Νικηφόρος Βλεμμύδης – Εἰς τὸν ἅγιον Ἰωάννην τὸν εὐαγγελιστήν

Ἀμέλει καὶ φιλοσοφίαν ἀρχικωτάτην, τὴν τῆς διδασκαλίας ἀρχὴν ἐποιήσατο, Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος εἰπών. Εἰ γὰρ ἐφ’ ἡμῶν πάσης ἐπιστήμης, πάσης τέχνης, πράξεως, προαιρέσεως, λόγός τις προτερεύων ἐστίν, ἤδη δὲ καὶ τὰ τῶν ἀλόγων ζώων ἐνεργήματα καὶ ἀποτελέσματα, καὶ αὐτῶν δὴ τῶν ἐλαχίστων καὶ φαυλοτάτων, λόγου χωρὶς οὐκ ἔστιν εὑρεῖν· λόγος γὰρ ἐλλάμπει πως καὶ αὐτοῖς. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἡ φύσις αὐτή, πάντα κατὰ λόγον ποιεῖ· λόγος γὰρ καὶ ταύτην ἡνιοχεῖ, πολλῷ γε μᾶλλον τῆς πρώτης τῶν ὄντων δημιουργίας, ὁ πρώτιστος καὶ ὄντως ὢν Λόγος, προκαθηγήσατο, καὶ πάντα δι’ αὐτοῦ παρῆκται, καὶ οὐδὲν τῶν γεγονότων ἐγεγόνει χωρὶς αὐτοῦ.

Λοιπὸν ὁ λόγος ἦν ἐν ἀρχῇ, καὶ οὐ γέγονεν· εἰ γὰρ γέγονε, διὰ λόγου γέγονε πάντως, καὶ ἔσται τοῦ ἀνωτάτω λόγου, λόγος ἀνώτερος· κἀκεῖνος, διὰ λόγου πάλιν εἴη ἂν γεγονώς, καὶ τοῦτο, ἐπ’ ἄπειρον. Οὐ γὰρ ἐπὶ τοσοῦτον τις ἀλογώτατος, ὡς τῇ ἀλογίᾳ δοῦναι καὶ τῷ μὴ ὄντι, πρὸς τὸν λόγον ἰσχὺν καὶ τὸ ὄν, ἢ τὸν Θεὸν φαντασθῆναι, τοῦ οἰκείου λόγου ποτὲ λειπόμενον, ὅπερ, οὐδὲ κτιστὸν νοῦν οἷόν τε παθεῖν· νοῦς γὰρ ἄλογος, οὐκ ἠκούσθη ποτέ.

Τοίνυν ὁ λόγος ἦν ἐν ἀρχῇ, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ἦν, ὡς λόγος αὐτοῦ. Εἰ δὲ τοῦ Θεοῦ ὁ λόγος, καὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας αὐτῷ· καὶ γὰρ καὶ ὁ τοῦ κατ’ εἰκόνα Θεοῦ γεγονότος λόγος, ὁ ἔμφυτός τε καὶ ἀνεκφοίτητος, οὐκ ἔστιν ἀλλότριος τῆς οὐσίας τοῦ νοός, οὖ λόγος ἐστίν, ὥσπερ οὐδὲ τὸ δένδρον τῆς ἑαυτοῦ ῥίζης, ἢ τὸ ὕδωρ τῆς οἰκείας ἀρχῆς. Ὁ λόγος ἄρα Θεὸς ἦν, καὶ ὥσπερ οὐκ ἐγεγόνει, κατὰ τὴν οἰκείαν ὑπόστασιν, οὕτως οὔτε πρὸς τὸν Θεὸν ἐγεγόνει, μὴ πρότερον ὢν πρὸς αὐτόν, οὔτε Θεὸς ὕστερον ἐγεγόνει, μὴ ὢν ἀϊδίως Θεός, ἀλλὰ καὶ ὑφεστὼς ἦν ἀεί, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ἦν ἀεί, καὶ Θεὸς ἦν ὁ λόγος, ἀεί. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος· εἴτε τὴν χρονικὴν εἴποις ἀρχήν, ὁ λόγος ἦν, εἴτέ τινα αἰωνικήν, ἢ ὅλως διαστηματικὴν ἐννοήσαις ἀρχήν, ὁ λόγος ἦν, αὐτὸς τῶν χρόνων ποιητής, αὐτὸς τῶν αἰώνων δημιουργός, αὐτὸς τῶν αἰσθητῶν, αὐτὸς τῶν νοητῶν ἁπάντων κτισμάτων παραγωγεύς. Ἐν ἀρχῇ τῶν χρόνων, ἦν· ἐν ἀρχῇ τῶν αἰώνων, ἦν, πάντοτε ἦν, καὶ οὐδέποτε οὐκ ἦν. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Θεός, ὡμολόγηται· ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, τεθεολόγηται.

