Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης – Ἐξομολογητάριον

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΣΤʹ Περὶ λογισμῶν. Καθὼς οἱ καλούμενοι Θεωρητικοὶ Ἰατροὶ δὲν ἠξεύρουσι μόνον νὰ ἰατρεύωσι τὰς ἐξωτερικὰς καὶ φαινομένας πληγὰς τοῦ σώματος, ἀλλὰ διὰ μέσου τοῦ σφιγμοῦ γνωρίζουσι καὶ τὰς ἐσωτερικὰς καὶ ἀοράτους ἀσθενείας τῆς καρδίας, σπλάγχνων, καὶ τῆς ἄλλης ἀφανοῦς οἰκονομίας τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος, καὶ οὕτω τὰς ἰατρεύουσιν· ἔτζι καὶ σύ, ὦ Πνευματικέ, δὲν φθάνει μόνον νὰ ἠξεύρῃς νὰ ἰατρεύῃς τὰ ἐξωτερικὰ πάθη τῆς ψυχῆς, ὁποῖα εἶναι αὐταὶ αἱ πράξεις, καὶ τὰ ἔργα, καὶ τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἁμαρτίας· ἀλλ’ εἶναι χρεία πρὸς τούτοις νὰ γνωρίζῃς διὰ τῆς ἐξομολογήσεως τοῦ μετανοοῦντος, καὶ τὰς ἐσωτερικὰς πληγὰς τῆς ψυχῆς του, ὁποῖά εἰσι τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ του κεκρυμμένα πάθη, καὶ οἱ ἐμπαθεῖς καὶ πονηροὶ λογισμοί, καὶ οὕτω νὰ τὰ ἰατρεύῃς μὲ μεγάλην περιέργειαν καὶ προσοχήν. Διὰ τοῦτο ἐκρίναμεν εὔλογον, νὰ σοῦ σημειώσωμεν ἐδῶ ὀλίγα τινὰ Καθολικὰ καὶ Κεφαλαιώδη περὶ λογισμῶν.

Πόσων λογιῶν εἶναι οἱ λογισμοί. Ἤξευρε λοιπόν, Πνευματικέ, ὅτι καθολικῶς ὅλοι οἱ λογισμοὶ διαιροῦνται εἰς τρία. Καὶ ἄλλοι μὲν εἶναι λογισμοὶ καλοί, ἄλλοι δὲ λογισμοὶ μάταιοι καὶ ἀργοί, καὶ ἄλλοι λογισμοὶ κακοί. Περὶ μὲν οὖν τῶν καλῶν λογισμῶν, δὲν εἶναι χρεία νὰ λεπτολογῶμεν ἐδῶ, πῶς, καὶ ἀπὸ ποῖα μέρη γεννῶνται τῆς ψυχῆς· ἀρκούμεθα γὰρ ὅτι αὐτοὶ εἶναι καλοί, καὶ ἀκολούθως ὠφέλιμοι καὶ σωτηριώδεις εἰς τὴν ψυχήν. Τόσον δὲ μόνον σοῦ λέγομεν, Πνευματικέ, ὅτι ἐάν τινας σοῦ εἰπῇ ἐν τῇ ἐξομολογήσει, ὅτι ἔχει καλοὺς λογισμούς, νὰ τὸν συμβουλεύῃς, νὰ προσέχῃ καλὰ διὰ νὰ ταπεινόνεται, καὶ ποτὲ νὰ μὴ ξεθαρρεύσῃ εἰς τὸν ἑαυτόν του καὶ ὑπερηφανευθῇ· αʹ. διατὶ ὁ ἄνθρωπος ἀπὸ λόγου του δὲν δύναται, ὄχι ἔργον καλὸν νὰ κάμῃ, ἢ λόγον ἀγαθὸν νὰ λαλήσῃ, ἀλλ’ οὐδὲ νὰ συλλογισθῇ ἕνα καλὸν λογισμόν, χωρὶς τὴν δύναμιν καὶ βοήθειαν τοῦ Θεοῦ· «Οὐχ ὅτι ἱκανοί ἐσμεν ἀφ’ ἑαυτῶν λογίσασθαί τι, ὡς ἐξ ἑαυτῶν· ἀλλ’ ἡ ἱκανότης ἡμῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ»·

βʹ. διατὶ ὁ διάβολος εἶναι τόσον πανοῦργος καὶ κακός, ὁποῦ πολλάκις καὶ ἀπὸ τὸ καλὸν εὐγάνει κακόν, καὶ διὰ μέσου τῶν ἀγαθῶν λογισμῶν ῥίπτει ἐκείνους, ὁποῦ δὲν προσέχουν, εἰς οἴησιν, καὶ ἔπαρσιν, καὶ ὑψηλοφροσύνην, ἐξ ἧς γεννᾶται ἡ τῆς ψυχῆς ἀπώλεια καὶ ὁ θάνατος.

Ἔτζι λέγει ὁ Παῦλος· «Ἡ ἁμαρτία ἵνα φανῇ ἁμαρτία, διὰ τοῦ ἀγαθοῦ μοι κατεργαζομένη θάνατον»· γʹ. διατί ὁ ἄνθρωπος δὲν στέκεταί ποτε εἰς μίαν κατάστασιν, ἀλλὰ εἶναι τρεπτός, καὶ τόσον ὀγλίγωρα ἀλλοιόνεται, ὥστε ὁποῦ τὴν μίαν στιγμὴν εὑρίσκεται εἰς τὸν Παράδεισον, καὶ τὴν ἄλλην στιγμὴν εὑρίσκεται εἰς τὴν κόλασιν μὲ τοὺς λογισμούς, καθὼς εἶπεν ἕνας Ὅσιος. Καὶ ὁ Ἅγιος Ἰσαὰκ λέγει· «Ἐν διανοίᾳ βελτιούμεθα, καὶ ἐν διανοίᾳ ἀχρειούμεθα»· ὅθεν καὶ αὐτὸς ὁποῦ σήμερον ἔχει καλοὺς λογισμούς, αὔριον ἴσως θέλει ἔχει κακούς. Καὶ δʹ. λέγε του, ὅτι ὁ διάβολος ἔχει μεγαλήτερον φθόνον, καὶ περισότερον πόλεμον ἐναντίον ἐκείνων, ὁποῦ ἔχουσι τοὺς καλοὺς λογισμούς· ὅθεν ἀκολούθως καὶ αὐτὸς χρειάζεται νὰ ἔχῃ περισσότερον φόβον, καὶ προσοχὴν μεγαλητέραν εἰς τὸν ἑαυτόν του.

Περὶ εἶναι καὶ πῶς διορθόνονται οἱ μάταιοι λογισμοί. Περὶ δὲ τῶν ματαίων καὶ ἀργῶν λογισμῶν· ματαίους δὲ καὶ ἀργοὺς λογισμοὺς ὀνομάζω ἐκείνους, ὁποῦ δὲν συμφέρουν εἰς τὸν σκοπὸν καὶ τὸ τέλος τῆς σωτηρίας, τόσον τῆς ἐδικῆς μας ψυχῆς, ὅσον καὶ τῆς τοῦ πλησίον, καὶ ὁποῦ δὲν ἀποβλέπουν εἰς τὴν ἀναγκαίαν χρείαν καὶ σύστασιν τοῦ σώματός μας, ἀλλὰ εἰς τὰ περιττὰ καὶ ὑπὲρ τὴν χρείαν, κἂν ᾖναι καὶ καλοί. Γεννῶνται δὲ οἱ μάταιοι καὶ ἀργοὶ λογισμοὶ οὗτοι, κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον, ἢ ἀπὸ τὴν ἀργίαν τοῦ νοῦ, ὁποῦ δὲν καταγίνεται εἰς τὰ ἀναγκαῖα οὐδὲ πιστεύει πῶς ὁ Θεὸς εἶναι παρὼν καὶ ἐξετάζει τὰς καρδίας καὶ τοὺς λογισμούς· «Γίνεται ὁ μετεωρισμός, καὶ οἱ διαλογισμοὶ ἀπὸ ἀργίας τοῦ νοῦ, μὴ ἀσχολουμένου περὶ τὰ ἀναγκαῖα· ἀργεῖ δὲ ὁ νοῦς καὶ ἀμεριμνεῖ, ἐξ ἀπιστίας τοῦ παρεῖναι τὸν Θεὸν ἐτάζοντα καρδίας καὶ νεφρούς ...... ὁ δὲ τοῦτο λογιζόμενος οὐ τολμήσει ποτέ, οὔτε ἕξει σχολὴν διαλογίσασθαί τι οὔτε τῶν μὴ πρὸς οἰκοδομὴν τῆς πίστεως οἰκονομουμένων κᾂν ἀγαθὸν εἶναι δοκῇ» Περὶ τούτων, λέγω, τῶν ἀργῶν καὶ ματαίων λογισμῶν, συμβούλευε τὸν μετανοοῦντα νὰ μὴ ἀφίνῃ τὸν νοῦν του νὰ ἀδολεσχῇ, καὶ νὰ μετεωρίζεται εἰς αὐτούς· αʹ.

