Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΟΛΟΜΩΝΤΟΣ 13:5

Δεν υπάρχει ο λαμπαδούχος, και ποιος σου έδωσε τη σελήνη σαν ασημένια λαμπάδα μέσα στη νύχτα; Δεν υπάρχει αυτός που φωτίζει, και ποιος σου έδωσε τους φωστήρες ως φωταγωγούς και φεγγίτες; Δεν υπάρχει αυτός που μόνος του δημιουργεί τα μεγάλα φώτα, και ποιος τοποθέτησε για σένα ψηλά τη λυχναψία των άστρων, σύμφωνα με τον προφήτη που λέει: «Σε εκείνον που μόνος δημιούργησε μεγάλα φώτα, τον ήλιο για να άρχει την ημέρα και τη σελήνη για να άρχει τη νύχτα;» Δεν υπάρχει ο Δημιουργός, και πώς η ομορφιά των κτισμάτων μαρτυρεί τον Κτίστη; «Διότι από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων αναλογικά θεωρείται ο γενεσιουργός τους.»

Ο Αθ. είπε: Λοιπόν, αναλογίσου τη φράση που ανέφερες, ότι ο Θεός Λόγος κτίσθηκε. Από πού να κάνουμε την αρχή; Δεν τολμώ να μιλώ τόσο άφοβα κατά της αΐδιας θεότητας του Υιού Του. Ο Αρ. είπε: Εγώ βέβαια το λέω αυτό από τις Γραφές· εσύ από πού λες ότι ο Υιός είναι αΐδιος; Ο Αθ. είπε: Από τις θεόπνευστες Γραφές έμαθα ότι ο Υιός του Θεού είναι αΐδιος. Ο Αρ. είπε: Ποιες είναι οι Γραφές που ισχυρίζονται ότι ο Υιός είναι αΐδιος; Ο Αθ. είπε: Ας έλθει ο αοίδιμος Παύλος να μαρτυρήσει την αλήθεια: «Διότι τα αόρατα αυτού», λέει, «από την κτίση του κόσμου, νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων, βλέπονται καθαρά, δηλαδή και η αΐδια δύναμη και η θειότητά του, ώστε αυτοί να είναι αναπολόγητοι, διότι αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό». Ο Αρ. είπε: Για τον Πατέρα το λέει αυτό η Γραφή. Ο Αθ. είπε: Επομένως, ο μακάριος απόστολος Παύλος κατηγορεί εκείνους που δεν αναγνώρισαν την αΐδια θεότητα του εμφανισθέντος με σώμα Θεού Υιού του Θεού, εκείνου που διακόσμησε τα πάντα; Διότι, από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων, πρέπει αναλογικά ο δημιουργός, αφού γνωρισθεί, να λαμβάνει ευχαριστία.

Αν, λοιπόν, κατόρθωσαν οι άθλιοι να κατανοήσουν σε τέτοιο βαθμό ότι «σύντομος και λυπηρός είναι ο βίος» τους, πώς δεν βρήκαν ταχύτερα τον Ποιητή των αγαθών; Είναι, επομένως, γνώρισμα αποκλειστικά και μόνο του σοφού το να γνωρίζει τις αιτίες των δημιουργημάτων. Διότι ο σοφός γνωρίζει και πώς έγιναν και για ποιον λόγο έγιναν. Γνωρίζει ότι ο Θεός είναι ο Ποιητής των πάντων. Επειδή έχει ακούσει τον Απόστολο να λέει: «είτε τρώγετε είτε πίνετε είτε κάνετε οτιδήποτε, όλα να τα κάνετε προς δόξαν Θεού». Εκείνοι, όμως, που ανάλωσαν αυτόν τον βίο με την ορμή των ημερών της νεότητάς τους και καταστράφηκαν από τη δική τους κακία, από την αρχή μέχρι το τέλος δεν γνώρισαν τα δημιουργήματα του Θεού. Διότι, αν είχαν εμβαθύνει τον νου τους με ακρίβεια γύρω από αυτά, οπωσδήποτε θα είχαν επιγνώσει ταχύτερα και τον Δημιουργό τους, τον Θεό. «Διότι από το μέγεθος και το κάλλος των κτισμάτων κατανοείται ο δημιουργός τους.» Έχει χρησιμοποιήσει, επομένως, την οδό που οδηγεί τους ανθρώπους από τα κτίσματα στον Κτίστη και Δημιουργό των πάντων.

Συγχωρήστε με πρώτα να παρατηρήσω αυτά και τα παρόμοιά τους, και έπειτα να σας εξηγήσω πώς ανέβλεψα. Γεννήθηκα μεν πριν από καιρό, αλλά τώρα για πρώτη φορά εισήλθα στον κόσμο ως προς την αίσθηση της όρασης. Άκουσα τον προφήτη να ανακράζει: «Από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων αναλογικά αναγνωρίζεται ο Δημιουργός τους». Εγώ μέσω των κτισμάτων, και εσείς μέσω των δικών μου οφθαλμών αναλογικά να αναγνωρίσετε τον δημιουργό. Γιατί μου υπόσχεστε περιουσία χρημάτων; Δεν πουλώ το δώρο, δεν καπηλεύομαι την ανάβλεψη των οφθαλμών μου. Είναι προτιμότερο να επαιτώ με ευγνωμοσύνη, παρά να πλουτώ με κακόβουλο τρόπο. Στο εξής πλέον δεν επαιτώ· διότι έλαβα τον λύχνο του σώματος, που άναψε για μένα προκειμένου να εργάζομαι. Δεν επαιτώ λοιπόν πια, αλλά καλλιεργώ τη γη· δεν ζητώ πια ελεημοσύνη, αλλά διεκδικώ μισθό· δεν ψηλαφώ πλέον τη γη με το ραβδί, αλλά κλαδεύω την άμπελο με το δρεπάνι· δεν μαζεύω πια αργύρια, αλλά θερίζω δεμάτια· δεν περισφίγγω πια επάνω μου τον δισάκο, αλλά σέρνω άμαξα· δεν λαμβάνω πια κλάσματα άρτου, αλλά μεταφέρω σιτάρι· δεν φωνάζω πια στενάζοντας: «Δώστε σε αυτόν που δεν έχει το φως», αλλά κράζω με δυνατή φωνή: «Ο Κύριος είναι ο φωτισμός μου και ο σωτήρας μου, ποιον θα φοβηθώ;» Ακούγοντας αυτά οι αντιλέγοντες Ιουδαίοι, καθώς τον είδαν όχι μόνο να έχει ιαθεί, αλλά και να συνηγορεί υπέρ του θαύματος, τον πλησίασαν ρωτώντας τον και πάλι: «Πώς ανέβλεψες; Τι σου έκανε εκείνος ο άνθρωπος, και επιμένεις στο γεγονός;»

Και την πεινασμένη ψυχή την ενέπλησε με αγαθά. Με τον νοητό άρτο δηλαδή. Εκείνους που κάθονταν στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου. Σκιά θανάτου δεν θα έσφαλλες αν ονόμαζες την ειδωλολατρία και τις πράξεις της αθεΐας· διότι αυτές είναι που μας χωρίζουν από την αληθινή ζωή. Μέσα σε αυτές βρισκόμασταν πρωτύτερα, επειδή πικραίναμε τον Θεό και εξοργίζαμε τη βουλή του Υψίστου. Διότι, ενώ έπρεπε από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων να ατενίζουμε τον δημιουργό των πάντων, και να κατανοούμε την αιώνια δύναμη και τη θεότητά του από την κτίση του κόσμου, εμείς, σαν τυφλοί, ζώντας στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου, και έχοντας δεσμευμένες και τυφλωμένες τις λογικές δυνάμεις της ψυχής, ανταλλάσσαμε τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, καθώς και πτηνών και τετράποδων. Δεσμευμένους μέσα στη φτώχεια και στα σίδερα. Με τα δεσμά των δικών του αμαρτιών ο καθένας σφίγγεται, στερούμενος κάθε αγαθό και καλό.

