Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής – Ἐπιστολὴ πρὸς Νίκανδρον ἐπίσκοπον

Ἀλλ’ οὐ διὰ τοῦτο, μὴ γένοιτο, τὰς τῶν θεοφόρων Πατέρων περὶ αὐτῶν, φημὶ τῶν ἐνεργειῶν, μοναδικὰς ἐξαρνούμεθα, τήν τε τοῦ λεχθέντος θεοφάντορος ἁγίου Διονυσίου Θεανδρικὴν ἐνέργειαν, καὶ τὴν Κυρίλλου τοῦ σοφοῦ μίαν τε καὶ συγγενῆ δι’ ἀμφοῖν ἐπιδεδειγμένην ἐνέργειαν. Αὗται μὲν γὰρ διὰ τὴν ἕνωσιν, καὶ τὴν πρὸς ἀλλήλας διόλου τῶν φυσικῶν ἐνεργειῶν συμφυΐαν, εὐσεβῶς αὐτοῖς ἐκηρύχθησαν· ὥσπερ καὶ αἱ δυϊκαί, διὰ τὴν οὐσιώδη καὶ φυσικὴν τούτων διαφοράν. Ἡ γὰρ Θεανδρικὴ τῆς θείας ὁμοῦ καὶ ἀνδρικῆς ἐνεργείας ὑπάρχει περίληψις. Κατάλληλον γὰρ ὁ διδάσκαλος ἐπινοήσας φωνήν, ἑκατέραν, ὡς ἔφην, τῇ προφορᾷ συλλαμβάνουσαν, καὶ ταύτην μοναδικῶς ἐκφωνήσας, τὴν διπλῆν, τοῦ διπλοῦ τὴν φύσιν, ἐνέργειαν περιφραστικῶς παρεδήλωσεν.

Ἐπειδὴ γὰρ πρότερον ἔφησεν, Οὐ κατὰ Θεὸν τὰ θεῖα δράσας, ὅτι μὴ γυμνὸς ὑπῆρχε Θεός· ἀλλὰ δράσας μὲν φύσει τὰ θεῖα· Θεὸς γὰρ ἦν κατὰ φύσιν· διὰ σαρκὸς δέ, τῆς αὐτῷ καθ’ ὑπόστασιν ἡνωμένης· οὐ τὰ ἀνθρώπινα κατὰ ἄνθρωπον, ὅτι μὴ ἄνθρωπος ὑπῆρχε ψιλός· ἀλλὰ δράσας μὲν φυσικῶς τὰ ἀνθρώπινα· φύσει γὰρ ἄνθρωπος ἦν· κατ’ ἐξουσίαν δὲ θεϊκήν, ἀλλ’ οὐκ ἀνάγκῃ τινὶ καὶ βίᾳ καθ’ ἡμᾶς φυσικῇ πρὸς τὸ πράττειν ἀγόμενος, συνέπλεξε τήν τε θείαν ἅμα καὶ ἀνδρικὴν τοῦ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ἐνέργειαν· ὡς μηδετέραν τῆς ἑτέρας οὖσαν χωρίς, ἀλλ’ ἐν ἀλλήλαις τε καὶ δι’ ἀλλήλων συμφυῶς γνωριζομένας, διὰ τὴν ἄλυτον ἕνωσιν· καὶ μοναδικῇ φωνῇ συλλαβὼν ἄμφω, περιφραστικῶς ἀνεκήρυξεν. Ἵνα τῷ μὲν δρᾶσαι τά τε θεῖα καὶ ἀνθρώπινα εἰπεῖν· εἰ καὶ μὴ κατὰ Θεόν, μήτε μὴν κατὰ ἄνθρωπον· ὅτι μὴ γυμνός, ὡς ἔφην, Θεός, μήτε ψιλὸς ἄνθρωπος ἦν· ὅμως δὲ κατ’ ἀλήθειαν δρᾶσαι, τὴν τῶν φυσικῶν ἐνεργειῶν οὐσιώδη πιστώσηται διαφοράν· τῷ δὲ συλλαβεῖν ταύτας, καὶ τῇ προσφόρῳ φωνῇ συνοπτικῶς ἐξειπεῖν διὰ τῆς Θεανδρικῆς ἐνεργείας, τὴν τούτων ἀδιάσπαστον ἕνωσιν ἐκδιδάξῃ.