διατὶ καθὼς περὶ ἀργοῦ ῥήματος ἔχομεν νὰ δώσωμεν λόγον ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως, ὡς εἶπεν ὁ Κύριος «Λέγω δὲ ὑμῖν, ὅτι πᾶν ῥῆμα ἀργόν, ὃ ἐὰν λαλήσωσιν οἱ ἄνθρωποι, ἀποδώσουσι περὶ αὐτοῦ λόγον ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως»· ἔτζι ἴσως ἔχομεν νὰ δώσωμεν λόγον διὰ τοὺς ἀργοὺς καὶ ματαίους λογισμούς, καὶ μάλιστα ἐὰν θεληματικῶς ἀφίνομεν τὸν νοῦν μας νὰ ξετρέχῃ εἰς αὐτούς. Καὶ δῆλον ἐκεῖθεν, ἐπειδὴ ὁ Κύριος μέμφεται καὶ κατηγορεῖ ἐκείνους τοὺς δούλους, ὁποῦ στέκονται ἀργοί· «Τί ὦδε ἑστήκατε ὅλην τὴν ἡμέραν ἀργοί»; βʹ. διατὶ οἱ μάταιοι αὐτοὶ λογισμοὶ μᾶς ὑστεροῦν ἀπὸ τοὺς ὠφελίμους καὶ σωτηριώδεις λογισμούς, τοὺς ὁποίους ἠδυνάμεθα νὰ ἔχωμεν ἀντὶ αὐτῶν· καὶ γʹ. διατὶ αὐτοὶ καθ’ ἑαυτοὺς οἱ ἀργοὶ λογισμοί εἰσι κακοί, ὡς παῦσις ὄντες τοῦ καλοῦ, καὶ ἀρχὴ γενόμενοι τοῦ κακοῦ, καὶ ὡς εἴσοδον καὶ ἄδειαν δίδοντες εἰς τὸν διάβολον νὰ σπείρῃ εἰς τὸν ἀργὸν νοῦν μας τὰ ζιζάνια τῶν κακῶν λογισμῶν. Ἔτζι τὸ βεβαιοῖ ὁ Θεολόγος Γρηγόριος· «Ὡς ἀπόλοιτο ἡ κακία, καὶ ἡ πρώτη ταύτης καταβολή! καὶ ὁ καθεύδουσιν ἡμῖν ἐπισπείρας τὰ ζιζάνια πονηρός! ἵν’ ἀρχὴ τοῦ κακοῦ γένηται τὸ ἀμελῆσαι τοῦ ἀγαθοῦ, ὥσπερ καὶ σκότους, ἡ τοῦ φωτὸς ὑποχώρησις».

Ἀπὸ πόσας αἰτίας γεννῶνται οἱ κακοὶ λογισμοί. Οἱ κακοὶ δὲ λογισμοὶ πάλιν ἤξευρε ὅτι γεννῶνται καθολικῶς ἀπὸ δύω αἰτίας, μίαν ἐξωτερικήν, καὶ ἄλλην ἐσωτερικήν. Καὶ ἐξωτερικὴ μὲν αἰτία τῶν κακῶν λογισμῶν εἶναι τὰ αἰσθητὰ ἀντικείμενα τῶν πέντε αἰσθήσεων· ἤτοι τὰ ὁρατά, τὰ ἀκουστὰ τὰ ὀσφραντά, τὰ γευστά, τὰ ἁπτά· ταὐτὸν εἰπεῖν, αἱ κακαί, καὶ ἄσεμνοι, καὶ θεατρικαὶ θεωρίαι, τὰ αἰσχρὰ λόγια, καὶ πορνικὰ ᾄσματα καὶ τραγῳδία, ᾑ μυρωδίαις, καὶ οἱ μόσχοι καὶ τὰ ἀρώματα, καὶ τὰ τρυφηλὰ φαγητά, καὶ ἡδονικὰ πιοτά, καὶ τὰ λαμπρὰ καὶ μαλακὰ φορέματα, καὶ τὰ ἁπαλὰ στρώματα. Ταῦτα γὰρ πάντα γεννῶσιν εἰς τὴν ψυχὴν λογισμοὺς ἐμπαθεῖς καὶ ἡδονικούς, καὶ ἀκολούθως ἁμαρτητικοὺς καὶ θανατηφόρους· διὸ καὶ ὁ Προφήτης Ἱερεμίας ἀπὸ τὸ ἕνα μέρος «ἀνέβη θάνατος, ἔλεγε, διὰ τῶν θυρίδων»· θυρίδας ἐννοῶν τὰς εʹ. αἰσθήσεις· ἀπὸ δὲ τὸ ἄλλο, ὁ Θεολόγος Γρηγόριος, σχεδὸν τὸ ῥητὸν τοῦτο πλατύτερον ἐκτιθέμενος ἔγραφε· «Διατηρεῖται δὲ εἰς πέμπτην ἡμέραν (τὸ πρόβατον δηλαδὴ τὸ εἰς τὸ Πάσχα θυόμενον), ἴσως ὅτι καθαρτικὸν αἰσθήσεων τὸ ἐμὸν θῦμα, ἐξ ὧν τὸ πταίειν, καὶ περὶ ἃς ὁ πόλεμος, εἰσδεχομένας τὸ κέντρον τῆς ἁμαρτίας».

Πόσαι καὶ ποῖαι εἶναι αἱ ἐσωτερικαὶ αἰτίαι τῶν κακῶν λογισμῶν. Ἐσωτερικαὶ δὲ αἰτίαι τῶν κακῶν λογισμῶν εἶναι τρεῖς. Αʹ. Ἡ φαντασία, ἤτις εἶναι ὡσὰν μία ἄλλη δευτέρα αἴσθησις, καὶ δέχεται καὶ τυπόνει ὅλας τὰς εἰκόνας καὶ τὰ αἰσθήματα ὁποῦ ἐμβαίνουν ἀπὸ τὰς πέντε αἰσθήσεις· δηλονότι τῶν ἁπτῶν, τῶν γευστῶν, τῶν ὀσφραντῶν, μάλιστα δὲ καὶ ἐξαιρέτως τῶν ἀκουστῶν, καὶ τῶν ὁρατῶν· ὅθεν ἡ φαντασία, αἴσθησις μὲν ἐσωτερικὴ ὀνομάζεται, διατὶ παρασταίνει τὰ αἰσθητὰ τόσον χονδρὰ καὶ καθαρά, ὡσὰν καὶ αἱ ἐξωτερικαὶ αἰσθήσεις· αἴσθησις δὲ κοινή, κατ’ Ἀριστοτέλην, διατὶ ὅλων κοινῶς τῶν αἰσθήσεων δέχεται τὰς ἰδέας. Καὶ τοῦτο φυσικῶς· ἐπειδή, καθὼς μέσα εἰς τὸν κέντρον τοῦ κύκλου ἑνόνονται αἱ γραμμαὶ ἐκεῖναι, ὁποῦ εἶναι χωρισμέναι ἔξω εἰς τὴν περιφέρειαν, ἔτζι καὶ μέσα εἰς τὴν φαντασίαν τῆς ψυχῆς ἑνόνονται αἱ αἰσθήσεις ἐκεῖναι ὁποῦ εἶναι εἰς τὰ ἔξωθεν χωρισμέναι, ἑνόνονται ὅμως ἀσυγχύτως. Ἐκ τῆς φαντασίας λοιπὸν ταύτης γεννῶνται κακοὶ λογισμοὶ εἰς τὴν ψυχήν, μὲ τὸ νὰ αἰσθάνεται αὕτη ἐκεῖ, καὶ ἀντιλαμβάνεται νοερῶς διὰ τῆς μνήμης, ὅσα κακῶς εἶδεν ἔξω, ἢ ἤκουσεν, ἢ ὠσφράνθη, ἢ ἐγεύσατο, ἢ ἐπίασε· καὶ μ’ ὅλον ὁποῦ λείπει μακρὰν ἀπὸ αὐτὰ αἰσθητῶς, καὶ ἡσυχάζει μέσα εἰς τὴν πανέρημον. Διὰ τοῦτο εἶπεν ἐν τοῖς τετραστίχοις ὁ Θεολόγος· «Ὄψις συνήρπασέ με, πλὴν ἀλλ’ ἐσχέθην.

Εἴδωλον οὐκ ἔστησα τῆς ἁμαρτίας. Εἴδωλον ἔστη; πεῖραν ἐκπεφεύγαμεν. Βαθμοὶ τάδ’ εἰσι τῆς πλάνης τοῦ δυσμενοῦς.» Ἀκούεις; ἐστάθη, λέγει, τὸ εἴδωλον τῆς ἁμαρτίας, καὶ δὲν ἐτυπώθη εἰς τὴν φαντασίαν; ἐγλύτωσε παρευθὺς καὶ ἡ ψυχὴ ἀπὸ τὴν πεῖραν, ἤτοι ἀπὸ τὴν συγκατάθεσιν τῶν λογισμῶν, ἢ καὶ τὴν πρᾶξιν τῆς ἁμαρτίας.

