβολικής χαράς του γεγονότος (διότι όσοι διάκεινται με σφοδρή αγάπη προς κάτι, χαίρονται να συναναστρέφονται ευχάριστα και με τα ονόματά του), είτε επειδή η πολυμορφία της ευεργεσίας δημιούργησε για εμάς και τις πολλές ονομασίες. Το ονομάζουμε δώρο, χάρισμα, βάπτισμα, χρίσμα, φώτισμα, ένδυμα αφθαρσίας, λουτρό παλιγγενεσίας, σφραγίδα, και κάθε τι που είναι πολύτιμο· δώρο μεν, επειδή δίνεται σε εκείνους που δεν έχουν συνεισφέρει τίποτε προηγουμένως· χάρισμα δε, επειδή δίνεται και σε οφειλέτες· βάπτισμα δε, επειδή η αμαρτία συνθάπτεται στο νερό· χρίσμα δε, ως ιερό και βασιλικό (διότι αυτά ήταν τα πρόσωπα που χρίονταν)· φώτισμα δε, ως λαμπρότητα· ένδυμα δε, ως κάλυμμα της ντροπής· λουτρό δε, ως έκπλυση· σφραγίδα δε, ως διαφύλαξη και σημείο της θείας δεσποτείας. Σε αυτό συγχαίρουν οι ουρανοί· αυτό το δοξάζουν οι άγγελοι, εξαιτίας της συγγένειάς τους προς τη λαμπρότητα· αυτό είναι εικόνα της ουράνιας μακαριότητας· αυτό εμείς επιθυμούμε μεν να το εξυμνήσουμε, αλλά δεν μπορούμε στον βαθμό που του αξίζει.

Τα ίδια λέγει και προς τον Τιμόθεο, όπως αυτή προς τις νεάνιδες, η νύμφη του Χριστού, ο Παύλος, ο οποίος αργότερα από μαύρος έγινε λαμπρός, επειδή αξιώθηκε και ο ίδιος να γίνει ωραίος, μολονότι προηγουμένως ήταν βλάσφημος, διώκτης, υβριστής και μαύρος, και επειδή ο Χριστός ήλθε στον κόσμο για να κάνει λαμπρούς τους μαύρους, χωρίς να καλεί κοντά του τους δικαίους αλλά τους αμαρτωλούς σε μετάνοια. Αυτούς τους έκανε να λάμπουν ως φωστήρες με το λουτρό της παλιγγενεσίας, ξεπλένοντας τη σκοτεινή τους όψη με το νερό. Αυτό ακριβώς βλέπει και ο οφθαλμός του Δαβίδ στην άνω πόλη και θεωρεί θαυμαστό το θέαμα, πώς δηλαδή στην πόλη του Θεού, για την οποία έχουν λεχθεί ένδοξα πράγματα, εγκαθίσταται η Βαβυλώνα και μνημονεύεται η πόρνη Ραάβ, και πώς αλλόφυλοι, η Τύρος και ο λαός των Αιθιόπων γεννιούνται μέσα σε αυτήν, ώστε κανείς πλέον από τους ανθρώπους να μην ονειδίζει την πόλη αυτή για την έλλειψη κατοίκων λέγοντας: «Μήπως θα πει πια κανείς για τη Σιών: άνθρωπος γεννήθηκε σε αυτήν;»

Ήλθε ξαφνικά η φιλανθρωπία του βασιλιά, άνοιξε το δεσμωτήριο, απελευθέρωσε τους πονηρούς. Εκείνος μεν που έδωσε τη χάρη, ας υμνείται και ας προσκυνείται, επειδή με το περίσσευμα της αγαθότητάς του έσωσε εκείνους που δεν είχαν καμία ελπίδα για ζωή· ο άλλος όμως ας γνωρίζει τον εαυτό του και ας ζει με ταπεινοφροσύνη· ας μην έχει τη διάθεση κάποιου που πέτυχε κάποιο κατόρθωμα, επειδή απλώς λύθηκε από τα δεσμά του. Διότι η άφεση των εγκλημάτων μαρτυρεί το έλεος εκείνου που τα συγχώρησε, δεν αποδεικνύει όμως την αρετή εκείνου που συγχωρήθηκε. Εκείνος που έλαβε το λουτρό της παλιγγενεσίας μοιάζει με νέο στρατιώτη που μόλις έχει καταταχθεί στους στρατιωτικούς καταλόγους, αλλά δεν έχει ακόμη επιδείξει κανένα στρατιωτικό ή γενναίο κατόρθωμα. Όπως ακριβώς, λοιπόν, εκείνος όταν φόρεσε τη στρατιωτική ζώνη και κούμπωσε τη χλαμύδα, δεν θεωρεί αμέσως τον εαυτό του αριστέα, ούτε πλησιάζει τον βασιλιά με παρρησία για να του μιλήσει σαν να ήταν γνώριμος, ούτε ζητά τις ανταμοιβές που ανήκουν σε αυτούς που μόχθησαν και κοπίασαν· έτσι και εσύ, που έλαβες τη χάρη, μην νομίζεις ότι θα συνυπάρξεις με τους δικαίους και ότι θα οδηγηθείς στη δική τους κληρονομιά, εάν δεν υπομείνεις πολλούς κινδύνους υπέρ της ευσέβειας, και εάν δεν πολεμήσεις τη σάρκα και μαζί με αυτήν τον διάβολο, και εάν δεν αντισταθείς γενναία απέναντι σε όλα τα βέλη των πονηρών πνευμάτων.