Καὶ ἡ Κυρίλλου δὲ τοῦ σοφοῦ μία τε καὶ συγγενὴς δι’ ἀμφοῖν ἐπιδεδειγμένη ἐνέργεια, τῆς τοῦ μεγάλου τούτου Πατρὸς μεγίστης ἔχεται διανοίας. Τὴν γὰρ τῶν φυσικῶν ἐνεργειῶν καὐτὸς συμφυΐαν καὶ ἕνωσιν δι’ αὐτῆς ἐκπαιδεύει. Θέλων γὰρ δεῖξαι καὶ ὁ πανεύφημος οὗτος ἀνήρ, ὡς ἥ τε σὰρξ Θεός, καὶ ἡ κατ’ αὐτὴν οὐσιώδης ἐνέργεια, θεία τῇ πρὸς τῇ φύσει Θεὸν Λόγον ἑνώσει γεγένηται, καὶ τὰ ὑπὲρ ἄνθρωπον ἐνήργει, μὴ ἐκστᾶσα τούτου, οὗπερ ἦν κατὰ φύσιν· ὥσπερ οὖν καὶ αὐτὸς ὁ Λόγος τῇ ταύτης προσλήψει δι’ ἡμᾶς ἑκουσίως γέγονεν ἄνθρωπος, τὰ κατὰ ἄνθρωπον ἐνεργῶν· καίπερ ὑπάρχων φύσει Θεός, διαγορεύει τοῦτον, μὴ παντουργῷ προστάγματι μόνον ἰᾶσθαι καὶ ζωοποιεῖν, ὡς μὴ Θεὸν ὄντα γυμνόν· ἀλλὰ συνεργάτιν ὥσπερ τινά, πρὸς τοῦτο δὴ μάλιστα, τὴν ἁγίαν αὐτοῦ σάρκα λαμβάνειν ἐπείγεσθαι· καὶ ζωοποιεῖν καὶ θεραπεύειν δι’ αὐτῆς καὶ τῆς κατ’ αὐτὴν ἁφῆς καὶ φωνῆς· ἵνα ταύτην δεικνύῃ ζωοποιεῖν δυναμένην, διὰ τὸ πρὸς αὐτὴν ἐν τῇ ἑνώσει γενέσθαι· καὶ αὐτοῦ τοῦ φύσει ζωογονοῦντος τὰ σύμπαντα, καὶ οὐχ ἕτερον σάρκα κυρίως ὑπάρχειν.

Διὸ καὶ μίαν αὐτοῦ καὶ αὐτῆς, φημὶ τῆς ἁγίας σαρκὸς καὶ συγγενῆ δι’ ἀμφοῖν ἐπιδεικνύει ἐνέργειαν· μίαν μέν, τῇ ἑνώσει· συγγενῆ δὲ πάλιν, τοῖς μέρεσιν· ὡς τὴν αὐτὴν οὖσαν, ἔν τε παντουργῷ προστάγματι, καὶ ἁφῇ τῆς ἁγίας σαρκός· δι’ ἀμφοῖν γάρ, ὡς Θεός, ὁ Λόγος, ταύτην σαφῶς ἐπεδείκνυτο· δεικνὺς τῷ καὶ δι’ αὐτῆς ζωοποιεῖν, ὡς καὶ αὐτὴ γέγονεν δι’ ὅλου ζωοποιός· καθάπερ καὶ πῦρ διὰ σιδήρου καῖον, ἑνώσει τῇ πρὸς αὐτὸν καυστικὸν ἀποφαίνει τὸν σίδηρον· ὡς εἶναι λοιπὸν διὰ τοῦτο μὴ τοῦ πυρὸς κατὰ φύσιν μόνον τὴν καῦσιν, ἀλλὰ καὐτοῦ τοῦ σιδήρου διὰ τὴν ἕνωσιν καὶ τὴν ἐν τοῖς θαύμασι θείαν τοῦ Λόγου πάλιν ἐνέργειαν, μὴ τοῦ αὐτοῦ μόνον διὰ τὴν φύσιν ὑπάρχειν, ἀλλὰ καὐτῆς τῆς ἁγίας σαρκός, διὰ τὴν πρὸς αὐτὴν καθ’ ὑπόστασιν ἕνωσιν· συνεργάτιν γὰρ ἑαυτοῦ ταύτην ἐν τοῖς θείοις παρελάμβανεν, ᾗ φησιν ὁ διδάσκαλος, ὥσπερ καὶ ψυχὴ τὸ ἴδιον σῶμα, πρὸς τὴν τῶν οἰκείων ἔργων ἐκπλήρωσιν. Αὕτη γοῦν ἡ μία καὶ συγγενὴς δι’ ἀμφοῖν ἐπιδεδειγμένη ἐνέργεια, τῶν κατὰ φύσιν ἐνεργειῶν δηλοῦσα τὴν ἕνωσιν· τὸ ἑτερογενὲς τούτων καὶ δυϊκόν, καθάπερ καὶ ἡ Θεανδρικὴ ἐνέργεια, δι’ ἑαυτῆς κυρίως σημαίνει τῷ πρὸς ἄμφω τὰ μέρη, τῶν ἐξ ὧν καὶ ἐν οἷς ὁ εἷς καὶ μόνος ἐγνωρίζετο σεσαρκωμένος Λόγος, ἀναφέρεσθαι· καὶ ἀμφοτέρων ὑπάρχειν, ὡς δι’ ἀμφοῖν, τοῦ τε παντουργοῦ προστάγματος, καὶ τῆς ἁφῆς τῆς ἁγίας σαρκὸς ἐπιδεδειγμένη.

