Νικηφόρος Βλεμμύδης – Ἀντίρρησις πρὸς τοὺς ἀποκρισαρίους τοῦ πάπα Γρηγορίου Θʹ

Ἐροῦμεν δὲ καὶ κατὰ μέθοδον τῆς καταργουμένης σοφίας ἥν τινες ἐπαγγειλάμενοι περὶ τὴν πίστιν ἠστόχησαν, ὥς φησι Παῦλος. Εἴπατε ὅτι ἐκ τοῦ λέγειν· διὰ τοῦτο λέγεται Πνεῦμα Χριστοῦ τὸ ἅγιον Πνεῦμα διὰ τὴν ὁμοουσιότητα, ἀκολουθεῖ τὸ εἶναι τὸν Πατέρα Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, ἐπειδὴ ὁμοούσιός ἐστι τῷ Υἱῷ, οὕτως συλλογιζόμενοι· τὸ Πνεῦμα, Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ διὰ τὸ ὁμοούσιον· ὁ Πατὴρ τῷ Υἱῷ ὁμοούσιος· ὁ Πατὴρ ἄρα Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ διὰ τὸ ὁμοούσιον.

Οὕτω μὲν ἔχει τὰ τοῦ δοκοῦντος συλλογισμοῦ. Ἀκούετε δὲ καὶ ὅπως ἔχει φύσεως ὁ τοιοῦτος συλλογισμός, εἴγε ὅλως συλλογισμὸν χρὴ καλεῖν αὐτόν. Πρῶτον μὲν ἐσχηματίσατε τὸν ὑμέτερον τοιοῦτον συλλογισμὸν ἐν τῷ δευτέρῳ σχήματι, ἐξ ὁμοιοσχημόνων προτάσεων, καίτοι γε οὐδ’ ἐν ἑνὶ τρόπῳ τοῦ τοιούτου δευτέρου σχήματος, ὀφείλουσιν ἔχειν αἱ προτάσεις τὸ ὁμοιόσχημον· ἀλλ’ ἐξ ἀνάγκης ἡ μία πρότασις καταφατικὴ ὀφειλεῖ εἶναι, ἡ δὲ ἑτέρα ἀποφατικὴ ἐν τῷ δευτέρῳ σχήματι. Ἔπειτα διεσπάσατε τὸ κατηγορούμενον κατὰ τὴν μείζονα πρότασιν· εἰπόντες γὰρ τὴν ἐλάττονα πρότασιν· τὸ Πνεῦμα Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ ὡς ὁμοούσιον, ἐν τῇ μείζονι προτάσει τὸν πρῶτον ὅρον ἀφέντες τοῦ κατηγορουμένου, τοῦτ’ ἔστι τὸ Πνεῦμα, τὸ λοιπὸν προσελάβετε. Ταῦτα μὲν τὰ ἐν ταῖς προτάσεσι σφάλματα. Ἐν δὲ τῷ συμπεράσματι τὸ ἐξ ἀνάγκης ἐκ τῶν τεθεισῶν προτάσεων συναγόμενον, ἄτοπον καταλείψαντες—ἤγουν τὸ Πνεῦμα Πατήρ ἐστι—τὸ κατηγορούμενον ἅπαντα συμπεράσματα πεποιήκατε, ὥστε ὁ νομιζόμενος συλλογισμὸς μὴ μόνον οὐκ ἔστι ταῖς ἀληθείαις, ἀλλ’ οὐδὲ κατά τι ἔοικε συλλογισμῷ.

