Νικόλαος Καβάσιλας – Εἰς τὴν γέννησιν τῆς Θεοτόκου

Ἔπειτα προὔργου νομίζω τὸ κοινὸν ἀγαθὸν οἳ τῷ βίῳ τούτῳ παρέσχον, τῶν ὡς ἀληθῶς μακαρίων οὐ παρέργως μνησθέντας, οὐδ’ ὅσον ἀποδοῦναι τοῖς ἐγκωμίοις τὸν νόμον, ἀλλ’ ὡς οἷόν τε λαμπρῶς, οὕτω πρὸς αὐτὴν ἀφοσιώσασθαι τὴν παρθένον· μηδὲ γὰρ εὔλογον εἶναι τοὺς κοινοὺς εὐεργέτας, ἢ μηδὲν τῶν ὀφειλομένων, ἢ μικρὰ φθεγξάμενον παρελθεῖν, οἷς οὐδ’ ὁ κόσμος ἅπας, εἰ φωνὴν μίαν ἀφῆκε, πρὸς εὐφημίαν ἤρκεσεν ἄν. Εἰ γὰρ τοῖς κατωρθωμένοις τοὺς διακόνους ἀνάγκη συμβαίνειν, καὶ διὰ πάντων ἁρμόττειν, ὅταν ὁ τὸ ἔργον τάττων, τοῦτο μὲν σοφὸς ὢν, ἃ προσῆκον πράττειν ἐστὶν, εἰδῇ, τοῦτο δὲ, δυνατὸς ὢν, πρὸς οὐδὲν τῶν δεόντων ἀμηχανῇ, ποίαν ἐπαίνων οὐκ ἂν ἐλάττω δείξαις ὑπερβολὴν, ὦ μακαρία δυὰς, οἷς πρὸς τὸ πάντων μὲν τῶν ἐξ αἰῶνος ἄριστον καὶ μέγιστον ἔργον, πάντων δὲ παραδοξότατον, πάντων δὲ κοινωφελέστατον, ὁ Θεὸς ἠξίωσε χρήσασθαι· λέγω δὴ τὸ σάρκα περιθέσθαι, καὶ γεννηθῆναι μετὰ τῶν ἀνθρώπων, ἀφ’ ἡμῶν λαβὼν τὴν μητέρα;

2. Καθάπερ γὰρ, τὰς συμφορὰς καὶ τὰ σκάνδαλα συμπίπτειν ἀνάγκης οὔσης, ὅμως, οὐαὶ, φησὶ, δι’ οὗ ἔρχονται, τὸν ἴσον τρόπον, χρηστῶν ὄντων ἁπάντων καὶ δικαίων τὰς ἐκ μέσου καρποῦσθαι τιμὰς, οἳ πρόξενοι κατέστησαν τῷ γένει τῶν ὠφελεῖν δυναμένων, οἱ βέλτιστοι καὶ δικαιότατοι τῶν ἄλλων ὑμεῖς, καὶ τοσοῦτο στρατηγῶν, καὶ νομοθετῶν, καὶ ἱερέων, καὶ δημαγωγῶν, καὶ τῶν ὁπωσοῦν ὑπὲρ τῶν ὁμοφύλων ἀγωνισαμένων τὰ τοιαῦτα τοῖς ὅλοις ἀμείνους, ὅσο τοῖς ὑπ’ ἐκείνων κατωρθωμένοις ἃ παρ’ ὑμῶν ὑπῆρξεν ἀνθρώποις καὶ παραβάλλειν, ἕν τι τῶν ἀτοπωτάτων ἐστίν.