Ή ποιος τολμά να λέει ότι ο χαρακτήρας της υποστάσεως είναι αλλότριος; Ή πώς δεν είναι εντελώς παράφρων εκείνος που έστω και διανοείται ότι ο Θεός υπήρξε ποτέ άλογος και άσοφος; Διότι τέτοια παραδείγματα και τέτοιες εικόνες έθεσε η Γραφή, ώστε, επειδή είναι αδύνατο για την ανθρώπινη φύση να κατανοήσει τα περί του Θεού, να μπορέσουμε έστω και από αυτά, κάπως ελάχιστα και αμυδρά, όσο είναι εφικτό, να τα συλλογιστούμε. Και όπως ακριβώς σχετικά με την ύπαρξη του Θεού και της πρόνοιας η κτίση είναι επαρκής για να μας οδηγήσει στη γνώση· διότι από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων αναλογικά αντικρίζεται ο γενεσιουργός τους· και δεν μαθαίνουμε απαιτώντας από αυτά να βγάλουν φωνή, αλλά αφενός ακούγοντας τις Γραφές πιστεύουμε, και αφετέρου βλέποντας την ίδια την τάξη και την αρμονία των πάντων, αναγνωρίζουμε ότι Αυτός είναι ο ποιητής, ο Δεσπότης και ο Θεός όλων, και κατανοούμε τη θαυμαστή πρόνοια και την κυριαρχία Του στα πάντα· με τον ίδιο τρόπο, όσον αφορά τη θεότητα του Υιού, εφόσον τα προαναφερθέντα χωρία είναι επαρκή, είναι περιττό, ή μάλλον χειρότερο και από παραφροσύνη, το να αμφιβάλλει κανείς και να ρωτά με αιρετικό τρόπο: «Πώς λοιπόν μπορεί ο Υιός να υπάρχει αϊδίως; Ή πώς είναι δυνατόν να προέρχεται από την ουσία του Πατρός και να μην αποτελεί μέρος της; Διότι αυτό που λέγεται ότι προέρχεται από κάτι, είναι μέρος του· και αυτό που μερίζεται δεν είναι άραγε ολόκληρο;»

Διότι πότε είδε κανείς φως χωρίς το απαύγασμα; Ή ποιος τολμά να πει ότι ο χαρακτήρας της υποστάσεως είναι κάτι το ξένο; Ή πώς δεν παραφρονεί εντελώς εκείνος που έστω και διανοείται ότι ο Θεός υπήρξε κάποτε άλογος και άσοφος; Διότι τέτοια παραδείγματα και τέτοιες εικόνες έθεσε η Γραφή, ώστε, επειδή είναι αδύνατον για την ανθρώπινη φύση να κατανοήσει πλήρως τα περί του Θεού, έστω και μέσα από αυτά, κάπως λίγο και αμυδρά, όσο είναι εφικτό, να μπορέσουμε να τα διανοηθούμε. Και όπως ακριβώς, σχετικά με το ότι υπάρχει Θεός και πρόνοια, η κτίση είναι επαρκής για τη γνώση· «διότι από το μέγεθος και την καλλονή» και «από την κτίση του κόσμου» «αναλογικά θεωρείται ο γενεσιουργός»· και δεν μαθαίνουμε απαιτώντας από αυτά τα κτίσματα να βγάλουν φωνή, αλλά αφενός ακούγοντας τις Γραφές πιστεύουμε, και αφετέρου παρατηρώντας την ίδια την τάξη και την αρμονία των πάντων αναγνωρίζουμε ότι όλων αυτών υπάρχει Ποιητής, Δεσπότης και Θεός, και κατανοούμε τη θαυμαστή πρόνοια και κυριαρχία Του στα πάντα. Με τον ίδιο τρόπο, εφόσον τα προαναφερθέντα ρητά είναι επαρκή όσον αφορά τη θεότητα του Υιού, είναι περιττό, ή μάλλον αποτελεί δείγμα μεγαλύτερης παραφροσύνης, το να αμφιβάλλει κανείς και να ρωτά αιρετικά: «Πώς λοιπόν μπορεί να υπάρχει αϊδίως ο Υιός; Ή πώς είναι δυνατόν να προέρχεται από την ουσία του Πατρός και να μην αποτελεί μέρος της; Διότι αυτό για το οποίο λέγεται ότι προέρχεται από κάτι, αποτελεί μέρος του· και ό,τι μερίζεται δεν είναι πλέον ολόκληρο».

Όλα δε αυτά, και ακόμη περισσότερα από αυτά, τα οποία εξαιτίας του πλήθους τους δεν έχουμε εμείς τη δύναμη να αναφέρουμε, ο παραδοξοποιός και θαυματουργός Λόγος του Θεού, φωτίζοντας και ζωοποιώντας τα, τα κινεί και τα διακοσμεί με το δικό του νεύμα, καθιστώντας τον κόσμο ενιαίο, μη αφήνοντας έξω από τη μέριμνά του ούτε τις αόρατες δυνάμεις· διότι και αυτές, εφόσον βεβαίως είναι Δημιουργός και αυτών, αφού τις συμπεριέλαβε στο σύνολο της κτίσης, τις συγκρατεί και τις ζωοποιεί πάλι με το δικό του νεύμα και με τη δική του πρόνοια· και ως προς αυτό δεν θα μπορούσε να υπάρξει κανένα έρεισμα για απιστία. Διότι, όπως με τη δική του πρόνοια και τα σώματα αυξάνονται, αλλά και η λογική ψυχή κινείται και διαθέτει την ικανότητα της λογικής και της ζωής, και το γεγονός αυτό δεν χρειάζεται πολλές αποδείξεις, επειδή βλέπουμε όσα συμβαίνουν· έτσι ακριβώς πάλι, ο ίδιος ο Λόγος του Θεού με ένα και απλό νεύμα, με τη δική του δύναμη, κινεί και συγκρατεί τόσο τον ορατό κόσμο όσο και τις αόρατες δυνάμεις, αποδίδοντας στο καθένα την ιδιάζουσα ενέργειά του· ώστε οι μεν θείες υπάρξεις να κινούνται με θειότερο τρόπο, ενώ τα ορατά όπως ακριβώς και φαίνονται. Ο ίδιος δε, όντας υπεράνω όλων, γινόμενος ηγεμόνας, βασιλιάς και συστατική αρχή των πάντων, κατεργάζεται τα πάντα προς δόξα και γνώση του δικού του Πατέρα, σχεδόν διδάσκοντας και ομιλώντας μέσα από τα έργα που επιτελούνται από αυτόν. 〈Από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων αναγνωρίζεται αναλογικά ο Δημιουργός〉.

Ανόμ. Εάν η αγέννητη φύση είναι η αιτία της γιγνόμενης, και το αγέννητο δεν είναι τίποτα, πώς θα μπορούσε το μηδέν να είναι αιτία αυτού που δημιουργήθηκε; Ορθ. Αιτία του Υιού, του Αγίου Πνεύματος και όλης της κτίσεως είναι η φύση του Θεού, αλλά του μεν Υιού ως Λόγου, «εν αρχή γαρ ην ο Λόγος», του δε Πνεύματος ως πνοής, «διότι πνοή του Παντοκράτορος είναι εκείνη που με δίδαξε», της δε κτίσεως ως δημιουργήματος, «διότι από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων αναλόγως γνωρίζεται ο δημιουργός τους». Ούτε όμως πρόκειται για προφορικό λόγο που εκφέρεται μέσω των φωνητικών οργάνων, ούτε για κάποια πνοή που διαχέεται και εξέρχεται από τα αναπνευστικά όργανα, αλλά για Λόγο ζωντανό και ενεργό, «διότι τα πάντα δι' αυτού έγιναν», και για Πνεύμα ζωντανό και ενεργό, «διότι όλα αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, διανέμοντας στον καθένα ξεχωριστά όπως βούλεται». Το αγέννητο, εξάλλου, δεν είναι η αιτία του γεννητού, διότι δεν αποτελεί το ότι ο Θεός δεν έχει γεννηθεί την αιτία των ουσιών, αλλά η ουσία είναι η αιτία των ουσιών, όπως έχει λεχθεί. Διότι, εάν το αγέννητο είναι αιτία, και εφόσον ο Υιός είναι αιτία των κτισμάτων, άρα είναι αγέννητος· όμως, σύμφωνα με εσένα, δεν είναι αγέννητος, ενώ είναι αιτία· συνεπώς, το αγέννητο δεν είναι η αιτία.

Διότι το βάθρο ή το πλοίο δεν φέρει τον χαρακτήρα αυτού που το κατασκεύασε· επειδή ο μεν είναι άνθρωπος κατά την υπόσταση, ενώ το βάθρο ή το πλοίο δεν είναι. Έτσι και ο άνθρωπος είναι εικόνα και δόξα του Θεού που τον δημιούργησε. Διότι, σύμφωνα και με τον άγιο Σολομώντα: «Αναλόγως ο γενεσιουργός τους θεωρείται και δοξάζεται μέσα από το δημιούργημα»· δεν αποτελεί όμως χαρακτήρα της υποστάσεως του Δημιουργού του, αλλά μάλλον της ενέργειάς Του.

Ο δε Θεός, ο οποίος δημιούργησε τα μεγάλα και οικονόμησε να λεχθούν αυτά τα μικρά, είθε να σας χαρίσει σύνεση σε όλα όσα αφορούν την αλήθειά Του, ώστε μέσα από τα ορατά να κατανοείτε τον Αόρατο, και από το μέγεθος και την καλλονή των κτισμάτων να αντιλαμβάνεστε την πρέπουσα δόξα για Εκείνον που μας δημιούργησε.

