Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής – Ἀπορίαι πρὸς Θωμᾶν

Καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον ἐνήργει τὰ ἀνθρώπου, τὴν τῶν στοιχείων ἀπαθῶς καινοτομήσας φύσιν ταῖς βάσεσι. Καὶ δηλοῖ σαφῶς ὕδωρ ἄστατον, ὑλικῶν καὶ γεηρῶν ποδῶν ἀνέχον βάρος, καὶ μὴ ὑπεῖκον, ἀλλ’ ὑπερφυεῖ δυνάμει πρὸς τὸ ἀδιάχυτον συνιστάμενον, εἴπερ ἀληθῶς ἀβρόχοις ποσὶ, σωματικὸν ὄγκον ἔχουσι καὶ ὕλης βάρος, τὴν ὑγρὰν καὶ ἄστατον οὐσίαν μεταβατικῶς ἐπεπόρευτο, περιπατῶν ἐπὶ θαλάσσης ὡς ἐπ’ ἐδάφους, καὶ τῇ δυνάμει τῆς ἑαυτοῦ θεότητος ἀχωρίστως διὰ τῆς μεταβάσεως συνεκφαίνων τῆς οἰκείας σαρκὸς τὴν κατὰ φύσιν ἐνέργειαν, εἴπερ φύσει ταύτης ἡ μεταβατικὴ καθέστηκε κίνησις, ἀλλ’ οὐ τῆς ἡνωμένης αὐτῇ καθ’ ὑπόστασιν ὑπεραπείρου καὶ ὑπερουσίου θεότητος.

Ἅπαξ γὰρ ἀνθρωπικῶς οὐσιωθεὶς ὁ ὑπερούσιος Λόγος, μετὰ τῆς ἀνθρωπίνης οὐσίας ἀμείωτον εἶχεν ὡς ἰδίαν αὐτοῦ, καὶ τὴν γενικῶς αὐτὸν ὡς ἄνθρωπον χαρακτηρίζουσαν τῆς οὐσίας κίνησιν, πᾶσιν οἷς ὡς ἄνθρωπος ἐνήργει φυσικῶς εἰδοποιουμένην, εἴπερ ἀληθῶς γέγονεν ἄνθρωπος, ἀναπνέων, λαλῶν, βαδίζων, χεῖρας κινῶν, προσφυῶς ταῖς αἰσθήσεσι χρώμενος εἰς ἀντίληψιν τῶν αἰσθητῶν, πεινῶν, διψῶν, ἐσθίων, ὑπνῶν, κοπιῶν, δακρύων, ἀγωνιῶν, καίτοι δύναμις ὢν αὐθυπόστατος, καὶ τὰ λοιπὰ πάντα, οἷς, αὐτουργικῶς ψυχῆς δίκην φυσικῶς τὸ συμφυὲς σῶμα κινούσης, τὴν προσληφθεῖσαν φύσιν κινῶν, ὡς αὐτοῦ καὶ γενομένην ἀληθῶς καὶ λεγομένην, ἢ κυρίως εἰπεῖν, αὐτὸς δίχα τροπῆς τοῦθ’ ὅπέρ ἐστι πραγματικῶς ἡ φύσις γενόμενος, ἀφαντασιάστως τὴν ὑπὲρ ἡμῶν οἰκονομίαν πεπλήρωκεν.

Οὐκ ἀνεῖλεν οὖν τὴν συστατικὴν τῆς προσληφθείσης οὐσίας ἐνέργειαν, ὥσπερ οὐ δ’ αὐτὴν τὴν οὐσίαν ὁ διδάσκαλος εἰπών· Ὑπὲρ οὐσίαν οὐσιώθη, καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον ἐνήργει τὰ ἀνθρώπου, ἀλλ’ ἔδειξεν ἐπ’ ἀμφοῖν τὴν καινότητα τῶν τρόπων, ἐν τῇ μονιμότητι τῶν φυσικῶν σωζομένην λόγων, ὧν χωρὶς, οὐδὲν τῶν ὄντων ἐστὶν ὅπέρ ἐστιν.

