Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΟΛΟΜΩΝΤΟΣ 1:13

Αν όμως μου πει ο αντίπαλος ότι πειράσθηκε για χάρη μας, ώστε εμείς να νικήσουμε και να μη πειραζόμαστε, και ότι έγινε κατάρα, για να θεραπεύσει τη δική μας κατάρα, τον παρακαλώ να ακολουθήσει και εδώ τον ίδιο κανόνα και να ομολογήσει δογματικά, σχετικά και με το ανθρώπινο θέλημα και την ενέργεια στον Χριστό, ότι Αυτός που καταδέχθηκε για χάρη μας την κατάρα και τον πειρασμό του διαβόλου, για να θεραπεύσει αυτά, καταδέχθηκε μαζί με τα λοιπά θεόκτιστα ιδιώματα της φύσεώς μας και το θεόφυτο θέλημα της ψυχής, για να το θεραπεύσει κι αυτό, ώστε να μη θέλει ούτε να πράττει τα θελήματα του διαβόλου και της σάρκας, αλλά να υποκλίνεται και να θέλει το θέλημα του Θεού. Κατά τον ίδιο τρόπο, οικειώθηκε και τη δική μας ενέργεια, την κατ’ εικόνα Του, για να τη διδάξει να μην ενεργεί και να μην πράττει πλέον όσα δεν αρέσουν στον Θεό. Διότι η κατάρα δεν είναι θεόκτιστη· ούτε η αμαρτία, ούτε ο πειρασμός από τον διάβολο, ούτε η αγωνία του θανάτου· γιατί ο Θεός δεν έπλασε ούτε τον θάνατο, ούτε τη φθορά, ούτε τη διάλυση της ρεύσεως του ανθρώπινου σώματος. Κι όμως λέτε ότι όλα αυτά τα καταδέχθηκε ο Χριστός, για να τα θεραπεύσει. Αν λοιπόν καταδέχθηκε, ανέλαβε και οικειώθηκε τα παρά φύσιν, εκείνα δηλαδή που δεν έπλασε, ενώ όσα έπλασε μέσα στην ψυχή κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσή Του, τη θελητική και ενεργητική της δύναμη, δεν τα καταδέχθηκε, αλλά τα απέρριψε ως πονηρά, τότε θα βρεθούν τα θεόκτιστα πιο μιαρά και πιο ακάθαρτα από την κατάρα και την αμαρτία και τον πειρασμό του διαβόλου, όχι μόνο επειδή απορρίφθηκαν από τον Χριστό, αλλά και επειδή αφέθηκαν από Αυτόν αθεράπευτα και ανίατα. Και αν η ψυχική μας θέληση και ενέργεια έμεινε ανίατη, απρόσληπτη και αθεράπευτη, τότε είμαστε λοιπόν ασυγχώρητοι και ανίατοι εμείς που θέλουμε και πράττουμε την αμαρτία μέσω της αθεράπευτης θελήσεως και ενεργείας μας.

Και ο θάνατος και ο άδης ρίφθηκαν στη λίμνη του πυρός. Και αν κάποιος δεν βρέθηκε γεγραμμένος στο βιβλίο της ζωής, ρίφθηκε στη λίμνη του πυρός. Το ότι ο θάνατος και ο άδης ρίπτονται στη λίμνη του πυρός δηλώνει είτε το γεγραμμένο: «ως έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος», είτε ότι καταδικάζονται στο πυρ οι πονηρές δυνάμεις που προξενούν τον θάνατο της αμαρτίας, οι οποίες έχουν ως κατάλυμα τον άδη και παραπέμπουν εκεί όσους τις υπακούουν. Διότι, όπως «πόλη» ονομάζονται οι κάτοικοί της, έτσι και «θάνατος» και «άδης» ονομάζονται οι αίτιοι αυτών. Επειδή, καθώς όλα όσα δημιουργήθηκαν από τον Θεό είναι λίαν καλά, εκείνο το πυρ θα είναι αφανιστικό για όσα δεν είναι τέτοια. Είναι δε γεγραμμένο: «ο Θεός δεν εποίησε τον θάνατο». Μέσω αυτού, λοιπόν, υποδηλώνεται ότι δεν θα υπάρχει πλέον θάνατος ή φθορά, αλλά θα βασιλεύει η αφθαρσία και η αθανασία. Εάν, δε, όλοι όσοι δεν είναι γεγραμμένοι στο βιβλίο της ζωής θα ριφθούν στη λίμνη του πυρός, δεν πρέπει να απορεί κανείς· διότι, όπως υπάρχουν πολλές μονές πλησίον του Πατρός για τους σωζομένους, έτσι και εκεί υπάρχουν διάφοροι τόποι και τρόποι κολάσεων, άλλοι δριμύτεροι και άλλοι ηπιότεροι, τις οποίες θα δοκιμάσουν όσοι δεν αξιώθηκαν του βιβλίου της ζωής.

Διότι όσο απομακρυνόταν από τη ζωή, τόσο πλησίαζε στον θάνατο. Επειδή ζωή είναι ο Θεός· στέρηση δε της ζωής είναι ο θάνατος. Ώστε ο Αδάμ επέφερε ο ίδιος τον θάνατο στον εαυτό του διά της απομακρύνσεως από τον Θεό, σύμφωνα με το γεγραμμένο, ότι ιδού, όσοι απομακρύνουν τον εαυτό τους από εσένα, θα χαθούν. Έτσι, δεν δημιούργησε ο Θεός τον θάνατο, αλλά εμείς τον επισύραμε στους εαυτούς μας από την πονηρή μας προαίρεση.

Εάν η ψυχή κατήλθε σε σάρκα και σώμα για να εκτίσει ποινή για προγενέστερα σφάλματα, πώς «αγαπούσε» τον Λάζαρο ο Σωτήρας όταν τον ανέστησε και τον ανάγκασε, αφού μια φορά απαλλάχθηκε από τα δεσμά, να επιστρέψει πάλι σε αυτά; Αλλά ενεργούσε προς όφελός του, και ως φίλο τιμούσε ο Χριστός τον νεκρό ανασταίνοντάς τον από τους νεκρούς. Μάταιος λοιπόν είναι ο ισχυρισμός των αντιπάλων. κγ΄. Άλλο. Εάν, όπως εκείνοι φλυαρώντας ισχυρίζονται, το σώμα έχει δοθεί στην ψυχή ως τιμωρία, έχοντας επινοηθεί εξαιτίας μιας παλαιότερης αμαρτίας της, τότε η αμαρτία εισήγαγε τη φύση των ανθρώπινων σωμάτων. Όμως και πάλι «μέσω της αμαρτίας εισήλθε ο θάνατος». Επομένως, η ίδια η αμαρτία φαίνεται πλέον να εξοπλίζεται εναντίον του εαυτού της, καταλύοντας με τα μεταγενέστερα όσα υπήρχαν στην αρχή, και ο σατανάς έχει διχαστεί εναντίον του εαυτού του εξαιτίας αυτού. «Πώς λοιπόν θα σταθεί η βασιλεία του», σύμφωνα με τον λόγο του Σωτήρα; Αλλά το να σκέφτεται κανείς έτσι είναι απίθανο. Επομένως το αντίθετο είναι αληθές. κδ΄. Άλλο. Ο Θεός έκτισε τα πάντα εν αφθαρσία. Και ο Ίδιος «θάνατο δεν δημιούργησε», αλλά «με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Εάν όμως είναι αληθές ότι το σώμα έχει δοθεί στην ψυχή του ανθρώπου ως τιμωρία, για ποιον λόγο, ω εσείς, να κατηγορήσουμε τον φθόνο του διαβόλου, ο οποίος επιφέρει το τέλος των βασάνων μας, και αφανίζει το σώμα που μας τιμωρεί;