Βʹ. Αἰτία εἶναι τὰ πάθη, τὰ ὁποῖα, γενικῶς μὲν εἶναι δύω· ἀγάπη καὶ μῖσος, ἢ ἡδονὴ καὶ ὀδύνη· ἐμπαθῶς γὰρ κινούμεθα, ἢ διατὶ ἀγαπῶμεν κανένα πρᾶγμα ὡς ἡδονικόν, ἢ διατὶ τὸ μισοῦμεν ὡς ὀδυνηρόν· εἰδικῶς δέ, διαιροῦνται εἰς τὰ τρία μέρη τῆς ψυχῆς, εἰς τὸ λογιστικόν, ἐπιθυμιτικόν, καὶ θυμικόν. Καὶ τοῦ μὲν λογιστικοῦ πάθη, κατὰ τὸν θεῖον Γρηγόριον τὸν Σιναΐτην, εἶναι, ἀπιστία, βλασφημία, πονηρία, περιέργεια, διψυχία, καταλαλιά, ἀνθρωπαρέσκεια, φιλοδοξία, ὑπερηφανία καὶ ἄλλα. Τοῦ δὲ ἐπιθυμητικοῦ πάθη εἶναι, πορνεία, μοιχεία, ἀσωτία, πλεονεξία, ἀκολασία, ἀκρασία, φιληδονία, φιλαυτία, καὶ ἄλλα.

Τοῦ δὲ θυμικοῦ πάθη εἶναι, ὀργή, πικρία, κραυγή, θράσος, ἐκδίκησις, καὶ ἄλλα. Ἐκ τούτων λοιπὸν τῶν παθῶν τῆς ψυχῆς κυρίως καὶ προσεχῶς γεννῶνται οἱ κακοὶ λογισμοί, διαιρούμενοι καὶ αὐτοὶ ὁμοίως μὲ τὰ πάθη, εἰς τρία· ἐκ μὲν γὰρ τῶν παθῶν τοῦ λογιστικοῦ γεννῶνται κακοὶ λογισμοί, οἵτινες μὲ ἕνα καθολικὸν ὄνομα καλοῦνται βλάσφημοι λογισμοί, Ἐκ δὲ τῶν παθῶν τοῦ ἐπιθυμητικοῦ γεννῶνται οἱ καλούμενοι αἰσχροὶ λογισμοί. Ἐκ δὲ τῶν παθῶν τοῦ θυμικοῦ γεννῶνται οἱ καλούμενοι, πονηροὶ λογισμοί. Διὰ τοῦτο εἶπεν ὁ ἀνωτέρω Σιναΐτης Γρηγόριος ὅτι «λογισμῶν αἰτίαι εἰσὶ τὰ πάθη». «Καὶ ὁ Ἀββᾶς Ἰσαὰκ διὰ τοῦτο προσβολὰς ὀνομάζει τὰ πάθη, διατὶ προσβάλλουσιν εἰς τὴν ψυχήν, καὶ κινοῦσι τοὺς ἐμπαθεῖς λογισμούς».

Γʹ. Δὲ αἰτίαι τῶν κακῶν λογισμῶν ἐσωτερική, καὶ προκαταρκτική, εἶναι οἱ δαίμονες· αὐτοὶ γὰρ οἱ κατάρατοι πνεύματα ὄντες λεπτά, καὶ εἰς τὴν ἐπιβολὴν τῆς καρδίας εὑρισκόμενοι, λαλοῦσι μὲν ἐκεῖθεν διὰ τοῦ ἐνδιαθέτου λόγου, καὶ ὑποψιθυρίζουσιν ἔσωθεν ὅλους τοὺς βλασφήμους λογισμούς, ὅλους τοὺς αἰσχρούς, ὅλους τοὺς πονηρούς, καὶ ἁπλῶς ὅλους τοὺς κακοὺς λογισμούς· μορφώνουσι δὲ τὴν φαντασίαν μὲ τὰ αἰσχρὰ καὶ ἀκάθαρτα εἴδωλα, τὰ ἐκ τῶν αἰσθήσεων, τόσον εἰς τοὺς ὕπνους, ὅσον καὶ ὅταν ὁ ἄνθρωπος ᾖναι ἔξυπνος. Ἐκ δὲ τούτων, κινοῦσι τὰ προρρηθέντα πάθη εἰς τὰ τρία μέρη τῆς ψυχῆς, καὶ κάμνουσι τὴν ταλαίπωρον ψυχὴν σπήλαιον λῃστῶν, καὶ καταγώγιον τῶν παθῶν τους. Διὰ τοῦτο εἶπεν ὁ ἀνωτέρω Σιναίτης Γρηγόριος· «Σημείωσαι ὅτι προβέβληνται τῶν μὲν λογισμῶν αἱ αἰτίαι, τῶν δὲ φαντασιῶν οἱ λογισμοί, τῶν δὲ παθῶν αἱ φαντασίαι, τῶν δὲ δαιμόνων τὰ πάθη ... πλὴν οὐδὲν ἐνεργεῖ καθ’ ἑαυτό, ἀλλ’ ὑπὸ δαιμόνων ἐνεργεῖται· οὔτε φαντασία εἰδωλοποιεῖται, οὔτε πάθος ἐνεργεῖ χωρὶς τῆς λεληθότως κρυφίας δαιμονικῆς δυνάμεως».

Καὶ ἀλλαχοῦ ὁ αὐτὸς λέγει. «Οἱ λογισμοὶ λόγοι τῶν δαιμόνων εἰσί, καὶ τῶν παθῶν πρόδρομοι». Τούτῳ συμφώνως λέγει καὶ ὁ Ἅγιος Ἰσαάκ. «Ἐγὼ δὲ οὕτως ἔχω ἐν ἀληθείᾳ, ὅτι ὁ ἡμέτερος νοῦς, χωρὶς μεσιτείας ἁγίων Ἀγγέλων ἀφ’ ἑαυτοῦ δύναται κινεῖσθαι πρὸς τὸ ἀγαθὸν ἀδιδάκτως, τὴν μέντοι τῶν κακῶν γνῶσιν ἄνευ τῆς τῶν δαιμόνων μεσιτείας οὐ δέχονται αἱ αἰσθήσεις (αἱ ἐσωτερικαὶ δηλ.), οὔτε κινοῦνται ἐν αὐτοῖς».

Εἶναι δὲ καὶ Δʹ. αἰτία ἐσωτερικὴ τῶν λογισμῶν, πόρρω ὅμως, ἥτις εἶναι ἡ ἐμπαθὴς καὶ διεφθαρμένη κατάστασις τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, προξενηθεῖσα μὲν ἐκ τῆς προπατορικῆς ἁμαρτίας, μείνασα δὲ καὶ μετὰ τὸ Βάπτισμα εἰς τὴν φύσιν, οὐχ ὡς ἁμαρτία προπατορικὴ (ἀνῃρέθη γὰρ αὕτη διὰ τοῦ Βαπτίσματος,) ἀλλ’ ὡς ποινὴ τῆς προπατορικῆς ἁμαρτίας, πρὸς ἀγῶνα καὶ δοκιμὴν τοῦ αὐτεξουσίου, καὶ στεφάνων καὶ μισθῶν περισσοτέρων ἀντίδοσιν, κατὰ τοὺς Θεολόγους. Ἀφ’ οὗ γὰρ ὁ νοῦς μετὰ τὴν παράβασιν ἔχασε τὴν ἁπλῆν ἐνθύμησιν καὶ τὸν λογισμόν, ὁποῦ εἶχεν εἰς μόνον τὸ καλόν, τώρα θέλωντας νὰ ἐνθυμηθῇ καὶ νὰ συλλογισθῇ τὸ καλόν, εὐθὺς μοιράζεται, καὶ συλλογίζεται καὶ τὸ κακόν· διὰ τοῦτο εἶπεν ὁ Σιναΐτης θεῖος Γρηγόριος· «Ἀρχὴ τῶν λογισμῶν καὶ αἰτία, ἡ διαιρεθεῖσα ἑνοειδὴς διὰ τῆς παραβάσεως τοῦ ἀνθρώπου ἁπλῆ μνήμη, δι’ ἧς καὶ τὴν θείαν ἀπώλεσε (μνήμην δηλ.), σύνθετος ἐξ ἁπλῆς, καὶ ποικίλη ἐκ μονοειδοῦς ταῖς οἰκείαις δυνάμεσι γεγονυῖα, ἀπώλετο».

