Πατερικές αναφορές στο ΖΑΧΑΡΙΑΣ 14:9

Και για να μην υπάρξει δυσπιστία από κάποιους εξαιτίας της μεγαλοπρέπειας του γεγονότος, ονομάζει πάλι τον εαυτό Του Κύριο των δυνάμεων, κατά τρόπο χρήσιμο και αναγκαίο. Και ποιος είναι ο καιρός της μεταμορφώσεως, δηλαδή της αναδημιουργίας, το αποσαφήνισε λέγοντας ότι: Εκείνος που σε λύτρωσε, ο Ίδιος θα ονομαστεί Θεός του Ισραήλ σε όλη τη γη. Και πότε ακριβώς κατορθώθηκε αυτό; Προφανώς κατά τον καιρό της ελεύσεώς Του. Διότι ο Χριστός βασίλευσε σε όλα τα έθνη, και αυτό το διδάσκει ο Προφήτης λέγοντας: Και θα υπάρχει ένας Κύριος, και ένα το όνομά Του, που θα περιβάλλει όλη τη γη.

«Και θα είναι ο Κύριος βασιλιάς σε όλη τη γη». Μας εξηγεί πάλι με αινιγματικό τρόπο ότι πάρα πολύ μεγάλη και άφθονη θα είναι η έκχυση του Αγίου Πνεύματος που θα διανεμηθεί στους αγίους, κυρίως κατά τον καιρό εκείνο, κατά τον οποίο θα μεταβούν στην άγια και ατελεύτητη ζωή, εννοώ αυτήν του μέλλοντος αιώνος. Διότι τώρα μεν, μέσω της πίστης στον Χριστό, έχουμε πλουτίσει με την απαρχή του Αγίου Πνεύματος σε μορφή αρραβώνα· μετά όμως από την εκ νεκρών ανάσταση, αφού θα έχει καταργηθεί εξ ολοκλήρου η αμαρτία, το θείο Πνεύμα δεν θα υπάρχει πλέον μέσα μας σε μορφή και μέτρο αρραβώνα· αλλά πλούσια και άφθονα, όπως είπα, και πλέον τέλεια θα απολαύσουμε τα χαρίσματα του Χριστού. Ονομάζει λοιπόν «ζωντανό νερό» το Πνεύμα, το οποίο και λέει ότι θα εξέλθει από την άνω Ιερουσαλήμ. Επειδή δηλαδή η θεόπνευστη Γραφή ανέφερε ότι ο Θεός των όλων κατοικεί στους ουρανούς, αν και βρίσκεται παντού και πληροί τα πάντα, για αυτόν τον λόγο λέει ότι και το ζωοποιό Πνεύμα θα εξέλθει από τον ουρανό.

Αν, βέβαια, κάποιος θα ήθελε να κατανοήσει και με κάποιον άλλο τρόπο αυτά που λέγονται για το νοητό ύδωρ, ότι δηλαδή θα εξέλθει το μισό από αυτό προς την πρώτη θάλασσα και το μισό προς την έσχατη θάλασσα, και ότι έτσι θα γίνεται το καλοκαίρι και την άνοιξη, θα αποδεχθεί μια τέτοια θεώρηση του προκειμένου ζητήματος. Διότι ονομάζει «πρώτη θάλασσα» εκείνη που ίσως βρίσκεται προς την ανατολή, εννοώ εκείνη που είναι πέρα από τα πέρατα όλης της γης· και «έσχατη» βέβαια, εκείνη που βρίσκεται στις ίδιες τις εσχατιές της δύσης· διότι ορίζει την ανατολή σαν ένα είδος προσώπου και αρχής της οικουμένης. Νομίζω δε ότι αποκαλεί «θέρος» τα θερμά και νότια μέρη της οικουμένης, και πάλι «έαρ» τα βόρεια και ψυχρά. Διότι έτσι και ο θεσπέσιος Δαβίδ, θέλοντας να υποδηλώσει τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα υπό τον ουρανό, αναφωνούσε προς τον Θεό: «Θέρος και έαρ, εσύ τα εποίησες», και πάλι: «Τον βορρά και τη θάλασσα εσύ τα έκτισες». Θα εξέλθει, λοιπόν, λέει, το ζωντανό ύδωρ με ισότητα και ισόμοιρη χάρη και προς την πρώτη θάλασσα, αλλά και προς την έσχατη, δηλαδή στην ανατολή και στη δύση, και το θέρος και το έαρ, δηλαδή πάλι, στον νότο και στον βορρά. Διότι θα γεμίσει η οικουμένη κάτω από τον ουρανό από τα χαρίσματα διά του Χριστού, και η δωρεά θα παραμείνει οπωσδήποτε σε όσους την έλαβαν. Τότε, λοιπόν, τότε «και θα είναι ο Κύριος βασιλιάς σε όλη τη γη».