Αλλά και επί Ναβουχοδονόσορα, κατά τα εγκαίνια της εικόνας, όταν ηχούσαν ταυτόχρονα η σάλπιγγα και η σύριγγα και η κιθάρα και η σαμβύκη και το ψαλτήριο, η συμφωνία και κάθε είδους μουσικά όργανα, οι μεν λαοί και οι φυλές και οι γλώσσες έπεφταν στο έδαφος· εκείνοι όμως που από την αρχή δεν ανέχθηκαν να πίνουν τον βαβυλωνιακό οίνο και βδελύχθηκαν την τρυφή της βασιλικής τράπεζας, ούτε έπεσαν να προσκυνήσουν και περιφρόνησαν κάθε ανθρώπινη δυναστεία και κατέσβεσαν ακόμη και αυτήν τη δύναμη του πυρός. —Εάν δε είναι αμάρτημα το να μη βλέπει κανείς τα έργα του Κυρίου και να μην κατανοεί τα έργα των χειρών Του, ας υψώσουμε τους οφθαλμούς της διανοίας μας και ας δούμε τους δημιουργικούς λόγους των έργων του Θεού, αντικρίζοντας τον γενεσιουργό των ποιημάτων αναλόγως προς τα δημιουργήματα, μέσα από το μέγεθος της καλλονής των κτισμάτων. Και επειδή «τα αόρατα του Θεού, από κτίσεως κόσμου, καθοράνται νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων», η μεν αισθητή αντίληψη των δημιουργημάτων έχει ίσως ονομαστεί όραση, η δε νοητή κατάληψη των υπερκόσμιων πραγμάτων έχει προσαγορευθεί νόηση.

Μεγαλύνετε τον Κύριο μαζί μου. Παίρνει μαζί του χορό που του αρμόζει για τη δοξολογία του Κυρίου. Ας μην αναμιχθεί μαζί μου κανένας ταραχώδης, ούτε αναστατωμένος, ούτε αυτός που διεγείρει την ψυχή του από τα πάθη της σάρκας· αλλά εσείς οι πράοι, που έχετε κατορθώσει το σταθερό και ακλόνητο της ψυχής, αποτινάσσοντας τη νωθρότητα και την υπνηλία ως προς την εκπλήρωση των καθηκόντων, εσείς μεγαλύνετε τον Κύριο μαζί μου. Μεγαλύνει δε τον Κύριο εκείνος που με μεγάλη διάνοια και με γενναίο και υψηλό φρόνημα υπομένει τους πειρασμούς για χάρη της ευσέβειας. Έπειτα δε, και εκείνος που με μεγάλη διάνοια και με βαθύτατες θεωρίες παρατηρεί τα μεγέθη της κτίσης, ώστε από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων να αντικρίσει νοερά τον Δημιουργό τους. Διότι, όσο περισσότερο εμβαθύνει κανείς στους λόγους σύμφωνα με τους οποίους έχουν δημιουργηθεί τα όντα, και σύμφωνα με τους οποίους κυβερνώνται, τόσο περισσότερο κατανοεί τη μεγαλοπρέπεια του Κυρίου, και, όσο εξαρτάται από τον ίδιο, μεγαλύνει τον Κύριο. Επειδή, λοιπόν, ένας νους και η μελέτη ενός μόνο ανθρώπου δεν επαρκούν ούτε στο ελάχιστο για την κατανόηση των μεγαλείων του Θεού, παίρνει μαζί του όλους ομού τους πράους για να συμμετάσχουν σε αυτήν την ενέργεια. Διότι πρέπει κανείς να ελευθερωθεί πλήρως από τους εξωτερικούς θορύβους, και αφού εξασφαλίσει απόλυτη ησυχία στο κρυφό βουλευτήριο της καρδιάς, έτσι να επιδίδεται στη θεωρία της αλήθειας. Ακούς τι λέει εκείνος που εξομολογείται την αμαρτία του;

Ούτε θα μπορούσε κανείς να διδάξει τον νου πώς να προσηλώνεται στα νοητά. Και όπως ακριβώς, αν αυτές πάθουν κάτι, χρειάζονται μόνο φροντίδα και εκπληρώνουν εύκολα την οικεία τους ενέργεια, έτσι και ο νους, έχοντας συνδεθεί με τη σάρκα και έχοντας γεμίσει από τις φαντασίες που προέρχονται από αυτήν, έχει ανάγκη από πίστη και ορθή πολιτεία, οι οποίες καταρτίζουν τα πόδια του σαν του ελαφιού και τον στήνουν στα υψηλά. Αυτό ακριβώς παραγγέλλει και ο σοφός Σολομών, και άλλοτε μεν μας προβάλλει τον ακαταίσχυντο εργάτη, το μυρμήγκι, και μέσω αυτού μας υποδεικνύει την πρακτική οδό, άλλοτε δε το κηρόπλαστο όργανο της σοφής μέλισσας, και μέσω αυτής υποδηλώνει τη φυσική θεωρία, μέσα στην οποία είναι συγκερασμένος και ο λόγος περί της Αγίας Τριάδος, εφόσον από την ωραιότητα των κτισμάτων αναλογικά θεωρείται ο Δημιουργός. Αλλά, αφού ευχαριστήσουμε τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, ας δώσουμε ένα τέλος στο κείμενο, επειδή, όπως λέει και η παροιμία, «παν μέτρον άριστον».

Θα ήταν βέβαια και με άλλον τρόπο αμαθής, αφού δεν κατανοεί ούτε καν πού καταλήγει ο συλλογισμός του. Εγώ όμως θα ήθελα να σε ρωτήσω κάτι. Β. Τι ακριβώς; Α. Δεν λένε ότι ο Υιός είναι γενητός (δημιούργημα); Β. Ναι, τι μ' αυτό; Α. Εάν λοιπόν εξετάζαμε, στο μέτρο του δυνατού, τι ακριβώς είναι η φύση που κυβερνά τα πάντα, δεν θα διαπιστώναμε ότι μπροστά της κάθε δημιουργημένο πράγμα είναι μικρό; Β. Μικρό, ομολογουμένως. Α. Έπειτα, θεωρούσε άξιο τον Υιό να δημιουργεί μόνος και αποκλειστικά· σαν να ντράπηκε όμως για το πράγμα, αλλάζει αμέσως γνώμη και παραχωρεί στις ενέργειες κάποιου άλλου το να καλεί σε ύπαρξη αυτά που προηγουμένως δεν υπήρχαν. Καίτοι η πιο ωραία και άριστη μερίδα της δόξας και του επαίνου για τον Θεό είναι η ικανότητά του να δημιουργεί, αφού και μέσω αυτού γνωρίζεται από εμάς ποιος και πόσο μέγας είναι. Διότι, «από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων αναλογικώς θεωρείται ο δημιουργός τους», σύμφωνα με τη Γραφή. Αν όμως θεωρήσει ως μικρά και τιποτένια αυτά μέσα από τα οποία γνωρίζεται, τότε θα ντραπεί και ο ίδιος για τη δική του φύση, γνωρίζοντας προφανώς ότι στερείται κάθε κάλλους, όπως είναι φυσικό. Αν και είναι εξαιρετικά ένδοξο για κάθε άνθρωπο και για κάθε άγγελο να κατέχουν τέλεια εκείνα τα γνωρίσματα μέσα από τα οποία ο καθένας φανερώνεται γι' αυτό που είναι, και κανείς δεν θα ντρεπόταν ποτέ για όσα του έλαχαν, εάν επιθυμούσε να γνωρίζεται για το τι είναι κατά φύση.

Διότι έτσι ήταν πλέον δυνατό, από την ομορφιά των κτισμάτων, κατ' αναλογία να δει κανείς τον Τεχνίτη τους, και να επιγνώσει τον αληθινά υπάρχοντα Θεό, μέσω του οποίου τα πάντα έχουν ήδη δημιουργηθεί και, αφού δημιουργήθηκαν, συντηρούνται. Απέναντι, λοιπόν, στις ψευδολατρείες των Ελλήνων, θεωρώ ότι κατ' αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε κανείς να αντιπαρατάξει ορθά τον ευαγγελικό λόγο, και για αυτήν ακριβώς την αιτία πιστεύουμε ότι ο Μονογενής έχει παρουσιαστεί ως ποιητής και δημιουργός μέσω της φωνής του αγίου.