Πόσαι καὶ ποῖαι εἶναι αἱ ἰατρεῖαι τῶν κακῶν λογισμῶν. Ἔμαθες, Πνευματικέ, ἀπὸ ποίαις αἰτίαις γεννῶνται οἱ κακοὶ λογισμοί, μάθε τώρα καὶ πῶς νὰ τοὺς ἰατρεύῃς· καθὼς λοιπὸν σοῦ εἴπομεν ἐκεῖ, πῶς εἶναι δύω ᾑ καθολικαῖς αἰτίαις τῶν κακῶν λογισμῶν, ἔτζι καὶ ἐδῶ σοῦ λέγομεν, πῶς εἶναι καὶ δύω ᾑ καθολικαῖς ἰατρείαις αὐτῶν, δηλαδὴ ἐξωτερικαῖς, καὶ ἐσωτερικαῖς. Καὶ αἱ μὲν ἐξωτερικαῖς ἰατρείαις εἶναι αὐταῖς· ἤγουν τὸ νὰ συμβουλεύῃς τὸν μετανοοῦντα νὰ μὴ περιεργάζεται, μηδὲ νὰ τετόνῃ τὰ ὀμμάτιά του ἐπάνω εἰς τὰ εὔμορφα πρόσωπα τόσον τῶν γυναικῶν, ὄσον καὶ τῶν νέων ἀνδρῶν, ἐπειδὴ ἐκ τοῦ ὁρᾷν τίκτεται τὸ ἐρᾷν, κατὰ τὸ παλαιὸν ἀπόφθεγμα· καὶ ἐπειδὴ κέντρον ἡδονῆς ἐμπήγνυται εἰς τὴν ψυχὴν ἀπὸ τὰς τοιαύτας θεωρίας, κατὰ τὸν Βασίλειον, καὶ ἀκολούθως κύματα λογισμῶν αἰσχρῶν καὶ ἀτόπων σηκώνονται εἰς τὴν καρδίαν, τὰ ὁποῖα εἰς ὅλον τὸ ὕστερον καταβυθίζουσι τὸν νοῦν. Τὸ νὰ τὸν συμβουλεύῃς νὰ φράσσῃ τὰ αὐτία του, διὰ νὰ μὴν ἀκούῃ κάθε κακὸν λόγον, μάλιστα δὲ τὰ ἐρωτικὰ καὶ αἰσχρὰ τραγῳδία, καθὼς παραγγέλλει ὁ Θεολόγος, λέγων «Κηρῷ τὰ ὦτα φράσσε πρὸς φαύλους λόγους, ᾠδῶν τε τερπνῶν ἐμμελῆ λιγύσματα»· ἐπειδὴ ἐκ τῆς ἀκοῆς τούτων, ταράττεται ἡ ψυχή, καὶ ἀρχηνᾷ, νὰ ἀναπλάττῃ εἴδωλα αἰσχρὰ εἰς τὴν φαντασίαν της, καὶ νὰ λογίζηται πορνικοὺς λογισμοὺς εἰς τὴν καρδίαν της.

Τὸ νὰ τὸν συμβουλεύῃς νὰ φυλάττῃ τὴν ὄσφρησίν του ἀπὸ μυρωδικὰ καὶ ἀρώματα· διατὶ αὐτὰ δὲν εἶναι ἴδια ἀνδρῶν, ἀλλὰ γυναικῶν, καὶ γυναικῶν οὐχὶ σεμνῶν καὶ σωφρόνων, ἀλλὰ ἀσέμνων καὶ ἀσωφρόνων. Νὰ φυλάττῃ τὴν γεῦσίν του ἀπὸ τὰ πολυποίκιλα καὶ τρυφηλὰ βρώματα, καὶ τὴν γλῶσσάν του ἀπὸ τὸ νὰ λαλῇ αἰσχρά, ὑβριστικά, καὶ ἄτοπα λόγια· ἐπειδή, κατὰ τὸν Θεολόγον, ὀλίγη διαφορὰ εἶναι ἀνάμεσα εἰς τὸν λόγον καὶ εἰς τὸ ἔργον «Εἰπεῖν ἀκοῦσαι καὶ δράσαι μικρὸν μέσον».

Νὰ φυλάττῃ τὴν ἁφὴν καὶ τὰς χεῖράς του ἀπὸ μαλακὰ ῥοῦχα καὶ λαμπρὰ φορέματα, καὶ ἀπὸ τὸ νὰ προσέχῃ νὰ μὴν ἐγγίζῃ χωρὶς ἀνάγκην, ὄχι μόνον ἐπάνω εἰς ξένα σώματα, ἀλλὰ καὶ ἐπάνω εἰς τὸ σῶμα τὸ ἐδικόν του, καθὼς παραγγέλλει ὁ Ἅγιος Ἰσαάκ. Ταῦτα γὰρ πάντα ὅσον περισσότερον φυλάττονται, τόσον περισσότερον ὀλιγοστεύουσιν ἀπὸ τὴν ψυχὴν καὶ τοὺς κακοὺς λογισμούς, καθὼς ἐκ τοῦ ἐναντίου, ὅσον ὀλιγώτερον ταῦτα φυλάττονται, τόσον περισσοτέρους γεννῶσι καὶ τοὺς κακοὺς λογισμούς· διατί, ἀνίσως μόνα τὰ ἁπλᾶ αἰσθητὰ γεννῶσι φυσικὰ ψιλοὺς λογισμούς· κατὰ τὸν πολλάκις ῥηθέντα Σιναΐτην Γρηγόριον «Γεννᾷ ἡ ὕλη τῶν πραγμάτων ψιλοὺς λογισμοὺς», πῶς τὰ ἐμπαθῆ καὶ ἡδονικὰ αἰσθητὰ δὲν θέλουν προξενήσουν εἰς τὴν ψυχὴν ἡδονικοὺς καὶ ἐμπαθεῖς λογισμούς;

Ἐκείνους δέ, ὁποῦ ἔχουν λογισμοὺς βλασφήμους, ἢ λογισμοὺς αἰσχρούς, ἢ λογισμοὺς πονηρούς, συμβούλευε, Πνευματικέ, νὰ θεραπεύουν πρῶτον τὰ πάθη τῶν τριῶν μερῶν τῆς ψυχῆς των, ἀπὸ τὰ ὁποῖα γεννῶνται οἱ τοιοῦτοι κακοὶ λογισμοί, ὡς προείπομεν· χάριν λόγου, ὅσοι πολεμοῦνται ἀπὸ τοὺς λογισμοὺς τῆς βλασφημίας, πρέπει νὰ καθαρίζουσι τὸ λογιστικὸν μέρος τῆς ψυχῆς των μὲ τὴν ἱερὰν προσευχήν, κατὰ τὸν Ἅγιον Μάξιμον, μὲ τὴν χύσιν τῶν δακρύων καὶ τὴν ἀποχὴν τῆς ἀναγνώσεως τῶν αἱρετικῶν Βιβλίων, κατὰ τὸν Ἅγιον Ἰσαάκ, μὲ τὴν πνευματικὴν γνῶσιν τῶν θείων γραφῶν, κατὰ τὸν θεῖον Σεραπίωνα, καὶ ἐξαιρέτως μὲ τὴν ταπεινοφροσύνην. Μὲ ταῦτα γὰρ καὶ τὰ τοιαῦτα θεραπευομένου τὸν λογιστικοῦ, ἀκολούθως θεραπεύονται καὶ οἱ ἐκ τοῦ λογιστικοῦ γεννώμενοι τῆς βλασφημίας καὶ ἀπιστίας λογισμοί. Ὅσοι δὲ πολεμοῦνται ἀπὸ τοὺς αἰσχροὺς λογισμοὺς πρέπει νὰ μαραίνουσι τὸ ἐπιθυμητικὸν μέρος τῆς ψυχῆς των (ἀπὸ τὸ ὁποῖον οἱ τοιοῦτοι γεννῶνται λογισμοὶ) μὲ τὴν τριμερῆ ἐγκράτειαν ὕπνου, καὶ γαστρός, καὶ σωματικῆς ἀνέσεως, κατὰ τὸν Ἅγιον Μάξιμον, καὶ τὸν Ὅσιον Μάρκον.

Ὅσοι δὲ πολεμοῦνται ἀπὸ τοὺς πονηροὺς λογισμούς, μὲ τοὺς ὁποίους βουλεύονται πῶς νὰ κακοποιήσουν, καὶ πῶς νὰ ἐκδικήσουν τὸν ἐχθρόν τους, οὗτοι πρέπει νὰ καταπραΰνουσι τὰ πάθη τοῦ θυμικοῦ μέρους τῆς ψυχῆς των (ἀπὸ τὰ ὁποῖα γεννῶνται οἱ τοιοῦτοι λογισμοὶ) μὲ τὴν ἀγάπην, καθὼς λέγει ὁ Ἅγιος Μάξιμος, μὲ τὸ νὰ παρακαλοῦν τὸν Θεὸν διὰ τοὺς ἐχθρούς των, καθὼς εἶπεν ὁ Κύριος «Προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων ὑμᾶς, καὶ διωκόντων ὑμὰς», μὲ τὸ νὰ κάμνουν διαλλαγὴν μὲ τοὺς ἐχθρούς των, ἂν ᾖναι παρόντες, καὶ μὲ τὸ νὰ φαντάζωνται τὸ πρόσωπον τοῦ ἐχθροῦ των, ὅταν ἦναι ἀπών, καὶ γλυκερῶς καὶ ἀγαπητικῶς αὐτὸ κατὰ διάνοιαν νὰ καταφιλῶσι καὶ νὰ ἐναγκαλίζωνται, κατὰ τὸν Ἅγιον Διάδοχον.