Πλὴν οὐ κατὰ τὸ ἦν, ἀλλήλοις ἀντιδιῄρηνται· μία γὰρ ἁπλῶς ἡ ἀρχή, ὁ Θεός. Ἀλλ’ ἦν μὲν ὁ λόγος ἐν ἀρχῇ, πρὸς τὸν Θεὸν δὲ ἦν ἐν ἀρχῇ, διότι ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ Θεὸς ἦν ὁ λόγος· οὐσιωδῶς γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ πρὸς τὸν Θεόν.

Τοιαῦτα τοῦ θεσπεσίου ἀνδρὸς τὰ διδάγματα, τοῦ πάσης μὲν παιδείας ἀνθρωπίνης ὑπεριδόντος, αὐτόν δε τὸν Θεὸν ἐσχηκότος διδάσκαλον, καὶ παρ’ αὐτοῦ πεπλουτηκότος τὴν τῆς θεοσοφίας χάριν, τὴν τῆς θεολογίας ἀλήθειαν. Οὐράνιός ἐστιν ἡ γνῶσις πηγή, δαψιλεῖς τοὺς κρουνοὺς καὶ διειδεῖς καὶ ἀμειώτους ἐκβλύζουσα, καὶ πρὸς ἀνθρώπους διὰ πολλῶν τῶν μεταξὺ καταρρέουσα· οὗτοι δὲ σχιζόμενοι πρὸς διάφορα ῥεῖθρα καὶ ποικιλλόμενοι, πρὸς ἄλλους ἐξ ἄλλων παρὰ μέρος μετοχετεύονται, ποτέ δε καὶ ὑποθολοῦνται παρὰ τοὺς δεχομένους, εἴ γε μὴ καθαρεύοιεν τὴν προαίρεσιν.

Τί οὖν Ἰωάννης, ὁ κεκαθαρμένος ἄκρως καὶ τὴν σάρκα καὶ τὴν διάνοιαν, τὰς τοιαύτας ἁπάσας ἀπορροίας καὶ μεταρροίας καταλιπών, ἀνατρέχει πρὸς τὴν πρώτην πηγήν, κἀκεῖθεν ἀντλήσας ἀκραιφνῆ τὰ θεόρρυτα νάματα, παρέχει τοῖς βουλομένοις, πάσης ἰλύος ἀνώτερα, πάσης νόθου ποιότητος ἀνεπίμικτα. Διὸ καὶ τῶν ἄλλων πρότερον εὐαγγελιστῶν ἐμφιλοχωρησάντων, τῷ σημειουργικῷ τοῦ Χριστοῦ, τῷ διδακτικῷ μᾶλλον οὗτος ἐνδιατρίβει, πολλῶν σημείων τὴν διδασκαλίαν ὑπερτιθείς, ὅτι τὲ διὰ ταύτην κἀκεῖνα τελοῖντο, καὶ ὅτι διὰ ταύτης πλέον ἢ ἐκείνων, τὸ ἔμφρον καὶ εὐγνῶμον ἐνάγοιτο πρὸς πειθώ.

Καταλλήλως οὖν καὶ ὁ παρὼν λόγος, ὕστερος τῶν ἄλλων ἀπηντηκώς, ἐκθειάζει τὸν θεολόγον ἐκ τῶν αὐτοῦ λόγων, ἢ ἐκ τῶν πράξεων, ἐπεὶ καὶ πράξεις ἔλλογοι πεφῄνασιν οὗτοι, πολὺ τὸ ἐνεργὸν καὶ δραστήριον φέροντες.

Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος· τοῦτο, τῆς προαιωνίου καὶ ἀϊδίου ὑπάρξεως. Καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν· τοῦτο, τῆς ὑποστατικῆς ἰδιότητος, καὶ τῆς ἀσυγχύτου πρὸς τὸν Πατέρα ἑνώσεως, καὶ ὅτι πρῶτος ὡς αἴτιος, ὁ Πατήρ. Καὶ Θεὸς ἦν ὁ λόγος· τοῦτο, τῆς φυσικῆς ταυτότητος καὶ ὁμοουσιότητος. Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν· τοῦτο, τοῦ συνεῖναι τὸν λόγον ἀδιαστάτως ἀεὶ τῷ γεννήτορι, ἐξ ἐκείνου μὲν ὄντα, μὴ μετ’ ἐκεῖνον· ἅμα γὰρ ἄμφω.