Άριστα λοιπόν ο σοφότατος Ευαγγελιστής, λέγοντας «Και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα, γεμάτος χάρη και αλήθεια», εισάγει την απόδειξη του λόγου από την υπεροχή του πάνω σε όλα. Διότι, όπως «από το κάλλος των κτισμάτων αναλογικά» θεωρείται η δύναμη του δημιουργού των πάντων· και «οι ουρανοί διηγούνται άφωνα τη δόξα του Θεού, ενώ το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του»· έτσι πάλι ο Μονογενής θα αναδειχθεί ανώτερος σε δόξα και λαμπρότερος, υπερβαίνοντας την κατανόηση, όσον αφορά τη δύναμη της όρασης, ως Θεός, και νοούμενος και δοξαζόμενος ως υπάρχων πάνω από την κτίση, μέσω των ιδιοτήτων με τις οποίες την υπερβαίνει. Θεωρώ λοιπόν ότι αυτήν, και όχι κάποια άλλη θεώρηση, εμπεριέχει η δύναμη του προκειμένου χωρίου· πρέπει δε να παρατηρήσουμε πάλι, ότι αποκαλεί τον Υιό Μονογενή Θεό, και λέει ότι βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, για να φανεί πάλι ότι βρίσκεται εκτός της ομοφυΐας προς την κτίση, και ότι έχει τη μοναδική του ύπαρξη από τον Πατέρα και μέσα στον Πατέρα. Διότι, αν ο Μονογενής είναι όντως Θεός, πώς δεν είναι κατά φύση διαφορετικός από εκείνους που είναι κατά χάριν θεοί και υιοί; Επειδή ο Μονογενής δεν θα νοηθεί ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, αλλά ως ο μόνος που προέρχεται από τον Πατέρα.

Διότι η θεία και απόρρητη φύση δεν μας είναι κατανοητή, στο μέτρο του δυνατού, με κανέναν άλλο τρόπο, παρά μόνο μέσω όσων επιτελεί και εργάζεται. Για τον λόγο αυτόν, λοιπόν, και από «το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων αναλόγως» ο μεν Παύλος μας προστάζει να προχωρούμε στη θεωρία του Δημιουργού, ο δε Σωτήρας μας καθοδηγεί πάλι στην κατανόηση του Εαυτού Του λέγοντας: «Αν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, μην πιστεύετε σε εμένα. Αν όμως τα κάνω, κι αν σε εμένα δεν πιστεύετε, πιστέψτε στα έργα μου». Κάπου δε κατηγορούσε, και πολύ εύλογα, τον ίδιο του τον μαθητή, ο οποίος ήταν ο Φίλιππος, επειδή υπέθεσε αβασάνιστα ότι μπορούσε να φτάσει διαφορετικά στη θεωρία του Θεού και Πατέρα, ενώ ήταν στην ευχέρειά του να παρατηρήσει την απαράλλακτη εικόνα, η οποία έδειχνε με ακρίβεια μέσα της Εκείνον που την γέννησε. Γι' αυτό άλλωστε και έλεγε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα». «Ερευνάτε τις γραφές, διότι νομίζετε ότι σε αυτές έχετε ζωή αιώνια, και αυτές είναι που μαρτυρούν για εμένα, και δεν θέλετε να έρθετε σε εμένα για να έχετε ζωή». Η ομαλή, βατή στους πολλούς και συνηθισμένη έννοια του ρητού μας πείθει να νομίζουμε ότι ειπώθηκε προστακτικά από τον Σωτήρα μας προς τους Φαρισαίους, ότι δηλαδή οφείλουν, ερευνώντας τις θείες γραφές, να συλλέγουν τις μαρτυρίες για Αυτόν με σκοπό την αιώνια ζωή.

Διότι από εκείνους μεν θεωρούνταν ως κάποιος ταπεινός και ένα απολύτως τίποτα· και μάλιστα δεν έφριτταν να τον αποκαλούν Σαμαρείτη, ενώ, όταν ήθελαν να τον ατιμάσουν κάπως πιο κόσμια, τον αποκαλούσαν γιο του μαραγκού. Όμως από όσους πιστεύουν σε αυτόν, θαυμάζεται ως μεγαλουργός και Θεός, ως δημιουργός θαυμαστών έργων. Διότι μπορείς να δεις πόσο ευσεβής σκοπός ενυπάρχει σε όσους τον ακολούθησαν. Επειδή δηλαδή έβλεπαν τα θαύματα που έκανε στους ασθενείς, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο θεωρούσαν ότι έπρεπε να τον ακολουθούν πολύ θερμά, καθώς καθοδηγούνταν αναλογικά από τα τελούμενα θαύματα στην επίγνωση εκείνου που τα επιτελούσε, και από τη θεοπρεπή του εξουσία κατανοούσαν φυσικώ τω τρόπω ως Υιό Εκείνον που ήταν ενδεδυμένος με αυτήν. Άλλωστε, ο Σωτήρας υπέδειξε ότι μέσω αυτής της οδού οφείλουμε να βαδίζουμε προς την πίστη σε Αυτόν: «Διότι τα έργα», λέει, «που εγώ κάνω, αυτά τα έργα μαρτυρούν για εμένα». Και πάλι: «Εάν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, να μη με πιστεύετε· εάν όμως τα κάνω, και αν ακόμη δεν πιστεύετε σε εμένα, να πιστεύετε στα έργα μου». Όπως λοιπόν «από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων αναγνωρίζεται ο Δημιουργός τους» Θεός, έτσι και από τα θεία σημεία, κατά την ίδια λογική ακολουθία, αναγνωρίζεται εκείνος που επιτελεί τα σημεία, και η πίστη αυτών που τον ακολουθούν δικαίως θα μπορούσε να θαυμαστεί.

Καθώς δε η ώρα μεταβάλλεται προς το βράδυ, το κάλλος των άνω θαυμάτων δεν θα διαφεύγει πλέον από το μάτι μου, ούτε ο λαμπρός χορός των άστρων, αλλά ούτε και η ολόχρυση λάμψη της σελήνης. Θα εκπλαγώ μέσω αυτού με την τέχνη του Τεχνίτη, από την ομορφιά των κτισμάτων θα επιγνώσω κι εγώ τον Δημιουργό. Λοιπόν, όσον αφορά το πλάτος των θεωρημάτων και την κομψότητα των λόγων, κάποια τέτοια δύναμη κυοφορεί αυτό που ειπώθηκε, αναφέρομαι και στο «Βλέπω» και στο «Έφτιαξε πηλό και έχρισε τους οφθαλμούς μου». Διότι η χάρη στις θεωρίες δεν εξοβελίζεται, ούτε ο δικός μας, δηλαδή ο εκκλησιαστικός, λόγος την απορρίπτει ως κίβδηλη. Επομένως, διατηρώντας στ' αλήθεια αδιαβάλητη τη δύναμη εκείνου που τον θεράπευσε, όσο εξαρτιόταν από τον ίδιο, λέει αυτά, αυτός ο οποίος, επειδή ακριβώς ελεήθηκε από τον Χριστό, δικάζεται από τους ιερείς. <Έλεγαν, λοιπόν, μερικοί από τους Φαρισαίους: Αυτός ο άνθρωπος δεν είναι από τον Θεό, επειδή δεν τηρεί το σάββατο.> Λένε φλυαρώντας ότι δεν είναι από τον Θεό αυτός που έχει τη δυνατότητα να ενεργεί τα έργα του Θεού, και βλέποντας τον Υιό να στεφανώνεται με ίσο μέτρο δόξας με τον παντοδύναμο Πατέρα, δεν ντρέπονται να του προσάπτουν παράλογα την κατηγορία της ασέβειας, αλλά παραμερίζοντας τη βοή που προκαλεί το παράδοξο γεγονός, αντιπαρατάσσουν τον δικό τους φθόνο απέναντι στον θαυματουργό, και κατηγορούν απερίσκεπτα ως παραβάτη αυτόν που δεν γνώρισε αμαρτία.

Αυτό δε αποτελεί ύβρη και προς τον ίδιο τον Θεό και προς την ανθρώπινη φύση. Διότι, ενώ είναι δυνατόν από την ομορφιά των κτισμάτων να δει κανείς αναλογικά τον Δημιουργό τους· «επειδή τα αόρατα ιδιώματά του από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων», δηλαδή «η αιώνια δύναμη και η θεότητά του»· αυτοί, λοιπόν, δεν το έπραξαν αυτό. Αλλά, αποδίδοντας σεβασμό στους λίθους και προσκυνώντας την πέτρα, οι άθλιοι, προσέβαλαν τον κατά φύση Δεσπότη και Θεό και δημιουργό των πάντων. Και δεν αντιλήφθηκαν, όπως είναι επόμενο, ότι οι ίδιοι εξυβρίζουν και την ίδια τους τη φύση, εφόσον ο άνθρωπος είναι ανώτερος από τα ξύλα και τους λίθους.