Διότι το ότι η παράβαση του Αδάμ, και ο θάνατος που επιτέθηκε μέσω αυτής, υπήρξε έργο διαβολικής απάτης και φθόνου, αυτό θα το διδάξει και η ίδια η φύση του πράγματος, αλλά θα το αποσαφηνίσει εξίσου και το λόγιο του πάνσοφου Σολομώντα που έχει ως εξής: «Ο Θεός δεν έκανε τον θάνατο· αλλά από τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Σε αυτά λοιπόν φαίνονται σαφώς τα δικά του· ας εισέλθει και ας σταθεί ενώπιόν μας ως δεύτερος πλέον ο Κάιν. Διότι αυτός ήταν ο πρωτότοκος του Αδάμ και γεωργός στο επάγγελμα, δεύτερος μετά από αυτόν γεννήθηκε ο Άβελ, ο οποίος όμως ήταν ποιμένας προβάτων. Επειδή δε, ο φυσικός νόμος τους καλούσε να προσφέρουν θυσία στον Θεό, ενθέτοντας χωρίς διδασκαλία τη γνώση του Δημιουργού· διότι έχουν σπαρθεί και εντεθεί στη φύση από τον Θεό όλα τα αγαθά· ο μεν Κάιν προσέφερε «από τους καρπούς της γης», καθώς έχει γραφτεί, αλλά «και ο Άβελ προσέφερε από τα πρωτότοκα των προβάτων και από το λίπος τους». Και επέβλεψε «ο Θεός στον Άβελ και στα δώρα του· στον Κάιν όμως και στις θυσίες του δεν έδωσε προσοχή». Και «έγινε ο Κάιν περίλυπος πάρα πολύ και κατσούφιασε το πρόσωπό του. Και είπε Κύριος ο Θεός στον Κάιν: Γιατί έγινες περίλυπος και γιατί κατσούφιασε το πρόσωπό σου; Εάν προσφέρεις ορθά, αλλά δεν κάνεις ορθή διαίρεση, δεν αμάρτησες; Ησύχασε». Έπειτα λέει προς τον Άβελ: «Προς εσένα θα είναι η αποστροφή του, και εσύ θα τον εξουσιάζεις».

Διότι ο Χριστός δεν μας έφερε τη δική του σάρκα άνωθεν και από τον ουρανό, αλλά μάλλον γεννήθηκε κατά σάρκα από γυναίκα, η οποία είναι και αυτή μία από όσους βρίσκονται στη γη. Όταν λοιπόν λέγεται ότι έγινε καρπός και βλάστημα της γης, θα κατανοήσεις, όπως είπα, ότι γεννήθηκε κατά σάρκα από γυναίκα που ελήφθη για αυτήν την υπηρεσία, αν και ήταν μία από τους ανθρώπους της γης. «Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός που σε έκτισε· ποιον κατασκεύασα καλύτερο, σαν πηλό κεραμέα;» Με αυτά τα λόγια τρόπον τινά αποδίδει την αιτία, του ότι ο Υιός, αν και είναι Θεός κατά φύση, κένωσε τον εαυτό του, και επέλεξε να πάθει για εμάς, και να αξιώσει με τόσο μεγάλη ευσπλαχνία αυτούς που βρίσκονται στη γη, ώστε να προσφέρει ως αντάλλαγμα τη δική του ψυχή· ή μάλλον και να καταδεχθεί να λάβει τη μορφή του δούλου, και να ανταλλάξει την ύψιστη δόξα με την ταπεινότητα της ανθρώπινης φύσης. Γι' αυτό λέει «Εγώ είμαι», το οποίο τώρα πρέπει να εκληφθεί με την έννοια: υπάρχω και ζω, όντας Θεός αληθινός και Κύριος των δυνάμεων, ο οποίος έφερε στην ύπαρξη τα πάντα και δεν δημιούργησε τον θάνατο, αλλά μάλλον έκτισε τα πάντα για την αφθαρσία. Έπειτα, τιμώντας την ανθρώπινη φύση και δείχνοντας ότι κανένα απολύτως από όλα τα όντα της γης δεν μπορεί να εξισωθεί με αυτήν, λέει: «Ποιον κατασκεύασα καλύτερο σαν πηλό κεραμέα;» Διότι έχουμε πλαστεί από αυτόν, αφού πήρε χώμα από τη γη και μας διαμόρφωσε άριστα, σαν κεραμέας.

Εξαιτίας της αμαρτίας που μεσολάβησε, απεκδυθήκαμε την αφθαρσία, πέφτοντας στα χέρια ενός ωμού και ανόσιου ληστή, εννοώ δηλαδή τον Σατανά. Διότι ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, αλλά τα έκτισε όλα για την αφθαρσία, και τα δημιουργήματα του κόσμου είναι σωτήρια· από τον φθόνο όμως του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο. Επομένως, φτωχύναμε πάρα πολύ, αλλά εν Χριστώ πλουτίσαμε, ανακτώντας όσα είχαμε στην αρχή.

Επειδή όμως αυτός είναι και η σοφία και η δύναμη του Θεού και Πατέρα, μέσω αυτού τα πάντα καλούνται στην ύπαρξη, και αφού λάβουν ύπαρξη διασώζονται, καθώς διατηρούνται στην κατάσταση του ευ είναι. «Διότι ο Θεός δεν έκανε τον θάνατο, ούτε ευφραίνεται για την απώλεια των ζωντανών»· διότι έτσι είναι γραμμένο· ούτε υπάρχει βασίλειο του άδη πάνω στη γη· «Διότι τα έκτισε όλα για να υπάρχουν, και είναι σωτήρια τα δημιουργήματα του κόσμου· όμως με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Διότι η ανθρώπινη φύση ολίσθησε, παραμελώντας την ευλάβεια προς τον Θεό, και κατέπεσε στην αμαρτία. Μαζί δε με τα σφάλματα της αμαρτίας εισέδυσε και η ανάγκη του θανάτου, και η υποταγή στην κυριαρχία της φθοράς. Διότι άκουσε αμέσως: «Χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις». Επειδή όμως ο Δημιουργός των πάντων είναι εκ φύσεως αγαθός, αποφάσισε να αναπλάσει το ον προς την αφθαρσία, και με τις αναμορφώσεις προς την ευσέβεια να το αναδημιουργήσει πλήρως προς το αρχικό ακήρατο κάλλος. Για τον λόγο αυτόν έγινε άνθρωπος ο μονογενής Λόγος του Θεού· και ενδύθηκε μεν τη δική μας μορφή, διατηρεί όμως αναφαίρετο το να είναι Θεός. Διότι η ανώτατη φύση, που βρίσκεται επέκεινα κάθε νου, δεν γνωρίζει τροπή.

Για ποιον λόγο; Επειδή αυτό που είχε ολοκληρωτικά ανατεθεί και αγιαστεί στον Θεό έπρεπε οπωσδήποτε να θυσιαστεί με κάποιον τρόπο. Ο Θεός όμως, ο οποίος έκτισε τα πάντα εν αφθαρσία, αποστρέφεται την ανθρωποκτονία. «Διότι δεν δημιούργησε τον θάνατο, ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζώντων», σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Του εν αγίοις πατρός ημών Κυρίλλου, Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, Γλαφυρά εις το Βιβλίον του Λευιτικού. Ότι το πάθος του Χριστού είναι σωτήριο. α'. Ο μεν Θεός των όλων δεν εποίησε τον θάνατο, ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζώντων, αλλά έκτισε τα πάντα για να υπάρχουν, και οι δημιουργίες του κόσμου είναι σωτήριες. «Και δεν υπάρχει βασίλειο του άδη πάνω στη γη», όπως είναι γραμμένο, «αλλά με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Ο λόγος αυτός περιέχει και πολύ εύλογα την αλήθεια. Διότι δεν θα εναπέθετε ο Δημιουργός τόση δόξα και κάτι τόσο αξιοθαύμαστο σε όντα που από τη φύση τους θα μπορούσαν εύκολα να φθαρούν, αλλά ο θάνατος παρεισέφρησε ως συνέπεια της οργής, επειδή, αψηφώντας τη θεία εντολή, ο προπάτορας Αδάμ εξέκλινε προς την ανυπακοή και την απειθαρχία. Όμως πλέον τα παραπτώματα έχουν αναιρεθεί και έχουν εξαλειφθεί εν Χριστώ μέσω της υπακοής του ενός ανθρώπου. Διότι δικαιωθήκαμε στο πρόσωπό Του. Και αυτό το μαρτυρεί γράφοντας ο θεσπέσιος Παύλος: «Διότι, όπως ακριβώς δια της παρακοής του ενός ανθρώπου οι πολλοί κατέστησαν αμαρτωλοί, έτσι και δια της υπακοής του ενός ανθρώπου οι πολλοί θα καταστούν δίκαιοι». Επειδή καταδικαστήκαμε σε θάνατο στο πρόσωπο εκείνου, αλλά ελεηθήκαμε δια του Χριστού και ανακαινισθήκαμε προς τη ζωή. Διότι έγινε υπήκοος στον Πατέρα μέχρι θανάτου, και προσέφερε την ψυχή του για εμάς. «Και δια της πληγής αυτού εμείς ιαθήκαμε», σύμφωνα με τις Γραφές.

