Νεῖλος Καβάσιλας – Λόγοι πέντε περὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος

ΕΚ ΤΟΥ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΕΚ ΤΟΥ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΠΡΟΣ ΤΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΛΟΓΟΣ ΠΕΜΠΤΟΣ Ἀπὸ τῆς πράξεως τῶν ἐν τῇ στʹ συνόδῳ πραχθέντων. Καὶ μὴν καὶ ἐκ τῆς ἁγίας καὶ οἰκουμενικῆς ἕκτης συνόδου καὶ δὴ καὶ τῆς ἑβδόμης, δεικτέον ἐστὶ τὸ ζητούμενον. Φησὶ τοίνυν ὁ πάπας Ἀγάθων μετὰ τῆς ἐν τῇ Ῥώμῃ συνόδου, ἐπιστέλλων πρὸς τοὺς βασιλέας Ῥωμαίων: «Αὕτη ἐστὶν ἡ τελεία ἡμῶν εἴδησις, ἵνα τοὺς ὅρους τῆς καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς ἡμῶν πίστεως, οὓς μέχρι τούτου ὁ ἀποστολικὸς θρόνος ἅμα ἡμῖν, καὶ ἐκράτησε καὶ παραδίδωσιν, ὅλῃ τῆς διανοίας παραφυλακῇ παραφυλάξωμεν, πιστεύοντες εἰς ἕνα Θεόν, Πατέρα παντοκράτορα, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὁρατῶν τε πάντων καὶ ἀοράτων, καὶ εἰς τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ, τὸν πρὸ πάντων τῶν αἰώνων ἐξ αὐτοῦ γεννηθέντα, ἀληθινὸν Θεόν, ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ, φῶς ἐκ φωτός, γεννηθέντα οὐ ποιηθέντα, ὁμοούσιον τῷ Πατρί, δι’ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, τά τε ἐν οὐρανῷ καὶ τὰ ἐν τῇ γῇ, καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ κύριον, τὸ ζωοποιόν, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον.» Ἡ μὲν οὖν ἐπιστολὴ τοιαῦτα φησίν.

Οὕτω δὲ Ῥωμαῖοι τῆς ὁμολογίας περιέχονται ταύτης, ὡς καίπερ πολλαῖς περιῤῥεόμενοι συμφοραῖς, ἄκραν νομίζειν εὐδαιμονίαν τὸ μετ’ αὐτῆς ζῆν, καὶ τὸ δι’ αὐτὴν τεθνάναι οὐκ ἐλάχιστον κέρδος. Φασὶ γάρ: «Μόνη ἐστὶν ἡ ἡμετέρα ὑπόστασις ἡ πίστις ἡμῶν, μεθ’ ἧς τὸ ζῆν ἄκρα ἐστὶ δόξα, καὶ δι’ ἣν ἀποθανεῖν κέρδος αἰώνιον.» Διατί;

Ὅτι ὅρος τοῦτο τῆς καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς φασὶ πίστεως· τοὺς ὅρους δὲ τῶν ἀποστόλων καὶ τῆς πίστεως λύειν, ἀναιρεῖν ἐστι τὴν εὐσέβειαν· ἀναιροῦσι δὲ οἱ μετὰ προσθήκης λέγοντες πιστεύειν εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον· ἑκατέρωθεν γὰρ τὸν ὅρον ἐστὶν ἀθετεῖν, ἔκ τε τοῦ προστιθέναι τούτῳ καὶ ἀφαιρεῖν.

Καὶ ὁ τῆς συνόδου δὲ ταύτης ὅρος περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, οὕτω φησί: «Πιστεύομεν καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ Κύριον, τὸ ζωοποιόν, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον»· καὶ περὶ τὰ τέλη τοῦ ὅρου, ταῦτα: «Τούτων τοίνυν μετὰ πάσης πανταχόθεν ἀκριβείας τε καὶ ἐμμελείας παρ’ ἡμῶν διατυπωθέντων, ὁρίζομεν ἑτέραν πίστιν μηδενὶ ἐξεῖναι προφέρειν, ἤγουν συγγράφειν ἢ συντιθέναι ἢ φρονεῖν ἢ διδάσκειν ἑτέρως. Τοὺς δὲ τολμῶντας ἢ συντιθέναι πίστιν ἑτέραν, ἢ προκομίζειν ἢ διδάσκειν ἢ παραδιδόναι σύμβολον ἕτερον τοῖς θέλουσιν ἐπιστρέφειν εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐξ ἑλληνισμοῦ ἢ ἐξ ἰουδαϊσμοῦ, ἢ γοῦν ἐξ αἱρέσεως οἱασοῦν, ἢ κενοφωνίαν, ἤτοι λέξεως ἐφεύρεσιν πρὸς ἀνατροπὴν εἰσάγειν τῶν νυνὶ παρ’ ἡμῶν διορισθέντων, τούτους, εἰ μὲν ἐπίσκοποι εἶεν ἢ κληρικοί, ἀλλοτρίους εἶναι τοὺς ἐπισκόπους τῆς ἐπισκοπῆς, καὶ τοὺς κληρικοὺς τοῦ κλήρου· εἰ δὲ μονάζοντες εἶεν ἢ λαϊκοί, ἀναθεματίζεσθαι αὐτούς.» Ὁ μὲν οὖν ὅρος γέμων ἐστὶν ἀπειλῆς καὶ θυμοῦ, καὶ πᾶσαν ἀπὸ τοῦ συμβόλου προσθήκην ἐκβάλλει, καὶ τὰ δεινότατα ἐπανατείνεται κατὰ τῶν καινοτομούντων καὶ μέχρι λέξεως.