Δες, λοιπόν, πόση υπήρξε κατά καιρούς η εκτροπή των Ιουδαίων προς την τρυφηλή ζωή. Διότι, όπου υπάρχει ο ήχος της κιθάρας και ο κτύπος των τυμπάνων, και η συμφωνία αυτών που παίζουν αυλό, με ρυθμό και χειροκροτήματα, εκεί οπωσδήποτε υπάρχει και κάθε είδος ακαθαρσίας, και όσα γίνονται από αυτούς κρυφά, τα οποία είναι αισχρό και να λέγονται. Αυτό έχει ως ζημία για εκείνους το να μην μπορούν να δουν καθαρά τη δόξα του Θεού, ούτε βέβαια να ατενίσουν τα έργα Του. Διότι, όπως ακριβώς ο σωματικός οφθαλμός δεν μπορεί να δει καθαρά, είτε επειδή έπεσε μέσα σκόνη, είτε επειδή γέμισε με λήμη, είτε επειδή τον ενοχλεί κάποιο τραύμα, έτσι και ο ανθρώπινος νους, εάν βαρύνει από τις σαρκικές απολαύσεις, δεν μπορεί να αναβλέψει προς τον Θεό, ούτε να προσηλώσει το βλέμμα του με ακρίβεια στα δημιουργήματά Του. Μέσω αυτών είναι απολύτως δυνατόν να κατανοήσει κανείς με πολλή σαφήνεια ποιος και πόσο μεγαλειώδης είναι ο Δημιουργός. Διότι ο Θεός γνωρίζεται από την ωραιότητα των κτισμάτων, και θα Τον θαύμαζε πάρα πολύ εκείνος που αποδίδει τον θαυμασμό στα έργα που Εκείνος έφτιαξε. Όπως άλλωστε γράφει ο μακάριος Παύλος: «Τα αόρατα γνωρίσματα Αυτού βλέπονται καθαρά από την κτίση του κόσμου, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αιώνια δύναμη και η θεότητά Του.»

Αλλά ιδού, λέει, ο Θεός, δηλαδή δεν είναι μακριά ο Σωτήρας, ο οποίος θα αποδώσει δικαιοσύνη. Διότι θα καταδικάσει τον άρχοντα τούτου του αιώνα, και θα απαλλάξει από τη δουλεία σε αυτόν όσους έχουν καταδυναστευτεί. Διότι θα έρθει, θα έρθει και θα μας σώσει. Τι ακολουθεί λοιπόν; Όταν θα έρθει τότε σε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη, θα ανοιχτούν τα μάτια των τυφλών. Διότι εκείνοι που παλαιότερα λάτρευαν την κτίση αντί για τον Κτίστη, θα χρησιμοποιήσουν την ίδια την κτίση που κάποτε τους πλάνησε σαν έναν καθοδηγητή, ο οποίος θα τους οδηγήσει ορθά προς την επίγνωση του Δημιουργού. Επειδή από την ομορφιά των δημιουργημάτων, αναλογικά κατανοείται και ο δημιουργός τους. Και όπως λέει ο Παύλος, «Τα αόρατα γνωρίσματά του, από την εποχή της δημιουργίας του κόσμου, γίνονται ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή και η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του». Θα ανοιχτούν, λοιπόν, τα μάτια των άλλοτε τυφλών και θα ακούσουν τα αυτιά των κωφών. Διότι εκείνοι που παλαιότερα απέρριπταν τους λόγους περί του Θεού, και επιδίωκαν να καταστήσουν απαράδεκτη τη μυσταγωγία των αγίων, τώρα θα την αποδεχθούν με χαρά.

Διότι δεν ήταν όταν ο μονογενής Λόγος του Θεού, γενόμενος όμοιος με εμάς άνθρωπος, έλαμψε στους επί της γης, που τότε για πρώτη φορά βρέθηκε στις έσχατες διαβολές της πλάνης. Αλλά, όπως ανέφερα, η κατηγορία εναντίον της ειδωλολατρίας ήταν αρχαία. Διότι ο χορός των αγίων δεν έπαψε ποτέ να την επικρίνει, να την αποδεικνύει βδελυρή και να καθιστά φανερό τον Δημιουργό και Κύριο των πάντων. <Εκείνος που κατέχει τον γύρο της γης, και όσοι κατοικούν σε αυτήν είναι σαν ακρίδες. Εκείνος που έστησε τον ουρανό σαν θόλο και τον στερέωσε σαν σκηνή για κατοικία>. Από την ωραιότητα των κτισμάτων αναλόγως θεωρείται ο Δημιουργός τους, τουλάχιστον από εκείνους που διαθέτουν ορθή κρίση.

Διότι τίποτα απολύτως δεν θα μπορούσε να διαφύγει από την άρρητη σοφία, τον νου που τα γνωρίζει όλα. <Μην πεις, Ιακώβ, και τι μίλησε ο Ισραήλ; Η οδός μου αποκρύφτηκε από τον Θεό, και ο Θεός αφαίρεσε το δίκαιό μου, και απομακρύνθηκε.> Αφού εξήγησε πολύ καλά ότι οι πλανεμένοι θα κληθούν στην κατάλληλη εποχή, και, αφού πλουτίσουν στον νου και την καρδιά τους το φως της αλήθειας, θα γνωρίσουν τον δημιουργό και τεχνίτη των πάντων, και ότι θα γίνουν σοφοί και οξυδερκείς, και από την ωραιότητα των κτισμάτων θα αναλογιστούν Εκείνον που έφερε το σύμπαν στην ύπαρξη με άρρητη δύναμη, και αφού ύφανε γι' αυτούς επαρκή μυσταγωγία μέσω όσων έχουν ήδη προλεχθεί, μεταθέτει τον λόγο σε αυτούς που κατάγονται από το αίμα του Ιακώβ, δηλαδή τον Ισραήλ. Διότι, επειδή σκόνταψαν στον λίθο του προσκόμματος, και δεν αποδέχθηκαν τον χορηγό της σωτηρίας, απομακρύνθηκαν πολύ από την οικειότητα μαζί Του, αφού δεν γινόταν πλέον αποδεκτή η σκιά του νόμου, και δεν είχαν εισαγάγει την εν πνεύματι και αληθεία προσκύνηση και λατρεία, δηλαδή την ευαγγελική, γόγγυζαν λέγοντας: Αποκρύφτηκε η οδός μου από τον Θεό, δηλαδή, δεν επισκέπτεται πλέον τον τρόπο ζωής κατά τον νόμο. Διότι δεν μας θεωρεί πλέον άξιους της δικής Του επιστασίας, παρόλο που ζούμε ακριβώς όπως προσέταξε η εντολή μέσω του πάνσοφου Μωυσή. Αφαίρεσε το δίκαιό μου και απομακρύνθηκε, δηλαδή, κατήργησε τον νόμο.

Διότι, ενώ τίποτα δεν τους εμπόδιζε, εκκινώντας από την ωραιότητα των κτισμάτων, να δουν αναλογικά τον Δημιουργό τους· όπως ακριβώς γράφει ο πάνσοφος Παύλος: «Τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου, νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων, καθορώνται, τόσο η αιώνια δύναμή του όσο και η θεότητά του»· αυτοί κατρακύλησαν σε τέτοιο σημείο αμάθειας, ώστε να λένε στα χωνευτά είδωλα: «Εσείς είστε οι θεοί μας». Διότι το ότι ο λόγος του προφήτη δεν αναφέρεται τώρα στο πλήθος των εθνών, αλλά σε αυτούς που κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ, το απέδειξε λέγοντας: «Και ποιος είναι τυφλός, παρά οι δούλοι μου; και κουφοί, παρά εκείνοι που τους εξουσιάζουν;» Διότι έχει τυφλωθεί το υποτελές πλήθος, έχοντας περιπέσει σε αυτή την κατάσταση εξαιτίας της αδιαφορίας των καθοδηγητών του. Διότι αυτοί ακριβώς έγιναν οι υπαίτιοι της αμάθειάς τους και οι διδάσκαλοι της πλάνης.

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΣΤΟΝ ΠΡΟΦΗΤΗ ΩΣΗΕ ΤΟΜΟΣ ΕΒΔΟΜΟΣ. <Εγώ δε είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, που στερεώνω τον ουρανό και κτίζω τη γη, του οποίου τα χέρια έκτισαν όλη τη στρατιά του ουρανού, και δεν σου τα έδειξα αυτά για να πορεύεσαι πίσω από αυτά.> Ελέγχεται πάντοτε η ασχήμια της ψευδούς δόξας, όταν η αληθινή γνώση φέρεται στο μέσον, και σαν φως που αναλάμπει μέσα στη νύχτα και στο σκοτάδι, όταν ο λόγος παιδαγωγεί προς την ορθότητα των λογισμών. Επειδή, λοιπόν, γεμάτοι από την έσχατη όλων κακοβουλία και φτάνοντας στο ανώτατο όριο της αθλιότητας των λογισμών, οι Ισραηλίτες τίμησαν χωνευτά είδωλα και έργα τεχνητών, παραβλέποντας τον αληθινό και κατά φύση Θεό, τους ελέγχει λέγοντας ότι αυτός είναι που στερεώνει τον ουρανό, που πήξε τη γη, και είναι ο ποιητής των άστρων. Τους ονειδίζει δε, επειδή, αφήνοντας κατά μέρος ως παρωχημένο το να μπορούν μέσω των δημιουργημάτων να γνωρίσουν τη δόξα του Δημιουργού, τα έκαναν αυτά πρόφαση της δικής τους πλάνης. Αλλά δεν έγιναν γι' αυτό τον σκοπό, για να αδικούν δηλαδή τη θεία δόξα, θεωρούμενα ως θεοί από τους ανθρώπους στη γη, αλλά για να μπορέσει, όπως λέει το ιερό κείμενο, «από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων αναλόγως» να αναταθεί ο νους των συνετών στη δυνατή κατανόηση της δύναμης και της τέχνης του Δημιουργού. Επομένως, ο Δημιουργός δεν μας έδειξε την κτίση, για να προσκυνείται από εμάς.