Είπε λοιπόν, ότι κατά την ημέρα εκείνη, δηλαδή κατά τον καιρό εκείνο, όταν η κατάστασή μας θα έχει μεταβληθεί σε καινότητα ζωής, και η ίδια η κτίση θα έχει αναδημιουργηθεί προς το καλύτερο σε σχέση με πριν, θα υπάρχει ένας Κύριος και το όνομά Του θα είναι ένα, περιβάλλοντας ολόκληρη τη γη. Διότι, βέβαια, πάντοτε ήταν και είναι και θα είναι ένας ο Κύριος, Αυτός που εκ φύσεως και αληθινά είναι ο Θεός των όλων, ο Οποίος έφερε στην ύπαρξη αυτά που δεν υπήρχαν. Επειδή όμως ο εφευρέτης της αμαρτίας, δηλαδή ο σατανάς, πλάνησε όσους βρίσκονται κάτω από τον ουρανό, εμείς οι άθλιοι παρασυρθήκαμε σε μια ψευδή και βέβηλη λατρεία, και ζούσαμε στον κόσμο τυφλοί και ανόητοι, ονομάζοντας κυρίους αυτούς που μας πλάνησαν, και αποδίδοντας από αμάθεια το όνομα της θεότητας στους ακάθαρτους δαίμονες. Και έχουμε, βέβαια, κληθεί στην επίγνωση της αλήθειας και μέσα στον παρόντα κόσμο δια του Χριστού· όμως, όταν ο παρών αιώνας θα έχει παρέλθει και θα έχει φτάσει πλέον στο τέλος του, τότε ακριβώς, αφού αφαιρεθεί από εμάς κάθε παραφροσύνη και υποταχθούν πλέον οι εχθροί κάτω από τα πόδια του Χριστού, θα υπάρχει ένας Κύριος σε όλη τη γη, και κανείς δεν θα αρπάζει εις βάρος Του τη δόξα της κυριότητας.

«Και κατά την ημέρα εκείνη δεν θα υπάρχει φως, αλλά θα υπάρχει ψύχος και πάγος για μία ημέρα, και η ημέρα εκείνη είναι γνωστή στον Κύριο, και δεν θα είναι ούτε ημέρα ούτε νύχτα, και προς το εσπέρας θα υπάρξει φως. Και κατά την ημέρα εκείνη θα εξέλθει ζωντανό νερό από την Ιερουσαλήμ, το μισό από αυτό προς την πρώτη θάλασσα, και το μισό από αυτό προς την έσχατη θάλασσα· το καλοκαίρι και την άνοιξη θα γίνεται έτσι. Και θα είναι ο Κύριος βασιλιάς σε όλη τη γη κατά την ημέρα εκείνη· θα είναι ένας ο Κύριος, και το όνομά Του ένα, το οποίο θα περικυκλώνει όλη τη γη και την έρημο.» Μετά την πρώτη πολιορκία της Ιερουσαλήμ και την ολοκληρωτική κατεδάφιση και ερήμωσή της από τους Βαβυλωνίους, και μετά την επιστροφή από την εχθρική γη στην πατρίδα, η οποία πραγματοποιήθηκε επί Κύρου του βασιλιά των Περσών, ενώ η Ιερουσαλήμ είχε μόλις ανοικοδομηθεί, και είχε ανακαινιστεί το αγιαστήριο και το θυσιαστήριο κοντά σε αυτό επί Δαρείου του Πέρση, ο παρών προφήτης προφητεύει, σημαίνοντας τη δεύτερη πολιορκία της Ιερουσαλήμ έπειτα από αυτά, την οποία υπέστη από τους Ρωμαίους όχι σε κάποια άλλη εποχή, παρά μόνο μετά από όσα τόλμησαν οι κάτοικοί της εναντίον του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού. Ολοκάθαρα, λοιπόν, και εδώ φανερώνεται η παρουσία του Σωτήρα μας, του Θεού Λόγου, και τα γεγονότα που συνέβησαν κατ' αυτήν.