Λατῖνοι δέ, τὴν μὲν διὰ λέξεων καὶ ῥημάτων προσθήκην οὐκ ἂν ἀρνήσαιντο μὴ οὐ προσθεῖναι τῷ θείῳ συμβόλῳ, οὐδ’ ἂν φαῖεν, ὅσον εἰς τὰ ῥήματα ἥκει, κύριον διαφυλάττειν τὸν ὅρον, ἕως ἂν μετὰ τῆς προσθήκης τοῦτον ἀναγινώσκωσι. [Ἔνστασις:] Τοῖς νοήμασι μέντοι μηδέν τι φασὶ προσθεῖναι, ἀλλὰ τοὺς μακαρίους ἐκείνους, τούς τε ἐν τῇ Ῥώμῃ συνιόντας καὶ τοὺς ἀπὸ πάσης οἰκουμένης ἐν Κωνσταντινουπόλει, οὕτω λέγειν ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, ὡς πᾶσαν ἀνάγκην εἶναι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι. [Λύσις:] Ἀλλὰ τοὐναντίον ἅπαν ἐστίν. Ἥ τε γὰρ οἰκουμενικὴ σύνοδος, καὶ τὸ κατὰ τὴν Ῥώμην ἐκεῖνο συνέδριον, οὕτω νοοῦσι περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπορεύσεως, ὡς ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὴν ἀπόῤῥητον ταύτην πρόοδον οὖσαν, καὶ οὐδαμῶς ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Μάρτυρα δὲ τῶν λεγομένων παρέξομαι Μάξιμον τὸν θεῖον, ᾧ τοσοῦτον θεολογικῆς ἐπιστήμης περίεστιν, ὡς ἐπὶ τῶν χρόνων τῶν ἐκείνου πάσης ἐκκλησίας διαστραφείσης, μόνον ἐκεῖνον ἀρκέσαι τῇ συμμαχίᾳ τοῦ Πνεύματος, πρὸς τὸν τῆς οἰκουμένης πόλεμον. Ἐξαιρέτως δὲ τῆς ἁγίας ταύτης συνόδου, τοσοῦτον ἂν εἴη δίκαιος καὶ πατὴρ καλεῖσθαι καὶ ἡγεμών, ὡς μηδὲ τοὺς ἐναντίους, ἀντιλέγειν ἔχειν πρὸς ταῦτα.

Σημεῖον δέ· οἱ γὰρ περὶ Πύῤῥον καὶ Σέργιον καὶ Ὁνώριον καὶ οἵτινες ἄλλοι τῆς αἱρέσεως προεστήκασι, μαξιμιανοὺς τοὺς ὀρθοδόξους ἐκάλουν, διὰ τὸ πρὸς ἐκεῖνον πάντας ὁρᾶν, καὶ μηδέν τι λέγειν μηδὲ νοεῖν, ὃ μὴ ἐκείνῳ δοκοῦν ἦν (Ἡ ὀγδόη τῶν πράξεων τῆς ἁγίας συνόδου ταῦτα φησί).