Περί του χάλκινου όφεως. Α'. Ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, ούτε ευφραίνεται για την απώλεια των ζωντανών, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί. Διότι τα δημιούργησε όλα για να υπάρχουν, και οι δημιουργίες του κόσμου είναι σωτήριες. Επειδή όμως η απαρχή του γένους, δηλαδή ο Αδάμ, νόσησε από την παρακοή, και αψηφώντας τη θεία εντολή, ήλθε σε ρήξη με τον Δημιουργό Θεό, γι' αυτόν τον λόγο διολίσθησε στη φθορά· και επικατάρατη μεν έγινε η ανθρώπινη φύση, και υπόδικο το γένος. Εμείς δε οι ταλαίπωροι, αν και πλαστήκαμε εν αφθαρσία, όμοιοι πλέον με τις σκιές και τα χόρτα του αγρού, αφού ζήσουμε για λίγο και με κόπο, πέφτουμε απροσδόκητα στη μητέρα γη. Γι' αυτό οι άγιοι με διάφορους τρόπους αναφώνησαν θρηνώντας για τα δεινά μας.

Διότι νομίζω ότι δεν θα επέλεγαν να φρονήσουν τίποτε άλλο πέρα από αυτό. Α— Ορθώς, φίλε μου. Έχει γράψει άλλωστε κάπου και ο πάνσοφος Ιωάννης: «Εκείνος που έρχεται άνωθεν είναι πάνω από όλους». Τότε πώς, ενώ ο Πατέρας θέλει να αναστήσει καθετί που του έχει δοθεί, και εφόσον τούτο είναι αγαθό και επιπλέον θεοπρεπές —διότι το να σώζει προσιδιάζει στον Θεό— ο ίδιος είπε ότι κατέβηκε, όχι για να κάνει το δικό του θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα; Άραγε θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς από εμάς ότι ο Υιός που γεννήθηκε από αυτόν υπολείπεται της ημερότητας του Θεού και Πατέρα, και ότι ελάχιστα είναι αγαθός, και ότι το να αναστήσει αυτό που του δόθηκε και να το απαλλάξει από τη φθορά δεν συνάδει με αυτόν; Β— Κινδυνεύουμε να το σκεφτούμε. Α— Αν και θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε, και μάλιστα πολύ εύλογα, πως, εφόσον είναι γνήσιο γέννημα αγαθού Πατέρα, θα νοούνταν ότι είναι και ο ίδιος αγαθός, ή μάλλον η ίδια η αγαθότητα. «Διότι από τον καρπό γνωρίζεται το δέντρο», σύμφωνα με τα δικά του λόγια. Και θα λέει την αλήθεια όταν λέει τα εξής: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Β— Πολύ σωστά μίλησες. Διασάφηνισε λοιπόν ο ίδιος αυτό που φαίνεται να έχει ειπωθεί ασαφώς. Α— Λέμε, λοιπόν, ότι δεν ήταν αντίθετο προς το θέλημα του Υιού το να καταργήσει τον θάνατο και να αποδιώξει τη φθορά από τα ανθρώπινα σώματα. «Διότι δεν τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών, και είναι σωτήριες οι γενέσεις του κόσμου», σύμφωνα με τα γεγραμμένα. «Όμως με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο».

Η δε γυναίκα που γεννά και είναι ακάθαρτη εξαιτίας αυτού, θα μπορούσε να είναι, σύμφωνα με το εύλογο και τον άμεμπτο νου, η ανθρώπινη φύση. Διότι, προς το παρόν, θα αποδώσουμε το πρόσωπο της γυναίκας στη φύση. Κατηγορείται δε από τον νόμο, και ονομάζεται ένοχη μολυσμών, εξαιτίας του ότι γεννά για τη φθορά, και δεν βρίσκεται πλέον στην κατάσταση στην οποία βρισκόταν αμέσως μόλις έλαβε την ύπαρξη από τον Θεό (διότι δημιουργήθηκε για την αφθαρσία)· αντίθετα, έχει παρασυρθεί στην αναγκαιότητα της φθοράς, καταδικασμένη εξαιτίας της παράβασης, και υπομένοντας η φύση παρά φύσιν την τιμωρία από τη θεϊκή κατάρα. «Διότι ο Θεός δεν εποίησε τον θάνατο», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, «ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζώντων, και δεν υπάρχει βασίλειο του άδη επί της γης. Διότι έκτισε τα πάντα για να υπάρχουν, και είναι σωτήρια τα δημιουργήματα του κόσμου· με τον φθόνο δε του διαβόλου, εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Μολύνει λοιπόν τη φύση η επείσακτη φθορά, και ο θάνατος που επικράτησε λόγω του διαβολικού φθόνου, έχοντας ως ρίζα του την αμαρτία. Τη μιαίνει δε και με άλλον τρόπο, με το ότι τα γεννώμενα σπέρνονται μέσα σε σαρκική φιληδονία. Και κάτι τέτοιο φαίνεται να υποδηλώνει ο θεσπέσιος Δαβίδ, όταν ψάλλει και λέει: «Ιδού γαρ εν ανομίαις συνελήφθην, και εν αμαρτίαις εκίσσησέ με η μήτηρ μου». Ακάθαρτη λοιπόν είναι η φύση, καθώς εξαιτίας της παράβασης και της κατάρας υπομένει τη φθορά, αντίθετα με το θέλημα του Θεού.

Διότι είναι προτιμότερο να πράττει κανείς τα πάντα σύμφωνα με το θέλημα του Θεού και να επαινείται εν Κυρίω, παρά να συμπεριφέρεται άσχημα και να έχει αισχρή φήμη. Καθώς ο Κύριος και Σωτήρας μας Ιησούς Χριστός είπε: έτσι ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς. Μην παρεκκλίνεις, λοιπόν, σε αδιάβατα μονοπάτια μακριά από την ευθεία οδό, μήπως και σε περικυκλώσει πλήθος άγριων θηρίων, μήπως και σε πνίξει κατακλυσμός πολλών υδάτων. Και τότε θα μετανοήσεις οδυνώμενος. Διότι, ποιος οδυνάται; Δεν είναι εκείνος που τον περιβάλλουν τα κακά; Επειδή ο Θεός, ως φιλάνθρωπος και αγαθός που είναι, δεν θέλει το κακό για το πλάσμα του. Σύμφωνα με εκείνον που λέει: διότι δεν ευφραίνεται με την απώλεια των ζωντανών. Επειδή η δικαιοσύνη είναι αθάνατη.

Και λοιπόν, αν οι δημιουργοί των χειροποίητων έργων ενεργούν κατ' αυτόν τον τρόπο, ο Θεός, ο άριστος τεχνίτης, ο οποίος δύναται τα πάντα και δημιουργεί εξ ουκ όντων, δεν κατασκεύασε πολύ περισσότερο με κάθε αναγκαιότητα το δικό του λογικό άγαλμα, τον άνθρωπο, ώστε να είναι απολύτως ανώλεθρος και αθάνατος; Ή μήπως επέτρεψε να διαλύεται τόσο ατιμωτικά και να παραδίδεται στον όλεθρο και στη φθορά αυτός, τον οποίο κατ' εξοχήν καταδέχτηκε να πλάσει με τα ίδια του τα χέρια, μορφοποιώντας τον κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή του, το κόσμημα του κόσμου, για τον οποίο δημιουργήθηκε και ο κόσμος; Δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί κάτι τέτοιο. Διότι θα κατέληγε σε αφροσύνη όποιος, επαιρόμενος, σκεφτόταν κάτι τέτοιο. 28. Αλλά ίσως, Αγλαοφών, αν δεν προσέξετε όσα ειπώθηκαν τώρα, θα πείτε: «Και πώς, εάν το έμβιο ον ήταν σύμφωνα με εσάς αθάνατο εκ γενέσεως, έγινε θνητό, από τη στιγμή που το αθάνατο πρέπει να παραμένει αμετάβλητα αυτό που είναι, χωρίς να μεταπίπτει ή να εκτρέπεται στην πιο αισχρή και θνητή φύση; Διότι αυτό είναι αδύνατον, επειδή αλλιώς δεν είναι αθάνατο». Επειδή, θα σας απαντήσω, ενώ δημιουργήθηκε με αυτεξούσιο για την επιλογή του καλού και είχε λάβει αυτόν τον νόμο, ο μισόκαλος (διάβολος) εμφανίστηκε και το βάσκανε από φθόνο. «Διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο για την αφθαρσία και τον έκανε εικόνα της δικής του αϊδιότητας». Και πράγματι «ο Θεός δεν εποίησε τον θάνατο ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζώντων»· «με τον φθόνο δε του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο», όπως ακριβώς μαρτυρεί και η Σοφία μέσω του Σολομώντα. Από πού προήλθε λοιπόν ο θάνατος;