Μὲ ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα καθαρίζονται τὰ πάθη τῶν τριῶν μερῶν τῆς ψυχῆς, καὶ μαραίνονται καὶ χαλιναγωγοῦνται· ἀκολούθως δὲ συγκαθαρίζονται, καὶ συναπομαραίνονται καὶ οἱ ἐκ τούτων ἀναβλαστάνοντες τῆς κακίας λογισμοί· πρόδηλον γάρ, ὅτι τῶν αἰτιῶν ἀναιρουμένων συναναιρεῖται πάντως καὶ τὰ αἰτιατά. Μάρτυρες δὲ τούτων, ἔνθα μὲν ὁ Θεοφόρος Μάξιμος, εἰπὼν «Τὸ θυμικὸν τῆς ψυχῆς ἀγάπῃ χαλίνωσιν, καὶ τὸ ἐπιθυμητικὸν αὐτῆς ἐγκρατείᾳ καταμάρανον, καὶ τὸ λογιστικὸν αὐτῆς προσευχῇ πτέρωσον, καὶ τὸ φῶς τοῦ νοῦ οὐκ ἀμαυροῦταί ποτε» ἔνθα δὲ ὁ θεῖος Σεραπίων, ἐπὶ λέξεως λέγων «Νοῦς πνευματικὴν γνῶσιν πεπωκώς, τελείως καθαίρεται· ἀγάπη δὲ τὰ φλεγμαίνοντα μόρια τοῦ θυμοῦ θεραπεύει· ἐπιθυμίας δ’ ἐπιρρεούσας ἴστησιν ἐγκράτεια.»

Πόσαι εἶναι αἱ ἐσωτερικαὶ ἰατρεῖαι τῶν κακῶν λογισμῶν. Τοιαῦται μὲν εἶναι αἱ ἐξωτερικαὶ ἰατρεῖαι τῶν κακῶν λογισμῶν. Αἱ δὲ ἐσωτερικαὶ αὐτῶν ἰατρεῖαι εἶναι αἱ ἀκόλουθοι τρεῖς· ἡ Προσευχή, ἡ Ἀντίῤῥησις, καὶ ἡ Καταφρόνησις, καθὼς λέγει ὁ ἅγιος Ἰωάννης τῆς Κλίμακος· «Ἄλλο προσεύχεσθαι κατὰ τῶν λογισμῶν, καὶ ἄλλο ἀντιφθέγγεσθαι τούτοις, καὶ ἕτερον ἐξουθενεῖν τούτους καὶ ὑπερτίθεσθαι».

Καὶ τὸ μὲν αʹ. εἶναι ἴδιον τῶν ἀσθενῶν, τὸ δὲ βʹ. εἶναι ἴδιον τῶν ἀγωνιστῶν, τὸ δὲ γʹ. ἴδιον τῶν θεωρητικῶν.

Αʹ. Ἰατρεία τῶν κακῶν λογισμῶν ἡ Προσευχή, καὶ μάλιστα ἡ νοερά. Συμβούλευε λοιπόν, Πνευματικέ, ἐκείνους ὁποῦ δὲν ἔχουσι δύναμιν νὰ ἀντισταθοῦν εἰς τοὺς κακοὺς λογισμούς, ἀλλὰ φοβοῦνται ἀκόμη τὸν νοητὸν καὶ ἀόρατον πόλεμον τῶν λογισμῶν, καὶ δαιμόνων, καὶ παθῶν, νὰ σιωπῶσιν ὅταν τοὺς ἔρχωνται οἱ ἐμπαθεῖς λογισμοί, καὶ νὰ μὴν ἀντιλέγουσιν εἰς αὐτοὺς μὲ τὸν καλούμενον ἀντιῤῥητικὸν τρόπον ἀλλὰ νὰ καταφεύγουσι μόνον εἰς τὸν Θεὸν νοερῶς διὰ τῆς προσευχῆς, ἐπικαλούμενοι τὴν ἐκείνου βοήθειαν. Διατί καὶ ὁ θεῖος Μάξιμος ἐν Κεφ. τριακοστῷ τῆς αʹ. ἑκατοντ. τῶν Θεολογικῶν, τοῦτο τοὺς συμβουλεύει νὰ κάμνουσι, λέγων «Τοὺς ἔτι δειλιῶντας τὸν πρὸς πάθη πόλεμον, καὶ φοβουμένους τὴν τῶν ἀοράτων ἐχθρῶν ἐπιδρομὴν (ὥσπερ ποτὲ οἱ Ἰσραηλῖται τὴν τῶν Φαραωνιτῶν), δεῖ σιωπᾷν, τουτέστι τὸν ὑπὲρ ἀρετῆς ἀντιῤῥητικὸν μὴ μεταχειρίζεσθαι τρόπον, ἀλλὰ παραχωρεῖν Θεῷ δι’ εὐχῆς τὴν ὑπὲρ αὐτῶν μέριμναν». Πρὸς οὓς ἐν Ἐξόδῳ λέγεται «Κύριος πολεμήσει ὑπὲρ ὑμῶν, καὶ ὑμεῖς σιγήσετε».

Νὰ καταφεύγουσι δὲ εἰς τὸν Θεὸν διὰ προσευχῆς, οὐ μόνον τῆς διὰ λόγου τοῦ προφορικοῦ γινομένης, ἀλλὰ πολλῷ μᾶλλον διὰ τῆς προσευχῆς τῆς νοερᾶς, καὶ ἐν καρδίᾳ λαλουμένης, μὲ τὸν τῆς καρδίας ἐνδιάθετον λόγον· αὕτη δὲ εἶναι, τὸ νὰ σιωπήσουν μὲν τὸν ἐνδιάθετον καὶ ἐσωτερικὸν λόγον τῆς καρδίας των ἀπὸ κάθε ἄλλον λογισμὸν οἱ ὑπὸ τῶν δαιμονικῶν λογισμῶν πολεμούμενοι, νὰ δώσουν δὲ εἰς αὐτὸν νὰ μελετᾷ καὶ νὰ λέγῃ τὴν σύντομον ταύτην καὶ μονολόγιστον καλουμένην Εὐχήν· «Κύριε Ἰησοῦ Χριστὲ Υἱὲ τοῦ Θεοῦ ἐλέησόν με»· καὶ κάτωθεν μὲν ὁ λόγος νὰ μελετᾷ τὴν εὐχὴν αὐτήν, ὁ δὲ νοῦς νὰ καταβιβάζῃ τὴν νοερὰν ἐνέργειάν του μέσα εἰς τὴν καρδίαν, καὶ νὰ προσέχῃ νοερῶς μὲ ὄλην τὴν δύναμίν του εἰς τὰ παρὰ τοῦ ἐνδιαθέτου λόγου λαλούμενα ῥήματα τῆς προσευχῆς, χωρὶς νὰ φαντάζεται κἀνένα ἄλλο νοητόν, ἢ αἰσθητόν, καθὼς ὅλοι κοινῶς οἱ θεῖοι Πατέρες παλαιοὶ καὶ νέοι τοῦτο διδάσκουσι.

Αὕτη ἡ νοερὰ προσευχή, εἶναι τὸ μόνον δυνατόν, τὸ μόνον βοηθητικόν, καὶ τὸ μόνον νικητικὸν ἅρμα εἰς τὸν νοερὸν πόλεμον τῶν λογισμῶν· καὶ πρεπόντως· νοερὸς γὰρ πόλεμος, νοερὰ ἅρματα χρειάζεται διὰ νὰ νικηθῇ. Καὶ ὅρα πῶς ὅλα τὰ αἴτια τῶν κακῶν λογισμῶν ἰατρεύει ἡ μονολόγιστος αὕτη Προσευχή· αʹ. διατὶ συνειθίζωντας νὰ ἐπιστρέφῃ εἰς τὸν ἑαυτόν του ὁ νοῦς, καὶ νοερῶς νὰ συνομιλῇ μὲ τὸν Θεὸν διὰ τῆς προσευχῆς, οὐδὲ αὐτὰ τὰ αἰσθητὰ ἀγαπᾷ νὰ βλέπῃ, οὐδὲ τὰς αἰσθήσεις του νὰ κινῇ, κατ’ ἐκεῖνο τὸ γνωμικόν· «Ὀλίγα κινοῦσι τὴν αἴσθησιν· οἱ πλεῖστα τῇ διανοίᾳ χρώμενοι»· βʹ. διατὶ ὁ ἐνδιάθετος λόγος τῆς καρδίας μελετῶν πάντοτε καὶ λαλῶν τὴν εὐχὴν τοῦ «Κύριε Ἰησοῦ Χριστὲ» παύει ἀπὸ τὸ νὰ γίνεται ὄργανον τῶν πνευμάτων τῆς πονηρίας, καὶ νὰ λαλῇ ἄλλους τινὰς λογισμοὺς αἰσχρούς, βλασφήμους, καὶ πονηρούς· καὶ διατὶ ἡ φαντασία, ἥτις εἶναι ἡ γέφυρα τῶν δαιμόνων, δι’ ἧς σμίγουσι μὲ τὴν ψυχήν, κατὰ τοὺς Θείους Πατέρας, αὕτη, λέγω, καθαρίζεται ἀπὸ κάθε εἴδωλον ἐμπαθές, μὲ τὸ νὰ καταβαίνῃ εἰς τὴν καρδίαν ἡ ἐνέργεια τοῦ νοός, γυμνὴ καὶ καθαρὰ ἀπὸ κάθε σχῆμα καὶ εἶδος τῆς φαντασίας· διὰ τὴν στενότητα γὰρ τοῦ ἐν καρδίᾳ τόπου διϋλίζεται αὕτη, καὶ τρόπον τινὰ ἐκδύνεται, καὶ ἀφίνει ἔξω κάθε χονδρὸν φάντασμα, καθὼς καὶ ὁ ὄφις ἀπὸ στενοὺς τόπους διερχόμενος ἐκδύνεται τὸ παλαιὸν δέρμα του· γʹ.