Οικονομούσες δε με πολλούς τρόπους έκτοτε να κατακλύσεις ολόκληρη τη γη με το πέλαγος της αγαθότητας μέσω της επί γης παρουσίας σου. Αυτό, αφού το προτύπωσες και το προανήγγειλες με πολλούς τρόπους, αργότερα το εκπλήρωσες φανερά: λαμβάνοντας σάρκα φανερώθηκες πάνω στη γη και συναναστράφηκες τους ανθρώπους, αναγεννώντας μας με το λουτρό της παλιγγενεσίας μέσω ύδατος και Πνεύματος και χαρίζοντάς μας πάλι ζωοποιές εντολές. Με τα δικά σου δε πάθη θεράπευσες τα δικά μας πάθη και με τον θάνατό σου κατήργησες τον θάνατο και, ανακαινίζοντας τέλεια μέσω της αναστάσεως τη φύση μας που είχε φθαρεί από την αμαρτία, την ανύψωσες και την εγκαθίδρυσες στα δεξιά της μεγαλοσύνης στα ύψη. Ώστε και εμείς, έχοντας το πολίτευμά μας στον ουρανό με το να προσβλέπουμε σε εσένα, και κρατώντας σταθερά τις ζωοποιές σου εντολές και διατηρώντας την ειρήνη σου, την οποία μας δώρισες ως άφθαρτη κληρονομιά, να είμαστε ένα μεταξύ μας μέσα σε εσένα, τον δοτήρα και χορηγό της ειρήνης.

Από όσα λοιπόν γίνονται ή ενυπάρχουν στα όντα, άλλα είναι της φύσεως και άλλα όχι. Από αυτά, όσα δεν είναι της φύσεως, όχι λόγω ελλείψεως αλλά λόγω υπεροχής, είναι όλα πνευματικά, όμως δεν λέγονται όλα πνευματικά χαρίσματα ούτε είναι όλα άκτιστα. Το ότι, βέβαια, δεν λέγονται όλα χαρίσματα, το αποδείξαμε λίγο πιο πάνω. Το ότι όμως δεν είναι όλα άκτιστα, θα πρέπει να το καταδείξουμε με λίγα λόγια. Η ανάσταση, λοιπόν, του Κυρίου είναι πνευματική, όπως λέει ο πατέρας Χρυσόστομος, αλλά δεν είναι άκτιστη η ανάσταση ούτε και αυτό που αναστήθηκε. Διότι, αφού το κτιστό έπεσε, υπάρχει η ανάσταση, πράγμα που σημαίνει ανάκτιση και ανάπλαση. Τέτοια είναι και η καινή κτίση και ο νέος άνθρωπος και η καινή και καθαρή καρδιά. Διότι μέσα στο θείο λουτρό της παλιγγενεσίας συντελείται κατά χάριν κάποια ανακαίνιση και ανάκτιση των χαρακτηριστικών της ψυχής, η οποία αυξάνεται και τελειοποιείται μέσω της ενάρετης διαγωγής σύμφωνα με την πίστη. Πνευματική είναι και η κύηση στην Παρθένο και η γέννηση του Θεού Λόγου από αυτήν, όπως λέει και αυτά ο Χρυσορρήμων· και αυτό ακόμη το δεσποτικό σώμα προέρχεται από το Άγιο Πνεύμα, αλλά ως κτίσμα από το Πνεύμα, όπως απέδειξε και ο Μέγας Βασίλειος.

Το ότι λοιπόν, εκείνοι που μέσω αυτής της καινοποιού ενέργειας και χάριτος έγιναν καινή κτίση μέσα στο λουτρό της παλιγγενεσίας, και οι οποίοι μέσω της νέας ζωής και πολιτείας είτε προφύλαξαν τους εαυτούς τους από το παλαιό αίσχος, είτε τους καθάρισαν ξανά με τη μετάνοια, εάν τυχόν είχε προλάβει να τους κολλήσει κάτι, και οι οποίοι μέσω της δικαιοσύνης της πίστεως ανανέωσαν και αύξησαν τους εαυτούς τους, φθάνοντας στην υγεία και στην κατά Χριστόν ηλικία, βλέπουν εσωτερικά, και όχι όπως όσοι βλέπουν εξωτερικά, τη δική τους ανακαίνιση καθώς και με κάποια άλλα σημεία απόρρητα και αόρατα στους πολλούς, και το ποια είναι αυτά, παραλείπω τώρα να τα διευκρινίσω, βλέποντας ότι ο λόγος εκτείνεται σε μεγάλο μήκος.

Διότι, επειδή η εν Χριστώ υιοθεσία και ανακαίνισή μας είναι πολλαπλή και κατά το σώμα και κατά την ψυχή, έχοντας αρχή, τελειότητα και τα ενδιάμεσα αυτών, την μεν αρχή την εναποθέτει μέσα μας η χάρη του βαπτίσματος, η οποία παρέχει την άφεση όλων των αμαρτημάτων και της ενοχής από την κατάρα, και ονομάζεται λουτρό παλιγγενεσίας. Την δε τελειότητα θα την παράσχει η ελπιζόμενη από τους πιστούς ανάσταση της ζωής και η επαγγελία του μέλλοντος αιώνος. Τα δε ενδιάμεσα αυτών είναι η ζωή σύμφωνα με το Ευαγγέλιο του Χριστού, μέσω της οποίας τρέφεται, αυξάνεται και ανακαινίζεται μέρα με τη μέρα ο κατά Θεόν άνθρωπος, προκόπτοντας στην επίγνωση του Θεού, στη δικαιοσύνη και στον αγιασμό, και σιγά-σιγά μειώνοντας και αποκόπτοντας από τον εαυτό του την προσκόλληση στα γήινα και μεταφέροντας τον πόθο του από τα ορατά, τα σαρκικά και τα πρόσκαιρα προς τα νοητά, τα πνευματικά και τα αιώνια.

ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΤΕΛΟΥΜΕΝΩΝ ΚΑΤΑ ΤΟ ΘΕΙΟ ΒΑΠΤΙΣΜΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΟΣΩΝ ΕΙΠΩΘΗΚΑΝ ΓΙΑ ΑΥΤΗΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΙΩΑΝΝΗ ΤΟΝ ΒΑΠΤΙΣΤΗ Εκφωνήθηκε την παραμονή των Φώτων Η μετάνοια είναι και η αρχή και το μέσο και το τέλος του χριστιανικού βίου. Γι' αυτό και πριν από το άγιο βάπτισμα και κατά το άγιο βάπτισμα και μετά το άγιο βάπτισμα, και επιζητείται και οφείλεται. Μέσω του λόγου, λοιπόν, ζητείται από εμάς κατά το θείο βάπτισμα. Διότι αυτό αποτελεί διαβεβαίωση αγαθής συνειδήσεως προς τον Θεό, καθώς και συνθήκη και υπόσχεση θεάρεστης ζωής και θεοφιλούς βίου. Διότι, αφού πιστέψουμε, συντασσόμαστε με τον αγαθό και υπεράγαθο Χριστό, αποτασσόμενοι τον πονηρό και παμπόνηρο εχθρό, και υποσχόμαστε να τηρούμε με κάθε δύναμη τις αγαθοποιές εντολές του Θεού, και να απέχουμε από κάθε πονηρό φρόνημα και πράξη. Ερωτώμενοι, λοιπόν, αποκρινόμαστε είτε εμείς οι ίδιοι είτε μέσω των αναδόχων, όπως συμβαίνει με τα νήπια που βαπτίζονται, για εκείνα τα οποία, αφού τα πιστέψαμε, τα αποδεχθήκαμε εσωτερικά και συμφωνήσαμε με τη διάνοιά μας. Και επειδή αυτά, σύμφωνα με τον απόστολο, «με την καρδιά τα πιστεύει κανείς για να δικαιωθεί, και με το στόμα τα ομολογεί για να σωθεί», κάνοντας εμείς με το στόμα την καλή ομολογία, δεχόμαστε τη σωτηρία μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας.

Διότι, επιπλέον του ότι συστρέφει τον εαυτό του κυκλικά σαν από έξω, όσο είναι εφικτό, παρόμοια με την κυκλική κίνηση του νου που επιδιώκεται μέσα του, θα στείλει επίσης στο εσωτερικό της καρδιάς, μέσω αυτού του σχήματος του σώματος, τη δύναμη του νου που διαχέεται προς τα έξω μέσω της όρασης. Αν πάλι η δύναμη του νοητού θηρίου βρίσκεται στον ομφαλό της κοιλιάς, καθώς ο νόμος της αμαρτίας έχει εκεί την κυριαρχία και του παρέχει τροφή, γιατί να μην επιστήσουμε εκεί «τον νόμο του νου που του αντιστρατεύεται», οπλισμένο εκεί μέσω της προσευχής, ώστε να μην επιστρέψει το πονηρό πνεύμα, που διώχθηκε με «το λουτρό της παλιγγενεσίας», μαζί με άλλα επτά πονηρότερα πνεύματα, και κατοικήσει και πάλι εκεί, «και γίνουν τα τελευταία χειρότερα από τα πρώτα»; «Πρόσεχε τον εαυτό σου», λέει ο Μωυσής· προφανώς σε όλο σου το είναι, όχι σε κάτι δικό σου ναι και σε κάτι άλλο όχι. Μέσω τίνος; Μέσω του νου, βεβαίως.

Αυτό που φωτίζει τους νοερούς οφθαλμούς, όταν είναι ενωμένο με την προσευχή, αυτό που διατηρεί παρούσα τη χάρη του θείου λουτρού, σύμφωνα με τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, και την επαναφέρει όταν αυτή χαθεί, και για τον λόγο αυτόν αποτελεί ένα άλλο «λουτρό ιεράς παλιγγενεσίας» και θείο βάπτισμα και έτσι ονομάζεται από αυτόν, πιο κοπιαστικό μεν, αλλά σε τίποτα κατώτερο από το προηγούμενο, μάλλον δε και ανώτερο, όπως ακριβώς αποφάνθηκε με σαφήνεια κάποιος από τους πατέρες, λέγοντας ότι «η πηγή των δακρύων μετά το βάπτισμα έχει καταστεί μεγαλύτερη από το βάπτισμα», ένα τέτοιο λοιπόν δάκρυ, που καθαρίζει και αποσπά από τα γήινα και ανυψώνει και ενώνει με τη χάρη της θεογενεσίας και δι' αυτής θεώνει αυτόν που το έχει, αυτό λοιπόν, δεν είναι άραγε κοινή ενέργεια και του σώματος και του παθητικού μέρους της ψυχής;

Διότι οι εκκλησίες είναι τα φτερά των πλοίων· και «θάλασσα» είναι ο κόσμος, μέσα στον οποίο η Εκκλησία, σαν πλοίο στο πέλαγος, κλυδωνίζεται μεν, αλλά δεν καταστρέφεται. Διότι έχει μαζί της τον έμπειρο κυβερνήτη, τον Χριστό. Φέρει δε στο μέσον της και το τρόπαιο κατά του θανάτου, καθώς βαστάζει μαζί της τον σταυρό του Κυρίου. Διότι η πλώρη της είναι η ανατολή, η πρύμνη της σαν τη δύση, και το κύτος της η μεσημβρία, τα δύο πηδάλια είναι οι δύο Διαθήκες, και τα σχοινιά που είναι τεντωμένα γύρω της είναι σαν την αγάπη του Χριστού που περισφίγγει την Εκκλησία· φέρει δε μαζί της την αντλία ως «λουτρό της παλιγγενεσίας», που ανανεώνει τους πιστούς. Διαθέτει λαμπρό ιστίο, που είναι το Πνεύμα από τους ουρανούς, μέσω του οποίου σφραγίζονται όσοι πιστεύουν στον Θεό. Την συνοδεύουν επίσης σιδερένιες άγκυρες, οι άγιες εντολές του ίδιου του Χριστού, που είναι δυνατές σαν το σίδερο. Έχει δε και ναύτες δεξιά και αριστερά, τους αγίους αγγέλους ως παραστάτες, μέσω των οποίων η Εκκλησία διαρκώς συγκρατείται και φρουρείται. Η κλίμακα που υπάρχει μέσα της και οδηγεί ψηλά στην κεραία είναι η εικόνα του σημείου του πάθους του Χριστού, η οποία ελκύει τους πιστούς προς την άνοδο στους ουρανούς. Και τα ψηλότερα ιστία που ενώνονται ψηλά πάνω στην κεραία είναι σαν τις τάξεις των προφητών, των μαρτύρων και των αποστόλων, που αναπαύονται στη βασιλεία του Χριστού.