Διότι, ενώ έπρεπε να ακολουθήσουν την ευθεία οδό, και από την ομορφιά και την τάξη των κτισμάτων να αναγνωρίσουν αναλογικά τον Δημιουργό, και μέσω των προφητικών φωνών να οδηγηθούν προς την αλήθεια, αυτό δεν έγινε. Αντιθέτως, εξετράπησαν σε μύριες οδούς πλάνης και απώλειας, και αχρειώθηκαν με τα έργα της αισχύνης, και δεν υπήρχε κανένας που να πράττει το αγαθό. <Τάφος ανοιγμένος είναι ο λάρυγγάς τους, κ.τ.λ.> (K f. 43 b.) Ο Διόδωρος, και ο Θεόδωρος, και ο Κύριλλος, και ο Δίδυμος, «Τάφος ανοιγμένος,» κ.τ.λ. έως το «Στις οδούς αυτών.» Στο Εξαπλούν όμως αυτά δεν βρίσκονται. <Δεν θα γνωρίσουν άραγε όλοι όσοι εργάζονται την ανομία;> (A f. 83 b.) Αυτός ο στίχος πρέπει να διαβαστεί ως ερώτηση. Διότι, επειδή είπε ότι «Όλοι εξέκλιναν» και εργάζονται την ανομία, τώρα λέει: «Και άραγε δεν πρόκειται αυτοί να γνωρίσουν τον Κύριο, και να πιστέψουν σε αυτόν;» Ναι, οπωσδήποτε πολλοί θα πιστέψουν. Υπάρχουν όμως και αυτοί που θα παραμείνουν στην απιστία, και θα διώξουν και θα τυραννήσουν εκείνους που πίστεψαν στον Χριστό. <Εκεί κυριεύθηκαν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος.> (A f. 84.) Διότι ο Ψαλμωδός κατακρίνει τέτοιου είδους ανθρώπους.

Γι' αυτό, για να μην υποθέσεις ότι λέγεται φοβερός εναντίον των αγίων, οι οποίοι βεβαίως ονομάστηκαν θεοί, αναγκαία πρόσθεσε: «Διότι όλοι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια.» Ο δε Κύριος είναι μέγας και αξιοΰμνητος σφόδρα.] [<Οι Θεοί των εθνών είναι δαιμόνια.> (B f. 388 b, H f. 430. Cord. Alterius.) Δηλαδή πονηρά και ακάθαρτα πνεύματα, που αρπάζουν για τον εαυτό τους τη δόξα του Θεού, και σαν κάποια σκόνη απλώνουν την ομίχλη της αμάθειας στις διάνοιες των ανθρώπων, για να μην σηκώσουν το βλέμμα τους και δουν τον Δημιουργό και Κύριο των όλων. Αλλά για να υποδεικνύουμε εμείς οι πεφωτισμένοι, που αποκτήσαμε τον πλούτο της γνώσης της αλήθειας, σε αυτούς Εκείνον που αγνοούσαν, λέγοντας: «Ο δε Κύριος δημιούργησε τους ουρανούς.» Διότι από το μεγαλείο των έργων και από την ομορφιά των κτισμάτων αναλόγως κατανοείται ο δημιουργός τους.

Για εμάς, πάλι, το σκοτάδι δεν το διώχνει κάποιο χειροποίητο, για να το πούμε έτσι, φως, ούτε λυχνάρια που λαμπυρίζουν με μέτρια φωτιά, αλλά ο ίδιος ο Χριστός, που λέει: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου». Το γεγονός ότι αυτό θα ερχόταν σε εμάς προανήγγειλε και ο μακάριος Ησαΐας, φωνάζοντας: «Φωτίζου, φωτίζου, Ιερουσαλήμ, γιατί ήρθε το φως σου». Διότι ήρθε σε εμάς η χάρη του Σωτήρα, η οποία αφενός ως φως καταυγάζει τα σύμπαντα, αφετέρου διαλύει το σκοτεινό νέφος της αμάθειας. Αυτό το νέφος το είχε απλώσει ο διάβολος πάνω από εμάς σαν οροφή και είχε υποδουλώσει, για να το πω έτσι, όλη την υφήλιο, μην επιτρέποντας σε κανέναν να υψώσει καθαρό το μάτι της καρδιάς του, ώστε από την ομορφιά των δημιουργημάτων να αναλογιστεί τη δύναμη του Δημιουργού· διότι από αυτό οι πλανεμένοι θα μπορούσαν να βρουν όχι μικρή ωφέλεια. Προκειμένου λοιπόν να μην κερδίσουν τίποτα από όσα συντελούν στη σωτηρία και έτσι συνέλθουν αποκτώντας την ελευθερία που οφείλεται στη φύση τους, τύφλωσε τα νοήματά τους, όπως λέει ο Παύλος, ώστε να μην τους καταυγάσει η δόξα του Ευαγγελίου του Χριστού. Αλλά διαψεύστηκε στις ελπίδες του ο άθλιος. Διότι ήταν ανώτερος Εκείνος που τους καλούσε στη σωτηρία. Έτσι, το μεγάλο πλήθος των εθνών διασώθηκε και, έστω και αργά, εντούτοις γνώρισε τον Κτίστη.

Έπειτα, περιεργάζονται τις θέσεις των άστρων που βρίσκονται μέσα σε αυτόν, και πλάθουν θεωρίες για τις τροχιές του ήλιου και της σελήνης· εισάγουν δε τη φωτιά, το νερό, τον αέρα και τη γη ως αρχές των όντων, και μυθολογούν ότι η συνένωση των στοιχείων αποτελεί τη ρίζα των δημιουργημάτων. Έπειτα, ενώ θα έπρεπε να αναζητούν τον ταξίαρχο και ηγεμόνα όλων αυτών, και από την ωραιότητα των κτισμάτων να ανάγονται στον Θεό που τους χορήγησε αυτό το κάλλος, χαρίζουν όλο τον θαυμασμό τους στα δημιουργήματα. Και πώς, πες μου, θα μπορούσαν να σφάλουν περισσότερο, ή πώς θα μπορούσε κάποιος να εξετάσει πιο απερίσκεπτα τη φύση των όντων; Καίτοι, νομίζω, είναι σε όλους ολοφάνερο ότι, αν κάποιος δει ένα σπίτι ή ένα πλοίο ή κάποιο άλλο παρόμοιο κατασκεύασμα φτιαγμένο με άριστη τέχνη, δεν περιορίζει τον θαυμασμό του σε αυτό, αλλά μέσω της θέασης, αφού επαινέσει την κατασκευή και την ομορφιά αυτών που βλέπει, φαντάζεται αμέσως τον αρχιτέκτονα, και συλλογίζεται στον νου του ποιος και πόσο σπουδαίος είναι ο δημιουργός τέτοιων υπέροχων έργων. Αλλά αυτοί, απασχολημένοι μόνο με τις λεκτικές περιστροφές και περικομψευόμενοι με ποικίλες, όπως νομίζουν, γνώσεις, σταματώντας τη διάνοιά τους μόνο στα ορατά και αποκόπτοντας την πορεία του νου προς το επέκεινα, δεν βλέπουν τον Θεό, τον δημιουργό και τεχνίτη των πάντων· ούτε, αποδίδοντας σε Αυτόν τη δόξα, ως Κύριο και ποιητή των όλων, αναγνωρίζουν την τάξη που υπάρχει στα δημιουργήματα, ώστε να αναδειχθούν πράγματι συνετοί και σοφοί.