Μετά δε την πολιορκία της Ιερουσαλήμ και την επακόλουθη αιχμαλωσία του ιουδαϊκού έθνους, προσθέτει στη συνέχεια αγαθά για όλους, προφητεύοντας: «και θα είναι ο Κύριος βασιλιάς σε όλη τη γη», και πάλι: «ένας θα είναι ο Κύριος, και το όνομά του ένα, το οποίο θα κυκλώσει όλη τη γη και την έρημο». Εφόσον, λοιπόν, η προφητεία διακήρυξε ότι και το έθνος των Ιουδαίων θα υφίστατο τέτοια δεινά κατά τις ημέρες του Κυρίου, ποιος δεν θα θαύμαζε την εκπλήρωση της προφητείας; Διότι, μόλις εμφανίστηκε ο Ιησούς, ο Σωτήρας και Κύριός μας, και οι εκ περιτομής ασέβησαν απέναντί του, όλα όσα είχαν προφητευθεί γι' αυτούς εκπληρώθηκαν μαζικά μετά το πεντακοσιοστό έτος της προφητείας, καθώς από την εποχή του ίδιου του Πιλάτου και μέχρι την πολιορκία επί Νέρωνος, Τίτου και Ουεσπασιανού, δεν έπαψαν να τους πλήττουν παντοειδείς και αλλεπάλληλες συμφορές, όπως μπορεί κανείς να διαβάσει από την ιστορία που συνέγραψε ο Φλάβιος Ιώσηπος. Τότε, λοιπόν, ήταν φυσικό να καταστραφεί «το μισό της πόλης» κατά την πολιορκία, όπως αναφέρει η προφητεία. Μετά από όχι πολύ χρόνο, όμως, όταν ξέσπασε νέα ιουδαϊκή εξέγερση επί αυτοκράτορος Αδριανού, το υπόλοιπο μισό της πόλης πολιορκήθηκε και πάλι και εκδιώχθηκε, με αποτέλεσμα από τότε και μέχρι σήμερα ο τόπος αυτός να καταστεί παντελώς άβατος γι' αυτούς.

Αν όμως ισχυριστεί κάποιος ότι αυτά εκπληρώθηκαν την εποχή του Αντίοχου του Επιφανούς, ας σκεφτεί αν είναι σε θέση να εφαρμόσει και τα υπόλοιπα της προφητείας στους χρόνους του Αντίοχου· όπως, για παράδειγμα, το ότι ο λαός υπέστη αιχμαλωσία, και το ότι τα πόδια του Κυρίου στάθηκαν στο όρος των Ελαιών, και αν «ο Κύριος έγινε βασιλιάς σε όλη τη γη εκείνη την ημέρα», και αν το «όνομα» του Κυρίου «περικύκλωσε όλη τη γη και την έρημο», όταν ο Αντίοχος κυβερνούσε τη Συρία. Και τα υπόλοιπα της προφητείας τι τέλος είχαν κατά τη βασιλεία του Αντίοχου, πώς θα τα ερμηνεύσει κανείς; Σύμφωνα με εμάς, όμως, αυτά έχουν εκπληρωθεί και κατά λέξη, αλλά και σύμφωνα με μία άλλη, πνευματική έννοια. Διότι, μετά την παρουσία του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, η πόλη τους, η ίδια η Ιερουσαλήμ, και ολόκληρο το σύστημα και το πολίτευμα της θρησκείας σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή καταστράφηκε· και αμέσως υπέστησαν τη νοητή αιχμαλωσία παράλληλα με τη σωματική, επειδή δεν αποδέχθηκαν τον Σωτήρα και Λυτρωτή των ανθρώπινων ψυχών, ο οποίος ήρθε «για να κηρύξει» σε όσους ήταν «αιχμάλωτοι» των πονηρών δαιμόνων «άφεση, και στους» τυφλούς κατά τη διάνοια «ανάβλεψη».