Διότι, επειδή οι μακάριοι προφήτες έγιναν οι οφθαλμοί μας, φανερώνοντάς μας την αποκάλυψη των απόκρυφων, τόσο μέσα από τον βίο τους όσο και μέσα από την εμφάνιση και επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος, και ομιλώντας για τα όσα δεν είχαν ακόμη συμβεί, εξού και για όλες τις μεταγενέστερες γενεές αποτύπωσαν την ύψιστη θεωρία και πράξη· γι' αυτό ακριβώς κήρυξαν και την ένσαρκη έλευση του Θεού στον κόσμο, δηλαδή τη γέννησή Του από την πανάχραντη Θεοτόκο Μαρία, την ανάπτυξή Του, τη συναναστροφή και διαβίωσή Του με τους ανθρώπους, την ανάδειξή Του μέσω του βαπτίσματος και την αναγέννηση που επρόκειτο να γίνει για όλους τους ανθρώπους μέσω του «λουτρού της παλιγγενεσίας», το πλήθος των θαυμάτων, το μακάριο πάθος επί του σταυρού και τους εμπαιγμούς που υπέμεινε από τους Ιουδαίους, την ταφή Του, την κάθοδο στον άδη, την ανάβαση και απολύτρωση των ψυχών απ' αιώνος, τη φθορά του θανάτου, τη ζωοποιό Του έγερση εκ νεκρών και την ανάπλαση όλου του κόσμου, την άνοδο στους ουρανούς κατά την ανάληψη και την υποδοχή του Πνεύματος, της οποίας αξιώθηκαν οι απόστολοι, καθώς και τη δευτέρα παρουσία που πρόκειται να συγκλονίσει τα σύμπαντα· διότι κατ' ανάγκην, ονομαζόμενοι «βλέποντες», τα υπέδειξαν εκ των προτέρων και τα προείπαν.

Ακούστε λοιπόν τον Παύλο που λέει: Διότι κάποτε ήμασταν και εμείς ανόητοι, απειθείς, πλανεμένοι, υποδουλωμένοι σε ποικίλες επιθυμίες· όταν όμως φανερώθηκε η αγαθότητα και η φιλανθρωπία του Σωτήρα μας Θεού, μας έσωσε, όχι εξαιτίας έργων δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το δικό Του έλεος, διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος· και πάλι αλλού: Μην πλανάσθε· ούτε πόρνοι, ούτε ειδωλολάτρες, ούτε μοιχοί, ούτε θηλυπρεπείς, ούτε αρσενοκοίτες, ούτε κλέφτες, ούτε πλεονέκτες, ούτε μέθυσοι, ούτε υβριστές, ούτε άρπαγες θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού.

Θέλεις να δεις και τώρα να γίνονται σημεία; Εγώ θα σου δείξω ακόμη μεγαλύτερα από τα προηγούμενα, όχι έναν νεκρό να ανασταίνεται, όχι έναν τυφλό να αναβλέπει, αλλά ολόκληρη τη γη να έχει αποβάλει το σκοτάδι της πλάνης· όχι έναν λεπρό να καθαρίζεται, αλλά τόσα πολλά έθνη να έχουν αποπλύνει τη λέπρα της αμαρτίας και να έχουν καθαρθεί διά του λουτρού της παλιγγενεσίας. Τι μεγαλύτερο από αυτά τα σημεία επιζητείς, άνθρωπε, βλέποντας να έχει συντελεστεί αθρόα μια τόσο μεγάλη μεταβολή της οικουμένης;

Αυτά τα λέω όχι για να σας λυπήσω, αλλά για να σας προφυλάξω, ώστε να μην σας προετοιμάσω να υπομείνετε βαρύτερα δεινά, καθησυχάζοντάς σας με περιττά λόγια. Γιατί, πες μου, θεωρείς ότι είναι δίκαιο να τιμωρείσαι όταν αμαρτάνεις; Δεν σου τα προείπε όλα; Δεν απείλησε; Δεν φοβέρισε; Δεν έπραξε τα μύρια όσα για τη δική σου σωτηρία; Δεν σου δώρισε το λουτρό της παλιγγενεσίας και σου συγχώρησε όλα τα προηγούμενα; Δεν σου έδωσε, μετά από αυτήν την άφεση και το λουτρό, και πάλι τη βοήθεια της μετανοίας όταν εσύ αμάρτησες; Δεν σου έκανε εύκολη την οδό της άφεσης των αμαρτημάτων ακόμη και μετά από αυτά; Άκουσε, λοιπόν, και τι πρόσταξε.

Αλλά παρατήρησε, αγαπητέ, τη φιλανθρωπία του Θεού και την ανέκφραστη ευεργεσία Του προς εμάς. Εκεί υπήρχε και οδύνη και πόνος από αυτό που τελούνταν, και δεν υπήρχε κανένα άλλο όφελος από την περιτομή, παρά μόνο τούτο: το να είναι αναγνωρίσιμοι μέσω αυτού του σημείου και να ξεχωρίζουν από τα υπόλοιπα έθνη. Η δική μας όμως περιτομή, εννοώ η χάρη του βαπτίσματος, παρέχει ανώδυνη τη θεραπεία, και γίνεται πρόξενος αμέτρητων αγαθών για εμάς, και μας γεμίζει με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Και ούτε έχει ορισμένο χρόνο τέλεσης, όπως εκεί, αλλά επιτρέπεται και σε πολύ νεαρή ηλικία, και στη μέση ηλικία, και στα ίδια τα γηρατειά να δεχθεί κανείς αυτή την αχειροποίητη περιτομή, κατά την οποία δεν έχει να υπομείνει κανείς κάποιον πόνο, αλλά αντιθέτως αποβάλλει τα φορτία των αμαρτιών και βρίσκει τη συγχώρεση των σφαλμάτων που διέπραξε σε κάθε περίοδο της ζωής του. Επειδή, πράγματι, είδε ο φιλάνθρωπος Θεός την υπερβολή της αδυναμίας μας, και ότι, πάσχοντας από ανίατη νόσο, έχουμε ανάγκη από μεγάλη θεραπεία και ανέκφραστη φιλανθρωπία, οικονομώντας τη δική μας σωτηρία, μας χάρισε την ανακαίνιση μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας, ώστε, αποβάλλοντας τον παλαιό άνθρωπο, δηλαδή τις πονηρές πράξεις, και ενδυόμενοι τον νέο, να βαδίζουμε στον δρόμο της αρετής. Αλλά, παρακαλώ, ας μη γίνουμε χειρότεροι από τους αγνώμονες και αναίσθητους Ιουδαίους.