Εἰ γὰρ, ὥστε τηρηθῆναι τοῖς ἀνθρώποις ταύτην τὴν ἐν φθορᾷ ζωὴν, καὶ τὴν κοινὴν φύσιν ἐν ὀλίγοις σώμασιν ὑπερσχοῦσαν τοῦ κοινοῦ κλυδωνίου διασωθῆναι, ἀνὴρ ἐξελέγη τῶν τότε γενομένων ὁ δικαιότατος· καὶ πρὸς τὴν Ἑβραίων ἐλευθερίαν, στρατηγοῦ τινος ἐδέησεν, οὐ τῶν πολλῶν ἑνὸς, ἀλλὰ Μωσῆς ταύτῃ τετίμητο τῇ τιμῇ, ὃς πρὸς πᾶσαν ἡντιναοῦν ἀρετὴν τὴν ψυχὴν ἀσκήσας, τῶν ἐπ’ αὐτοῦ πάντων διαφερόντως Θεὸν ἰδεῖν ἐδυνήθη, καὶ φωνῆς ἐκεῖθεν ἀκοῦσαι, καὶ πρὸς τὴν τῆς ἐπηγγελμένης γῆς κομιδὴν, Ἰησοῦς ἤρκεσεν ὁ πάνυ· καὶ πρὸ τούτων, Ἀβραὰμ εὐσεβείας εἴληφε, ἆθλον, τὸ πατὴρ ἔθνους γενέσθαι τὸν Θεὸν σέβειν ἐπισταμένου· καὶ ὅλως, τῶν κοινωφελῶν οὐκ ἔστιν οὐδεὶς, ὃς οὐ σύμφωνον πρότερον καὶ διὰ πάντων συμβαίνουσαν παρέσχετο τὴν ψυχὴν, ὧν ἔπειτα τοῖς ἄλλοις αἴτιος ἦν, ὅτε πᾶσαν ἔδει τῆς τῶν δαιμόνων τυραννίδος ἀπολυθῆναι τὴν οἰκουμένην· καὶ τὴν μὲν ἀθανασίαν εἰς τὸν τῶν θνητῶν βίον εἰσενεχθῆναι, τὴν δὲ τῶν ἀγγέλων δίαιταν ἐν ταῖς τῶν ἀνθρώπων ψυχαῖς φυτευθῆναι· καὶ, τὸ πᾶν εἰπεῖν, τῇ γῇ τὸν οὐρανὸν συνελθεῖν, ὁποίους τινὰς εἰκὸς εἶναι νομίζειν τοὺς διακόνους, οἷς ὁ Θεὸς ἐχρήσατο, τὴν θαυμαστὴν ταύτην τῷ κόσμῳ κατατιθέμενος χάριν, ὡς ἂν ὀργάνοις τῆς αὐτοῦ φιλανθρωπίας, ἢ συνεργοῖς, ἢ ὅτι βέλτιον χρὴ καλεῖν;

Δῆλον γὰρ, ὅτι τοῖς μὲν πονηροῖς θυμὸν καὶ ὀργὴν καὶ θλίψιν, ἃ παθεῖν αὐτοὺς εἰκὸς ἦν, δι’ ἀγγέλων ἔπεμψε πονηρῶν τἀγαθὰ δὲ διὰ τῶν ἀγαθῶν ἔδωκε· τὰ δὲ πάντων κάλλιστα τοὺς ἀνθρώπους εἰργάσατο διὰ τῶν πάντα πάντων ἀρίστων. Οὐκοῦν καὶ Μωσέως ὑμεῖς, καὶ Νῶε, καὶ Ἀβραὰμ, καὶ ὧν τὰ λυσιτελῆ τὸ γένος ἀπήλαυσε, διαφερόντως δίκαιοι, καὶ τῶν νόμων φύλακες, καὶ μάλιστα πάντων θεοφιλεῖς· τὸ μὲν γὰρ οὕτω μεγάλα παρὰ τῷ Θεῷ δυνηθῆναι, καὶ πρὸς οὕτω θαυμαστὴν ἐκεῖθεν ἀνενεχθῆναι τιμὴν, τεκμήριον ἐναργὲς τοῦ παρὰ πάντας ἀνθρώπους εἶναι θεοφιλεῖς· τὸ δὲ εἶναι θεοφιλεῖς τοῦ μάλιστα πάντων ἀνθρώπων τὸν τοῦ Θεοῦ σῶσαι νόμον, καὶ δικαιοσύνῃ νικῆσαι, περιφανὴς ἀπόδειξις. Εἴτε γὰρ καρπὸν ὑμέτερον τὴν μακαρίαν παρθένον χρὴ προσειπεῖν· ἀπὸ τῶν καρπῶν, φησὶν, αὐτῶν ἐπιγνώσεσθε αὐτούς· καὶ τί τις ἂν λογίσαιτο μεῖζον;