Ἔτι εἰ μὴ δῶμεν εἶναι τοῦτο συλλογισμόν, ἀλλὰ μόνον ἀντιστροφήν, λέγομεν ὡς ψευδής ἐστιν ἡ ἀντιστροφή, καὶ ταῖς λογικαῖς μεθόδοις ἀσύμβατος· οὐδὲ γὰρ εἰ τὸ Πνεῦμα ὁμοούσιον τῷ Υἱῷ, καὶ τὸ ὁμοούσιον τῷ Υἱῷ πάντως καὶ Πνεῦμα αὐτοῦ. Αὕτη γὰρ ἡ ἀντιστροφὴ ἐπὶ τῶν ἐξ ἴσου μόνων καὶ ἰδίων δύναται γίνεσθαι, ἐφ’ ὧν δὲ τὸ μὲν γενικώτερον τὸ δὲ εἰδικώτερον οὐδαμῶς· καὶ τὸ Πνεῦμα γοῦν οὐ ταὐτόν τι σημαίνει τῷ ὁμοουσίῳ κατὰ ἀριθμόν, οὔτε ἴδιόν ἐστι τοῦ Πνεύματος τὸ ὁμοούσιον, ἵνα καὶ ἀντιστρέφειν δύνηται· τὸ μὲν γὰρ πρᾶγμα σημαίνει, τοῦτ’ ἔστιν οὐσίας ταὐτότητα, τὸ δὲ πρόσωπον καὶ ὑπόστασιν· καὶ τὸ μέν ἐστι κοινὸν τῶν τριῶν, τὸ δὲ ἴδιον ἑνὸς τῶν τριῶν· λέγεται γὰρ ὁμοούσιος ὁ Πατὴρ τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι, καὶ ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Πνεύματι, καὶ τὸ Πνεῦμα αὖθις ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ· καὶ τὸ μὲν σχέσιν δηλοῖ—τὸ ὁμοούσιον—, τὸ δὲ ἀπολύτως λέγεται· καὶ τὸ μὲν ἡγουμένου τάξιν ἐπέχει, τὸ δὲ ἑπομένου· εἰ γὰρ Πνεῦμα Χριστοῦ, καὶ ὁμοούσιον αὐτῷ, οὐ μὴν εἰ ὁμοούσιον, καὶ Πνεῦμα. Ἐμάθομεν δὲ ἐπὶ τῶν οὕτω λεγομένων ὡς εἰ τὸ ἡγούμενον, καὶ τὸ ἑπόμενον πάντως, οὐ μὴν εἰ τὸ ἑπόμενον, καὶ τὸ ἡγούμενον· εἰ γὰρ ἄνθρωπος, καὶ ζῷον· οὐ μὴν εἰ ζῷον, ἤδη καὶ ἄνθρωπος. Ὥστε εἰ ψευδὴς ὁ λόγος οὗτος ἐλέγχεται, δῆλον ὡς ἀληθής ἐστιν ὁ λέγων ὅτι Πνεῦμα Χριστοῦ ἐστιν, ὡς ὁμοούσιον αὐτῷ.

Set uideamus et causam, propter quam dicit sapientia uestra Spiritum sanctum uocari Spiritum Christi, que autem hec procedere, uidelicet, Spiritum ex Filio. Audite igitur. Si propter hoc Spiritus sanctus Spiritus Christi nominatur, quia procedit ex ipso, et omne quod spiritus alicuius procedit, procedit ex ipso; et erunt, secundum hanc rationem, prophetarum spiritus ex ipsis prophetis existentiam habentes. Ὅτι καὶ τοῦτό φαμεν ὡς non solum propter consubstantiale dicitur Spiritus Filii, sicut sancti Patres docuerunt, set et propter administrationem spiritualium charismatum, quam οἰκονομίαν ἄνθρωπος γενόμενος ὁ Μονογενὴς ἐξέχεεν εἰς ἅπαντας τοὺς πιστοὺς τὸ Πνεῦμα, καθὰ ὁ πρωταπόστολος Πέτρος φησὶ περὶ τοῦ Χριστοῦ λέγων· τῇ δεξιᾷ οὖν τοῦ Θεοῦ ὑψωθεὶς τήν τε ἐπαγγελίαν τοῦ ἁγίου Πνεύματος λαβὼν παρὰ τοῦ Πατρός, ἐξέχεε νῦν τοῦτο ὃ νῦν ὑμεῖς βλέπετε καὶ ἀκούετε. Συνᾴδει τούτῳ καὶ ὁ κορυφαῖος τῶν ἀποστόλων Παῦλος ἐπιστέλλων πρὸς Τίτον τὸν αὑτοῦ μαθητήν· Ἔσωσεν ἡμᾶς ὁ Θεὸς διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας, καὶ ἀνακαινώσεως Πνεύματος ἁγίου, οὗ ἐξέχεεν εἰς ἡμᾶς πλουσίως διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν.

Dicitur et iterum Spiritus Christi unctio. Vnxit enim eum Pater Spiritu sancto secundum carnem. Λέγεται καὶ πάλιν Πνεῦμα Χριστοῦ ὅτι συμπαρῆν ἀεὶ τῷ Χριστῷ, οὐχ ὡς ἐνεργοῦν, ἀλλ’ ὡς ὁμοτίμῳ συμπαρομαρτοῦν, διὰ τὴν θεολόγων φωνήν. Τῇ παλαιᾷ γὰρ ἁπάσῃ θεοπνεύστῳ γραφῇ, οὐχ εὑρίσκεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὠνομασμένον Πνεῦμα Χριστοῦ.