Πάλι, λοιπόν, είναι ανάγκη να λεχθεί, αν ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο. Αν προήλθε από τον φθόνο, τότε πώς ο φθόνος αποδείχθηκε πιο ισχυρός από τη θέληση του Θεού; Αλλά αυτό είναι βλάσφημο, θα πούμε. Από πού, λοιπόν, προήλθε ο φθόνος; θα πει αυτός που φέρνει αντιρρήσεις. Διότι, αν προήλθε από τον διάβολο, τότε γιατί έγινε διάβολος; Αν δημιουργήθηκε, τότε μήπως αυτός που τον δημιούργησε είναι η αιτία του να είναι κακός; Αλλά ο Θεός είναι παντελώς αναίτιος για όλα τα κακά. Άρα ο διάβολος είναι αγένητος, και αν είναι αγένητος, είναι και απαθής και ανώλεθρος και ανενδεής. Διότι στο αγένητο κατ' ανάγκην πρέπει να υπάρχουν όλα αυτά, ο διάβολος όμως καταργείται και κολάζεται. Και αυτό που κολάζεται αλλοιώνεται και πάσχει, ενώ το αγένητο είναι απαθές· επομένως, ο διάβολος δεν είναι αγένητος, αλλά γενητός. Αν όμως είναι γενητός, και κάθε τι που είναι δημιουργημένο προήλθε από κάποια αρχή και έχει δημιουργό, άρα υπάρχει κάποιος δημιουργός του διαβόλου. Και αυτός είναι άραγε αγένητος ή γενητός; Αλλά το αγένητο πρέπει να νοείται ότι είναι μόνο ένα, ο Θεός· διότι είναι παντελώς και καθ' ολοκληρίαν αδύνατον να υπάρχει άλλος δημιουργός εκτός από Αυτόν. «Εγώ», λέει, «είμαι ο πρώτος και εγώ μετά από αυτά, και εκτός από εμένα άλλος Θεός δεν υπάρχει». Ούτε μπορεί κάτι να μετασχηματιστεί ή να κτιστεί παρά τη θέλησή Του. Διότι και ο Υιός ομολογεί ότι «δεν μπορεί να κάνει τίποτε από μόνος Του, εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει»· «διότι όσα», λέει, «κάνει ο Πατέρας, αυτά ομοίως κάνει και ο Υιός».

Διότι ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο· αλλά με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο· και αφού συνέβη αυτό, όλοι οι υπόλοιποι εχθροί του λόγου σου και οι πολέμιοι, αφού εξασθενήσουν, θα αφανιστούν.

Για κάθε ένα λοιπόν από τα δημιουργήματα ο θαυμάσιος Μωυσής προσθέτει: «Και είδε ο Θεός ότι είναι καλό»· και στο τέλος όλων, ανακεφαλαιώνοντας τον λόγο για τα πάντα, λέει: «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά». Δόγμα δε των Εβραίων είναι και το ότι ο Θεός δεν είναι αίτιος των κακών, εφόσον βεβαίως ο Θεός «δεν εποίησε τον θάνατο ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών· διότι τα έκτισε όλα για να υπάρχουν, και τα δημιουργήματα του κόσμου είναι σωτήρια», ενώ «με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Γι' αυτό και στον προφήτη παρουσιάζεται ο Θεός να λέει προς αυτόν που από δική του προαίρεση έγινε κακός: «Εγώ σε φύτεψα ως άμπελο καρποφόρο, εξ ολοκλήρου αληθινή· πώς στράφηκες προς τα πίσω, άμπελε αλλότρια;». Και αν κάπου λέγεται ότι κακά συμβαίνουν στους φαύλους από τον Θεό, πρέπει να κατανοηθεί καθ' ομωνυμίαν, καθώς έτσι ονομάζονται οι τιμωρίες, τις οποίες ο Θεός, όντας αγαθός, λέγεται ότι επιφέρει όχι προς βλάβη των τιμωρουμένων, αλλά προς ωφέλεια και συμφέρον τους· όπως ακριβώς και ένας ιατρός θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι προξενεί κακά για τη σωτηρία των ασθενών, όταν εφαρμόζει επώδυνες και πικρές θεραπείες.

Είναι βεβαίως εντελώς φανερό πού αποβλέπει η ακολουθία της ιστορίας μέσα από τα αινίγματα: ότι δηλαδή μέσω του Δαβίδ προμηνύεται Εκείνος που προέρχεται από τον Δαβίδ, και ο χρισμένος υποδηλώνει τον Χριστό· και ότι η κιθάρα είναι το ανθρώπινο όργανο, ενώ η ωδή που προέρχεται από αυτήν είναι ο Λόγος που φανερώθηκε σε εμάς μέσω του σαρκωθέντος, του οποίου έργο είναι να αφανίσει την παραφορά που προκαλούν οι δαίμονες, ώστε τα δαιμόνια να μην είναι πλέον οι θεοί των εθνών. Αλλά εκείνος ο βασιλιάς, ο οποίος έχει μέσα του τους δαίμονες, όταν τα πνεύματα υποχωρούν στην ωδή εκείνου που εναρμόνισε το όργανο για τον σκοπό αυτόν, τον χτυπά με το δόρυ (και το δόρυ είναι ξύλο εξοπλισμένο με σίδηρο)· αντί όμως για εκείνον, το δόρυ το δέχεται ο τοίχος. Ως τοίχο εννοούμε το γήινο οικοδόμημα, μέσω του οποίου αντιλαμβανόμαστε το σώμα, γύρω από το οποίο βλέπουμε το ξύλο του σταυρού και τον σίδηρο· ενώ εκείνος ο Δαβίδ, ο χριστός και βασιλιάς, παραμένει έξω από το πάθος. Διότι η θεότητα δεν υφίσταται ούτε τον σταυρό ούτε τους ήλους. Ακούγοντας πάλι για τη Μελχόλ, η οποία προήλθε από τον Σαούλ και με την οποία συζεύχθηκε ο Δαβίδ, δεν παραξενευόμαστε, παρατηρώντας τη λογική συνέχεια. Διότι γνωρίζουμε ότι ο Θεός δεν εποίησε τον θάνατο, αλλά πατέρας του θανάτου έγινε ο βασιλιάς της κακίας, ο οποίος στέρησε από τον εαυτό του τη ζωή. Διότι με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος· και βασίλευσε ο θάνατος από τον Αδάμ έως την εποχή του νόμου, τον οποίο θάνατο ο Απόστολος επιθυμεί να μη βασιλεύει πλέον μέσα μας, στο θνητό μας σώμα.

Και αν βρεθεί κάποιος άλλος τέτοιος λόγος στα ιερά κείμενα, ο οποίος να εμπεριέχει κάποια κατηγορία και έμφαση οργής, αποβλέπει οπωσδήποτε σε εκείνη την έννοια η οποία εξορίζει το κακό και δεν εξοντώνει τον άνθρωπο. Ο Θεός δεν εποίησε τον θάνατο (ακούς τη ρητή διακήρυξη;). Πώς, λοιπόν, επρόκειτο να παρακαλέσει για τον θάνατο των δικών του εχθρών τον Θεό, ο οποίος είναι εντελώς ξένος προς την ενέργεια του θανάτου; Δεν τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών. Αλλά εκείνος που φλυαρεί στην προσευχή του, και παρακινεί τη φιλανθρωπία του Θεού εναντίον των προσωπικών του εχθρών, τον προτρέπει στην ουσία να τέρπεται με τις ανθρώπινες συμφορές. Αλλά ήδη κάποιοι, ισχυρίζεται, αξιώθηκαν και αξιωμάτων και τιμών και πλούτου, προσευχόμενοι για τον σκοπό αυτό, και θεωρήθηκε ότι είναι θεοφιλείς εξαιτίας αυτής τους της ευημερίας. «Πώς, λοιπόν, μας αποτρέπεις», θα μπορούσε να πει κάποιος, «από το να απευθύνουμε στον Θεό δεήσεις για τέτοια πράγματα;» Αλλά το ότι τα πάντα εξαρτώνται από τη θεία βουλή και ότι η παρούσα ζωή οικονομείται άνωθεν, είναι σε όλους φανερό και κανείς δεν θα μπορούσε να το αντικρούσει· για τέτοιου είδους όμως κατορθώματα της προσευχής έχουμε διδαχθεί άλλες αιτίες: όχι ότι ο Θεός τα χορηγεί πάντοτε ως πραγματικά αγαθά σε όσους τα ζητούν, αλλά για να στερεωθεί, μέσω αυτών, η πίστη προς τον Θεό στους πιο επιπόλαιους και αδύναμους, έτσι ώστε, μαθαίνοντας λίγο λίγο μέσω της εμπειρίας ότι ο Θεός εισακούει τις ικεσίες στα μικρότερα από τα αιτήματα, να ανέλθουμε κάποτε στην επιθυμία των υψηλών και θεοπρεπών δωρεών.