ἐπεὶ μηδὲ φύσεως ὑμῖν ἁπλῶς ἐγένετο τόκος, ἀλλὰ τῆς ὑμετέρας εὐχῆς καὶ δικαιοσύνης ἔργον ὑπῆρξεν· εἴ γε φύσις μὲν πρὸς οὕτως ὑπερφυεῖς ἀπεῖπε γονὰς, Θεῷ δὲ τὸ πᾶν ἐπετράπη, Θεὸς δὲ ταῖς παρ’ ὑμῶν εὐχαῖς ἠκολούθησεν, ἡ δὲ τῆς εὐχῆς δύναμις παρὰ τῆς ἀρετῆς τοὐνδόσιμον ἔλαβεν· εἴτε δῶρον τοῖς τεκοῦσι θεόθεν αἱ μακαρίους αὐτοὺς ποιοῦσαι γοναί· δι’ ὧν προσωπολήπτην τὸν Θεὸν ἀμήχανον εἶναι, ὃς ἐν ζυγῷ πάντα τίθησι καὶ σταθμῷ, δῆλοι τίνες οἱ λαβόντες ἀπὸ τοῦ τῶν δώρων μεγέθους, καθάπερ ἔξεστιν, οἶμαι, λαβεῖν ἀπὸ τοῦ στεφάνου τὸν ἀθλητήν.

3. Οὐ μὴν ἀλλ’ ἐπεὶ τοῦ νόμου μὲν τέλος ἡ χάρις, καὶ καρπὸν ἴσμεν τῶν παλαιῶν τὰ καινὰ, καρπὸς δὲ γένοιτ’ ἂν οὐδεὶς τῶν μήπω τελείων, δείκνυται πάντως τέλειον παρ’ ὑμῶν τραφῆναι τὸ τοῦ νόμου φυτόν· οὐ γὰρ ἂν τὸν τῆς χάριτος θησαυρὸν, τὸν τοῦ νόμου καρπὸν ἠνέγκατε, τὴν παρθένον. Εἰ δὲ παρὰ Θεῷ δικαστῇ πολλῶν τυχεῖν ἄξιος ἐκεῖνος, ὃς τῶν ὀλίγων, ᾗ προσῆκεν, ἐπεμελήθη, πῶς οὐ λαμπρῶς ἐδείξατε τὸν νόμον διαφερόντως φυλάξαντες, καὶ τὴν τοῦ μαρτυρίου σκηνὴν παρὰ πάντας αἰδεσθέντες τοὺς ἄλλους τῷ μόνοι πάντων ἐνεγκεῖν ἢ καὶ συστήσασθαι τὴν ἀληθινὴν τοῦ Θεοῦ σκηνὴν, ἧς ἐκείνη τοσοῦτον ἐλάττων, ὅσον εἰκόνα σῴζειν τινὰ καὶ σκιὰν, οὐκ ἂν τῶν μεγίστων ἀξιωθέντες, μὴ τῶν ἐλαχίστων, ὃν προσῆκε, πάντα ποιησάμενοι λόγον· καὶ τὸ ἀληθινὸν οὐκ ἂν εἰληφότες, εἰ τοῦ σκιώδους ὠλιγωρεῖτε;