Οὗτος τοίνυν Μαρίνῳ γράφων, περὶ τούτου τοῦ προβλήματος ἐρομένῳ, περὶ οὗ σκοπούμεθα καὶ αὐτοί, τῆς τε κατὰ τὴν Ῥώμην ἐκκλησίας τὴν περὶ τοῦ Πνεύματος δόξαν ἐκφαίνει, καὶ δὴ καὶ ταύτης τῆς ἡμετέρας, καὶ πρὸ τούτων γε καὶ τὴν αὐτὸς αὑτοῦ. Ἔχει δὲ πρὸς λέξιν οὕτως ἡ ἐπιστολή, ἧς ἡ ἀρχή, “Νόμῳ θείῳ κατὰ Θεὸν εὐθυνούμενος, θεοτίμητε πάτερ, νόμον ὑπερεῖδες ἀνθρώπινον”: «Τῶν τοῦ νῦν ἁγιωτάτου πάπα συνοδικῶν, οὐκ ἐν τοσούτοις ὅσοις γεγράφατε κεφαλαίοις, οἱ τῆς βασιλίδος ἐπελάβοντο, δυσὶ δὲ μόνοις· ὧν τὸ μέν, ὑπάρχει περὶ θεολογίας, ὅτι τέ φησιν εἶπεν ἐκπορεύεσθαι κἀκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· τὸ δὲ ἄλλο, περὶ τῆς θείας σαρκώσεως, ὅτιπερ γέγραφε δίχα τὸν Κύριον εἶναι τῆς προπατορικῆς ἁμαρτίας ὡς ἄνθρωπον. Καὶ τῷ μὲν πρώτῳ, συμφώνους παρήγαγον χρήσεις τῶν Ῥωμαίων πατέρων, ἔτι γὲ μὴν καὶ Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας ἐκ τῆς πονηθείσης αὐτῷ εἰς τὸν εὐαγγελιστὴν ἅγιον Ἰωάννην ἱερᾶς πραγματείας, ἐξ ὧν οὐκ αἰτίαν τὸν Υἱὸν ποιοῦντας τοῦ Πνεύματος σφᾶς αὐτοὺς ἀπέδειξαν· μίαν γὰρ ἴσασιν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος τὸν Πατέρα αἰτίαν· τοῦ μέν, κατὰ τὴν γέννησιν, τοῦ δέ, κατὰ τὴν ἐκπόρευσιν· ἀλλ’ ἵνα τὸ δι’ αὐτοῦ προϊέναι δηλώσωσι, καὶ ταύτῃ τὸ συναφὲς τῆς οὐσίας καὶ ἀπαράλλακτον παραστήσωσι. Τῷ δὲ δευτέρῳ, μηδεμιᾶς χρῄζοντι τὸ παράπαν ἀπολογίας.

Ποία γὰρ ἐν τούτῳ διαμφισβήτησις, εἰ καὶ τοῖς προφασιζομένοις νομίζεται διὰ τὸ δύστροπον; Ὅμως δ’ οὖν ἐξεδυσώπησαν εἰπόντες μήτε τὴν κατὰ νοῦν ἔχειν ἁμαρτίαν, καθ’ ἣν πρωτοπαθήσας φαίνεταί πως ὁ Ἀδάμ, μήτε τὴν ἐκ ταύτης προϊοῦσαν διὰ σώματος πρᾶξιν κακοῦ καὶ ἐνέργειαν· οὗτοι μὲν οὖν, περὶ ὧν οὐκ εὐλόγως, ἐνεκλήθησαν· ἐκεῖνοι δέ, περὶ ὧν καὶ μάλα δικαίως, οὐδεμίαν μέχρι καὶ νῦν πεποίηνται τὴν ἀπολογίαν, ὅτι μηδὲ τὴν τῶν παρεισαχθέντων ὑπ’ αὐτῶν ἐκβολήν. Μεθερμηνεύειν δὲ τὰ οἰκεῖα, τοῦ τὰς ὑποκλοπὰς χάριν διαφυγεῖν τῶν ὑποπιπτόντων κατὰ τὴν ὑμετέραν κέλευσιν, παρεκάλεσα τοὺς Ῥωμαίους. Πλὴν ἔθους κεκρατηκότος, οὕτω ποιεῖν καὶ στέλλειν, οὐκ οἶδα τυχὸν εἰ πεισθεῖεν. Ἄλλωστε καὶ τοῦ μὴ οὕτως δύνασθαι διακριβοῦν ἐν ἄλλῃ λέξει τε καὶ φωνῇ τὸν ἑαυτῶν νοῦν, ὥσπερ ἐν τῇ ἰδίᾳ καὶ θρεψαμένῃ· καθάπερ οὖν καὶ ἡμᾶς, ἐν τῇ καθ’ ἡμᾶς τὸν ἡμέτερον. Γενήσεται δὲ πάντως αὐτοῖς πείρα τὴν ἐπήρειαν μαθοῦσι καὶ ἡ περὶ τούτου φροντίς.»