Αυτήν δε τη συμφορά, από την οποία έχει πλέον κυριευθεί το ανθρώπινο γένος, ο ίδιος ο άνθρωπος θεληματικά την επέσυρε στον εαυτό του, παρασυρμένος από την απάτη, γινόμενος ο ίδιος εφευρέτης της κακίας, και όχι βρίσκοντάς την δημιουργημένη από τον Θεό· «διότι ο Θεός δεν έκανε τον θάνατο», αλλά κατά κάποιον τρόπο ο άνθρωπος κατέστη πλάστης και δημιουργός του κακού. Διότι, όπως ακριβώς η μετοχή στο ηλιακό φως είναι κοινή και προσφέρεται σε όλους όσους διαθέτουν τη δύναμη της όρασης, δύναται όμως κάποιος, εάν το θελήσει, κλείνοντας τα μάτια του να βρεθεί εκτός της αντιλήψεως του φωτός, όχι επειδή ο ήλιος αποχωρεί κάπου αλλού και κατ' αυτόν τον τρόπο του επιφέρει το σκοτάδι, αλλά επειδή ο άνθρωπος, με το κλείσιμο των βλεφάρων, ύψωσε τείχος ανάμεσα στον οφθαλμό και την ακτίνα —διότι, καθώς η ορατική δύναμη αδυνατεί να ενεργήσει με το κλείσιμο των ματιών, είναι απόλυτη ανάγκη η αδράνεια της όρασης να μετατρέπεται σε ενέργεια σκότους η οποία υφίσταται εκουσίως μέσα στον άνθρωπο εξαιτίας της αδυναμίας του να δει—· ή όπως εάν κάποιος, κατασκευάζοντας οικία για τον εαυτό του, δεν ανοίξει καμία δίοδο για να εισέρχεται το φως στο εσωτερικό, αναγκαστικά θα ζήσει στο σκοτάδι, έχοντας αποκλείσει με τη θέλησή του την είσοδο στις ακτίνες· έτσι και «ο πρώτος άνθρωπος από τη γη», ή μάλλον εκείνος που γέννησε την κακία στον άνθρωπο, ενώ από τη φύση του είχε το καλό και το αγαθό στην εξουσία του προσφερόμενο από παντού, με τη θέλησή του καινοτόμησε εις βάρος του με πράγματα παρά φύσιν, δημιουργώντας την εμπειρία του κακού μέσα από την αποστροφή της αρετής με τη δική του ελεύθερη προαίρεση.

Ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, σύμφωνα με τις Γραφές, αλλά και εμπόδισε την εμφάνισή του, στον βαθμό που έπρεπε και ήταν δυνατόν, με δικαιοσύνη, να εμποδίσει εκείνους που πλάστηκαν από Αυτόν με αυτεξούσιο. Διότι εισήγαγε εκ των προτέρων μια βουλή που χαρίζει αθανασία και, προστατεύοντας ισχυρά τη ζωοποιό συμβουλή, την κατέστησε δική του εντολή και προειδοποίησε φανερά και απείλησε, διακηρύσσοντας ότι η αθέτηση της ζωοδότιδας εντολής αποτελεί θάνατο, ώστε είτε από πόθο είτε από γνώση είτε από φόβο να προφυλαχθούν από την εμπειρία του θανάτου. Διότι ο Θεός και αγαπά και γνωρίζει και δύναται να πράξει το συμφέρον του κάθε κτίσματος. Αν λοιπόν μόνο το γνώριζε, αλλά δεν το αγαπούσε, ίσως ο ίδιος εμποδίζοντάς το να άφηνε ανεκπλήρωτο αυτό που ορθά γνωρίζει. Εάν πάλι το αγαπούσε, αλλά δεν το γνώριζε ή δεν μπορούσε να το πράξει, ίσως και παρά τη θέλησή Του αυτό που ποθούσε και γνώριζε να παρέμενε ανεκπλήρωτο. Επειδή όμως πρωτίστως και αγαπά και γνωρίζει και δύναται να πράξει το συμφέρον μας, ό,τι κι αν μας συμβαίνει από Εκείνον, έστω και παρά τη θέλησή μας, έρχεται σε εμάς πάντως προς το συμφέρον μας. Για εκείνο όμως στο οποίο εμείς εκουσίως προσχωρούμε, έχοντας λάβει αυτεξούσια φύση, υπάρχει πολύς φόβος μήπως αποβεί ασύμφορο.

Και αυτός ακριβώς ο ήχος είναι και μέσο αποδίωξης αυτών των θηρίων και προστασία εκείνων που ασκούν τη νηστεία. Είναι λοιπόν η νηστεία και η ακρασία αντίθετες μεταξύ τους, όπως η ζωή και ο θάνατος. Και η μεν νηστεία είναι εντολή ζωής, όντας συνομήλικη με την ανθρώπινη φύση, η οποία δόθηκε αρχικά στον Αδάμ μέσα στον παράδεισο από τον Θεό, για τη διαφύλαξη της ζωής και της θείας χάριτος που του εμφυτεύθηκε από τον ίδιο τον Θεό. Η δε ακρασία είναι συμβουλή θανάτου, τόσο του σώματος όσο και της ψυχής, η οποία δόθηκε δόλια στον Αδάμ μέσα στον παράδεισο από τον διάβολο μέσω της Εύας, για την έκπτωση από τη ζωή και την αποξένωση από τη θεία χάρη του Θεού· διότι ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, ούτε χαίρεται για την απώλεια των ζωντανών. Ποιος είναι λοιπόν ο άνθρωπος που θέλει να βρει τη ζωή και τη χάρη που βρίσκεται στον Θεό και προέρχεται από τον Θεό; Ας αποφύγει τη θανατηφόρα ακρασία και ας προστρέξει στη θεοποιό νηστεία και εγκράτεια, για να επανέλθει με χαρά στον παράδεισο.

Εκφωνήθηκε κατά τη λιτή που τελείται την πρώτη Αυγούστου. «Ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, ούτε χαίρεται με την καταστροφή των ζωντανών». Εάν λοιπόν ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, ούτε είναι ο ίδιος υπαίτιος για τα δεινά που επακολούθησαν τον θάνατο, από πού τότε προέρχονται σε εμάς οι αρρώστιες και τα νοσήματα και τα άλλα δυσάρεστα, από όπου προήλθε και ο θάνατος; Και από πού προήλθε ο θάνατος; Από τη δική μας αρχική παρακοή προς τον Θεό· από την παράβαση της εντολής που μας είχε δοθεί από τον Θεό· από την προγονική μας αμαρτία μέσα στον παράδεισο του Θεού. Ώστε και οι νόσοι και οι αρρώστιες και όλο το ποικίλο βάρος των πειρασμών προέρχονται από την αμαρτία. Εξαιτίας αυτής, άλλωστε, ντυθήκαμε τους δερμάτινους χιτώνες, δηλαδή αυτό το νοσηρό και θνητό και γεμάτο οδύνες σώμα, και μετοικήσαμε σε αυτόν τον πρόσκαιρο και φθαρτό κόσμο και καταδικαστήκαμε να ζούμε έναν βίο πολυπαθή και πολυσύμφορο. Επομένως, η ασθένεια είναι σαν μια οδός τραχιά και ανηφορική, στην οποία εισήγαγε το ανθρώπινο γένος η αμαρτία· και ο τελευταίος σταθμός και το έσχατο κατάλυμα αυτής της οδού είναι ο θάνατος.