Ύστερα, λοιπόν, από το σωτήριο και λογικό νάμα που έβρεξε από την Ιερουσαλήμ σε κάθε γένος ανθρώπων, το οποίο δηλώνεται σαφέστερα σε άλλο σημείο με το «διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ, και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη», αναφέρει: «θα γίνει ο Κύριος βασιλιάς». Και δεν θα γίνει στην Ιερουσαλήμ ούτε επί του έθνους των Ιουδαίων, αλλά «σε όλη τη γη την ημέρα εκείνη», και «ο Κύριος θα είναι ένας, και το όνομά του ένα, περικυκλώνοντας όλη τη γη». Αυτά συμφωνούν και με όσα παρατέθηκαν από τους Ψαλμούς, μέσω των οποίων ελέγετο: «εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών», και πάλι: «πείτε ανάμεσα στα έθνη, ο Κύριος εβασίλευσε». Προφητεύεται δε ότι όλα αυτά μαζί θα συμβούν στις ημέρες του Κυρίου. Διότι, στην αρχή ολόκληρης της προφητείας αναφέρει: «Ιδού, έρχονται ημέρες του Κυρίου», και θα συμβούν τα εξής. Ποια είναι άραγε αυτά, αν όχι η πολιορκία της Ιερουσαλήμ και η μετάβαση του Κυρίου στο όρος των Ελαιών, και το «θα είναι παρών ο Κύριος» και τα όσα συνέβησαν κατά την ημέρα του πάθους του, και το «ζωντανό ύδωρ» που έρρευσε σε ολόκληρη την οικουμένη, και, επιπλέον όλων αυτών, η βασιλεία του Κυρίου που κυβερνά όλα τα έθνη, «και το όνομά του ένα, το οποίο γεμίζει όλη τη γη», την έκβαση των οποίων εξετάσαμε ήδη συνοπτικά;

Είναι δε προφανές πώς από την προσωνυμία του Χριστού του Θεού το όνομα των Χριστιανών γέμισε ολόκληρη την οικουμένη· αυτό ακριβώς φανερώνει και ο λόγος που αναφέρει: «και το όνομά Του είναι ένα, το οποίο περικυκλώνει όλη τη γη και την έρημο». Και σε εσένα, όταν βρεις τον χρόνο εξετάζοντας ενδελεχώς κάθε λέξη, θα δοθεί η ευκαιρία να μελετήσεις εκτενώς τα νοήματα. 〈Από τον Βαρούχ〉. «Ποιος ανέβηκε στον ουρανό και την πήρε» (εννοεί δε τη σοφία), «και την κατέβασε από τα σύννεφα; Ποιος πέρασε πέρα από τη θάλασσα και τη βρήκε, και θα την φέρει αντί εκλεκτού χρυσού; Δεν υπάρχει κανείς που να γνωρίζει την οδό της, ούτε κανείς που να συλλογίζεται το μονοπάτι της. Αλλά Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα τη γνωρίζει, την ανακάλυψε με τη σύνεσή Του· Εκείνος που την κατασκεύασε για τον αιώνιο χρόνο, την γέμισε με τετράποδα ζώα· Εκείνος που αποστέλλει το φως και αυτό πορεύεται, το κάλεσε, και υπάκουσε σε Αυτόν με τρόμο· και οι αστέρες έλαμψαν στις σκοπιές τους και ευφράνθηκαν· τους κάλεσε, και είπαν: "Είμαστε παρόντες"· έλαμψαν με ευφροσύνη για Εκείνον που τους δημιούργησε. Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα υπολογιστεί συγκριτικά με Αυτόν. Ανακάλυψε κάθε οδό της γνώσης, και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο Του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο Του. Μετά από αυτά, εμφανίστηκε πάνω στη γη, και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.» Δεν χρειάζεται να προσθέσουμε τίποτα στα θεία αυτά λόγια, τα οποία ξεκάθαρα τεκμηριώνουν το ζήτημα. 〈Από τον Ησαΐα〉. «Όραση σχετικά με την Αίγυπτο.»