Ταύτην τὴν ἐξήγησιν, κοινήν τινα νομίζειν προσῆκε, καὶ Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας, καὶ Ῥωμαίων πατέρων, τῶν τε ἐν τοῖς ἄνω χρόνοις καὶ τῶν ἐπὶ τοῦ πάπα Ἀγάθωνος, καὶ δὴ καὶ τῆς ἕκτης συνόδου, εἴπερ ὁ θεῖος Μάξιμος προστάτης αὐτῆς καὶ καθηγεμών· καὶ δίκαιον οὕτως ἀκούειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, ὡς οἱ Πατέρες οἱ τὰς ὁμολογίας ἐκθέμενοι καὶ ἤκουσαν καὶ ἐδέξαντο· οὕτω δὲ καὶ ἐδέξαντο, ὡς τοῦ μὲν Πατρὸς τὴν αἰτίαν ἔχοντος τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, τοῦ μὲν κατὰ γέννησιν, τοῦ δὲ Πνεύματος κατὰ τὴν τοῦ ἐκπορεύεσθαι ἰδιότητα, τοῦ δὲ Υἱοῦ, μὴ ἔχοντος τὴν αἰτίαν τοῦ Πνεύματος.

Οὐ μήν, ἀλλ’ εἴ ποτέ τις ἀκούσειέ τινος τῶν ἀπὸ Ῥώμης πατέρων, λέγοντος καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι, μὴ τὸν Υἱὸν ἡγεῖσθαι αἰτίαν, ἀλλὰ τὸ λεγόμενον βούλεσθαι τὸ δι’ αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ προϊέναι· τοῦτο δέ, ἵνα δειχθῇ «τὸ συναφὲς τῆς οὐσίας καὶ ἀπαράλλακτον»· εἰ δέ τις τὴν μὲν ἐξήγησιν θεολογικὴν οὖσαν, τὸ μέν, ἑκών, τὸ δέ, τυραννούμενος παραδέχοιτο, πρὸς δὲ τὴν τοῦ ἐκπορεύεσθαι φωνὴν δυσχεραίνει, μὴ καταδεχόμενος ταύτην ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, διὰ τὸ μὴ τὴν αἰτίαν ἔχειν τοῦ Πνεύματος, ἐκεῖνο καὶ δὴ λογιζέσθω, ὅ φησιν ὁ ἱερὸς Διονύσιος, ὡς «ἄτοπον καὶ σκαιόν, τὸ μὴ τῇ δυνάμει τοῦ σκοποῦ προσέχειν ἀλλὰ ταῖς λέξεσι», καὶ ὅτι Πνεῦμα θεῖον ὑπερορᾷ σμικρολογίαν συγγραφικήν· καὶ ὅτι μὴ δύνανται Ῥωμαῖοι. Καὶ τοῦτο γὰρ ὁ σοφὸς προστίθησι Μάξιμος διακριβοῦν ἐν ἄλλαις λέξεσί τε καὶ φωναῖς τὸν ἑαυτῶν νοῦν, ὥσπερ ἐν τῇ ἰδίᾳ καὶ θρεψαμένῃ.

Καὶ μὴν καὶ ὁ μακάριος Ἀνδρέας ὁ τῆς Κρήτης ἐπίσκοπος, εἰς τὸν χορὸν δὲ καὶ οὗτος ἐτέλει τῆς ἁγίας καὶ οἰκουμενικῆς ταύτης συνόδου, δῆλος ἐστὶ συμβαίνων καὶ αὐτὸς τῷ θείῳ Μαξίμῳ καὶ τὸν ὅρον ὃν μετὰ τῶν ἄλλων ἐξέθετο καὶ αὐτός, οὕτω γε ἐκλαμβάνων, ὡς τῆς αἰτίας τοῦ Πνεύματος, μόνῳ τῷ Πατρὶ διαφερούσης. Φησὶ γὰρ ἐν τῷ εἰς τὴν Μεταμόρφωσιν αὐτοῦ λόγῳ: «Καὶ γὰρ οὐδὲ ἔστιν ἄλλως, ἢ ἐν τῷ Υἱῷ τὸν Πατέρα, ἢ ἐν τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἐνοπτρίζεσθαι, ἢ ἐν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ, ὃ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται μέν, Υἱῷ δὲ κατ’ οὐσίαν ἐμφιλοχωρεῖ καὶ ἀναπέπαυται, ὡς ὁμοούσιον ἀμφοῖν καὶ ὁμόθρονον καὶ ὁμότιμον»· εἰ δὲ ἐμφιλοχωρεῖ μὲν κατ’ οὐσίαν Πατρὶ καὶ Υἱῷ ὡς ἀμφοῖν ὁμοούσιον, ἐκπορεύεται δὲ καὶ παρ’ ἀμφοτέρων, ὡς ἡ νέα θεολογία φησίν, εἰπάτωσαν ἡμῖν οἱ τῆς Λατίνων δόξης προεστηκότες, τί δή ποτε οἱ θεολογοῦντες, τῷ μὲν Πατρὶ τὴν αἰτίαν ἀποδιδόασι καὶ οὐδέποτε τῷ Υἱῷ, τὴν δὲ κατὰ φύσιν οἰκειότητα καὶ τῷ Υἱῷ καὶ τοὐναντίον οὐδέποτε; ἢ τί ποτε ὁ μερισμὸς τῶν συνδέσμων αὐτοῖς βούλεται;