Εδώ ονομάζει τον Θεό Πατέρα, όχι για να τους κολακέψει, αλλά για να τους επιπλήξει αυστηρά και να τους υπενθυμίσει την αιτία για την οποία έγιναν υιοί. Διότι δεν αξιώθηκαν αυτής της τιμής διά του νόμου, αλλά διά του λουτρού της παλιγγενεσίας. Γι' αυτό παντού, ακόμη και στα προοίμια, διασπείρει τα ίχνη της ευεργεσίας του Θεού, σαν να λέει: Εσείς οι δούλοι, και οι εχθροί, και οι αποξενωμένοι, πώς ξαφνικά αποκαλείτε τον Θεό Πατέρα; Μήπως ο νόμος σας χάρισε αυτήν τη συγγένεια; Γιατί, λοιπόν, εγκαταλείπετε Εκείνον που σας οδήγησε σε αυτήν την εγγύτητα και προστρέχετε πάλι στον παιδαγωγό;

Διότι, εάν αυτό αποτελεί έγκλημα όταν γίνεται μεταξύ φίλων, και εκείνος που εγκαταλείπει τους παλαιούς και χρήσιμους φίλους του είναι άξιος καταδίκης, τότε αναλογίσου σε πόσο μεγάλη τιμωρία είναι υπόλογος εκείνος που απομακρύνεται, ενώ τον καλεί ο Θεός. Όταν δε λέει, «Απορώ», δεν το λέει μόνο για να τους φέρει σε συναίσθηση –ότι δηλαδή μετά από τόσο μεγάλη δωρεά, μετά από τόση συγχώρηση αμαρτιών και υπερβολή φιλανθρωπίας, αυτομόλησαν σε ζυγό δουλείας– αλλά ταυτόχρονα και για να δείξει τι είδους γνώμη έχει για αυτούς, ότι δηλαδή τρέφει μεγάλη και σπουδαία εκτίμηση. Διότι, δεν θα απορούσε για αυτό που συνέβη, εάν θεωρούσε ότι ήταν άνθρωποι τυχαίοι και εύκολα εξαπατήσιμοι, αλλά, λέει, επειδή εσείς είστε από τους γνήσιους και από εκείνους που έχουν κοπιάσει πολύ, γι' αυτόν τον λόγο απορώ. Αυτό δε ήταν ικανό να τους ανακτήσει και να τους επαναφέρει στην προηγούμενη κατάσταση. Το ίδιο ακριβώς δήλωνε και στη μέση της Επιστολής, λέγοντας: «Τόσα πάθατε μάταια, αν βέβαια ήταν μάταια». «Μετατίθεσθε». Δεν είπε, «μετατεθήκατε», αλλά «μετατίθεσθε», δηλαδή: δεν το πιστεύω ακόμη, ούτε θεωρώ ότι η απάτη έχει ολοκληρωθεί. Και αυτό πάλι είναι χαρακτηριστικό εκείνου που προσπαθεί να τους επαναφέρει. Αφού λοιπόν το είπε αυτό προηγουμένως με μεγαλύτερη σαφήνεια, λέει: «Εγώ έχω πεποίθηση σε εσάς, ότι δεν θα φρονήσετε τίποτε άλλο». «Από εκείνον που σας κάλεσε με τη χάρη του Χριστού». Η μεν κλήση ανήκει στον Πατέρα, η δε αιτία της κλήσεως στον Υιό. Διότι Αυτός είναι που συμφιλίωσε και προσέφερε τη δωρεά, αφού δεν σωθήκαμε εξαιτίας των έργων της δικαιοσύνης μας.

βʹ. Και πώς είναι αυτό δύσκολο, λέγει, όταν είναι δυνατόν και στους βασιλείς και στους άρχοντες; Διότι και εκείνοι απαλλάσσουν μοιχούς και δολοφόνους. Αστειεύεσαι, άνθρωπε, λέγοντας αυτά· διότι το να συγχωρεί αμαρτήματα είναι δυνατόν μόνο στον Θεό· ενώ οι άρχοντες και οι βασιλείς, ακόμη κι αν απαλλάξουν μοιχούς, ακόμη κι αν απαλλάξουν δολοφόνους, τους απαλλάσσουν μεν από την παρούσα τιμωρία, δεν αποκαθαίρουν όμως την αμαρτία τους. Ακόμη κι αν αναδείξουν σε αξιώματα αυτούς που απαλλάχθηκαν, ακόμη κι αν τους ντύσουν με την ίδια την πορφύρα, ακόμη κι αν τους φορέσουν το διάδημα, βασιλείς μεν θα τους είχαν καταστήσει με αυτόν τον τρόπο, από την αμαρτία όμως δεν θα τους είχαν ελευθερώσει· διότι μόνο ο Θεός το πράττει αυτό. Αυτό ακριβώς ενεργεί και στο λουτρό της παλιγγενεσίας· διότι η χάρις αγγίζει την ίδια την ψυχή και από εκεί ξεριζώνει σύρριζα την αμαρτία. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο μπορεί κανείς να δει ρυπαρή την ψυχή εκείνου που έλαβε χάρη από τον βασιλιά, ενώ του βαπτισθέντος όχι πλέον, αλλά καθαρότερη και από τις ίδιες τις ηλιακές ακτίνες, όπως ακριβώς ήταν όταν γεννήθηκε εξ αρχής, και μάλλον πολύ ανώτερη και από εκείνη· διότι απολαμβάνει τη δωρεά του Πνεύματος, το οποίο την πυρώνει από παντού και επαυξάνει την αγιότητά της. Και όπως ακριβώς λιώνοντας στο χωνευτήρι τον σίδηρο ή τον χρυσό, τον κάνεις πάλι εξ αρχής καθαρό και καινούργιο, έτσι ακριβώς και το Άγιο Πνεύμα, αναχωνεύοντάς την ξανά μέσα στο βάπτισμα σαν σε χωνευτήρι, και καταναλώνοντας τα αμαρτήματα, την κάνει να αστράφτει καθαρότερα από κάθε καθαρό χρυσάφι.