Και πάλι, μετά από άλλα, κηρύττει με μεγαλύτερη σαφήνεια την έσχατη πολιορκία της Ιερουσαλήμ, λέγοντας: «Ιδού, έρχονται ημέρες του Κυρίου, και τα λάφυρά σου θα μοιραστούν μέσα σου· και θα συγκεντρώσω όλα τα έθνη εναντίον της Ιερουσαλήμ για πόλεμο, και η πόλη θα κυριευθεί και οι οικίες θα λεηλατηθούν, και οι γυναίκες θα βεβηλωθούν, και το μισό της πόλεως θα οδηγηθεί σε αιχμαλωσία, οι δε υπόλοιποι του λαού μου δεν θα εξολοθρευθούν από την πόλη. Και θα εξέλθει ο Κύριος και θα παραταχθεί εναντίον εκείνων των εθνών, όπως την ημέρα της παρατάξεώς του σε ημέρα πολέμου. Και θα σταθούν τα πόδια του κατά την ημέρα εκείνη πάνω στο όρος των Ελαιών, που βρίσκεται απέναντι από την Ιερουσαλήμ.» Έπειτα, μετά από άλλα ενδιάμεσα, αναφέρει: «Και θα είναι ο Κύριος ένας, και το όνομά του ένα, περικυκλώνοντας όλη τη γη και την έρημο». Και πάλι, μετά από άλλα, ολοκληρώνοντας το βιβλίο της προφητείας, προαναγγέλλει την κλήση των εθνών με αυτά τα λόγια: «Και όσοι απομείνουν από όλα τα έθνη που ήλθαν εναντίον της Ιερουσαλήμ, θα αναβαίνουν κάθε χρόνο για να προσκυνήσουν τον Βασιλέα, Κύριο Παντοκράτορα, και για να εορτάσουν την εορτή της Σκηνοπηγίας. Και θα συμβεί, όσοι από όλες τις φυλές της γης δεν αναβούν στην Ιερουσαλήμ για να προσκυνήσουν τον Βασιλέα, Κύριο Παντοκράτορα, και αυτοί θα προστεθούν σε εκείνους».

Ποτέ άλλοτε λοιπόν, παρά μόνο μετά την παρουσία του Σωτήρος μας και μέχρι την εποχή μας, δεν έπαθαν όλες οι φυλές του ιουδαϊκού έθνους δεινά άξια θρήνων και κοπετών εξαιτίας της πληγής που τους βρήκε από τον Θεό, εξαιτίας της οποίας παραδόθηκε η μητρόπολή τους σε αλλόφυλα έθνη και κατασκάφηκε ο Ναός, ενώ οι ίδιοι εκδιώχθηκαν από τη χώρα τους, υπηρετώντας ως δούλοι τους εχθρούς σε εχθρική γη. Εξαιτίας αυτών των γεγονότων, όλος ο οίκος τους και κάθε ψυχή τους ακόμη και σήμερα υπόκειται σε θρήνους. Γι' αυτό λέει η προφητεία: «και θα θρηνήσει» η κάθε φυλή ξεχωριστά, «η φυλή του οίκου Δαβίδ χωριστά, και οι γυναίκες τους χωριστά», και όσα ακολουθούν αυτά. Αλλά ποιες ημέρες υπήρξαν μετά τους χρόνους του Ζαχαρία, κατά τις οποίες διαμοιράστηκαν τα λάφυρα της Ιερουσαλήμ και συγκεντρώθηκαν όλα τα έθνη εναντίον της για πόλεμο, και αλώθηκε η πόλη, λεηλατήθηκαν τα σπίτια, ατιμάστηκαν οι γυναίκες και οδηγήθηκαν στην αιχμαλωσία, ενώ συγχρόνως και ταυτόχρονα ο Κύριος, συμμαχώντας με τα έθνη που πολεμούσαν την Ιερουσαλήμ, παρατάχθηκε μαζί τους; Ή πότε στάθηκαν «τα πόδια του» «στο όρος των Ελαιών»; Ή πότε έγινε «ο Κύριος βασιλιάς σε όλη τη γη», ο Ίδιος ως ο ένας και μοναδικός Κύριος σε όλους τους ανθρώπους, «και το όνομά του ένα, περιβάλλοντας όλη τη γη και την έρημο»;

