Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 12:11

Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού και θεωρούνται μικροί κήρυκες της αξίας Του· διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά Του όχι μέχρι τους ουρανούς, αλλά υπεράνω των ουρανών, οι οποίοι περικλείονται από ένα μικρό μέρος της θεότητας, που μεταφορικά ονομάζεται «σπιθαμή». Και ο άνθρωπος, αυτό το φθαρτό και βραχύβιο ον, που ορθά έχει παρομοιαστεί με το χορτάρι, το οποίο σήμερα υπάρχει και αύριο δεν θα υπάρχει, έχει πιστέψει ότι μπορεί να τιμήσει επάξια τη θεία φύση; Αυτό είναι όμοιο με το εάν κάποιος, αφού άναψε μια λεπτή ίνα από στουπί, υπέθετε ότι μέσω αυτού του σπινθήρα προσφέρει κάποια προσθήκη στις λάμψεις του ηλίου. Τι θα πεις, πες μου, για να Το τιμήσεις, εάν βεβαίως θελήσεις ποτέ να τιμήσεις το Άγιο Πνεύμα; Ότι είναι απολύτως αθάνατο, ότι είναι άτρεπτο και αναλλοίωτο και πάντοτε αγαθό και δεν έχει ανάγκη από χάρη προερχόμενη από αλλού, ότι ενεργεί τα πάντα εν πάσι όπως βούλεται, ότι είναι άγιο, ηγεμονικό, ευθές, δίκαιο, αληθινό, ότι ερευνά τα βάθη του Θεού, ότι εκπορεύεται από τον Πατέρα, ότι λαμβάνει από τον Υιό, και οτιδήποτε παρόμοιο. Τι λοιπόν προσφέρεις μέσω αυτών και των παρόμοιων χαρακτηρισμών; Αναφέρεις τις ιδιότητες που Του ανήκουν ή Το τιμάς με ιδιότητες που δεν Του ανήκουν; Διότι, εάν Του προσμαρτυρείς ιδιότητες που δεν Του ανήκουν, μάταιη είναι η προσφορά και δεν οδηγεί σε τίποτα περισσότερο· επειδή εκείνος που αποκαλεί το πικρό γλυκό, ο ίδιος μεν ψεύδεται, ενώ το αξιοκατάκριτο δεν κατάφερε να το επαινέσει.

Δεν κατανοώ πώς μπορεί κανείς ούτε να ζητά από εκείνον που δίνει, ούτε να υποτάσσεται στον άρχοντα, ούτε να υπηρετεί τον κυρίαρχο, ούτε να προσκυνά τον ηγεμόνα. Διότι το ότι όλα αυτά αναγνωρίζονται στο Άγιο Πνεύμα, κανείς δεν είναι τόσο εχθρός του εαυτού του και του Πνεύματος, ώστε να μη συμφωνήσει με αυτόν τον λόγο. Επειδή, ηγείται εκείνο που από τη φύση του είναι ηγεμονικό, κυριαρχεί εκείνο που ενεργεί τα πάντα στους πάντες, εξουσιάζει εκείνο που με εξουσία μοιράζει τα χαρίσματα όπως θέλει· ευεργετεί χαρίζοντας ζωή, ελεεί προσφέροντας λύτρωση, θεώνει οδηγώντας προς τον Θεό, παρέχει την υιοθεσία οικειώνοντας με τον Χριστό και δωρίζοντας τη βασιλεία· ανασταίνει το νεκρό, εγείρει αυτόν που έχει πέσει, επαναφέρει στην ευθεία οδό αυτόν που έχει πλανηθεί, διαφυλάσσει τη σταθερότητα σε εκείνον που στέκεται όρθιος, οδηγεί τον πεθαμένο στην ανάσταση. Είναι άραγε μικρά αυτά και ανάξια οποιασδήποτε ευγνωμοσύνης; Ας πουν, λοιπόν, ποια είναι τα ανώτερα από αυτά, στα οποία είναι αμέτοχο το Άγιο Πνεύμα, και εξαιτίας των οποίων το θεωρούν μάλιστα ανάξιο προσκυνήσεως.