Διότι δεν τους επιτρέπουμε ακόμη να προσεύχονται για άλλους, αλλά αρκεί το να μπορούν να παρακαλούν για τους εαυτούς τους. Είδες μια προσευχή ολοκληρωμένη, τόσο ως προς τα δόγματα όσο και ως προς τον τρόπο ζωής; Διότι, όταν αναφέρουμε το Ευαγγέλιο, όταν αναφέρουμε το ένδυμα της αφθαρσίας και το λουτρό της παλιγγενεσίας, έχουμε εκφράσει όλα τα δόγματα· ενώ όταν μιλάμε για ένθεο νου, για σώφρονα λογισμό και για όλα τα άλλα που είπαμε, κάναμε υπαινιγμό για τον τρόπο ζωής. Έπειτα, τους παραγγέλλουμε να κλίνουν τα κεφάλια, καθιστώντας την ευλογία του Θεού ως απόδειξη ότι οι προσευχές εισακούστηκαν. Διότι βεβαίως δεν ευλογεί άνθρωπος, αλλά μέσω του δικού του χεριού και της δικής του γλώσσας προσάγουμε τα κεφάλια των παρισταμένων στον ίδιο τον Βασιλέα. Και όλοι αναφωνούν το «Αμήν».

Επομένως, εμείς από τώρα και στο εξής δεν γνωρίζουμε κανέναν κατά σάρκα. Διότι, εφόσον όλοι πέθαναν, όλοι και αναστήθηκαν· και πέθαναν μεν με τον τρόπο που καταδίκαζε η τυραννία της αμαρτίας, αναστήθηκαν δε διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος. Εύλογα λοιπόν λέει: Κανέναν από τους πιστούς δεν γνωρίζουμε κατά σάρκα. Διότι, τι σημασία έχει αν βρίσκονται μέσα στη σάρκα; Αλλά η σαρκική εκείνη ζωή έχει χαθεί, και γεννηθήκαμε άνωθεν εν Πνεύματι, και γνωρίζουμε άλλη πολιτεία και διαγωγή και ζωή και κατάσταση, αυτήν που βρίσκεται στους ουρανούς.

Δεν οικονόμησε ο Θεός αμέτρητα πράγματα διά των προφητών και διά των πάντων; Μήπως όμως ακούσαμε; Διότι, λέει, ήμασταν κάποτε και εμείς πλανεμένοι· όταν όμως φανερώθηκε η χρηστότητα και η φιλανθρωπία του Σωτήρα μας Θεού. Πώς; Όχι εξαιτίας των δίκαιων έργων που πράξαμε εμείς, αλλά κατά το έλεός Του μας έσωσε διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος. Ω, πόσο ήμασταν βυθισμένοι στην κακία, ώστε να μην είναι δυνατόν απλώς να καθαριστούμε, αλλά να έχουμε ανάγκη αναγεννήσεως! Διότι αυτό ακριβώς είναι η παλιγγενεσία.

Διότι, όπως ακριβώς σε μια ετοιμόρροπη οικία κανείς δεν τοποθετεί υποστήριγμα, ούτε κάνει προσθήκες στα παλαιά οικοδομήματα, αλλά, αφού την κατεδαφίσει μέχρι τα θεμέλια, την ανεγείρει από την αρχή και την ανακαινίζει· έτσι έπραξε και Εκείνος· δεν μας επισκεύασε απλώς, αλλά μας κατασκεύασε από την αρχή. Διότι αυτό σημαίνει: «Και διά της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος»· από την αρχή μάς έκανε καινούργιους. Πώς; Διά του Πνεύματος. Και πάλι, δεικνύοντας το αυτό με άλλον τρόπο, προσθέτει: «Το οποίο εξέχεε επάνω μας πλουσιοπάροχα διά του Ιησού Χριστού του Σωτήρος ημών». Τόσο πολύ έλεος μάς είναι αναγκαίο.

Όταν δε, λέει, φανερώθηκε η χρηστότητα και η φιλανθρωπία του Σωτήρα μας Θεού, μας έσωσε όχι εξαιτίας έργων δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το δικό Του έλεος, διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε επάνω μας πλουσιοπάροχα διά του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας, ώστε, αφού δικαιωθούμε με τη χάρη Εκείνου, να γίνουμε κληρονόμοι της αιώνιας ζωής σύμφωνα με την ελπίδα. Τι σημαίνει το «Σύμφωνα με την ελπίδα»;

Και για εκείνη μεν λέει: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και υιοί του Υψίστου όλοι»· ενώ για τούτη, ότι «από τον Θεό γεννήθηκαν». Πώς και με ποιον τρόπο; «Διά λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος». Και εκείνοι μεν, μετά την ονομασία τους ως υιών, εξακολουθούσαν να έχουν πνεύμα δουλείας· διότι, ενώ παρέμεναν δούλοι, τιμώνταν κατ' αυτόν τον τρόπο με το να κληθούν έτσι· εμείς όμως, αφού γίναμε ελεύθεροι, τότε δεχθήκαμε την τιμή όχι απλώς ως όνομα, αλλά στην πράξη. Και δηλώνοντας αυτό ο Παύλος έλεγε: «Διότι δεν λάβατε πάλι πνεύμα δουλείας για να φοβάστε, αλλά λάβατε πνεύμα υιοθεσίας, με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας». Διότι, αφού γεννηθήκαμε άνωθεν, και όπως θα έλεγε κανείς, αναδημιουργηθήκαμε εκ βάθρων, κατ' αυτόν τον τρόπο κληθήκαμε υιοί. Και αν κανείς εξετάσει προσεκτικά τον τρόπο της αγιοσύνης, ποιος είναι ο ένας και ποιος ο άλλος, θα διαπιστώσει και πάλι, και στο σημείο αυτό, μεγάλη τη διαφορά. Επειδή εκείνοι μεν, όταν δεν ειδωλολατρούσαν, ούτε πόρνευαν, ούτε μοίχευαν, αποκαλούνταν με αυτό το όνομα· εμείς όμως γινόμαστε άγιοι όχι μόνο με την αποχή από αυτά, αλλά και με την απόκτηση σπουδαιότερων δωρεών. Και πρώτα μεν, τυγχάνουμε αυτής της δωρεάς από την ίδια την επιφοίτηση του Πνεύματος· έπειτα δε και από τον τρόπο ζωής, που είναι πολύ ανώτερος από τον ιουδαϊκό. Και για να βεβαιωθείς ότι τα λόγια αυτά δεν είναι κούφιο καύχημα, άκουσε τι λέει σε εκείνους: «Δεν θα καταφύγετε σε μαντείες, ούτε θα υποβάλλετε σε καθαρμούς τα παιδιά σας, επειδή είστε λαός άγιος».