Όχι μόνο ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, αλλά και εμπόδισε να προκύψει. Καίτοι βέβαια, επειδή έπλασε τον άνθρωπο ως ον αυτεξούσιο, δεν θα έπρεπε να τον εμποδίσει, για να μην αναιρέσει το ίδιο Του το έργο αφαιρώντας την αυτεξουσιότητα που μας δόθηκε από Αυτόν. Αλλά βρήκε με σοφία και αγαθότητα τον τρόπο, ώστε και να προφυλάξει τον άνθρωπο από τον θάνατο και να του διατηρήσει το αυτεξούσιο. Πώς λοιπόν το έκανε αυτό; Αμέσως μόλις τον έπλασε και τον ζωοποίησε, του έδωσε μια συμβουλή που εξασφάλιζε την αθανασία. Και προφυλάσσοντας τα μέγιστα τη ζωοποιό συμβουλή, την κατέστησε δική Του εντολή και προειδοποίησε ξεκάθαρα, διαβεβαιώνοντας ότι η αθέτηση της ζωοποιού εντολής σημαίνει θάνατο, και μάλιστα θάνατο όχι σωματικό αρχικά, αλλά της ψυχής, λέγοντας προς εκείνο το ζεύγος των προπατόρων μας, όποια ώρα φάτε από το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού, θα πεθάνετε. Βλέπετε, δεν μίλησε προστακτικά, λέγοντας όποια ημέρα φάτε να πεθάνετε, διότι η δική Του προσταγή αποτελεί γένεση για όλα τα όντα, και ο Ίδιος έδωσε εντολή για τα πάντα και δημιουργήθηκαν. Τον θάνατο όμως δεν τον προσέταξε, αλλά προανήγγειλε ότι θα προκύψει ως συνέπεια της παραβάσεως, λέγοντας, να μη φάτε από το δέντρο, διότι όποια ημέρα φάτε θα πεθάνετε, ώστε τηρώντας τη συμβουλή και αποφεύγοντας την παράβαση, να μην περιπέσουμε στον θάνατο.

Θα ήθελα βέβαια, αδελφοί, να σας αναπτύξω τώρα το νόημα όλων στη σειρά των μακαρισμών του Κυρίου στο Ευαγγέλιο. Αλλά ούτε ο διαθέσιμος χρόνος θα επαρκέσει, και το θέμα που θέσαμε εξ αρχής απαιτεί να συμπληρωθεί. Διότι προθέμεθα να δείξουμε ότι ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, ούτε τα νοσήματα και τις ασθένειες. Και το αποδείξαμε αυτό όσον αφορά τον κατά ψυχήν θάνατο, του οποίου το κατεξοχήν κεντρί είναι η αμαρτία.

Πρέπει λοιπόν να ερευνήσουμε και να μάθουμε και για τον σωματικό θάνατο, από πού προέρχεται. Διότι και αυτόν τον θάνατο ο Θεός, όντας η ίδια η ζωή και εξ ολοκλήρου ζωή και αίτιος κάθε είδους ζωής, τόσο αυτής μέσα στον χρόνο όσο και της αιώνιας, και προπαντός της αΐδιας και θεοειδούς· αυτόν λοιπόν τον θάνατο του σώματος ο Θεός ούτε τον έδωσε ούτε τον δημιούργησε ούτε διέταξε να υπάρξει. Εάν όμως ο Θεός δεν δημιούργησε ούτε αυτόν τον θάνατο, ούτε είναι ο ίδιος αίτιος των σωματικών ασθενειών, από πού λοιπόν προέρχονται σε εμάς οι σωματικές αρρώστιες και τα νοσήματα, από τα οποία προκαλείται και ο θάνατος του σώματος;

Αλλά έλεγαν: «Τι να κάνουμε;», όχι με σκοπό τη μετάνοια, αλλά την κακοπραγία. Η χώρα τους βλάστησε τους νεκρούς ζωντανούς, σαν λευκοντυμένα και ώριμα στάχυα, χωρίς κόπο, και εκείνοι στέναζαν. Μήπως αυτά που σπείρατε, Ιουδαίοι, δεν τα θερίσατε; Μήπως κάποιος από εσάς, που υποδέχθηκε τον Κύριο, επιβαρύνθηκε; Τι ζημιά πάθατε και δυσανασχετήσατε; Σε τι αδικηθήκατε από τον Θεό; Γιατί εμποδίζετε τους νεκρούς από τη ζωή, ωθούμενοι από φθόνο; Γιατί θέλετε να καταστρέψετε τους αέναους οχετούς της πηγής που ρέει μέλι, από την οποία όσοι πίνουν δεν διψούν; Γιατί σκοτώνετε τους αρρώστους σας, θέλοντας να εξοντώσετε τον ιατρό τους; Αλλά για όλα αυτά αιτία είναι ο χείριστος φθόνος. Ω φθόνε, γεννήτορα του φόνου, εφεύρημα του διαβόλου, αρχηγέ του θανάτου· ω φθόνε, εσύ που ούτε αυτούς που φθονείς δεν θέλεις να ζουν, και εκείνους που σε έχουν μέσα τους τιμωρείς ακόμη χειρότερα· ω φθόνε, σύνοικε του διαβόλου· ω φθόνε, εχθρέ της φιλίας, αντίπαλε της ειρήνης, αντίδικε της αγάπης, βλάστημα του διαβόλου, σκοτεινόχρωμο άνθος· όσοι σε τρέφουν μέσα τους, διαπράττουν χριστοκτονία. Εσύ από την αρχή φθόνησες τον Αδάμ στον Παράδεισο, και αφού γεύτηκε τη γλυκιά ηδονή, τον παρέδωσες στον πιο πικρό θάνατο· διότι δεν υπήρχε θάνατος στον κόσμο, αν εσύ, φθόνε, δεν τον είχες γεννήσει. Και αυτό το μαρτυρεί σε μένα ο θείος λόγος, που λέει: Ο Θεός δεν έκανε τον θάνατο, ούτε χαίρεται για την απώλεια των ζωντανών. Με τον φθόνο όμως του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο.

Γʹ. Ω φθόνε, αδελφέ της υποκρισίας, δημιουργέ του δόλου, σπορέα του φόνου, σπέρμα του δράκοντα, άνθος που αποπνέει θάνατο. Τι είναι πιο μιαρό από τον φθόνο; Απολύτως τίποτε. Και τι είναι αυτό που γέννησε τον θάνατο; Τίποτε άλλο παρά ο φθόνος, καθώς μου μαρτυρεί η Γραφή λέγοντας ότι: «Ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, ούτε ευφραίνεται για την απώλεια των ζωντανών· αλλά από τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Μου φαίνεται, αγαπητοί, ότι ο φθόνος είναι εφεύρημα του δράκοντα· και είναι αδύνατον να έχει κάποιος φθόνο, εάν ο όφις δεν τον πλησιάσει έρποντας στα κρυφά και, εξεμώντας το δηλητήριο από τη δική του καρδιά, δεν ενβάλει τον φθόνο στην καρδιά εκείνου που τον δέχεται. Διότι έτσι ο φθονερός καταλήγει στην ίδια τάξη και δύναμη με τον όφι. Είδες τον φθονερό; Είδες τον όφι. Σου μιλάει για τα δικά του ως φίλος, και μαθαίνει από εσένα τα δικά σου ως εχθρός σου. Πλησιάζει ο όφις την Εύα ως φίλος, μαγεύοντάς την με γλυκά λόγια, ενώ την παγιδεύει με πικρά νοήματα· φέροντας στο στόμα το μέλι, και κρύβοντας στην καρδιά το ξίφος· γέρνοντας το κεφάλι αλλού, και στρέφοντας λοξά προς τα εσένα την ουρά του.