Γιατί, λοιπόν, δεν πείθουμε, εάν πλεονάζει η χάρις των ιαμάτων, εάν περισσεύει η διδασκαλία του λόγου; Αφού «όλα αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα καθώς βούλεται», γιατί δεν αυξάνεται ο αριθμός των σωζομένων; Και ας μην υποθέσει κανείς ότι θεωρώ μικρή την παρούσα χάρη· βλέπω την άμπελο να φουντώνει, να ευδοκιμεί με τις κληματίδες και να πλεονάζει σε καρπό, βλέπω τον αγρό να κυματίζει από το πλήθος των σταχυών· πυκνό το σπαρτό, αδρό το δεμάτι, πολύς ο σπόρος. Αλλά τι να κάνω; Έχοντας ανικανοποίητη τη φύση μου σε τέτοια πράγματα, κατέχομαι από το πάθος των φιλοπλούτων. Κανένα όριο περιουσίας δεν ανακόπτει την επιθυμία τους· αυτό που διαρκώς προστίθεται ερεθίζει την όρεξη για το κάτι παραπάνω, αποτελώντας προσάναμμα της επιθυμίας για το περισσότερο. Με ευφραίνουν αυτά που βλέπω και με λυπούν αυτά που δεν βλέπω, με τα παρόντα αγάλλομαι και για τα απόντα πονώ. Ένα καινοφανές πάθος, σύμμικτο από αντίθετα, κυριεύει την ψυχή μου: ηδονή αναμειγμένη με λύπη. Εάν στρέψω το βλέμμα μου προς εσάς, σε εσάς επαναπαύω τον πόθο μου, εάν αναλογιστώ αυτό που λείπει, δεν μπορώ παρά να στενάξω για τη συμφορά· διότι οι άνθρωποι, εγκαταλείποντας την πνευματική τρυφή του Κυρίου και το να ευφραίνονται με την ειρήνη της Εκκλησίας, τεχνολογούν περί κάποιων ουσιών και καταμετρούν μεγέθη, παραβάλλοντας τον Υιό με τον Πατέρα και χαρίζοντας το μεγαλύτερο μέτρο στον Πατέρα.

Επειδή, λοιπόν, ο λόγος της εποπτικής και θεωρητικής δυνάμεως είναι ένας στον Πατέρα, στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, όπως ειπώθηκε προηγουμένως, ξεκινώντας από τον Πατέρα σαν από κάποια πηγή, ενεργούμενος από τον Υιό και τελειοποιώντας τη χάρη εν τη δυνάμει του Πνεύματος, καμία ενέργεια δεν διαχωρίζεται ως προς τις υποστάσεις, ώστε να επιτελείται ιδιαιτέρως από την καθεμία και μεμονωμένα, δίχως τη συμμετοχή των άλλων που συνθεωρούνται. Αντιθέτως, κάθε πρόνοια, φροντίδα και επιστασία του σύμπαντος, τόσο στην αισθητή κτίση όσο και στην υπερκόσμια φύση, η οποία συντηρεί τα όντα, διορθώνει τα σφάλματα και καθοδηγεί στα ορθά έργα, είναι μία και όχι τρεις. Επιτελείται από την Αγία Τριάδα, χωρίς να διαιρείται στα τρία σύμφωνα με τον αριθμό των προσώπων που θεωρούνται στην πίστη μας, ώστε το καθένα από τα ενεργήματα, θεωρούμενο καθ' εαυτό, να ανήκει είτε μόνο στον Πατέρα, είτε αποκλειστικά στον Μονογενή, είτε χωριστά στο Άγιο Πνεύμα. Αλλά, όπως λέει ο Απόστολος, το ένα και το αυτό Πνεύμα μοιράζει τα αγαθά στον καθένα ξεχωριστά· η κίνηση όμως του αγαθού εκ του Πνεύματος δεν είναι άναρχη. Απεναντίας, βρίσκουμε ότι η δύναμη που νοείται πριν από αυτήν, η οποία είναι ο Μονογενής Θεός, τα ποιεί όλα, και χωρίς αυτόν κανένα από τα όντα δεν έρχεται σε ύπαρξη· αλλά και αυτή πάλι η πηγή των αγαθών εκπορεύεται από το πατρικό θέλημα.