«εκείνη την ημέρα δεν θα υπάρχει φως, αλλά ψύχος και πάγος θα υπάρξουν για μία ημέρα. Και η ημέρα εκείνη θα είναι γνωστή στον Κύριο, και δεν θα είναι ούτε ημέρα ούτε νύχτα, και προς το εσπέρας θα υπάρξει φως. Και εκείνη την ημέρα θα εξέλθει ζωντανό νερό από την Ιερουσαλήμ, το μισό από αυτό προς την πρώτη θάλασσα, και το μισό προς την έσχατη θάλασσα, κατά το θέρος και κατά την άνοιξη θα γίνεται έτσι. Και θα είναι ο Κύριος βασιλιάς σε όλη τη γη· εκείνη την ημέρα θα υπάρχει ένας Κύριος, και το όνομά του ένα, το οποίο θα περικυκλώνει όλη τη γη και την έρημο.» Και αυτά εκπληρώνονταν κατά την παρουσία του Σωτήρα μας, την οποία πραγματοποίησε, είτε μαζί με τους ιερούς αποστόλους και μαθητές του, είτε μαζί με τους αγίους του, κάποιες θείες δυνάμεις και ασώματα πνεύματα, τους αγγέλους και τους λειτουργούς του, για τους οποίους έχει γραφτεί στα ιερά ευαγγέλια ότι «προσήλθαν σε αυτόν άγγελοι και τον διακονούσαν». Κατά την ημέρα εκείνη (διότι έτσι συνηθίζει να ονομάζει η Αγία Γραφή όλο τον χρόνο της παραμονής του ανάμεσα στους ανθρώπους) εκπληρώνονταν, μαζί με τις άλλες προφητείες, και όσα είχαν προφητευθεί στο προκείμενο χωρίο, όταν κατά τον καιρό του πάθους του «από την έκτη ώρα σκοτάδι έπεσε σε όλη τη γη μέχρι την ένατη ώρα». Γι' αυτό λέει η προφητεία: «εκείνη την ημέρα δεν θα υπάρχει φως», και πάλι: «και δεν θα είναι ημέρα ούτε νύχτα, και προς το εσπέρας θα υπάρξει φως». Μέσα από αυτά, θεωρώ καταφανέστατα...

Και πόση ωφέλεια υπήρξε σε όσους γεύτηκαν το ζωντανό και λογικό νάμα, το παρουσιάζει στη συνέχεια διδάσκοντας, ότι εκείνοι που ήπιαν από αυτό, αφού απαρνήθηκαν τους πολλούς πονηρούς δαίμονες που κυριαρχούσαν άλλοτε επάνω τους, ομολογούν τον έναν Κύριο και δικό τους βασιλιά, και πώς ο Κύριος, που προηγουμένως ήταν γνωστός μόνο στους Εβραίους, θα γίνει βασιλιάς όλων των εθνών από ολόκληρη τη γη που πίστεψαν σε αυτόν, και «το όνομά του θα είναι ένα, και θα περικυκλώσει όλη τη γη και την έρημο». Ποιος δεν θα εκπλησσόταν βλέποντας αυτό ακριβώς το γεγονός; Πράγματι, από την ονομασία του Χριστού (διότι αυτός ήταν ο Χριστός, ο Κύριος), το όνομα των Χριστιανών περικύκλωσε κάθε τόπο, πόλη και χώρα, ακόμη και τα έθνη που κατοικούν στις ερήμους και στα πέρατα της γης, σύμφωνα με τα θεσπίσματα της προφητείας. 〈Από τον Ψαλμό 21〉. «Εις το τέλος, υπέρ της εωθινής αντιλήψεως. Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με· γιατί με εγκατέλειψες; Μακριά από τη σωτηρία μου είναι τα λόγια των παραπτωμάτων μου. Θεέ μου, θα κράζω την ημέρα προς εσένα και δεν θα με εισακούσεις; Και τη νύχτα, και τούτο δεν θα θεωρηθεί σε μένα ως άνοια. Εσύ όμως κατοικείς στα άγια, εσύ που είσαι ο έπαινος του Ισραήλ. Σε εσένα στήριξαν τις ελπίδες τους οι πατέρες μας· ήλπισαν και τους ελευθέρωσες. Προς εσένα έκραξαν και σώθηκαν, σε εσένα ήλπισαν και δεν ντροπιάστηκαν. Εγώ όμως είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος, όνειδος των ανθρώπων και εξουθένωμα του λαού».