Εἰ δὲ φῶμεν ὡς τῆς μὲν προσληφθείσης οὐσίας θέσις, τῆς δὲ συστατικῆς αὐτῆς ἐνεργείας ἀφαίρεσις, ἡ καθ’ ὑπεροχήν ἐστιν ἀπόφασις, τίνι λόγῳ τὴν αὐτὴν ἐπ’ ἀμφοῖν ἴσως τεθεῖσαν, τῆς μὲν, ὕπαρξιν, τῆς δὲ, πάντως ἀναίρεσιν σημαίνουσαν δείξομεν;

Ἢ πάλιν, ἐπείπερ οὐκ αὐτοκίνητος ἡ προσληφθεῖσα φύσις ἐστὶν, ὑπὸ τῆς ἡνωμένης αὐτῇ καθ’ ὑπόστασιν ἀληθῶς κινουμένη θεότητος, τὴν συστατικὴν αὐτῆς ἀφαιρούμεθα κίνησιν, μὴ δ’ αὐτὴν τὴν οὐσίαν ὁμολογήσωμεν, οὐκ αὐθυπόστατον φανεῖσαν, τουτέστι καθ’ ἑαυτὴν, ἀλλ’ ἐν αὐτῷ τῷ κατ’ ἀλήθειαν αὐτὴν οὐσιωθέντι θεῷ Λόγῳ τὸ εἶναι λαβοῦσαν, ἴσην ἐπ’ ἀμφοῖν τὴν αἰτίαν ἔχοντες τῆς παραιτήσεως· ἢ καὶ τὴν κίνησιν τῇ φύσει συνομολογήσωμεν, ἧς χωρὶς, οὐ δὲ φύσις ἐστὶ, γινώσκοντες ὡς ἕτερος μὲν ὁ τοῦ εἶναι λόγος ἐστὶν, ἕτερος δὲ ὁ τοῦ πῶς εἶναι τρόπος, ὁ μὲν, τὴν φύσιν, ὁ δὲ, τὴν οἰκονομίαν πιστούμενος, ὧν ἡ σύνοδος, τὸ μέγα τῆς ὑπερφυοῦς Ἰησοῦ φυσιολογίας ποιησαμένη μυστήριον, σωζομένην ἔδειξεν ἐν ταυτῷ τὴν διαφορὰν τῶν ἐνεργειῶν καὶ τὴν ἕνωσιν, τὴν μὲν, ἀδιαιρέτως ἐν τῷ φυσικῷ θεωρουμένην λόγῳ τῶν ἡνωμένων, τὴν δὲ, ἀσυγχύτως ἐν τῷ μοναδικῷ γνωριζομένην τρόπῳ τῶν γινομένων.

Τί γὰρ καὶ τίς, ποῦ τε καὶ πῶς φύσις ἔσται, συστατικῆς ἔρημος γενομένη δυνάμεως; Τὸ γὰρ καθόλου μηδεμίαν ἔχον δύναμιν, οὔτε ἐστὶν, οὔτε τί ἐστιν, οὔτε ἔστι τίς αὐτοῦ παντελῶς θέσις, φησὶν ὁ πολὺς οὗτος διδάσκαλος. Εἰ δὲ τούτων λόγος οὐδεὶς, εὐσεβῶς ὁμολογεῖσθαι χρὴ τάς τε τοῦ Χριστοῦ φύσεις ὧν αὐτὸς ὑπόστασις ἦν, καὶ τὰς αὐτοῦ φυσικὰς ἐνεργείας ὧν αὐτὸς ἕνωσις ἦν ἀληθὴς κατ’ ἄμφω τὰς φύσεις, εἴπερ ἑαυτῷ προσφυῶς, μοναδικῶς ἤγουν ἑνοειδῶς ἐνεργῶν, καὶ διὰ πάντων ἀχωρίστως τῇ θεϊκῇ δυνάμει συνεκφαίνων τῆς οἰκείας σαρκὸς τὴν ἐνέργειαν. Πῶς γὰρ ἔσται φύσει θεὸς, καὶ φύσει πάλιν ἄνθρωπος ὁ αὐτὸς, οὐκ ἔχων ἀνελλιπῶς τὸ φύσει κατ’ ἄμφω πεφυκός; Τί τε καὶ τίς ὑπάρχων γνωσθήσεται, μὴ πιστούμενος οἷς ἐνήργει φυσικῶς, ὅπέρ ἐστι μὴ τρεπόμενον;