Και σχετικά με το Άγιο Πνεύμα, εκείνοι που βλασφημούν λέγουν το ίδιο που υποστηρίζουν και για τον Κύριο, ότι δηλαδή είναι και αυτό κτιστό. Η Εκκλησία, όμως, όπως ακριβώς πιστεύει για τον Υιό, έτσι πιστεύει και για το Άγιο Πνεύμα, ότι δηλαδή είναι άκτιστο· διότι όλη η κτίση καθίσταται αγαθή από τη μετοχή της στο υπέρτατο αγαθό, ενώ το Άγιο Πνεύμα δεν έχει ανάγκη από κάποιον που θα το καταστήσει αγαθό (διότι είναι εκ φύσεως αγαθό, καθώς μαρτυρεί η Γραφή)· επίσης, διότι η κτίση καθοδηγείται από το Πνεύμα, ενώ το Πνεύμα χαρίζει την καθοδήγηση· η κτίση κυβερνάται, ενώ το Πνεύμα κυβερνά· η κτίση παρηγορείται, ενώ το Πνεύμα παρηγορεί· η κτίση δουλεύει, ενώ το Πνεύμα ελευθερώνει· η κτίση λαμβάνει σοφία, ενώ το Πνεύμα δίδει τη χάρη της σοφίας· η κτίση μετέχει στα χαρίσματα, ενώ το Πνεύμα τα χαρίζει κατ' εξουσίαν. Διότι όλα αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα διανέμει στον καθένα ξεχωριστά, καθώς το ίδιο βούλεται.

Κεφάλαιο 19. Ασφαλής έκθεση και διασάφηση αυτής της ρήσης του Χρυσοστόμου. Διότι, ερμηνεύοντας την Πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του Αποστόλου, εκείνος που έχει χρυσή γλώσσα και θεοειδή διάνοια, αφού διατράνωσε τα χαρίσματα του Πνεύματος που ανέφερε ο Απόστολος, λέει: «Την παραμυθία που έθεσε πιο πάνω λέγοντας "το αυτό Πνεύμα", την ίδια θέτει και εδώ λέγοντας, "όλα τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα, μοιράζοντας ξεχωριστά στον καθένα όπως θέλει"»· και προχωρώντας πιο κάτω, πολλές φορές λέει τούτο, ότι δηλαδή όπως θέλει μοιράζει και όπως θέλει έτσι ενεργεί. Το ότι λοιπόν ο Ακίνδυνος συντόμευσε τη ρήση του Χρυσοστόμου θεολόγου δεν είναι κακό, αλλά το ότι αντί για το «ενεργείν» έβαλε το «ποιείν» και το να εκλαμβάνει το «ποιείν» με την έννοια του «κτίζειν», είναι πάρα πολύ πονηρό. Αλλά μήπως θα ισχυριστεί ότι και το «ενεργείν» δηλώνει το ίδιο, δηλαδή το «κτίζειν»; Για ποιον λόγο, λοιπόν, αφού αφαίρεσε το πρώτο, έγραψε ο ίδιος το «ποιείν», αν όχι επειδή έβλεπε ότι η λέξη αυτή βρίσκεται πιο κοντά στην έννοια του κτίσματος; Γι' αυτό, μαζί με τον Απόστολο και ο Χρυσορρήμων, ακολουθώντας με ακρίβεια τα λόγια του, διαφύλαξε τη λέξη, μολονότι χρησιμοποίησε το «ενεργείν» περισσότερες από δέκα φορές για το ίδιο θέμα.

Αλλά και μετά την απαρίθμηση των επομένων, όταν ο απόστολος πρόσθεσε πάλι: «όλα δε αυτά τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα», ο Χρυσόστομος λέει: «πρόσθεσε πάλι το καθολικό φάρμακο της παρηγορίας», για να μάθεις πάλι ότι η αξία είναι η ίδια.

Διότι τι, πες μου, από όσα συγκρατούν τη σωτηρία μας, δεν έχει οικονομιθεί για εμάς διά του Πνεύματος; Δι' αυτού απαλλασσόμαστε από τη δουλεία, καλούμαστε στην ελευθερία, ανερχόμαστε στην υιοθεσία και, τρόπον τινά, αναπλαθόμαστε άνωθεν, αποθέτουμε το βαρύ και δυσώδες φορτίο των αμαρτημάτων· διά του Αγίου Πνεύματος βλέπουμε χορούς ιερέων, έχουμε τάγματα διδασκάλων· από αυτήν την πηγή προέρχονται και οι δωρεές των αποκαλύψεων και τα χαρίσματα των ιάσεων. Και όλα τα υπόλοιπα, όσα είθισται να κοσμούν την Εκκλησία του Θεού, από εδώ αντλούν τη χορηγία τους. Και αναφωνεί ο Παύλος λέγοντας: «Όλα αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο διανέμει ιδιαιτέρως στον καθένα όπως θέλει».