Οὐ δεῖ δὲ τῷ συγγενεῖ ξενίζεσθαι παντελῶς· ἐπί τε γὰρ ὁμοουσίων καὶ ἑτεροουσίων λέλεκται τοῖς ἁγίοις Πατράσι τὸ συγγενές· καὶ μάρτυς ὁ Θεολόγος καὶ μέγας Γρηγόριος, περὶ ψυχῆς λέγων οὕτως ἐν τῷ εἰς Καισάριον τὸν αὐτοῦ ἀδελφὸν Ἐπιταφίῳ λόγῳ, Μικρὸν δὲ ὕστερον καὶ τὸ συγγενὲς σαρκίον ἀπολαβοῦσα, ᾧ τὰ ἐκεῖθεν συνεφιλοσόφησεν.

Ἐνταῦθα διὰ τὴν ἕνωσιν, ἀλλ’ οὐ τὴν φύσιν συγγενῆ τῇ ψυχῇ τὴν σάρκα κέκληκεν ὁ διδάσκαλος. Καὶ πάλιν, Ἐν τῷ Εἰς τὰ φῶτα, περὶ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ διδάσκων, φησί· Καὶ ὁ ὑπὸ τοῦ συγγενοῦς μαρτυρούμενος Πνεύματος. Νῦν τὸ συγγενὲς διὰ τὴν φύσιν, ἀλλ’ οὐ τὴν ἕνωσιν εἴρηκεν. Αὐτὸς δὲ Κύριλλος ὁ σοφὸς κἀπὶ τῇ οὐσίᾳ καὶ ὑποστάσει διῃρημένων τὸ συγγενὲς ἀπαρατηρήτως λαμβάνει· καὶ τάδε λέγει τὸν εὐαγγελιστὴν Ἰωάννην ὑπομνηματίζων, περὶ τῆς κατὰ τὸ θεῖον βάπτισμα θεραπείας, Συγγενῶς πως ἐχούσης πρὸς ἄμφω τῶν δεδηλωμένων.

Πνεύματι μὲν γὰρ ἁγιάζει τοῦ ἀνθρώπου τὸ πνεῦμα· ὕδατι δὲ αὖ, τὸ σῶμα. Τίς δέ, καὶ ποία συγγένεια Πνεύματος ἁγίου καὶ ὕδατος κατά τε οὐσίαν ἢ ὑπόστασιν, πρὸς τὸ ἡμέτερον πνεῦμα καὶ σῶμα; εἰ καὶ τὰ μάλιστα κατὰ χάριν ἡμῖν καὶ τοῖς ἐξ ὧν συγκείμεθα μέρεσιν αὕτη προσγίνεται διὰ τὴν ἱερὰν ἀναγέννησιν.

Ἀλλὰ καὐτὸς αὖθις ὁ μοναδικὸς ἀριθμός, ὡς πᾶσιν εὔδηλον, καθ’ ἕκαστον τῶν ἐν πτώσει γενῶν ἔν τε ὁμοουσίοις καὶ ἑτεροουσίοις, πρὸς τῶν ἁγίων παραλαμβάνεται, τὸ καθ’ ἕνωσιν, ἢ δηλονότι σκοπούντων, ὡς τό, Εἷς ἐξ ἀμφοῖν, καὶ δι’ ἑνὸς ἀμφότερα.

Καὶ τό, Μία ὑπόστασις καὶ μία φύσις τοῦ Θεοῦ Λόγου σεσαρκωμένη. Καὶ τό, Εἰ γὰρ καὶ τὸ συναμφότερον ἕν, ἀλλ’ οὐ τῇ φύσει, τῇ δὲ συνόδῳ. Καὶ πάλιν ἐπὶ τῶν ὁμοουσίων, ὡς τό, Καὶ ἦν, καὶ ἦν, καὶ ἦν, ἀλλ’ ἓν ἦν. Φῶς, καὶ φῶς καὶ φῶς, ἀλλ’ ἓν φῶς. Καὶ τό, Εἷς Θεός, καὶ μία φύσις ἡ ἀνωτάτη, φησὶν ὁ Θεολόγος Γρηγόριος.