οὐ γὰρ οὕτως ἔθος τῇ κοινῇ χρήσει φθέγγεσθαι, ὅταν δυσὶ προσώποις διάφορά τινα, καὶ ἀμφότερα ἑκατέρῳ προσῇ· οὐδὲ γὰρ ἂν σωφρονοῦντες λέγοιμεν: ἄκτιστος μὲν ὁ Πατήρ, ἀγαθὸς δὲ ὁ Υἱός· τοῦτο γὰρ ἀφαιρούντων ἐστὶ τὸν Πατέρα ἢ τὸν Υἱόν, ἢ τὸ ἀγαθὸν ἢ τὸ ἄκτιστον· ὥστε τοῦ λόγου καὶ σφόδρα γε ἀπαιτοῦντος ἐπὶ τῆς προκειμένης θεολογικῆς ῥήσεως ἢ τὴν κατὰ φύσιν οἰκειότητα ἢ τὴν κατὰ τὸ προβάλλειν αἰτίαν, ἀφαιρεῖν τὸν Πατέρα ἢ τὸν Υἱόν. Ἐπειδὴ τὴν οἰκειότητα, κομιδῇ γε ἀδύνατον, τὴν αἰτίαν καὶ πάνυ τοι ἀναγκαῖον, ἢ μόνῳ τῷ Πατρὶ προσαρμόζειν, ἢ μόνῳ δὴ τῷ Υἱῷ· ἀλλὰ τῷ μὲν Υἱῷ μόνον, ἀδύνατον καὶ αὐτοὶ φαῖεν αὐτὰ Λατῖνοι· λείπεται δὴ τῷ Πατρὶ μόνῳ ταύτην ἀποδιδόναι καὶ οὐδαμῶς τῷ Υἱῷ, ὃ οἱ θεολόγοι διαῤῥήδην φασί· «πάντα γάρ φησιν, ὅσα ὁ Πατὴρ ἔχει, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς πλὴν τῆς αἰτίας»· καὶ οὐκ ἔχει ὁ Υἱὸς τὴν αἰτίαν τοῦ Πνεύματος.

Εἰ δὲ ἐκπορεύεται μὲν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὕτως ἐκ τοῦ Πατρός, ὡς τοῦ Υἱοῦ τὴν αἰτίαν οὐδαμῶς ἔχοντος, καὶ τοῦτο ταῖς οἰκουμενικαῖς τῶν συνόδων οὕτω δοκεῖ, Λατῖνοι δὲ οὕτω τοὺς ὅρους τῶν συνόδων ἀναγινώσκουσιν, ὡς ἀνάγκην εἶναι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, καὶ τῷ συμβόλῳ δὲ τοῦτο προσέγραψαν· καὶ ἡ προσθήκη, καὶ δόγματος καινοῦ τινος καὶ ἀήθους εἰσάγει προσθήκην, καὶ πρὸς ἀνατροπὴν δὲ ταῦτα τῆς τῶν Πατέρων διανοίας σαφῆ, πῶς οὐ κληρονόμοι τῆς ἀπειλῆς τῆς ἐν τῷ ὅρῳ κειμένης τῆς πίστεως τῆς αὐτῶν; [Ἔνστασις:] Ἀλλὰ τί πρὸς τὰ τοῦ θείου Μαξίμου φασί;

Πρῶτον μέν, ὡς νόθον διασύρουσι τὴν ἐπιστολήν, καὶ οὐ γνησίαν ἐκείνου φασίν. Ἔπειτα οὐδ’ αὐτοί φασι τοιαύτην αἰτίαν ποιεῖν τὸν Υἱόν, ὁποίαν καὶ τὸν Πατέρα, ἀλλ’ ἐκ τοῦ Υἱοῦ μὲν εἶναι τὸ Πνεῦμα, οὐχ οὕτω δὲ ὥσπερ ἐκ τοῦ Πατρός, ὡς ἐκ πρώτης ἀρχῆς καὶ αἰτίας. [Λύσις:] Πρὸς μὲν δὴ τὸ πρῶτον, ἐκεῖνο ἄν τις εἴποι καὶ ἴσως κατὰ καιρόν: οὕτω πάντα ῥάδιον λύειν, ὥσπερ τῶν παλαιῶν ἔφη τις. Ἐξέσται δὲ καὶ ἡμῖν πάντα διαγράφειν τὰ παρ’ ὑμῶν καὶ τῶν Αὐγουστίνου δὲ καὶ τοῦ Ἱερωνύμου καὶ τὰ τῶν ἄλλων ὅσα γε ἡμῖν οὐ συμβαίνει, ἀργίαν πάντων καταγινώσκειν, ὡς μὴ τὸ γνήσιον ἐχόντων μεθ’ ἑαυτῶν. Καὶ τούτοις κατ’ ἀλλήλων χρωμένων, ἡμῶν τε καὶ ὑμῶν, κινδυνεύειν μεθ’ ἡμῶν εἶναι τὴν νίκην, μόνων τῶν θεοπνεύστων καταλειπομένων γραφῶν, συκοφαντίας ἐπέκεινα, ἐν αἷς οὐχ εὕρηται τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ.