διατὶ ἡ θέρμη ἡ γενωμένη ἀπὸ τὴν ἐν καρδίᾳ συχνὴν μελέτην τῆς ἱερᾶς προσευχῆς, διώκει καὶ καταφλέγει ὡς μυίας τὰς προσβολὰς τῶν πονηρῶν λογισμῶν, κατὰ τὸν Θεσσαλονίκης μέγαν Γρηγόριον, διαλύει ὡσὰν σύννεφα καὶ καπνὸν τὰ πάθη τοῦ λογιστικοῦ μέρους τῆς ψυχῆς, καὶ λαμπρὸν καὶ φωτοειδὲς αὐτὸ ἀπεργάζεται, γλυκαίνει καὶ εἰρηνεύει τὰ τοῦ θυμικοῦ πάθη, σκορπίζει τὰ πάθη τοῦ ἐπιθυμητικοῦ, καὶ ὅλην ἐκείνην τὴν ἀγαπητικὴν δύναμιν τραβίζει εἰς τὸν ἑαυτόν της καὶ εἰς τὴν ἀγάπην τοῦ μελετωμένου Ἰησοῦ Χριστοῦ· δʹ. διατὶ τὸ γλυκὺ καὶ πρᾶγμα καὶ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ ἐν καρδίᾳ διαπαντὸς μελετώμενον μαστίζει, πληγόνει, καὶ διώκει ἐκ τῆς καρδίας τοὺς δαίμονας, τοὺς ἀρχηγοὺς καὶ δημιουργοὺς ὅλων τῶν κακῶν λογισμῶν καὶ παθῶν τῆς ψυχῆς. Διὰ τοῦτο εἶπεν ὁ θεῖος Ἰωάννης τῆς Κλίμακος «Ἰησοῦ ὀνόματι μάστιζε πολεμίους».

Καὶ εʹ. διατί ἡ πολυποίκιλος μνήμη τῶν κακῶν λογισμῶν, ἡ ἐκ τῆς παρακοῆς τοῦ Ἀδὰμ προξενηθεῖσα, ἁπλῆ γίνεται, καὶ θεραπεύεται διὰ τῆς ἑνοειδοῦς μνήμης τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, κατὰ τὸν Σιναΐτην Γρηγόριον λέγοντα· «Ἰᾶται δὲ τὴν μνήμην κυρίως ἡ θεία παγιωθεῖσα ἔμμονος διὰ προσευχῆς μνήμη, ἀπὸ τοῦ κατὰ φύσιν εἰς τὸ ὑπὲρ φύσιν ἀνακραθεῖσα τῷ πνεύματι».

Τί νὰ πολυλογῶ; τὸ γλυκύτατον ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ συνεχῶς, καὶ κατανυκτικῶς, καὶ μετὰ πόθου καὶ πίστεως ἐν τῷ βάθει τῆς καρδίας μελετώμενον, ἀποκοιμίζει μὲν ὅλους τοὺς κακοὺς λογισμούς, ἐξυπνίζει δὲ ὅλους τοὺς ἀγαθοὺς καὶ πνευματικοὺς λογισμούς· καὶ ὅπου πρότερον «ἐξήρχοντο ἐκ τῆς καρδίας διαλογισμοὶ πονηροί, φόνοι, μοιχεῖαι, πορνεῖαι, κλοπαί, ψευδομαρτυρίαι, βλασφημίαι, καθὼς εἶπεν ὁ Κύριος», ἐκεῖθεν ὕστερον ἐξέρχονται λογισμοὶ ἀγαθοί, πνευματικὰ νοήματα, λόγοι σοφίας, κρίσεις, ἀνακρίσεις, καὶ διακρίσεις, καθὼς εἶναι γεγραμμένον· «Λογισμοὶ δικαίων κρίματα». Ὅθεν δίδασκε, συμβούλευε, καὶ παρακίνει τοὺς μετανοοῦντας, καὶ ὅλους τοὺς Χριστιανούς, Πνευματικέ, διὰ νὰ μελετοῦν παντοτεινὰ εἰς τὴν καρδίαν τους τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, διὰ τῆς ἀνωτέρω προσευχῆς· ἐπειδὴ ἡ νοερὰ αὕτη καὶ ἀδιάλειπτος ἐν τῇ καρδίᾳ προσευχή, δὲν ἐδόθη μόνον εἰς τοὺς Καλογήρους καὶ Μοναχούς, ἀλλὰ καὶ εἰς ὅλους ἁπλῶς τοὺς ἐν τῷ κόσμῳ Χριστιανούς.

Ὅθεν ὁ Ἀπόστολος Παῦλος προστάζει τοὺς κοσμικούς, καὶ τοὺς λέγει παντοτεινὰ νὰ προσεύχωνται· «Ἀδιαλείπτως προσεύχεσθε», διατί εἶναι δυνατὸν εἰς αὐτοὺς παντοτεινὰ νὰ προσεύχωνται, καὶ ὅταν δουλεύουν, καὶ ὅταν τρώγουν καὶ πίνουν, καὶ ὅταν εἶναι εἰς τὸν οἶκόν τους, καὶ ὅταν εὑρίσκωνται ἔξω, καὶ ὅταν κάθωνται, καὶ ὅταν περιπατοῦν· ἐὰν μόνον θέλουν νὰ ἀφίνουν τὰς πολυλογίας, καὶ νὰ μαζόνουν τὸν νοῦν τους εἰς τὴν καρδίαν τους·

Βʹ. Ἰατρεία τῶν κακῶν λογισμῶν, ἡ Ἀντίῤῥησις. Ταῦτα μὲν λέγε εἰς τοὺς ἀσθενεῖς καὶ ἀδυνάτους, Πνευματικέ. Ἐκείνους δὲ ὁποῦ ἀγωνίζονται, καὶ ἔχουσι κἄποιαν δύναμιν εἰς τὸ νὰ ἀντιπολεμοῦν τοὺς κακοὺς λογισμούς, καὶ ἀοράτους δαίμονας, καὶ τὰ πάθη· συμβούλευε, Πνευματικέ, νὰ ἀντιστέκωνται εἰς τοὺς πονηρούς, καὶ αἰσχρούς, καὶ βλασφήμους των λογισμούς, μὲ ἀντίῤῥησιν καὶ ἀντιλογίαν θυμοειδῆ, ἵνα διὰ μέσου τοῦ νοητοῦ πολέμου τούτου τῆς ἀντιῤῥήσεως, λαμβάνωσι στέφανα παρὰ Θεοῦ, κατὰ τὸν τῆς Κλίμακος, λέγοντα «Πληθυνθέντων πολέμων, ἐπληθύνθησαν στέφανοι». Ἔτζι ὁ Προφήτης Δαυῒδ ἀντιλογεῖτο καὶ ἀντιστέκετο εἰς τοὺς ἀοράτους δαίμονας, ὁποῦ τὸν ἐπολέμουν διὰ τῶν λογισμῶν, διὸ καὶ ἔλεγεν «Ἀποκριθήσομαι τοῖς ὀνειδίζουσί μοι λόγον».

Ἔτζι ὁ Δεσπότης μας Ἰησοῦς Χριστὸς μὲ ἀντίρρησιν ἐνίκησε τοὺς τρεῖς μεγάλους πολέμους ὁποῦ τοῦ προσέβαλεν ὁ διάβολος ἐπάνω εἰς τὸ ὄρος· τὴν φιληδονίαν μὲ τὸ «Οὐκ ἐπ’ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος ἀλλ’ ἐπὶ παντὶ ῥήματι ἐκπορευομένῳ διὰ στόματος Θεοῦ» τὴν φιλοδοξίαν μὲ τὸ «Οὐκ ἐκπειράσεις Κύριον τὸν Θεόν σου»· καὶ τὴν φιλαργυρίαν, μὲ τὸ «Κύριον τὸν Θεόν σου προσκυνήσεις, καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις»·

Ἔτζι πολλοὶ τῶν Ὁσίων Πατέρων, καὶ μάλιστα οἱ Ταβεννησιῶται, καθὼς γράφει εἰς τὸ Γεροντικόν, μὲ ἀντίρρησιν ἐπολέμουν, καὶ ἐνίκουν τοῦς κακοὺς λογισμοὺς καὶ τὰ πάθη, καὶ οὕτως ἐστεφανόνοντο. Δίδασκε ὅμως τοὺς τοιούτους, ὅτι ὄχι μὲ μόνην τὴν ἀντίρρησιν νὰ πολεμοῦν, ἀλλὰ ὁμοῦ καὶ μὲ τὴν εἰς Θεὸν προσευχήν· διότι, κατὰ τὸν Ἅγιον Μάξιμον, ὅσοι μὲν διὰ τῆς προσευχῆς πολεμοῦσι τοὺς λογισμούς, ὁποῖοι εἶναι οἱ ἀδύνατοι, δὲν ἠμποροῦν καὶ νὰ ἀντιλέγουν εἰς αὐτούς, ὅσοι δὲ εἶναι δυνατοί, καὶ ἀντιλέγουν εἰς αὐτούς, οὗτοι δύνανται νὰ προσεύχωνται κατ’ αὐτῶν «Ὁ ἀντιφθεγγόμενος τοῖς λογισμοῖς, δύναται καὶ κατεύχεσθαι αὐτῶν, τοῖς δὲ κατευχομένοις, οὐ σχολὴ καὶ ἀντιφθέγγεσθαι, μόνον δὲ μονοτρόπως κατεύχεσθαι».