Οὐ δεῖ τοιγαροῦν τὰς μοναδικὰς τῶν ἁγίων φωνὰς ἢ συγγενεῖς διὰ τὴν ἕνωσιν εἰρημένας, ἐπ’ ἀνατροπῇ τῶν δυϊκῶν ἢ ἑτερογενῶν λελεγμένων αὐτοῖς διὰ τὴν διαφορὰν ἐκδέχεσθαι παντελῶς· ἢ πάλιν κατ’ ἐκείνων ταύτας. Ὁ γὰρ οὕτως ἐκλαμβάνων, καὶ μὴ ἀμφοτέρας ἐπίσης ἀσπαζόμενος, καὶ προσηκόντως, τὰς μέν, τῇ ἑνώσει, τὰς δέ, τῇ φυσικῇ διαφορᾷ προσαρμόζων· ἢ διαιρέσει πάντως, ἢ συγχύσει κατὰ τὸ εἰκὸς περιπίπτει· μᾶλλον δὲ φάναι κυρίως, ἑαυτὸν περιβάλλει, καὶ τῆς τῶν ἁγίων Πατέρων διωθεῖται κοινωνίας ἀληθοῦς καὶ ὁμολογίας. Εἰ γὰρ καὶ πρὸς τὸν Λόγον ἓν ἡ σὰρξ καθ’ ὑπόστασιν γέγονε, καὶ τῇ ἑνώσει τὴν ἐνέργειαν αὐτοῦ κατεπλούτησεν· ἀλλ’ οὐδαμῶς τοῦ κτιστὴν κατ’ οὐσίαν ὑπάρχειν διέπεσεν, οὔτε τῶν φυσικῶν καὶ ἀδιαβλήτων παθῶν τὴν οἱανοῦν πέπονθεν ἐκδρομήν. Καὶ εἰ τοῦτο κυρίως ἐστίν, ὥσπερ οὖν καί ἐστι, διάφορον τήν τε φύσιν αὐτήν, καὶ τὴν φυσικὴν πρὸς τὸν Λόγον ἐκέκτητο προδήλως ἐνέργειαν. Ἣν αὐτὸς ἔχων ὁ σαρκωθεὶς Λόγος ὡς ἄνθρωπος· αὐτοῦ γὰρ ἦν κατὰ φύσιν.

Αἵματος γὰρ καὶ σαρκὸς παραπλησίως ἡμῖν κεκοινώνηκε, δύο φυσικὰς εἶχεν ὁ αὐτὸς ἐνεργείας ὥσπερ οὖν καὶ φύσεις· τὴν θείαν καὶ Πατρικήν, καὶ τὴν καθ’ ἡμᾶς ἀνθρωπίνην· δι’ ὧν ὅτι Θεὸς ἦν ὁ αὐτὸς καὶ ἄνθρωπος ἐπιστεύετο. Ὧν γὰρ εἶχε τὰς φυσικὰς ἐνεργείας, τούτων δηλαδὴ καὶ τὰς φύσεις. Ὡς γὰρ Θεός, διά τε φωνῆς καὶ ἁφῆς τῆς ἁγίας σαρκός, ἰώμενός τε καὶ ζωοποιῶν ἐδείκνυτο κατὰ φύσιν· οὕτω πάλιν καὶ ἄνθρωπος ὢν ὁ αὐτὸς οὐσιωδῶς ἐγνωρίζετο, διὰ τῆς αὐτῆς ἁφῆς καὶ χειρός, λεντίῳ διαζωννύμενος, καὶ νίπτων τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν· καὶ κλῶν τοὺς ἄρτους, καὶ τούτοις διαδιδούς· καὶ τὸ ψωμίον εἰς τὸ τρυβλίον ἐμβάπτων· καὶ πάλιν διὰ τῆς φωνῆς τὴν προσοῦσαν λύπην καταμηνύων, Περίλυπός ἐστιν ἡ ψυχή μου ἕως θανάτου. Καί, Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται. Καί, Οὕτως οὐκ ἰσχύσατε μίαν ὥραν γρηγορῆσαι μετ’ ἐμοῦ. Καὶ ὅσα τοιαῦτα, μηδαμῶς τὸ φύσει πεφυκὸς ἑκατέρας φύσεως, τῶν ἐξ ὧν καὶ ἐν αἷς συνέστηκεν, ἀθετῶν· ἀλλὰ φυσικαῖς ἐνεργείαις τὰς φύσεις πιστούμενος.