Πῶς δὲ πιστώσεται, καθ’ ἓν τῶν ἐξ ὧν, ἐν οἷς τε καὶ ἅπέρ ἐστιν ἀκίνητος μένων καὶ ἀνενέργητος; Ὑπὲρ οὐσίαν οὖν οὐσιώθη, γενέσεως ἀρχὴν καὶ γεννήσεως ἑτέραν τῇ φύσει δημιουργήσας, συλληφθεὶς μὲν, σπορὰ τῆς οἰκείας σαρκὸς, τεχθεὶς δὲ, σφραγὶς τῆς παρθενίας τῇ τεκούσῃ γενόμενος, καὶ τῶν ἀμίκτων ἐπ’ αὐτῆς τὴν ἀντίφασιν δείξας συναληθεύουσαν. Ἡ γὰρ αὐτὴ καὶ παρθένος καὶ μήτηρ, καινοτομοῦσα τὴν φύσιν τῇ συνόδῳ τῶν ἀντικειμένων, εἴπερ τῶν ἀντικειμένων παρθενία καὶ γέννησις, ὧν ἐκ φύσεως οὐκ ἄν τις ἐπινοηθήσεται σύμβασις. Διὸ καὶ θεοτόκος ἀληθῶς ἡ Παρθένος, ὑπερφυῶς δίκην σπορᾶς συλλαβοῦσα τὲ καὶ τεκοῦσα τὸν ὑπερούσιον Λόγον, ἐπείπερ τοῦ σπαρέντος τὲ καὶ συλληφθέντος, κυρίως ἡ τίκτουσα, μήτηρ.

Καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον ἐνήργει τὰ ἀνθρώπου, κατ’ ἄκραν ἕνωσιν δίχα τροπῆς συμφυεῖσαν δεικνὺς τῇ θεϊκῇ δυνάμει τὴν ἀνθρωπίνην ἐνέργειαν, ἐπειδὴ καὶ ἡ φύσις ἀσυγχύτως ἑνωθεῖσα τῇ φύσει, δι’ ὅλου περικεχώρηκεν, μηδὲν ἀπόλυτον παντάπασιν ἔχουσα, καὶ τῆς ἡνωμένης αὐτῇ καθ’ ὑπόστασιν κεχωρισμένον θεότητος. Ὑπὲρ ἡμᾶς γὰρ ἀληθῶς τὴν ἡμῶν οὐσίαν οὐσιωθεὶς ὁ ὑπερούσιος Λόγος, συνῆψε τῇ καταφάσει τῆς φύσεως, καὶ τῶν αὐτῆς φυσικῶν καθ’ ὑπεροχὴν τὴν ἀπόφασιν, καὶ γέγονεν ἄνθρωπος, τὸν ὑπὲρ φύσιν τοῦ πῶς εἶναι τρόπον ἔχων συνημμένον τῷ τοῦ εἶναι λόγῳ τῆς φύσεως, ἵνα καὶ τὴν φύσιν πιστώσηται τῇ τῶν τρόπων καινότητι μὴ δεχομένην κατὰ τὸν λόγον ἀλλοίωσιν, καὶ δείξῃ τὴν ὑπεράπειρον δύναμιν, ὡσαύτως κἀν τῇ τῶν ἐναντίων γενέσει γνωριζομένην.