Πλὴν λέγει ὁ Ἅγιος Ἰσαάκ, ὅτι καὶ οἱ ἀγωνισταὶ καὶ δυνατοί, εἶναι καλήτερον καὶ ἀσφαλέστερον νὰ μὴ ἀντιλέγουν εἰς τοὺς ὑπὸ τοῦ ἐχθροῦ σπειρομένους λογισμούς, ἀλλὰ νὰ καταφεύγουν εἰς τὸν Θεὸν διὰ προσευχῆς καὶ δακρύων· αʹ. διατὶ ἡ ψυχὴ δὲν ἔχει πάντοτε τὴν αὐτὴν δύναμιν εἰς τὸ νὰ πολεμῇ· ὅθεν πολλάκις συμβαίνει, καὶ ζητοῦντες νὰ κτυπήσωμεν καὶ νὰ νικήσωμεν τοὺς δαιμονιώδεις λογισμούς, κτυπούμεθα μᾶλλον ἡμεῖς, καὶ νικώμεθα ὑπ’ αὐτῶν· βʹ. διατί, ὅταν πολεμῇ τινὰς τοὺς κακοὺς λογισμούς, καὶ αὐτοὶ τὸν ἀντιπολεμοῦν ἀντιστρόφως μὲ τὰ ἀκάθαρτα αὐτῶν σχήματα καὶ ἐμπαθῆ εἴδωλα, ὥστε ὁποῦ, καὶ ἀφ’ οὗ τινὰς τοὺς νικήσῃ, μένει ὁ μολυσμὸς αὐτῶν εἰς τὸν νοῦν, καὶ ἡ δυσωδία εἰς τὴν νοερὰν ὄσφρησίν του πολὺν καιρόν· ἐγὼ δὲ λέγω καὶ γʹ.

ὅτι φεύγει τὴν ὑπερηφανίαν καὶ δείχνει ταπείνωσιν ὅποιος καταφεύγει εἰς τὸν Θεὸν μόνον καὶ τὸν Ἰησοῦν, ἐν τῷ καιρῷ τοῦ πολέμου τῶν λογισμῶν, καὶ ὁμολογεῖ μὲν τὸν ἑαυτόν του ἀνάξιον καὶ ἀδύνατον εἰς τὸ νὰ πολεμῇ, τὸν δὲ Ἰησοῦν μόνον δυνατὸν καὶ κραταιὸν ἐν τῷ ἀοράτῳ τούτῳ πολέμῳ «Κύριός φησι κραταιὸς καὶ δυνατός, Κύριος δυνατὸς ἐν πολέμῳ»· καὶ πάλιν «Θαρσεῖτε, ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον», τὰ πάθη δηλαδή, καὶ τοὺς λογισμούς, καὶ τὸν διάβολον· «Ὁ μὴ ἀντιλέγων, τοῖς ἐν ἡμῖν ὑποσπειρομένοις ὑπὸ τοῦ ἐχθροῦ λογισμοῖς, ἀλλὰ διὰ τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἱκεσίας τὴν πρὸς αὐτοὺς ὁμιλίαν ἐκκόπτων, τοῦτο σημεῖόν ἐστιν, ὅτι εὗρεν ὁ νοῦς σοφίαν παρὰ τῆς χάριτος, καὶ ἐκ πολλῶν ἔργων ἠλευθέρωσεν αὐτὸν ἡ γνῶσις αὐτοῦ ἡ ἀληθινή ..... Διότι οὐκ ἐν καιρῷ παντὶ ἔχομεν δύναμιν ἀντιλέγειν πᾶσι τοῖς λογισμοῖς τοῖς ἀντικειμένοις ἡμῖν, ὥστε παῦσαι αὐτούς· ἀλλὰ πολλάκις λαμβάνομεν πληγὴν ἐξ αὐτῶν, τὴν μὴ θεραπευομένην ἐν καιρῷ πολλῷ ..... Ἀλλὰ καὶ ὅτε νικήσεις αὐτοὺς σύ, ὁ ῥύπος τῶν λογισμῶν μολύνει τὴν διάνοιάν σου, καὶ ἡ ὀσμὴ τῆς δυσωδίας αὐτῶν πολὺν ἐναπομένει καιρὸν τῇ ὀσφρήσει σου· ἐν τῷ πρώτῳ δὲ τρόπῳ (τῷ καταφεύγειν εἰς Θεὸν διὰ προσευχῆς) ἐκ τούτων ἁπάντων μετὰ τοῦ φόβου γίνῃ ἐλεύθερος· διότι οὔκ ἐστι βοήθεια ἄλλη ὡς ὁ Θεός».

Ὅρα καὶ σελ. 335, ὅπου λέγει «Κρεῖσσον ἐν τῇ μνήμῃ τῶν ἀρετῶν ὑποκλέπτειν τὰ πάθη, ἢ τῇ ἀντιστάσει».

Γʹ. Ἰατρεία τῶν κακῶν λογισμῶν, ἡ Καταφρόνησις. Τρίτον δὲ καὶ τελευταῖον, εἰς ἐκείνους ὁποῦ ἔλαβον ὅπλα καὶ ἅρματα ἀπὸ τὴν χάριν τοῦ Θεοῦ, διὰ νὰ νικοῦν εἰς τὸν νοητὸν καὶ ἀόρατον πόλεμον, λέγε Πνευματικέ, νὰ καταφρονοῦν τοὺς κακοὺς λογισμούς, ὁποῦ τοὺς ὑποσπείρει ὁ διάβολος, ὡσὰν γαυγίσματα μικρῶν κυναρίων, ὡσὰν κνώδαλα καὶ ζωΰφια, καὶ ὡσὰν ἕνα οὐδέν· καὶ οὔτε ἀπὸ τὰς ἀπειλὰς ὁποῦ τοὺς προβάλλουν, νὰ φοβοῦνται, οὔτε ἀπὸ τὰς ἡδονὰς ὁποῦ τοὺς προτείνουν, νὰ ἕλκωνται καὶ νὰ προσπαθοῦν. Αʹ. πιστεύοντες ὅλως διόλου, καὶ ἐλπίζοντες εἰς τὴν ἄπειρον δύναμιν τοῦ Παντοκράτορος Θεοῦ, καὶ εἰς τὴν ἀπροσμάχητον βοήθειαν τοῦ μεγάλου Ἀρχιστρατήγου μας Ἰησοῦ Χριστοῦ «Τίς ἐστιν ὁ νικῶν τὸν κόσμον, εἰ μὴ ὁ πιστεύων ὅτι Ἰησοῦς ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, καὶ αὕτη ἐστὶν ἡ νίκη ἡ νικήσασα τὸν κόσμον, ἡ Πίστις ἡμῶν»· Βʹ. πιστεύοντες καὶ φρονοῦντες, ὅτι μετὰ τὸν Σταυρὸν καὶ τὸν θάνατον τοῦ Κυρίου μας κἀμμίαν δύναμιν δὲν ἔχει ὁ διάβολος καθ’ ἡμῶν, ἀλλὰ ἔμεινεν ἀσθενέστατος καὶ ἀδύνατος, κατὰ τὸ γεγραμμένον «Τοῦ ἐχθροῦ ἐξέλιπον αἱ ῥομφαῖαι εἰς τέλος». Καλότυχος εἶναι τῇ ἀληθείᾳ ὅποιος ἀπόκτησε νοῦν ἡγεμόνα, καὶ καθωπλίσθη, καὶ ἁρματώθη ὑπὸ τῆς χάριτος, καὶ ἁρματωθεὶς καταφρονεῖ ὡς ἕνα οὐδὲν ὅλους τοὺς αἰσχροὺς καὶ βλασφήμους καὶ πονηροὺς λογισμούς.

Ἕνα μέν, ἐπειδὴ ἄλλη μεγαλητέρα νίκη καὶ ἐντροπὴ τῶν δαιμόνων δὲν εἶναι, ὡσὰν ἡ τοιαύτη καταφρόνησις, ὡς λέγει ὁ Ἅγιος Μάξιμος· «Οἱ ἐξουθενοῦντες μόνως, καὶ ἀεί, καὶ πάντοτε ἐξουθενοῦσιν, ὁ δὲ ἐξουθενῶν ἐμπαράσκευός ἐστιν· ἤδη γὰρ καθωπλίσθη ὑπὸ τῆς χάριτος».

Καὶ ἡμεῖς λέγομεν εἰς τὴν ὑποσημ. περὶ τῶν τῆς Βλασφημίας λογισμῶν. Καὶ ἄλλο δέ, ἐπειδὴ αὐτοί, διὰ μέσου τῆς τοιαύτης καταφρονήσεως, ἀπίαστοι τελείως μένουσιν ἀπὸ τοὺς κακοὺς λογισμούς, καὶ τοὺς δαίμονας, λέγοντες μετὰ τοῦ Προφήτου Δαυῒδ «Ἐκωφώθην καὶ οὐκ ἤνοιξα τὸ στόμα μου»· καὶ «Ἐθέμην τῷ στόματί μου φυλακήν, ἐν τῷ συστῆναι τὸν ἁμαρτωλὸν ἐναντίον μου.»