Πάντα δι’ αὐτοῦ ἐγένετο, παρὰ τοῦ Πατρός· ἐκεῖθεν γὰρ αὐτῷ καὶ τὸ εἶναι καὶ τὸ δημιουργεῖν. Ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν· αὐτὸς γὰρ ἡ πηγὴ τῆς ζωῆς, οὐ μόνον καθ’ ἣν διαμένει τὸ πᾶν. Ὁ γὰρ ἐκ μὴ ὄντος παραγαγών, ὁ τὸ εἶναι πρώτως παρεσχηκώς, πολλῷ ἂν μᾶλλον διατηροίη τὸ οὐσιωθέν, ζῶν αὐτὸς τὴν ὑπερεξόχως ἀϊδιωτάτην ζωὴν ὡς αὐτοζωὴ καὶ αὐτοόν, ἀλλὰ καὶ καθ’ ἣν εἴρηται ζωῆς ἔχειν ῥήματα, περὶ ἧς διεξιέναι πρόκειται νῦν· καθ’ ἣν ζῶσιν, οἱ πιστεύοντες εἰλικρινῶς εἰς αὐτόν, κἀντεῦθεν φῶς ἔχουσι τὰ τούτου προστάγματα, φῶς νοητόν, λαμπρύνον αὐτῶν τὰς ψυχάς. Ἡ τοῦ Λόγου γὰρ διδαχή, καὶ ζωὴ καὶ φῶς ἔκπαλαι, τοῖς δεχομένοις αὐτήν, τὸ μέν, ἀναιροῦσα τὸν τῆς κατακρίσεως θάνατον, τὸ δέ, τὸν τῆς πλάνης σκοτασμὸν διαλύουσα· καὶ ὥσπερ ἐν τῇ πηγῇ τὸ ὕδωρ ἀένναον, οὕτως ἐν τῷ Λόγῳ ἄπαυστος ἡ ζωτικὴ καὶ φωστικὴ διδαχή. Παιδαγωγὸς γὰρ ὁ Λόγος ἀεί, καὶ τῶν δεόντων ὑφηγητής. Διατοῦτο καὶ λόγος ὠνόμασται, διὰ τὸ λέγειν διηνεκῶς, τὰ πόρρω τῆς ἀλογίας ἀπάγοντα, διὰ τοῦ εὐαγγελίου, διὰ τῶν προφητῶν, διὰ νόμου τοῦ γραπτοῦ, διὰ νόμου τοῦ φυσικοῦ, διὰ πολυτρόπου ἀποκαλύψεων· ἅμα δέ, καὶ ὡς τῶν τοῦ Πατρὸς ἐξαγγελτικός, καὶ ὡς ἀπαθῶς ἐξ αὐτοῦ προελθών.

Αὐτὸς καὶ τοὺς ὑπερκοσμίους συνετίζει νόας, ὅπως χρέων ἀνυμνεῖν τε καὶ λειτουργεῖν· αὐτὸς αὐτοῖς ἐκκαλύπτει προσφυῶς ἑκάστῳ, τὰ μυστήρια τοῦ Θεοῦ· αὐτὸς καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ἦν, καὶ ἐν τῷ κόσμῳ ἦν, πέρας ἔχων οὐδέν. Ὁ γὰρ τοῦ ἀπείρου λόγος, ἄπειρος καὶ αὐτός· ἐξ ὅλου γὰρ ἐκείνου, καὶ ἐν ὅλῳ ἐκείνῳ, καθάπερ ἐκ τοῦ φωστῆρος καὶ ἐν τῷ φωστῆρι, τὸ φῶς. Εἰ δὲ καὶ ἐν κόσμῳ κατὰ ταὐτό, πολλῷ γε μᾶλλον τὸ ἀπερίγραπτον.

Ἦν μὲν οὖν ὁ Λόγος ἐν τῷ κόσμῳ καὶ μὴ ὁρώμενος, σαρκὸς καὶ ὕλης ἀμέκτος ὤν· ὕστερον δὲ καὶ μετὰ σαρκὸς ἡμῖν πεφανέρωται, σὰρξ γεγονώς. Τοῦτο, τῆς ἄκρας ἑνώσεως· τοῦτο, τῆς ὄντως ἐνανθρωπήσεως. Ὅτι δὲ ὁ Χριστὸς ὁ Λόγος ἦν σαρκωθείς, τὴν αὐτοῦ δόξαν ἐκ τῶν ὑπερφυῶν ἔργων καὶ τεραστίων ἐθεασάμεθα· δόξαν, οὐ μεθεκτῶς αὐτῷ προσοῦσαν, ἀλλὰ πατρόθεν καὶ φυσικῶς, ὡς μονογενεῖ, καὶ μηδένα τῶν ἁγίων ἔχοντι κοινωνόν, μήτε τῆς θεότητος, μήτε τῆς ἐπὶ ταῖς θεοσημείαις αὐτεξουσιότητος. Πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας ἡ δόξα· χάριτος μέν, ὅτι διὰ ταύτης ἡμῖν ἡ τοῦ δεσπότου ἐπίγνωσις, καὶ τῶν οὐρανῶν ἡ βασιλεία κεχάρισται, μηδὲν προεισενέγκασιν ἄξιον, ἀλλὰ καὶ τὰ μέγιστα πλημμελήσασιν· ἀληθείας δέ, διότι τὰ κατὰ νόμον εὐεργετήματα, τύποι τῆς τοιαύτης ἦσαν φιλανθρωπίας, καὶ οἱονεί τινα προχαράγματα, ἡ δὲ ἀληθὴς σωτηρία καὶ τελειοτάτη, διὰ Χριστοῦ. Πλήρης ἄρα χάριτος καὶ ἀληθείας, ἡ δόξα Χριστοῦ· ἐκ ταύτης τῆς πληρότητος, πάντες ἐλάβομεν, ὅσον τὸ ἐπ’ αὐτῷ. Καὶ γὰρ εἰς πάντων σωτηρίαν ἐλήλυθεν.