Αλλά το ότι αυτά ισχύουν έτσι και όχι διαφορετικά, γίνεται πιστευτό και κηρύσσεται από όλους τους πιστούς. Διότι, σε ποιον θα εναποτεθούν τα έργα της Πρόνοιας για τα επίγεια, και πώς θα κυβερνηθούν τα ζητήματά μας και η διεξαγωγή της ζωής μας, εάν τα πέρατα της γης δεν βρίσκονται στο χέρι Του; Τα οποία εξουσιάζονται και διοικούνται όχι μόνο υπό την ιδιότητά Του ως Θεού, αλλά και υπό του ιδίου ως ανθρώπου, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί: «Θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομία σου, και ως κτήση σου τα πέρατα της γης»· και, «Θα είναι ο Κύριος βασιλιάς σε όλη τη γη»· και, «Ιδού, ο βασιλιάς σου έρχεται σε σένα πράος» (αυτό ειπώθηκε στην Ιερουσαλήμ), «και δίκαιος και σωτήρας»· και, «Θα βασιλεύσει ο Κύριος στο μέσον σου»· και, «Θα βασιλεύσει ο Κύριος στο όρος Σιών από τώρα και εις τον αιώνα».

Διότι ο Κύριος θα αναδειχθεί βασιλιάς σε όλη τη γη. Κατά την ημέρα εκείνη θα υπάρχει ένας Κύριος και το όνομά του θα είναι ένα, περιβάλλοντας όλη τη γη. Διότι μέσα από αυτά και όσα αναφέρονται στη συνέχεια, μας προανήγγειλε εν πνεύματι όχι μόνο εκείνους από τον ιουδαϊκό λαό που δέχθηκαν τον ευαγγελικό λόγο, αλλά και τα πλήθη των εθνών, τα οποία κάποτε αγνοούσαν τον Δεσπότη και Κύριο των πάντων, ότι δηλαδή θα δεχθούν την ακτίνα της θεογνωσίας και θα αποστραφούν την απάτη των ειδώλων. Ποιος τόπος, άραγε, θα μείνει αμέτοχος της δόξας του Θεού, εφόσον μάλιστα τώρα, περισσότερο από πριν, αληθεύει το ρητό: «Ο ουρανός και ολόκληρη η γη είναι πλήρη από τη δόξα του»; Είτε αναφέρει κανείς την Ελλάδα είτε τη χώρα των βαρβάρων, είτε αναφερθεί στους Ιταλούς και τους Γερμανούς, τους Κέλτες και τους Βρετανούς, είτε φθάσει στους Λίβυες και στη χώρα των Αιγυπτίων, είτε επισκεφθεί τους Άραβες, τους Πέρσες και τους Αιθίοπες, είτε τους Ινδούς και τους Σκύθες, και σε κάθε άκρη της οικουμένης, σε ολόκληρη την ήπειρο και τη θάλασσα, θα βρει το όνομα του Χριστού να δοξάζεται και να προσκυνείται.