Αλλά δεν το λέει βέβαια τόσο ξεκάθαρα· για να κάνει όμως τον λόγο του λιγότερο επαχθή, δεν απευθύνεται φανερά σε αυτόν, αλλά μιλάει αόριστα: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί». Είναι σαν να λέει σχεδόν ότι: «Είτε εσύ είτε οποιοσδήποτε άλλος έχει τέτοιες απόψεις για εμένα, βρίσκεται εκτός της βασιλείας»· διότι, εάν δεν έλεγε αυτά θέλοντας να αποδείξει αυτό ακριβώς, η απάντησή του θα ήταν αταίριαστη με όσα είχαν ειπωθεί. Οι Ιουδαίοι, λοιπόν, αν τα άκουγαν αυτά, θα τον περιγελούσαν και θα έφευγαν· αυτός όμως και σε τούτο δείχνει τη φιλομάθειά του. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, ο Χριστός εκφράζεται πολλές φορές με ασάφεια, επειδή θέλει να παρακινήσει τους ακροατές σε ερωτήσεις και να τους κάνει πιο προσεκτικούς. Διότι εκείνο που λέγεται ξεκάθαρα, πολλές φορές το προσπερνά ο ακροατής· ενώ το ασαφές τον κάνει πιο ερευνητικό και επιμελή. Αυτό, λοιπόν, που λέει, έχει την εξής έννοια: «Εάν δεν γεννηθείς άνωθεν, εάν δεν μετάσχεις στο Πνεύμα διά του λουτρού της παλιγγενεσίας, δεν μπορείς να αποκτήσεις την πρέπουσα αντίληψη για εμένα».

Και πάλι αλλού λέει: «Ανέβηκες στο ύψος, αιχμαλώτισες αιχμαλωσία, έλαβες δώρα ανάμεσα στους ανθρώπους». Ανέπεμψαν κάποτε και οι Ιουδαίοι επινίκια φωνή, όταν το στρατόπεδο των Αιγυπτίων καταποντιζόταν, λέγοντας: «Ας ψάλουμε στον Κύριο, γιατί δοξάστηκε με τρόπο ένδοξο». Αλλά η δική μας είναι πολύ μεγαλύτερη, διότι δεν καταποντίστηκαν Αιγύπτιοι, αλλά οι δαίμονες· δεν νικήθηκε ο Φαραώ, αλλά ο διάβολος· δεν κυριεύθηκαν αισθητά όπλα, αλλά εξαλείφθηκε η κακία· όχι στην Ερυθρά θάλασσα, αλλά στο λουτρό της παλιγγενεσίας· όχι αναχωρώντας προς τη γη της επαγγελίας, αλλά καθώς μεθορμιζόμαστε προς τον ουρανό· όχι τρώγοντας μάννα, αλλά τρεφόμενοι με το δεσποτικό σώμα· όχι πίνοντας νερό από πέτρα, αλλά αίμα από πλευρά. Γι' αυτό λέει: Χτυπήστε τα χέρια, διότι, αφού απαλλαγήκατε από τις πέτρες και τα ξύλα, ξεπεράσατε τους ουρανούς, και τους ουρανούς των ουρανών, και σταθήκατε μπροστά στον ίδιο τον βασιλικό θρόνο. Αλαλάξτε λοιπόν στον Θεό, δηλαδή, σε Εκείνον αναπέμψτε την ευχαριστία, σε Εκείνον τη νίκη, σε Εκείνον το τρόπαιο. Δεν είναι ανθρώπινος ο πόλεμος ούτε αισθητή η μάχη, ούτε διεξάγεται ο αγώνας για κάτι από τα βιωτικά, αλλά για τους ίδιους τους ουρανούς και για όσα βρίσκονται στους ουρανούς. Αυτός ο ίδιος ηγήθηκε ως στρατηγός σε αυτόν τον πόλεμο, και σε εμάς μετέδωσε τη νίκη.

Ο Κύριος πράττει ελεημοσύνες και αποδίδει δικαιοσύνη σε όλους τους αδικημένους. βʹ. Διότι δεν μας έσωσε εξαιτίας των έργων δικαιοσύνης που πράξαμε, αλλά σύμφωνα με το πολύ του έλεος, διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος.

Άλλος πάλι λέει ότι οι Ιουδαίοι, καθώς μοχθούσαν παλαιότερα στην Αίγυπτο, βόησαν προς τον Θεό· το οποίο, εάν το έπρατταν και τώρα, θα πετύχαιναν την τέλεια ελευθερία μέσω του Χριστού. Και τους οδήγησε σε ευθεία οδό, για να πορευθούν σε πόλη κατοικίας. Διότι στους μεν Ιουδαίους δώρισε την επάνοδο μέσω του Κύρου του Πέρση· τα δε έθνη τα οδήγησε μέσω των αγίων αποστόλων, και τους υπέδειξε την άνω πόλη, εκείνη που έχει τα θεμέλια, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός. Ας δοξάσουν τον Κύριο για τα ελέη Του και για τα θαυμάσιά Του προς τους υιούς των ανθρώπων. Ο δε Σύμμαχος το αποδίδει έτσι: Και τα τεράστια έργα Του προς τους υιούς των ανθρώπων. Τον ευχαριστήριο ύμνο, ωστόσο, δεν τον προσφέρει στον Θεό το έλεος, ούτε βέβαια τα θαυμάσια έργα, αλλά εκείνοι που απόλαυσαν αυτά τα τόσο μεγάλα αγαθά. Διότι θαυμαστή και αξιέπαινη είναι η ελευθερία των Ιουδαίων· όμως, πιο θαυμαστή και πιο αξιέπαινη είναι η σωτηρία της οικουμένης, και η μεταβολή προς το καλύτερο, και η παύση της πλάνης, και η γνώση της αλήθειας. Πρόξενος δε όλων αυτών είναι το θείο έλεος. Διότι, όπως λέει ο θείος απόστολος, «όχι εξαιτίας των δικαιοσυνών που πράξαμε, αλλά σύμφωνα με το πολύ Του έλεος μας έσωσε, μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε επάνω μας πλουσιοπάροχα».