Ἀμέλει ἐξουσίᾳ, γνώμης ἔργα πεποιηκὼς τὰ πάθη τῆς φύσεως, ἀλλ’ οὐχ’ ὡς ἡμεῖς ἀνάγκης ἀποτελέσματα φυσικῆς, ἔμπαλιν ἢ ἐφ’ ἡμῶν ἔχει, τὸ καθ’ ἡμᾶς φύσει παθητὸν διεξῆλθεν, ἐξουσίᾳ, γνώμῃ κινητὸν δείξας ἐφ’ ἑαυτοῦ τὸ πεφυκὸς ἐφ’ ἡμῶν εἶναι γνώμης κινητικὸν, ὅπερ τοῖς ἑξῆς σαφηνίζων φησὶν ὁ διδάσκαλος·

Τί ἄν τις τὰ λοιπὰ πάμπολλα ὄντα διέλθοι, δι’ ὧν ὁ θείως ὁρῶν ὑπὲρ νοῦν γνώσεται καὶ τὰ ἐπὶ τῇ φιλανθρωπίᾳ τοῦ Ἰησοῦ καταφασκόμενα, δύναμιν ὑπεροχικῆς ἀποφάσεως ἔχοντα; Τὰ γὰρ τῆς φύσεως πάντα μετὰ τῆς φύσεως κατὰ σύλληψιν ἄρρητον ὑποδὺς ὁ ὑπερούσιος Λόγος, οὐδὲν εἶχεν ἀνθρώπινον φυσικῷ λόγῳ καταφασκόμενον, ὃ μὴ καὶ θεῖον ἦν, τρόπῳ τῷ ὑπὲρ φύσιν ἀποφασκόμενον, ὧν ὑπὲρ νοῦν ὡς ἀναπόδεικτος ὑπῆρχεν ἡ γνῶσις, μόνην κατάληψιν ἔχουσα τὴν πίστιν τῶν γνησίως τὸ τοῦ Χριστοῦ σεβαζομένων μυστήριον, οὗτινος ὥσπερ συνοπτικὸν τὸν λόγον ἀποδιδοὺς φησίν· Καὶ γὰρ ἵνα συνελόντες εἴπωμεν, οὐ δὲ ἄνθρωπος ἦν, ὅτι φύσει τῆς κατὰ φύσιν ἀνάγκης ἄνετος ἦν, τῷ καθ’ ἡμᾶς οὐχ’ ὑπαχθεὶς θεσμῷ τῆς γενέσεως, οὐχ’ ὡς μὴ ἄνθρωπος, ὅτι κατ’ οὐσίαν ὅλην ἀληθῶς ἄνθρωπος ἦν, φύσει τῶν καθ’ ἡμᾶς φυσικῶν ἀνεχόμενος, ἀλλ’ ὡς ἐξ ἀνθρώπων, ἐπείπερ ἡμῖν ὁμοούσιος ἦν, ὅπερ ἡμεῖς κατὰ φύσιν ἄνθρωπος ὢν, ἀνθρώπων ἐπέκεινα, καινότητι τρόπων ὅπερ οὐχ’ ἡμεῖς τὴν φύσιν περιγράφων, καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον ἀληθῶς ἄνθρωπος γεγονὼς, τοὺς ὑπὲρ φύσιν τρόπους καὶ τοὺς κατὰ φύσιν λόγους ἀλυμάντως ἀλλήλοις ἔχων συνημμένους, ὧν ἀμήχανος ἡ σύμβασις ἦν, αὐτὸς ᾧ μηδέν ἐστιν ἀμήχανον, ἀληθὴς γενόμενος ἕνωσις, μηδετέρῳ τὸ παράπαν ὧν ὑπόστασις ἦν, θατέρου κεχωρισμένως ἐνεργῶν, δι’ ἑκατέρου δὲ μᾶλλον πιστούμενος θάτερον, εἴπερ ἄμφω κατ’ ἀλήθειαν ὤν.