Επομένως, μέσω των θαυμάτων γίνεται η θέαση του Θεού· και στα παράδοξα έργα που επιτελούνται, θα γίνει κατανοητό το κάλλος της θείας φύσης. Και η Σοφία πάλι είπε ότι από την καλλονή των κτισμάτων θεωρείται αναλογικά ο δημιουργός τους. Για να επιγνωσθεί, λοιπόν, μέσω της θαυματουργίας του, και να μας δείξει στον εαυτό του τον Πατέρα, αλλά και να γίνει πιστευτό ότι είναι κατά φύση Θεός και Κύριος των όλων, έγινε άνθρωπος σαν κι εμάς, και αφού ενδύθηκε τη δική μας ομοίωση, «εμφανίστηκε στη γη», σύμφωνα με όσα έχουν ειπωθεί από τους σοφούς, «και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Και επειδή υπήρχε η οφειλή προς τους Ιουδαίους εξαιτίας της επαγγελίας, «γεννήθηκε στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας», σύμφωνα με τις Γραφές· και δίδαξε πρώτα σε αυτούς, και προσέφερε στους ακροατές του μια ασυγκρίτως ανώτερη γνώση από αυτή της συγγραφής του Μωυσή, η οποία είχε βέβαια συνταχθεί παλαιά μέσω τύπων· διότι, «ο νόμος δεν τελειοποίησε τίποτα». Το πληρέστατο καύχημα της ευσέβειας αποκτάται μέσω των ενταλμάτων του Σωτήρα μας.

Και πάλι διέταζε τη γη να βγάλει την πολύμορφη φύση των κτηνών και τα ατίθασα γένη των άγριων θηρίων. Και αμέσως πραγματοποιούνταν το θέλημά Του με τρόπο που υπερβαίνει τον νου. Σε καθένα από τα δημιουργήματα, ο Λόγος ήταν ο δημιουργός, και η γένεσή τους γινόταν μόνο με ένα νεύμα. Και επειδή άρεσε και στον ίδιο τον τεχνίτη των όλων η ευκοσμία των δημιουργημάτων, εισήλθε λοιπόν μια άλλη σκέψη, το να φέρει τελευταίο εκείνον για τον οποίο παρήχθησαν όλα αυτά στην ύπαρξη, εννοώ δηλαδή τον άνθρωπο. Διότι έπρεπε, έπρεπε ο Δημιουργός των όλων, που είναι αγαθός κατά φύση, ή μάλλον που είναι αυτό τούτο το αγαθό, να γνωρίζεται και από εμάς. Έπρεπε να γίνει η γη πλήρης από εκείνους που γνωρίζουν να δοξολογούν, και από την καλλονή των κτισμάτων, όπως έχει γραφτεί, να αναλογίζονται τη δόξα του Δημιουργού. Διότι, όπως λέει ο προφήτης Ησαΐας, «δεν την εποίησες εις το κενό», προφανώς εννοώντας τη γη, «αλλά για να κατοικείται». Ήταν λοιπόν αναγκαίο, να πλαστεί σε αυτήν έλλογο ον, αφού προηγουμένως αναδείχθηκαν όλα όσα συντελούν στην τέρψη του και στην καλή του διαβίωση. Για τον λόγο αυτό, αφού προηγουμένως εμφάνισε με την πρέπουσα ευταξία τη γη και τον ουρανό και όσα υπάρχουν σε αυτά, προχώρησε στην κατασκευή του ανθρώπου, για τη γένεση του οποίου προηγήθηκε ιδιαίτερη σκέψη· αν και όλη την άλλη κτίση την διαμόρφωσε αμέσως με ένα πρόσταγμα, και την συνέστησε με τον δικό Του λόγο ως Θεός.

Είναι λοιπόν αδύνατον να δει κανείς τη θεία φύση με τα μάτια της σάρκας· από τα θεία έργα, όμως, είναι δυνατόν να φτάσει κανείς σε μια αντίληψη της δύναμής Του, σύμφωνα με τον Σολομώντα που λέει: «Διότι από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων, γνωρίζεται αναλόγως ο δημιουργός τους». Διότι δεν είπε απλώς ότι από τα κτίσματα γνωρίζεται ο δημιουργός, αλλά πρόσθεσε το «αναλόγως». Επειδή τόσο μεγαλύτερος φαίνεται ο Θεός στον καθένα, όσο σε μεγαλύτερη θεωρία των κτισμάτων φθάνει ο άνθρωπος· και όταν μέσω της μεγαλύτερης θεωρίας υψωθεί η καρδιά του, αποκτά και μεγαλύτερη αντίληψη περί του Θεού.

Ποιος είναι αυτός που μετέδωσε τη μία αναπνοή σε όλο το σώμα; Βλέπεις, άνθρωπε, τον τεχνίτη, βλέπεις τον σοφό δημιουργό. Αυτά σου ανέπτυξε διεξοδικά τώρα ο λόγος, ενώ αφέθηκαν κατά μέρος πάρα πολλά και μύρια άλλα, και μάλιστα τα ασώματα και τα αόρατα· ώστε αφενός να αποστραφείς εκείνους που βλασφημούν τον σοφό και αγαθό τεχνίτη, αφετέρου, μέσα από όσα ειπώθηκαν και διαβάζονται, και από όσα θα μπορούσες και ο ίδιος να βρεις ή να κατανοήσεις, και γνωρίζοντας τον δημιουργό αναλογικά από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων, κλίνοντας με ευσέβεια το γόνυ στον Ποιητή των όλων, των αισθητών εννοώ και των νοητών, όλων των ορατών και των αόρατων, με ευγνώμονα και δοξολογική γλώσσα, με αδιάλειπτα χείλη [και με την καρδιά] να ανυμνείς τον Θεό, λέγοντας: Πόσο θαυμαστά είναι τα έργα σου, Κύριε· τα πάντα τα εποίησες με σοφία. Διότι σε εσένα πρέπει η τιμή, η δόξα και η μεγαλωσύνη, τώρα και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Γι' αυτό έχει λεχθεί: «και αυτές που κυοφορούν θα παρηγορήσει». Εξάλλου, οι ψυχές των αποστόλων του, σαν να κυοφορούν και να περνούν ωδίνες για εκείνους που μέσω αυτών αναγεννώνται εν Χριστώ, είχαν τον ίδιο ως παρηγορητή, πράγμα που θα κατανοήσεις από τον ένα που λέει: «Παιδιά μου, για τα οποία πάλι δοκιμάζω ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας». Βλέπεις πώς ο Παύλος δοκίμαζε ωδίνες για χάρη εκείνων που μαθήτευαν κοντά του. Έτσι, λοιπόν, και οι υπόλοιποι απόστολοι, σαν μητέρες που «κυοφορούν», δοκίμαζαν ωδίνες για εκείνους που μέσω αυτών αναγεννώνταν εν Χριστώ, αγωνιώντας υπερβολικά μήπως κάποιος γίνει έκτρωμα, ολισθαίνοντας και αποβάλλοντας τη μόρφωση και την τελείωση εν Χριστώ. Γι' αυτό έχει λεχθεί ότι ο ίδιος ο προαναφερθείς «ποιμένας θα τους παρηγορήσει». Ενώ «οι σοφοί αυτού του αιώνα» αποδίδουν τα πάντα στον αυτοματισμό και σε κάποια τυχαία φυσική σύμπτωση και στην ανάγκη της ειμαρμένης, ο παρών λόγος αποδεικνύει ότι κανένα από τα όντα δεν υπάρχει τυχαία, αλλά ότι «τα πάντα έχουν συσταθεί με μέτρο και αριθμό» από τον Κύριο που υμνεί η θεολογία. Διότι, αφενός, την υγρή ουσία και το πέλαγος, που οι πολλοί θεωρούν αμέτρητο, καθώς και τις πηγές, τους ποταμούς και τους χειμάρρους, Εκείνος τα έχει μετρήσει και τα όρισε σε τόσο πλήθος όσο Εκείνος έκρινε αναγκαίο να συστήσει για την επαρκή κάλυψη της παρούσας χρείας, ώστε ούτε να περισσεύουν πέραν του δέοντος ούτε να υστερούν από το αναγκαίο· αφετέρου δε, τον παμμεγέθη ουρανό και το τόσο απέραντο κύτος πάλι Εκείνος το συνεμέτρησε με τη δική Του «σπιθαμή», χωρίς ούτε να το επεκτείνει υπερβολικά σε σημείο ακατάλληλο για την περιοχή του σύμπαντος, ούτε να το σμικρύνει και να το περιορίσει περισσότερο από το πρέπον. Χρησιμοποιεί δε μεταφορικά τα μέτρα που είναι συνηθισμένα σε εμάς, ώστε μέσα από γνωστές και οικείες σε εμάς λέξεις να φτάσουμε στην κατανόηση της διδασκαλίας των όσων δηλώνονται. Έπειτα, επειδή «από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων αναλογικά επιγινώσκεται ο Γενεσιουργός», εύλογα σμικρύνει σε αντιπαραβολή με τον Υπέρτατο όσα σε εμάς φαντάζουν υπερμεγέθη, προσκαλώντας μας να κατανοήσουμε Εκείνον που συνέστησε τα σύμπαντα. Επομένως, τον τόσο μεγάλο ουρανό, που περιβάλλει ολόκληρο τον κόσμο, τον παρουσιάζει να είναι τόσο μικρός ενώπιον του ίδιου του Θεού, ώστε να φαίνεται ότι έχει υπάρξει με το μέτρο της «σπιθαμής» του χεριού, και ομοίως ότι ολόκληρο το στοιχείο της γης είναι ενώπιόν Του τόσο ελάχιστο, ώστε να φαίνεται ότι περικλείεται στη «χούφτα» Του.