Ἔτι οὐ διαγράφουσι μόνον οἱ ταῦτα ἀξιοῦντες τὰ βιβλία τὰ παρ’ ἡμῖν, ἀλλὰ καὶ ἃ παρὰ Λατίνοις εἰσί· Λατίνου γάρ τινος τῶν γνωρίμων ἀναγινώσκοντος τῇ πατρίῳ φωνῇ, ἐρομένῳ μοι τί τοῦτο, τὴν ἐπιστολὴν ἀπεκρίνατο ταύτην, ἐκ τῆς ἑλλάδος γλώττης μετενηνεγμένην ἐκεῖ.

Καὶ χωρὶς δὲ τούτων, τό τε τῆς συνθήκης ἀρχαῖον καὶ πρὸς τἄλλα τὰ τοῦ θείου Μαξίμου τὴν αὐτὴν σῷζον ἰδέαν καὶ ἡ ἐν τῇ Ῥώμῃ τούτου διατριβὴ καὶ ἡ πρὸς Μαρῖνον συνήθεια καὶ ἡ δικαία κατὰ τῆς ἡμετέρας ἐκκλησίας μέμψις ἐκείνου—ἔτι γὰρ ἡ Σεργίου καὶ Πύῤῥου μανία, τὴν ἐκκλησίαν διεβόσκετο ταύτην—τῇ ἐπιστολῇ τὸ γνήσιον μαρτυρεῖ.

Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ σφόδρα καταγελαστότατον πρὸς ἑαυτοὺς Λατίνους συῤῥήγνυσθαι καὶ τὴν αὐτὴν ἐπιστολὴν νῦν μὲν γνησίαν ὁμολογεῖν τοῦ θείου Μαξίμου καὶ οὐκ αἰσχύνεσθαι καὶ καθ’ ἡμῶν ταύτην προφέρειν, καὶ λογογραφοῦντας καὶ διαλεγομένους, καὶ πείθειν ἐκ ταύτης ἐπιχειρεῖν οἴεσθαι ὡς ἀρχαῖον ἐστὶ τῇ Ῥωμαίων ἐκκλησίᾳ καὶ δόξα ἡλικιῶτις αὐτοῖς ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι λέγειν, νῦν δὲ ἀπὸ τῆς αὐτῆς ἐπιστολῆς ἀπολογουμένων ἡμῶν ἅ γε ἡμῖν δοκεῖ, τὴν ἐναντίαν ψῆφον ἐκφέρειν· ὥσπερ αἰσχυνομένους συμβαίνειν γοῦν ἑαυτοῖς.

Καὶ ὅτι ταῦτα ἀληθῆ καὶ ὡς κατὰ τῆς ἡμετέρας δόξης ὥσπερ ἐξορμητηρίου τινός, ἐκ ταύτης καὶ δὴ χωροῦσι Λατῖνοι, Βέκκος ὁ τῆς Λατίνων δόξης προεστηκὼς μαρτυρήσει σαφῶς. Φησὶ γὰρ οἷς ἀπολογεῖται περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς καινοτομίας, τοιάδε· ἡ τοῦ λόγου ἀρχὴ “Δεῦρο δὴ ὦ φιλόθεον σύστημα”: «Συλλαμβάνει Φώτιος πόνον κατὰ τῆς ῥωμαϊκῆς ἐκκλησίας καὶ ὡς ἐν βραχεῖ τὴν ὠδῖνα ἐκρήγνυσι. Καὶ ὁ τρόπος οἷος; Τὴν παρ’ Ἰταλῶν ἐν τῷ συμβόλῳ γενομένην προσθήκην τῆς λέξεως, εἰδὼς πρὸ χρόνων οὔ τι μετρίων παρ’ αὐτῶν γενομένην, ὡς τὰ πρὸς Μαρῖνον πρεσβύτερον Κύπρου γράμματα μαρτυρεῖ τοῦ μεγάλου Μαξίμου, εἰδὼς δὲ καὶ τὰ λοιπὰ πάντα ἔθη αὐτοῖς ἐμπολιτευόμενα, οἷς δοκοῦσι πρὸς ἡμᾶς διαφέρεσθαι, καὶ σιωπῇ ταῦτα στέργων, οὐ χάριτι ἴσως τῇ πρὸς Ῥωμαίους, ἀλλὰ τῷ δικαίῳ αὐτῷ, εἴ γε δίκαιον ἕπεσθαι αὐτόν, οἷς οἱ πρὸ αὐτοῦ πάντες τὴν μετὰ Ῥωμαίων εἰρήνην ἠσπάζοντο, μετὰ τὴν ἔχθραν ἐκείνην, ἢ τὴν θεομισῆ ἔριν νῦν εἰπεῖν οἰκειότερον, πάντα ταῦτα ὡς ἀθέμιτά τινα ἐκπομπεύει.» Καὶ πάλιν ἀπὸ τοῦ λόγου ᾧ ἡ ἐπιγραφὴ “Ἀπολογητικὸς μετὰ δικαιολογίας δογματικῆς”: «Τὸν δὲ ἀπὸ τῆς μονομάχου βασιλείας χρόνον, ἐν ᾧ τὰ ῥηθέντα πάντα ἐγίνετο, εὑρίσκομεν κατὰ ἀναποδισμὸν μέχρι τῆς Κώνσταντος, ἐγγόνου Ἡρακλείου ἀρχῆς, ἐφ’ οὗ δὴ Κώνσταντος ὁ μέγας ἤκμαζε Μάξιμος, ὀλίγον ἢ οὐδὲν τοῦ τῶν τετρακοσίων ἀριθμοῦ ἀποδέοντα.