Από αυτά τα δύο γεννήθηκε η Εκκλησία, «διά λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινώσεως Πνεύματος Αγίου», μέσω του βαπτίσματος και των μυστηρίων. Τα δε σύμβολα του βαπτίσματος και των μυστηρίων προήλθαν από την πλευρά. Άρα από την πλευρά δημιούργησε ο Χριστός την Εκκλησία, όπως ακριβώς από την πλευρά του Αδάμ δημιούργησε την Εύα.

Επειδή, λοιπόν, διαρρήχθηκε το προηγούμενο, ας φροντίσουμε να μη δημιουργηθεί πάλι άλλο χειρόγραφο· διότι δεύτερος σταυρός δεν υπάρχει, ούτε δεύτερη άφεση διά του λουτρού της παλιγγενεσίας. Διότι άφεση μεν υπάρχει, δεν υπάρχει όμως δεύτερη άφεση διά του λουτρού.

Αλλά, εάν θέλετε, ας συζητήσουμε πρώτα για την ονομασία αυτού του μυστικού καθαρμού. Διότι δεν υπάρχει ένα μόνο όνομα για αυτόν, αλλά πολλά και ποικίλα· επειδή το καθαρτήριο αυτό μέσο ονομάζεται λουτρό παλιγγενεσίας· διότι «μας έσωσε», λέει, «διά λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος». Ονομάζεται επίσης και φώτισμα, και έτσι το ονόμασε πάλι ο Παύλος: «Να θυμάστε τις προηγούμενες ημέρες, κατά τις οποίες, αφού φωτισθήκατε, υπομείνατε μεγάλο αγώνα παθημάτων»· και πάλι: «Διότι είναι αδύνατον εκείνους που άπαξ φωτίσθηκαν και γεύθηκαν την επουράνια δωρεά, και έπειτα εξέπεσαν, να τους ανακαινίσει κανείς πάλι εις μετάνοιαν».

Και για ποιον λόγο, λέγει, εφόσον το λουτρό μάς συγχωρεί όλα τα αμαρτήματα, δεν ονομάζεται λουτρό αφέσεως αμαρτιών, ούτε λουτρό καθάρσεως, αλλά λουτρό παλιγγενεσίας; Διότι δεν μας συγχωρεί απλώς τα αμαρτήματα, ούτε μας καθαρίζει απλώς από τα σφάλματα, αλλά με τέτοιον τρόπο, σαν να γεννηθήκαμε άνωθεν. Επειδή μας δημιουργεί και μας κατασκευάζει εξυπαρχής, χωρίς να μας αναπλάθει από το χώμα, αλλά δημιουργώντας μας από ένα άλλο στοιχείο, από τη φύση των υδάτων. Διότι δεν καθαρίζει απλώς το σκεύος, αλλά το αναχωνεύει πάλι ολόκληρο. Επειδή όσα σκεύη καθαρίζονται, ακόμη και αν καθαριστούν με σχολαστικότητα, διατηρούν ίχνη της προηγούμενης ποιότητάς τους και φέρουν τα υπολείμματα της κηλίδας· ενώ εκείνα που πέφτουν στο χωνευτήρι και ανανεώνονται διά της φλογός, έχοντας αποβάλει κάθε ρυπαρότητα, εξέρχονται από το καμίνι εκπέμποντας την ίδια λάμψη με τα νεοπαγή.

Διότι τα μεν οστράκινα σκεύη, εάν συντριβούν, δεν θα μπορούσαν να επιδιορθωθούν, εξαιτίας της σκληρότητας που απέκτησαν μία για πάντα από τη φωτιά. Τα σκεύη του κεραμέα όμως δεν είναι οστράκινα, αλλά πήλινα· γι' αυτό, ακόμη και αν παραμορφωθούν, μπορούν εύκολα να επανέλθουν σε νέο σχήμα με τη σοφία του τεχνίτη. Όταν λοιπόν κάνει λόγο για ανίατη συμφορά, δεν αναφέρεται σε σκεύη του κεραμέα, αλλά σε οστράκινο σκεύος. Όταν, για παράδειγμα, θέλησε να διδάξει τον προφήτη και τους Ιουδαίους ότι παρέδωσε την πόλη σε ανίατη συμφορά, έδωσε εντολή να πάρει μια οστράκινη στάμνα, να την συντρίψει μπροστά σε όλο τον λαό και να πει: Έτσι θα καταστραφεί και η πόλη, και θα συντριβεί. Όταν όμως θέλει να τους προσφέρει αγαθές ελπίδες, κατεβάζει τον προφήτη στο εργαστήριο του κεραμέα και δεν του δείχνει οστράκινο σκεύος, αλλά του δείχνει πήλινο σκεύος, το οποίο, την ώρα που πλάθεται στα χέρια του κεραμέα, παραμορφώνεται, και προσθέτει λέγοντας: Εάν αυτός ο κεραμέας, παίρνοντας το σκεύος που χάλασε, του έδωσε πάλι αρμονική μορφή, δεν θα μπορέσω εγώ πολύ περισσότερο να επανορθώσω εσάς που έχετε ξεπέσει; Είναι, λοιπόν, δυνατόν στον Θεό όχι μόνο να διορθώσει αυτούς που είναι πήλινοι μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας, αλλά και αυτούς που, αφού δέχθηκαν την ενέργεια του Πνεύματος, γλίστρησαν στην αμαρτία, να τους επαναφέρει στην αρχική τους κατάσταση μέσω της ακριβούς μετάνοιας.