«Αλλά αυτοί μεν», λέει, «είναι τέτοιοι, εμένα όμως, τον Θεό των όλων, ‹με ποιον με παρομοιάσατε και θα εξυψωθώ; είπε ο Άγιος. Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε· ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά;›». Διότι ούτε είναι δυνατόν να τα αριθμήσουμε, ούτε να τα αναφέρουμε με κάθε λεπτομέρεια, αλλά αρκεί να βλέπουμε με τα μάτια μας ‹τα μεγέθη και τις ομορφιές›, την αρμονία και την κίνηση του σύμπαντος, και από τη θέα αυτών να θαυμάζουμε ‹τον δημιουργό των πάντων›, να γνωρίζουμε και να αναγνωρίζουμε αυτόν που, ανά τους χρόνους και τις γενεές, σαν από κάποια ταμεία και θησαυρούς του, ‹εξάγει› σε τάξη και ‹αριθμό τον δικό του κόσμο›, ή σύμφωνα με τους άλλους ερμηνευτές: ‹τη στρατιά του›. Γι' αυτό έχει ονομαστεί ‹Κύριος Σαβαώθ›, το οποίο ερμηνεύεται ‹Κύριος των στρατιών›· διότι οι αγγελικές ‹στρατιές›, υποταγμένες σαν σε μέγα βασιλιά, διοικούν όλο του τον ‹κόσμο›, τις ονομασίες των οποίων κανένας δεν γνωρίζει παρά μόνον ο ίδιος, αυτός που τις τίμησε με φυσικά και κατάλληλα ονόματα. Έτσι λοιπόν, το ποιες είναι οι ιδιαίτερες προσωνυμίες των θείων πνευμάτων και των αρχαγγέλων, καθώς και των ασώματων δυνάμεων, των λειτουργών του Θεού που βρίσκονται πέραν του ουρανού, μας είναι ακατάληπτο και άγνωστο. Γι' αυτό και μόνο από αυτόν, ‹όταν καλούνται με το όνομά τους›, υπακούν, έτσι ώστε εξαιτίας ‹της πολλής του δόξας› και της υπερβάλλουσας ‹ισχύος› του κανένας από όσους ‹καλούνται› να μην απειθεί, αλλά να εξυπηρετούν όλοι το νεύμα του.

Κατάλληλα προσφέρει τον έλεγχο ο λόγος λέγοντας: «Ποιος είναι όμοιος με εμένα; Ας σταθεί, ας καλέσει, ας αναγγείλει και ας μου ετοιμάσει, από τότε που δημιούργησα τον άνθρωπο μέχρι τον αιώνα». Διότι, αν υπάρχει κάποιος άλλος θεός, ας πει ποιο δικό του έργο μπορεί να δείξει ανάμεσα σε όσα υπάρχουν στο σύμπαν. Επειδή, αν ο κόσμος είναι ένας και αυτός είναι ομοιογενής και άρρηκτα συνδεδεμένος με τον εαυτό του, ένας θα είναι και ο δημιουργός του. Αλλά αυτός, «από το μέγεθος και την καλλονή των κτισμάτων», θεωρείται ως ο «γενεσιουργός» του σύμπαντος. Εάν όμως κάποιος εισάγει άλλον θεό, ας τον παρουσιάσει δείχνοντας ομοίως έναν άλλον τέτοιο κόσμο. Αλλά δεν υπάρχει άλλος παρά μόνο ο ορατός κόσμος, επομένως δεν θα υπάρχει ούτε άλλος θεός. Εάν όμως υπάρχει, «ας σταθεί», λέει, πρώτα σε αυτό· δηλαδή ας αποδείξει τη δική του ύπαρξη: ότι υπάρχει ως υπόσταση ουσίας, και ότι παραμένει στον εαυτό του και στέκεται σταθερός. Έπειτα, αρθρώνοντας φωνή λογική και ταιριαστή σε θεό, «ας αναγγείλει» ποια είναι αυτά που πρόκειται να συμβούν στο μέλλον στον βίο, ή τα παλαιά που υπήρξαν από την αρχή, από τότε που τοποθέτησα τον άνθρωπο πάνω στη γη μέχρι τον παρόντα χρόνο. Διότι από αυτό θα γνωρίσουμε ότι υπάρχει σε αυτόν κάποιος λόγος. Αλλά βέβαια «μη συσχηματίζεσθε» προφασιζόμενοι, σαν να γνωρίζετε μεν κάτι, αλλά να μη θέλετε να το πείτε· διότι «ούτε δώσατε προσοχή», ούτε γνωρίσατε «από την αρχή» τίποτε από όλα αυτά.

Εάν όμως πρέπει να δώσει κανείς προσοχή σε μια διδασκαλία δραστική και μέγιστη, η οποία αρμόζει στον ίδιο τον Θεό, εφόσον κάποιος έχει υγιή τα αισθητήρια της ψυχής του, ας συγκεντρωθεί και ας διεγείρει τον εαυτό του για μια ακρόαση που διακηρύσσει επάξια την απειρομεγέθη δύναμη του Θεού· την οποία εξαγγέλλουν οι ίδιοι οι ουρανοί που περιέχουν τα σύμπαντα, ανυμνώντας τον Κτίστη τους και δημιουργό των όλων Θεό με ωδές και δοξολογίες. Διότι αυτοί οι ανώτατοι από όλους ουρανοί, που υπέρκεινται του κατώτερου στερεώματος και έχουν περιλάβει ολόκληρη την αισθητή και πνευματική κτίση, εκφράζουν τη δόξα του Θεού όχι μιλώντας με την ελληνική γλώσσα, ούτε χρησιμοποιώντας κάποια άλλη διάλεκτο, αλλά έμπρακτα, μέσα από τον ίδιο τους τον διάκοσμο και την εύρυθμη, εναρμόνια και πάνσοφη συγκρότησή τους, διδάσκοντας την απειρομεγέθη δύναμη του Αιτίου αυτής τους της κίνησης. Διότι, αναλόγως προς το μέγεθος και την καλλονή των κτισμάτων, κατανοείται και ο Δημιουργός τους· και, «Τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου, μέσω των δημιουργημάτων κατανοούνται και καθορώνται, δηλαδή η αιώνια αυτού δύναμη και η θεότητα». Εκείνος, λοιπόν, που νομίζει ότι οι ουρανοί έλαβαν υπόσταση από μόνοι τους, χωρίς κάποιον δημιουργικό λόγο και άνευ θείας δυνάμεως, και αποδίδει στα ίδια τους τα σώματα την αιτία ενός τόσο μεγάλου μεγέθους, ενός τέτοιου σχήματος, καθώς και της ευσταθούς και εύτακτης κίνησής τους, είναι άφρων και ασεβής.

Ο μεν προηγούμενος ψαλμός, λοιπόν, προέτρεπε τα έθνη να χειροκροτήσουν και να αλαλάξουν προς τον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως, και να Του ψάλουν, διότι ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης· και να ψάλουν με σύνεση, επειδή βασίλευσε επί των εθνών. Έπρεπε, όμως, αυτοί που έλαβαν την εντολή να τα πράξουν αυτά, να διδαχθούν και τον τρόπο του αλαλαγμού και τον ίδιο τον ψαλμό σαν από κάποιον δάσκαλο· γι' αυτό, αναγκαστικά, ο παρών λόγος τα διδάσκει αυτά. Εκπαιδεύονται, λοιπόν, τα έθνη, τα οποία έχουν μεταστραφεί από την αθεΐα στη θεϊκή διδασκαλία, να θεολογούν για τον Κύριό τους και να λένε: «Μέγας είναι ο Κύριος και σφόδρα αινετός»· ή «και σφόδρα υμνητός», σύμφωνα με τους άλλους. Θα κατανοήσεις δε πώς ονομάζεται μέγας, αν σηκώσεις το βλέμμα σου στον ουρανό και παρατηρήσεις προσεκτικά ολόκληρο τον κόσμο, σύμφωνα με τον Ησαΐα που λέει: «Υψώστε τα μάτια σας και δείτε ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά»· διότι από το μέγεθος και την καλλονή των κτισμάτων αναγνωρίζεται αναλογικά ο δημιουργός. Δεν είναι μέγας κατά το σωματικό μέγεθος, αλλά κατά την ακατάληπτη δύναμη, καθώς και κατά τη σοφία, την αγαθότητα, την ανεξικακία, τη φιλανθρωπία, και κατά τις υπόλοιπες θεϊκές δυνάμεις που νοούνται σε Αυτόν· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Και με τους διαλογισμούς Σου κανείς δεν πρόκειται να ομοιωθεί».