Καὶ πρώτην ὥσπερ ἀρχὴν ἀντιῤῥήσεως ἐπὶ τῇ προσθήκῃ, ἐν ταῖς ἡμέραις τοῦ μεγάλου Μαξίμου γεγονυῖαν εὑρίσκομεν· καὶ ταύτην εἰς οὐδὲν πλέον προκεχωρηκυῖαν κατανοοῦμεν, ὅτι μὴ ἐς ὅσον μόνον τοὺς ἐν Κωνσταντινουπόλει τῶν τοῦ τότε πάπα ἐπιλαβέσθαι συνοδικῶν. Τὴν δ’ ἀφορμὴν τοῦ τότε σκανδάλου, διὰ τὸ τοὺς ἀνατολικοὺς ἐπὶ τῇ τῶν μονοθελητῶν αἱρέσει διενοχλεῖσθαι, κατὰ τὸ πάντῃ πρόδηλον εἶναι διαγινώσκομεν, ὡς ἔστι καὶ ἄλλον πάντα διαγνῶναι, τὸν μὴ παρέργως τὴν πρὸς Μαρῖνον Κύπρου πρεσβύτερον ἐπιστολὴν τοῦ μεγάλου μετιόντα Μαξίμου.» Τὰ αὐτὰ δὲ καὶ τοῦ Μετοχίτου γράφοντος, παντὸς μᾶλλον τὸ βιβλίον, γνήσιον τοῦ θείου Μαξίμου δείκνυται, καὶ τῶν νόμων αὐτῶν κυρίαν ἡγουμένων τὴν παρὰ τῶν ἐχθρῶν μαρτυρίαν· καὶ ταῦτα μὲν πρὸς τὸ πρῶτον.

Πρὸς δὲ τὸ δεύτερον, εἰρήσεται μὲν σὺν Θεῷ καὶ μικρὸν ὕστερον, νυνὶ δὲ ἀρκέσει καὶ ταῦτα: εἰ μὲν γὰρ οὐκ ἔχει τὴν αἰτίαν ἁπλῶς τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱός, ὅπερ ὁ θεολόγος εἴρηκεν, οὐδὲ τὴν τοιάνδε οὐδ’ ἣν ἂν εἴποις ἔχει. Οὐ μήν, εἰ ταύτην μὲν τὴν αἰτίαν οὐκ ἔχει, ἑτέραν δὲ ἔχει, ἀληθές ἐστι λέγειν ἁπλῶς, ὡς τὴν αἰτίαν οὐκ ἔχει τοῦ Πνεύματος· εἰ μὲν γὰρ τόδε ζῷον οὐκ ἔστιν, οὐδὲ λογικὸν οὐδὲ ἄλογον ζῷον εἴη ἂν ἐξ ἀνάγκης· οὐ μὴν εἰ ζῷον ἄλογον οὐκ ἔστιν, οὐδὲ ζῷον ἐξ ἀνάγκης ἔσται.