«Όπως θέλει», λέει, «όχι όπως προστάζεται· διανέμοντας, χωρίς να διαιρείται· ασκώντας αυθεντία, χωρίς να υπόκειται σε άλλη αυθεντία». Διότι την ίδια εξουσία, την οποία μαρτύρησε για τον Πατέρα, αυτήν ακριβώς αποδίδει και στο Άγιο Πνεύμα ο Παύλος. Και όπως ακριβώς λέει για τον Πατέρα: «Ο Θεός είναι εκείνος που ενεργεί τα πάντα στους πάντες», έτσι λέει και για το Άγιο Πνεύμα: «Όλα αυτά», λέει, «τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, διανέμοντας στον καθένα ξεχωριστά όπως θέλει». Είδες τέλεια εξουσία; Διότι σε εκείνους όπου η ουσία είναι μία, είναι φανερό ότι και η αυθεντία είναι μία· και σε εκείνους όπου η αξία είναι ισότιμη, σε αυτούς και η δύναμη και η εξουσία είναι μία. Μέσω αυτού βρήκαμε την απαλλαγή των αμαρτημάτων· μέσω αυτού ξεπλύναμε κάθε κηλίδα· μέσω της δικής του δωρεάς, εμείς που προστρέξαμε στη χάρη, από άνθρωποι γίναμε άγγελοι, όχι επειδή μεταβάλαμε τη φύση μας, αλλά, πράγμα που είναι πολύ πιο θαυμαστό, ενώ παραμένουμε στην ανθρώπινη φύση, επιδεικνύουμε την πολιτεία των αγγέλων.

Εʹ. Του ιδίου, για την αιμορροούσα, από το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο. Σε άλλους μεν ο σκοπός του βίου κατένειμε διάφορες εμπορίες, διανέμοντας στον καθένα αυτήν που φαίνεται να είναι αναγκαία και ωφέλιμη· σε εμάς όμως ο Θεός απένειμε μία εμπορία, την εμπορία του Πνεύματος, η οποία είναι πολλαπλή μέσω της πίστεως και επιτυγχάνει τα μέγιστα, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο διανέμει ξεχωριστά στον καθένα όπως ακριβώς θέλει».

Διότι το να λάβει κανείς κάτι μεγαλύτερο, όταν δεν μπορεί να το αντέξει, αυτό είναι και ασύμφορο και βλαβερό και πρόξενο αθυμίας. «Διότι σε άλλον δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας, σε άλλον λόγος γνώσεως, σύμφωνα με το ίδιο Πνεύμα· σε άλλον δε πίστη, με το ίδιο Πνεύμα· σε άλλον χαρίσματα ιαμάτων, με το ίδιο Πνεύμα». Βλέπεις πώς παντού κάνει αυτήν την προσθήκη, λέγοντας, «Με το ίδιο Πνεύμα», και, «Σύμφωνα με το ίδιο Πνεύμα»; Διότι γνωρίζει ότι η παρηγοριά που προέρχεται από αυτό είναι μεγάλη. «Σε άλλον δε ενεργήματα θαυματουργικών δυνάμεων, σε άλλον προφητείες, σε άλλον διακρίσεις πνευμάτων, σε άλλον είδη γλωσσών, σε άλλον ερμηνεία γλωσσών». Επειδή λοιπόν υπερηφανεύονταν πολύ για αυτό το χάρισμα, για τον λόγο αυτό το τοποθέτησε τελευταίο και πρόσθεσε: «Όλα δε αυτά τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα». Το καθολικό φάρμακο της παρηγοριάς είναι το ότι όλοι λαμβάνουν από την ίδια ρίζα, από τους ίδιους θησαυρούς, από τα ίδια νάματα. Γι' αυτό και εφαρμόζοντας συνεχώς αυτή τη φράση στη φαινομενική ανισότητα, την εξισώνει και τους παρηγορεί. Και πιο πάνω βέβαια δείχνει ότι και το Πνεύμα και ο Υιός και ο Πατέρας χορηγούν τα χαρίσματα· εδώ όμως αρκέστηκε στο να αναφέρει μόνο το Πνεύμα, για να μάθεις και από αυτό πάλι ότι η αξία είναι η ίδια. Τι είναι όμως ο Λόγος σοφίας;