Καὶ καθάπερ τὸν σωτῆρα, τὸν καινὸν ἐπεισάγειν μέλλοντα νόμον, πᾶσαν τὴν τοῦ παλαίου νόμου δικαιοσύνην τελέσαι πρότερον εἰκὸς ἦν, ὣς δὲ καὶ ὑμᾶς, ἐπ’ αὐτῶν ἤδη γενομένους τῶν τοῦ καινοῦ νόμου προθύρων, καὶ πρὸς ὑποδοχὴν τοῦ τῆς χάριτος νεὼ παρεσκευασμένους, ἀκριβεῖς γενέσθαι τοῦ νόμου φύλακας ἀνάγκη πᾶσα πρότερον ἦν. Ἡ γὰρ χάρις τοῦ νόμου πλήρωμα. Πῶς οὖν ἐδυνήθητ’ ἂν προσθεῖναι τὸ λεῖπον, τῶν ὄντων ἀπολειφθέντες; Πῶς δὲ τὴν ὀροφὴν ἐπιθεῖναι τοῦ νόμου, μὴ πᾶσαν καλῶς πρότερον δειμάμενοι τὴν οἰκίαν; Καὶ τῶν μὲν Ἑβραίων ἡ πονηρία δῆλον ἦν ὁπόση τις ἦν ἐκ τοῦ τὸν νόμον ἀφανίσαι καὶ συντρίψαι τὰς πλάκας, ἐν αἷς τὰ γράμματα, οὐκ ἀνασχομένου Μωσέως ὠσὶ πιστεῦσαι μεθυόντων ἅπερ αὐτὸς ἀσιτίᾳ καὶ νήφοντι λογισμῷ καὶ πολλοῖς ἐδέξατο πόνοις· ὑμῖν δὲ τὸ τὴν παρθένον ἀναδεῖξαι, καὶ τὸ ζῶν ἐκεῖνο πῆξαι βιβλίον, ὅπερ οὐ νόμον ἁπλῶς, ἀλλ’ αὐτὸν ἔσχε τὸν νομοθέτην, ἔμπαλιν τῆς ὑπερφυοῦς ἀρετῆς ἐναργὴς ἀπόδειξις ἦν· καὶ κατὰ τὸν Μωσέα νηστεύσαντες καὶ θεοκλυτήσαντες, οὐχ ὧν ἐκεῖνος ἐτύχετε, ἀλλ’ ὁ μὲν τὸν αὐτίκα δὴ παυόμενον νόμον εὗρεν ἐν ταῖς εὐχαῖς, ὑμεῖς δὲ τὸ τὴν καινὴν διαθήκην συστησάμενον αἷμα, ὅπερ αὐτὸς ἀνελόμενος ὁ Θεὸς, εἰς τὸ ἐνδότερον τοῦ καταπετάσματος εἰσῆλθεν ἔχων, λύτρωσιν εὑράμενος αἰωνίαν, ᾗ φησι Παῦλος.