Αὐτὸ δὲ τὸ λέγειν ταύτην μὲν τὴν αἰτίαν ὁ Υἱὸς οὐκ ἔχει τοῦ Πνεύματος, τὴν πρώτην δηλαδή, ἣν καὶ ὁ θεῖος Μάξιμος ἀφαιρεῖται τὸν Υἱόν, ἐκείνην δὲ ἔχει, ἣν ἂν Λατῖνοι φαῖεν, οὐκ ᾔδει σαφῶς δύο τοῦ Πνεύματος ἀρχὰς ἀναπλάττουσιν; ἅμα καὶ πόλεμον ἑαυτοῖς ἐπάγοντες ἀρνουμένοις, τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν δύο τοῦ Πνεύματος ἀρχὰς ἀξιοῦν.

Καὶ τὴν ἑβδόμην δὲ σύνοδον καὶ τοὺς ἐν τοῖς χρόνοις ἐκείνοις πατέρας, εἴ τις ἐθέλει λογίζεσθαι, τὴν γιγνομένην ἀκολουθίαν ἂν ἴδοι σώζοντας, καὶ διὰ πάντων ὡσαύτως πλεκομένην, τὴν χρυσῆν ὄντως σειράν, καὶ μηδέν τι κίβδηλον περιφέρουσαν. Αὐτίκα ὁ ὅρος αὐτῆς, τοιάδε φησί: «Μετὰ πάσης ἀκριβείας ἐρευνήσαντές τε καὶ διασκεψάμενοι καὶ τῷ σκοπῷ τῆς ἀληθείας ὁμολογήσαντες, οὐδὲν ἀφαιροῦμεν, οὐδὲν προστίθεμεν, ἀλλὰ πάντα τὰ τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας ἀμείωτα διαφυλάττομεν καὶ ἑπόμενοι ταῖς ἁγίαις καὶ οἰκουμενικαῖς ἓξ συνόδοις, πρῶτα μὲν τῇ ἐν τῇ λαμπρᾷ Νικαέων συναθροισθείσῃ, ἔτι γε μὴν καὶ τῇ μετ’ αὐτὴν ἐν τῇ θεοφυλάκτῳ βασιλίδι πόλει.

Πιστεύομεν εἰς ἕνα Θεὸν Πατέρα παντοκράτορα, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὁρατῶν τε πάντων καὶ ἀοράτων, καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τὸν μονογενῆ, τὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθέντα πρὸ πάντων τῶν αἰώνων, φῶς ἐκ φωτός, Θεὸν ἀληθινόν, ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ, γεννηθέντα οὐ ποιηθέντα, ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ δι’ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, τὸν δι’ ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν κατελθόντα ἐκ τῶν οὐρανῶν καὶ σαρκωθέντα ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς Παρθένου καὶ ἐνανθρωπήσαντα· σταυρωθέντα τε ὑπὲρ ἡμῶν ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου καὶ παθόντα καὶ ταφέντα καὶ ἀναστάντα ἐκ νεκρῶν τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ κατὰ τὰς γραφὰς καὶ ἀνελθόντα εἰς τοὺς οὐρανοὺς καὶ καθεζόμενον ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρός· καὶ πάλιν ἐρχόμενον μετὰ δόξης κρῖναι ζῶντας καὶ νεκροὺς οὗ τῆς βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος· καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ κύριον, τὸ ζωοποιόν, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον»· καὶ τὰ ἑξῆς τοῦ θείου συμβόλου· καὶ περὶ τὰ τέλη τοῦ ὅρου, πάλιν: «Ἡμεῖς τῇ ἀρχαίᾳ θεσμοθεσίᾳ τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας ἐπακολουθοῦμεν, ἡμεῖς τοὺς θεσμοὺς τῶν πατέρων φυλάττομεν, ἡμεῖς τοὺς προστιθέντάς τι ἢ ἀφαιροῦντας ἐκ τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας, ἀναθεματίζομεν.» Ὁ μὲν οὖν ὅρος ταῦτα δι’ ὀργῆς ἔχων, ὥσπερ τοὺς ἀφαιροῦντας οὕτω δὴ καὶ τοὺς προστιθέντας·

Λατῖνοι δέ, τὴν κατὰ διάνοιαν φασὶ προσθήκην κακίζειν τὸν ὅρον, οὐ τὴν ἐν λέξεσι, μέχρι δὲ λέξεων αὐτοῖς φασὶ τὴν προσθήκην ἐλθεῖν. Ἀλλ’ οὐ μέχρι λέξεων τὸ τόλμημα. Ἑβδόμη μὲν γὰρ ἡ σύνοδος αὕτη· ἕπεσθαι δὲ αὐτή φησι ταῖς πρὸ αὐτῆς ἕξ· οὕτω γὰρ ἂν εἴη καὶ ἀληθῶς τὴν ἐπωνυμίαν ταύτην σῴζουσα. Δέδεικται δὲ ἐκεῖ δόξαν εἶναι κοινὴν μὴ ἐκπορεύεσθαι ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.