Έπειτα, για να μην πέσουν σε λήθη και ραθυμία εξαιτίας του μεγάλου χρονικού διαστήματος της προφητικής προειδοποίησης, φρόντισε να κατασκευάζεται η κιβωτός μπροστά στα ίδια τους τα μάτια, η οποία διαλαλούσε την απειλή του Θεού πιο ξεκάθαρα από κάθε φωνή. Διότι ο μεν Κάιν είχε ήδη σβηστεί από τη διάνοια των ανθρώπων, εκείνη όμως, βρισκόμενη μπροστά στα μάτια τους, διέγειρε συνεχώς τη μνήμη αυτών για τα οποία είχαν απειληθεί. Αλλά ούτε και έτσι σωφρονίστηκαν, παρά επέμεναν να προκαλούν και να ελκύουν πάνω τους τα δεινά. Διότι ο Θεός ούτε να απειλήσει με κατακλυσμό ήθελε ούτε να τον επιφέρει, όπως ακριβώς ούτε και την ίδια τη γέεννα, αλλά εμείς είμαστε οι αίτιοι όλων αυτών· πράγμα που κάποιος σοφότατος, έχοντάς το κατανοήσει, έλεγε ότι: «Ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο ούτε ευφραίνεται με την απώλεια των ζωντανών». Και ο ίδιος πάλι μέσω του προφήτη λέει τα εξής: «Μήπως τάχα θέλω τον θάνατο του αμαρτωλού, όσο το να επιστρέψει και να ζήσει;». Όταν όμως δεν επιστρέφουμε, την απώλεια και τον θάνατο εμείς οι ίδιοι τα επιφέρουμε στους εαυτούς μας, και όχι ο Θεός, ο οποίος δεν θέλει να χαθούμε και μας υποδεικνύει πώς να αποφύγουμε την οδό του διαβόλου. Άραγε, λοιπόν, μόνο αυτό έχουμε να πούμε για τον κατακλυσμό, και κανένα όφελος δεν θα βρούμε ότι προέκυψε από αυτόν; Απεναντίας, είναι αδύνατον να περιγράψει κανείς πόσο μεγάλο υπήρξε το όφελος, τόσο για εκείνους τους ίδιους που πέθαναν, όσο και για αυτούς που γεννήθηκαν μετά από εκείνους.

ι΄. Επιζήμια δε στάθηκε η γεύση αυτού πριν από την τελείωση. Διότι, αφού γεύτηκε, κατάλαβε ότι ήταν γυμνός και μεριμνούσε για σκέπασμα, και περισπάστηκε και ταράχτηκε με τη φροντίδα του δικού του σώματος, έχοντας απομακρυνθεί από τη θεία κατανόηση· εξαιτίας αυτού απογυμνώνεται από τη χάρη, και περιβάλλεται τη φθορά, και επιστρέφει στη γη, και γίνεται εξόριστος από τον θείο παράδεισο, και καταδικάζεται σε ιδρώτα, πόνο και θάνατο. Όχι επειδή το δέντρο γέννησε τον θάνατο· διότι ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο· αλλά επειδή η παρακοή επέφερε τον θάνατο. Από εκεί λοιπόν, αφού βρήκε έδαφος η αμαρτία, υποδουλώνει εμένα τον τρισάθλιο, και κατεργάζεται μέσα μου κάθε είδος κακίας, και, αφού παρασκευάσει μέσω του εαυτού της γλυκιά τροφή, με παραδίδει στον θάνατο.

Διότι η μεν δημιουργία των πάντων προέρχεται από τον Θεό, η δε φθορά επιβλήθηκε εξαιτίας της δικής μας κακίας προς τιμωρία και ωφέλεια. «Διότι ο Θεός δεν εποίησε τον θάνατο, ούτε ευφραίνεται με την απώλεια των ζωντανών·» αλλά μάλλον μέσω του ανθρώπου επήλθε ο θάνατος, δηλαδή εξαιτίας της παραβάσεως του Αδάμ, όπως ομοίως και οι υπόλοιπες τιμωρίες.

ΤΙΤΛ. Βʹ. Περί της δημιουργίας του Θεού· και ότι τίποτα δεν δημιουργήθηκε από αυτόν μάταια. «Είδε ο Θεός τα πάντα όσα δημιούργησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά.» «Δική σου είναι η ημέρα, και δική σου είναι η νύχτα· εσύ κατασκεύασες το φως και τον ήλιο· εσύ δημιούργησες όλα τα όρια της γης.» «Δικοί σου είναι οι ουρανοί, και δική σου είναι η γη· την οικουμένη και το πλήρωμά της εσύ τα θεμελίωσες. — Δική του είναι η θάλασσα, και αυτός τη δημιούργησε.» «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε! Τα πάντα τα δημιούργησες με σοφία.» «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, ο οποίος κατασκεύασε το φως και δημιούργησε το σκοτάδι. Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν. Εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό.» «Πνεύμα από εμένα θα εξέλθει, και κάθε πνοή εγώ τη δημιούργησα.» «Ο Κύριος είναι αυτός που δημιουργεί τη γη με τη δύναμή του, που ετοιμάζει την οικουμένη με τη σοφία του, και με τη σύνεσή του εξέτεινε τον ουρανό, και ανύψωσε νεφέλες από την άκρη της γης· δημιούργησε αστραπές για τη βροχή, και εξήγαγε το φως του.» «Αυτός που κατασκεύασε τη γη για τον αιώνιο χρόνο, τη γέμισε με τετράποδα ζώα. Αυτός που αποστέλλει το φως, και αυτό πορεύεται· το κάλεσε, και του υπάκουσε με τρόμο. Και οι αστέρες έλαμψαν στις θέσεις τους και ευφράνθηκαν· τους κάλεσε, και είπαν: Είμαστε παρόντες· έλαμψαν με ευφροσύνη για εκείνον που τους δημιούργησε.» «Ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών.»

Ο Θεός ακόμη και στον διάβολο πάντοτε παρέχει τα αγαθά, αλλά εκείνος δεν θέλει να τα λάβει. Και στον μέλλοντα αιώνα σε όλους δίνει ο Θεός τα αγαθά· διότι είναι πηγή των αγαθών που αναβλύζει σε όλους την αγαθότητα, ο καθένας όμως, ανάλογα με το πόσο δεκτικό κατέστησε τον εαυτό του, μετέχει στο αγαθό. Εδώ μεν, λοιπόν, έχοντας την επιθυμία μας στραμμένη σε άλλα και αποκτώντας τα, έστω και σε κάποιο βαθμό νιώθουμε ηδονή. Εκεί δε, όταν «ο Θεός θα είναι τα πάντα εν πάσι», εφόσον δεν θα υπάρχει ούτε βρώση ούτε πόση ούτε κάποια σαρκική ηδονή ούτε κάποια αδικία, εκείνοι που δεν θα έχουν τις συνηθισμένες ηδονές ούτε θα είναι δεκτικοί των αγαθών του Θεού, θα οδυνώνται αγιάτρευτα, όχι επειδή ο Θεός δημιούργησε την κόλαση, αλλά επειδή εμείς οι ίδιοι προετοιμάσαμε για τον εαυτό μας την κόλαση. Επειδή ούτε τον θάνατο δημιούργησε ο Θεός, αλλά εμείς τον επισύραμε στους εαυτούς μας. Διότι, από τη φύση του κάθε τι το σύνθετο διαλύεται, αλλά για όσο διάστημα ο Αδάμ ήταν ενωμένος με τον Θεό μέσω της θεωρίας, είχε μέσα του τη ζωή η οποία ζωοποιούσε υπερφυώς τη θνητή του φύση. Όταν όμως απομακρύνθηκε από την ένωση με τη ζωή, δηλαδή με τον Θεό, περιέπεσε από την υπερφυσική αφθαρσία στη φυσική διάλυση του συνθέτου, πράγμα που είναι ο θάνατος.

Ο ίδιος λοιπόν ο Θεός, όντας από τη φύση του αγαθός και εύσπλαχνος, δεν επιθυμεί την αμαρτία, δεν θέλει τον θάνατο του αμαρτωλού, ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών, ούτε κυριεύεται από το πάθος της οργής ούτε τιμωρεί, αλλά σε όλους αναβλύζει τα αγαθά. Εκείνος που τα ποθεί τα λαμβάνει, και ο αγαθός τυγχάνει αγαθών. Και σε τούτο τον βίο υπάρχει μια θεία οικονομία, διακυβέρνηση και άρρητη πρόνοια, η οποία καλεί όσους αμαρτάνουν σε επιστροφή και μετάνοια. Μετά τον θάνατο όμως, δεν υπάρχει πλέον καμία μεταβολή, καμία μετάνοια, όχι επειδή ο Θεός δεν αποδέχεται τη μετάνοια —διότι ο ίδιος δεν δύναται να αρνηθεί τον εαυτό του, ούτε αποβάλλει την ευσπλαχνία του—, αλλά διότι η ψυχή δεν μεταβάλλεται πλέον. Γι' αυτό, ακόμη και αν κάποιος πράξει όλα τα δίκαια έργα και στη συνέχεια στραφεί προς τα πίσω και αμαρτήσει, και αναχωρήσει από τον βίο ποθώντας την αμαρτία, θα πεθάνει μέσα στην αμαρτία του.