4. Τί οὖν ἁγιώτερον τῶν στομάτων, ἃ πρὸς τὸν Θεὸν τοιαῦτα δυνηθεῖσαν ἀφῆκαν φωνήν; Τί δὲ τῶν ψυχῶν ἴσον ἐκείνων, αἳ τοιαύτην ηὔξαντο τὴν εὐχήν; Τίνων μὲν οὐ θεοφιλέστεραι θυσιῶν; τίνων δὲ θυσιαστηρίων οὐχ ἱερώτεραι; Ἔδει γὰρ ταύτης μὲν τῆς ῥίζης, τοῦτον δὲ τὸν τρόπον, τὴν τοῦ Θεοῦ μητέρα, τὸ σῶμα τὸ πνευματικὸν ἀνασχεῖν· καὶ τὴν μὲν εἶναι τὴν μάλιστα πάντων ἀνθρώπων ᾠκειωμένην Θεῷ, τὸν δὲ, προσευχῆς δύναμιν· καὶ οὕτω ταῖς προσηκούσαις ἀρχαῖς χρησαμένην, εἰς τὸν βίον παρελθεῖν, ἣ Θεῷ μὲν συνέστησε τοὺς ἀνθρώπους, τὸ μεταξὺ διαλύσασα μῖσος, ὁδὸν δὲ ταῖς εὐχαῖς εἰς οὐρανὸν ἔδωκε, τὸ διεῖργον καταλύσασα τεῖχος. Εἰ δὲ καὶ ἄλλοις τὰ ἴσα συνέβη, καὶ δῶρον εὐχῆς ἐγένοντο, τοῦτο μὲν τῶν παλαιτέρων, τοῦτο δὲ τῶν ἔπειτα, ἀλλ’ οὐ τῶν μετ’ αὐτὴν μόνον αὐτὴ φανερῶς αἰτία, τὸν τῶν χαρίτων ἅπασιν ἀνοίξασα θησαυρὸν, ἀλλὰ καὶ τὰ τῶν προτέρων εἰς αὐτὴν ἀναφέρει· πάντα γὰρ ἐντεῦθεν ἐκείνοις· εἴτε καθάπερ ἀπὸ τοῦ σώματος ἡ σκιὰ τὸ σχῆμα καὶ τὸν τύπον λαμβάνει, ἐπεὶ τὰ παλαιὰ πρὸς τὰ νέα τοῦτον ἑώρα τὸν τρόπον, εἴθ’ ὅτι κοινὸς κόσμος ἦν, εἰς τὸν βίον καὶ πρὶν εἰσελθεῖν, τοῦ Θεοῦ ταῖς εἰς τὸ γένος τιμαῖς πόρρωθεν τὴν ἑαυτοῦ μητέρα κοσμοῦντος.

Ὅθεν, οὐδὲ τὸν ἴσον τρόπον ἐκείνοις καὶ τῇ πανάγνῳ ταῦτα συνέπεσεν, οὐδ’ ἐγγὺς, οὐ μᾶλλον ἢ σκιᾷ καὶ τύποις καὶ ἀληθείᾳ καὶ πράγμασι. Καθάπερ καὶ ἁμαρτιῶν καθάρσιον αἷμα παρὰ τοῖς παλαιοῖς πρὸ μεγάλου θύματος ἦν· ὧν ἐν τοῖς πράγμασι τοσοῦτον τὸ μέσον, ὅσον τοῖς σχήμασι καὶ τοῖς ὀνόμασιν ἐκοινώνουν, —καὶ γὰρ ἑκάτερον αἷμα καὶ θυσία, καὶ περὶ ἁμαρτιῶν· —τὸν γὰρ ἴσον κἀνταῦθα τρόπον· μόνη μὲν εὐχῆς ἱερᾶς ἔργον ὡς ἀληθῶς, ᾗ προσῆν οὐδὲν ἀπευκτὸν, μόνη δὲ Θεοῦ δῶρον ἄξιον καὶ δοῦναι τοῖς εὐξαμένοις, καὶ παρὰ τῶν δεξαμένων λαβεῖν· ἣ μηδὲν εἶχεν ἀπᾷδον τῆς καὶ δούσης καὶ δεξαμένης χειρός.

Διὰ ταῦτα τὴν μὲν φύσιν τῇ γεννήσει τῆς πανάγνου δύνασθαι μηδὲν εἰσενεγκεῖν ἀκόλουθον ἦν, αὐτὸν δὲ καλούμενον τὸν πᾶν ἐργάσασθαι τὸν Θεὸν, καὶ τὴν φύσιν παρωσάμενον, ἀμέσως, ὡς εἰπεῖν, δημιουργῆσαι τὴν μακαρίαν, καθάπερ τὸν πρῶτον ἄνθρωπον· ἐπεὶ καὶ μάλιστα, καὶ κυριώτατα πρῶτος ἄνθρωπος ἡ παρθένος, ἣ πρώτη καὶ μόνη τὴν φύσιν ἔδειξεν· ἔχει γὰρ οὕτω.