Πόσον βλαβερὸν εἶναι οἱ κακοὶ λογισμοί, καὶ πόσον ὠφέλιμον ἡ ἰατρεία τους. Ταῦτά σοι πλατύτερον ἐσημειώσαμεν, Πνευματικέ, ἐν τῷ παρόντι Κεφαλαίῳ, καὶ ἐπιμελοῦ νὰ τὰ ἀναγινώσκῃς συνεχῶς, διατί ἔχεις μεγάλην χρείαν τῆς τούτων εἰδήσεως· ἤξευρε γάρ, ὅτι τὸ πλέον δυσκολώτερον, καὶ λεπτότερον ἔργον τοῦ ἐπαγγέλματός σου, εἶναι ἡ θεωρία καὶ γνῶσις τῶν τῆς ψυχῆς λογισμῶν καὶ παθῶν, καὶ ἡ τούτων ἐπιστημονικὴ ἰατρεία. Ὅθεν μὴ ὁμοιάσῃς μὲ κἀποίους ἄφρονας, ὁποῦ λέγουν· οἱ λογισμοὶ δὲν εἶναι ἁμαρτία· ἀπὸ τοὺς λογισμοὺς ὁ ἄνθρωπος δὲν κολάζεται, καὶ ἄλλα ὅμοια. Ἀλλὰ πείθου καὶ πληροφοροῦ, ὅτι κάθε ἁμαρτία, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ ἰδία κόλασις, ἔχει τὴν ἀρχήν, καὶ ῥίζαν, καὶ κέντρον της ἀπὸ τὸν κακὸν λογισμόν· καὶ ἀντιστρόφως πάλιν, ὁ κακὸς λογισμὸς εἶναι τῆς κάθε ἁμαρτίας, καὶ αὐτῆς τῆς ἰδίας κολάσεως ἀρχή, καὶ ῥίζα, καὶ κέντρον· διατί, καθὼς ἡ μικρὰ ψηφίς, καὶ πέτρα ὅταν τύχῃ νὰ πέσῃ μέσα εἰς κἀνένα πηγάδι, πρῶτον κάμνει ἕνα μικρὸν κύκλον, ἔπειτα ὁ μικρὸς κύκλος κάμνει ἄλλον μεγάλον, καὶ ὁ μεγάλος ἄλλον μεγαλήτερον, καὶ οὕτω πηγαίνει ἕως εἰς τὸ ἄκρον τοῦ πηγαδίου, ἔτζι καὶ ἡ μία προσβολὴ ἑνὸς κακοῦ λογισμοῦ γεννᾷ τὸν ἐμπαθῆ συνδυασμόν· ὁ συνδυασμὸς γεννᾷ τὴν συγκατάθεσιν· ἡ συγκατάθεσις τὴν πρᾶξιν· ἡ πρᾶξις τὴν συνήθειαν· ἡ συνήθεια τὴν ἕξιν· ἡ ἕξις τὴν ἀμετανοησίαν· ἡ ἀμετανοησία τὴν κόλασιν.

Βλέπεις τὴν μακρὰν ταύτην καὶ ἀλληλόπλοκον ἁλυσσίδα, πῶς τὴν ἀρχὴν καὶ τὸ κέντρον της ἔλαβεν ἀπὸ τὸν κακὸν λογισμόν, ὥστε τὸ πᾶν στέκεται εἰς τὸν λογισμόν. Διὰ τοῦτο, ὁ μὲν Θεσσαλονίκης Θεῖος Γρηγόριος εἶπεν, ὅτι εἰς ὅλα τὰ ἁμαρτήματα, ὁ νοῦς εἶναι πρωτοπαθής, διατὶ αὐτὸς πρῶτον πάσχει καὶ πληγόνεται ἀπὸ τὸν λογισμὸν τῆς ἁμαρτίας· ὁ δὲ συνώνυμός του Θεολόγος Γρηγόριος, πρωτότοκα τῆς Αἰγύπτου, ἤτοι τῆς ἁμαρτίας, ὀνομάζει τοὺς ἐμπαθεῖς λογισμούς· διατὶ ἐκ τῶν ἐμπαθῶν λογισμῶν γεννῶνται καὶ ἄλλα δεύτερα, καὶ τρίτα, καὶ τέταρτα τῆς ἁμαρτίας τέκνα, σπέρμα τῶν Χαλδαίων, ἤτοι τῶν δαιμόνων· διατὶ ἐκ τοῦ σπέρματος τούτου τῶν λογισμῶν συλλαμβάνονται καὶ γεννῶνται τὰ πονηρὰ ἔργα νήπια τῆς θυγατρὸς τῆς Βαβυλῶνος, ἤτοι τῆς ἁμαρτίας, τῆς γεννωμένης ἐκ τῆς συγχύσεως, ὡς ἑρμηνεύει ὁ Νικήτας· διατὶ τὰ νήπια ταῦτα τῶν λογισμῶν αὐξάνουν καὶ γίνονται ἄνδρες διὰ τῆς πράξεως· «Καὶ θρηνεῖ τὰ πρωτότοκα τῶν οἰκείων λογισμῶν καὶ πράξεων Αἴγυπτος· ὃ καὶ σπέρμα Χαλδαϊκὸν ἐξαιρόμενον τῇ Γραφῇ καλεῖται· καὶ νήπια Βαβυλώνια τῇ πέτρᾳ προσκρουόμενα, καὶ λυόμενα».

Ὅθεν, ἐὰν ἐσύ, Πνευματικέ, θανατώσῃς τοὺς ἐμπαθεῖς λογισμοὺς τοῦ μετανοοῦντος διὰ τῆς συμβουλῆς σου, γίνεσαι ἄλλος ὀλοθρεύων Ἄγγελος τὰ πρωτότοκα τῆς Αἰγύπτου, περὶ οὗ γέγραπται ἐν τῇ Ἐξόδῳ. Γίνεσαι ὅμοιος τοῦ Θεοῦ, ὁ ὁποῖος λέγει νὰ ἐξαλείψῃ τὸ σπέρμα τῶν χαλδαίων· «Ἀγαπῶν σε ἐποίησα τὸ θέλημά σου ἐπὶ Βαβυλῶνα τοῦ ἆραι σπέρμα Σαλδαίων»· καὶ ἀξιόνεσαι τοῦ Μακαρισμοῦ ἐκείνου, ὁποῦ λέγει ὁ θεῖος Δαβΐδ, ὡσὰν ὁποῦ συντρίβεις τὰ νήπια ταῦτα τῶν κακῶν λογισμῶν, πρὸ τοῦ νὰ αὐξήσουν· «Μακάριος, ὃς κρατήσει καὶ ἐδαφιεῖ τὰ νήπιά σου πρὸς τὴν πέτραν».

Οὐ μόνον δὲ σύ, ἀλλὰ καὶ ὁ μετανοῶν μακάριος γίνεται, ἐπειδὴ διὰ τῆς ἐξομολογήσεως συντρίβει τοὺς κακούς του λογισμοὺς εἰς τὴν Πέτραν δηλαδὴ εἰς τὸν Χριστόν, προστρέχωντες εἰς αὐτὸν διὰ τῆς προσευχῆς, καὶ ἐπικαλούμενος τὴν βοήθειάν του.

Τί νὰ περιττολογῶ; ὅποιος ἔχει εἰς τὴν καρδίαν του ἐμπαθεῖς καὶ κακοὺς λογισμούς, εἶναι ἔμπροσθεν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἐτάζοντος καρδίας καὶ νεφρούς, συγχαμερὸς καὶ μοιχός, καὶ ἀκάθαρτος· ἔτζι τὸ ἀπεφάσισεν ὁ ἴδιος Θεός, λέγων περὶ τῶν πονηρῶν διαλογισμῶν· «Ταῦτά ἐστι τὰ κοινοῦντα τὸν ἄνθρωπον». Καὶ ὁ Σολομὼν λέγει· «Βδέλυγμα Κυρίῳ λογισμὸς ἄδικος». Ἐὰν δὲ σύ, ὦ Πνευματικέ, ἐλευθερώσῃς τὸν μετανοοῦντα ἀπὸ τοὺς τοιούτους λογισμούς, καθαρίζεις τὰ ἔσωθεν τῆς ψυχῆς του ἀπὸ τὴν ἀκαθαρσίαν, καὶ ὅταν γένουν ταῦτα καθαρά, βέβαια ἔχουν νὰ ἦναι καθαρὰ καὶ ὅλα τὰ ἐξωτερικὰ ἔργα καὶ πράξεις του, καθὼς εἶπεν ὁ Κύριος· «Καθάρισον πρῶτον τὸ ἐντὸς τοῦ ποτηρίου καὶ τῆς παροψίδος, ἵνα γένηται καὶ τὸ ἐκτὸς αὐτοῦ καθαρόν»· καὶ ἂν ἁγιάσῃς τὴν ῥίζαν, ἥτις εἶναι ἡ καρδία του, ἅγιοι βέβαια θέλουν γένουν καὶ οἱ κλάδοι, οἵτινες εἶναι τὰ ἀποτελέσματα καὶ τὰ ἔργα του· «Καὶ εἰ ἡ ῥίζα ἁγία, καὶ οἱ κλάδοι».