Ιδού, διότι, αφού αναγεννηθήκαμε μέσω του βαπτίσματος και τοποθετηθήκαμε στον παράδεισο της Εκκλησίας, παραβήκαμε την εντολή Εκείνου που μας αναγέννησε, καθώς, ενώ ο Κύριος πρόσταξε να αγαπάμε όλους τους ομοπίστους μας και να τρώμε με υπομονή τον καρπό που προέρχεται από όλους, σύμφωνα με το ρητό: «από κάθε δέντρο που βρίσκεται στον παράδεισο μπορείς να τρως ελεύθερα», εμείς, χρησιμοποιώντας τους λογισμούς του φιδιού, άλλους μεν τους αγαπήσαμε ως καλούς, άλλους δε τους μισήσαμε ως κακούς. Αυτό ακριβώς είναι το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού, από το οποίο αφού γευτήκαμε, νεκρωνόμαστε ως προς τη διάνοια. Όχι επειδή ο Θεός δημιούργησε τον θάνατο, αλλά επειδή ο άνθρωπος μίσησε τον πλησίον του. Διότι ο Θεός δεν εποίησε θάνατο, ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών, ούτε κινείται από το πάθος της οργής, ούτε επινοεί κάτι για να εκδικηθεί, ούτε αλλοιώνεται ανάλογα με την αξία του καθενός. Αλλά τα πάντα τα δημιούργησε με σοφία, προορίζοντάς τα να κρίνονται από τον πνευματικό νόμο. Για τον λόγο αυτόν δεν λέει στον Αδάμ: «Την ημέρα που θα φάτε, εγώ θα σας θανατώσω», αλλά, διασφαλίζοντας τον νόμο της δικαιοσύνης, τον προλέγει και λέει: «Την ημέρα που θα φάτε, θα πεθάνετε». Και γενικά σε κάθε πράγμα, τόσο στο καλό όσο και στο κακό, όρισε να ακολουθεί φυσικά αυτό που πρέπει, και όχι επινοημένα, όπως νομίζουν μερικοί, οι οποίοι αγνοούν τον πνευματικό νόμο.

Ναι, λέει, πιστεύουμε ότι έτσι έχουν τα πράγματα, αλλά μας βάζει σε πειρασμό ο λογισμός, ότι δηλαδή ο Θεός δεν πρόκειται ποτέ να οδηγήσει σε απώλεια τον χριστιανό, ούτε πρόκειται να στείλει τον πιστό να κολαστεί μαζί με τους απίστους. Ίσως μας υποβάλλεις σε ωφέλιμο κόπο, προσποιούμενος άγνοια ακόμη και για τα ολοφάνερα. Διότι ο Θεός δεν οδηγεί κανέναν στην απώλεια· «ο Θεός», όπως λέει η Γραφή, «δεν δημιούργησε τον θάνατο, ούτε χαίρεται με την καταστροφή» του ανθρώπου, αλλά εκείνοι που εξάπαντος οδηγούν στην απώλεια είναι η αμαρτία και ο διάβολος· ενώ ο Θεός «δεν έχει ανάγκη», λέει, «από αμαρτωλό άνθρωπο», δηλαδή από εκείνον που δεν έχει μετανοήσει καθόλου.

Και αυτά μας διδάσκουν οι δικοί μας δάσκαλοι· διότι είπε κάπου ο θείος Απόστολος: «Γι' αυτό, όπως δι' ενός ανθρώπου η αμαρτία εισήλθε στον κόσμο, και δια της αμαρτίας ο θάνατος, και έτσι σε όλους τους ανθρώπους διήλθε ο θάνατος». Αυτά περιέχουν και κάποιες σοφές ρήσεις των αρχαίων, σύμφωνα με τις οποίες έχει γραφτεί ότι: «Ο Θεός δεν εποίησε τον θάνατο, αλλά έκτισε τα πάντα για να υπάρχουν, και οι δημιουργίες του κόσμου είναι σωτήριες, και δεν υπάρχει σε αυτές φάρμακο ολέθρου»· και ότι: «Ο Θεός έκτισε τον άνθρωπο για την αφθαρσία, και με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Σε συμφωνία με αυτά διακηρύσσουν και οι φωνές των ιερομυστών Πατέρων. Εκείνο, λοιπόν, που είχε ανάγκη από την ανώτερη βοήθεια, αυτό και την τυγχάνει· διότι δεν έπρεπε το σώμα να γίνει ασώματο, για να είναι και απερίγραπτο, εφόσον ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε χωρίς σώμα, ούτε προστέθηκε το σώμα σε αυτόν αργότερα εξαιτίας της αμαρτίας· διότι αλλιώς δεν θα υπήρχε ούτε άνθρωπος, ούτε παράβαση. Σε τι, άλλωστε, θα είχαν διαπραχθεί εν γένει τα έργα της αμαρτίας; Αντίθετα, εκείνα που είχαν ανάγκη σωτηρίας ήταν όσα αφορούσαν το σώμα, τα οποία είχαν ήδη εισχωρήσει εξαιτίας της αμαρτίας που του προστέθηκε.

Εγώ, λοιπόν, και τις άλλες πράξεις αυτών των ανδρών τις αντιμετωπίζω με έκπληξη και τις θεωρώ εντελώς ανόσιες, για τούτη όμως που αφηγούμαι τώρα εκπλήσσομαι υπερβολικά και απορώ με ποιον σκοπό την επικύρωσαν, ή με ποιο σκεπτικό απέδωσαν τη δική τους μιαιφονία στον Θεό και ονόμαζαν ξεδιάντροπα ως θεϊκή παρόρμηση τη σκέψη που τους υπαγόρευσε ο απ' αρχής ανθρωποκτόνος, ενώ θα μπορούσαν να ξεκινήσουν διαφορετικά και να μην εκφράζονται με τόση αναίδεια και θρασύτητα, ούτε να συκοφαντούν απροκάλυπτα το θείο ότι δήθεν χαίρεται με τα αίματα, το οποίο εξ αρχής έπλασε τον άνθρωπο για τη ζωή, χωρίς να έχει δημιουργήσει τον θάνατο, και ενώπιον του οποίου βοά η φωνή του αίματος του Άβελ, και το οποίο έχει διακηρύξει ρητά ότι δεν επιθυμεί τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει αυτός και να ζήσει.

Ερμηνεία. Ο παρών Κανών ανατρέπει την αίρεση του Πελαγίου και του μαθητή του Κελεστίου. Διότι αυτοί (όπως μαρτυρεί ο θείος Αυγουστίνος στο περί προπατορικής αμαρτίας, Κεφ. 5 και 6), επειδή φρονούσαν ότι η προπατορική αμαρτία δεν γεννιέται μαζί με τον άνθρωπο, και ότι δεν είναι σφάλμα της φύσεως, αλλά της θελήσεως, ακολούθως συμπεραίναν από αυτό ότι και ο Αδάμ δεν πέθανε αυτόν τον φυσικό θάνατο εξαιτίας της αμαρτίας, η οποία ήταν προαιρετική, αλλά εξαιτίας της ανάγκης της φύσεως, η οποία κτίστηκε εξ αρχής θνητή και επρόκειτο να πεθάνει, είτε ο Αδάμ αμάρτανε είτε δεν αμάρτανε προαιρετικώς. Όθεν η Σύνοδος, ανατρέποντας αυτό το αιρετικό φρόνημα, αναθεματίζει όσους ισχυρίζονται αυτά. Διότι αν ο Αδάμ ήταν θνητός κατά την ανάγκη της φύσεως, πρώτον, ο Θεός που την έκτισε με αυτόν τον τρόπο θα έπρεπε να είναι και ποιητής και αίτιος του θανάτου. Αλλά ο Θεός δεν εποίησε τον θάνατο, σύμφωνα με το γεγραμμένο. Δεύτερον, εκείνη η σάρκα, πριν από την παράβαση του Αδάμ, δεν θα έπρεπε να έχει διαφορά από τη δική μας, αλλά θα έπρεπε να είναι και εκείνη παρόμοια με τη δική μας, παχιά, θνητή και αντίτυπη. Επειδή και εμείς που την έχουμε μετά την παράβαση, είμαστε θνητοί κατά την ίδια ανάγκη της φύσεως, και εξάπαντος πρόκειται να πεθάνουμε.