Δεν παρηγορεί όμως μόνο, αλλά και αποστομώνει εκείνον που φέρνει αντιρρήσεις, λέγοντας εδώ: «Μοιράζοντας στον καθένα ξεχωριστά, όπως θέλει». Διότι πρέπει και να επιπλήττει, όχι μόνο να θεραπεύει, όπως ακριβώς κάνει και στην προς Ρωμαίους επιστολή, όταν λέει: «Εσύ ποιος είσαι, που ανταπαντάς στον Θεό;». Έτσι και εδώ: «Μοιράζοντας στον καθένα ξεχωριστά, όπως θέλει». Και αυτό που ήταν ίδιον του Πατρός, έδειξε ότι είναι ίδιον και του Πνεύματος. Διότι, όπως ακριβώς λέει γι' Αυτόν: «Είναι δε ο ίδιος Θεός, ο οποίος ενεργεί τα πάντα μέσα σε όλους», έτσι λέει και για το Πνεύμα: «Όλα δε αυτά τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα».

Αλλά, λέει, το Πνεύμα ενεργείται από τον Θεό. Όμως πουθενά δεν το είπε αυτό, αλλά εσύ το επινοείς. Διότι, όταν λέει, «Εκείνος που ενεργεί τα πάντα σε όλους», το λέει για τους ανθρώπους· δεν συγκαταλέγει βεβαίως το Πνεύμα ανάμεσα στους ανθρώπους, έστω κι αν παραλογίζεσαι μύριες φορές, έστω κι αν μαίνεσαι μύριες φορές. Διότι επειδή είπε, «Δια του Πνεύματος», για να μην νομίσεις ότι το «δια» αποτελεί ένδειξη ελάττωσης ούτε του ότι το Πνεύμα ενεργείται από άλλον, πρόσθεσε ότι το Πνεύμα «Ενεργεί», δεν ενεργείται, και ενεργεί όπως θέλει, όχι όπως προστάζεται. Διότι, όπως ακριβώς ο Υιός λέει για τον Πατέρα ότι «Εγείρει τους νεκρούς και ζωοποιεί», παρομοίως λέει και για τον εαυτό Του ότι «Ζωοποιεί όποιους θέλει»· έτσι αναφέρεται και για το Πνεύμα, αλλού μεν ότι κάνει τα πάντα με εξουσία και τίποτε δεν το εμποδίζει (διότι το «Πνέει όπου θέλει», αν και έχει ειπωθεί για τον άνεμο, είναι αποδεικτικό αυτού ακριβώς του πράγματος)· ενώ εδώ, ότι «Ενεργεί τα πάντα καθώς βούλεται».

Διότι, εάν το Πνεύμα ήταν κατώτερο και διαφορετικής ουσίας, σε τίποτα δεν θα ωφελούσε η παρηγοριά, ούτε το να ακούει κανείς για «το αυτό Πνεύμα». Επειδή εκείνος που λαμβάνει κάτι από τον βασιλιά, έχει ως μέγιστη παρηγοριά ακριβώς αυτό, ότι δηλαδή του το έδωσε ο ίδιος· ενώ εκείνος που λαμβάνει από τον δούλο, λυπάται περισσότερο όταν κάποιος του το προσφέρει. Ώστε και από αυτό καθίσταται φανερό ότι το Άγιο Πνεύμα δεν είναι δουλικής, αλλά βασιλικής ουσίας. Γι' αυτόν τον λόγο, όπως ακριβώς τους παρηγόρησε λέγοντας ότι «Υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, ο δε αυτός Κύριος» και «διαιρέσεις ενεργημάτων, ο δε αυτός Θεός», έτσι και πιο πάνω είπε «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, το δε αυτό Πνεύμα», και έπειτα πάλι προσέθεσε: «Όλα δε αυτά τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο διανέμει στον καθένα ξεχωριστά όπως βούλεται». Ας μην ταραζόμαστε λοιπόν, λέγει, ούτε ας θλιβόμαστε λέγοντας: «Γιατί έλαβα αυτό και δεν έλαβα το άλλο;», ούτε ας ζητούμε ευθύνες από το Άγιο Πνεύμα. Διότι, εάν γνωρίζεις ότι παραχώρησε το χάρισμα από προνοιακή μέριμνα, αναλογιζόμενος ότι από την ίδια μέριμνα καθόρισε και το μέτρο, να αρκείσαι και να χαίρεσαι για όσα έλαβες. Και μην αγανακτείς για όσα δεν έχεις λάβει, αλλά απεναντίας να ομολογείς ευγνωμοσύνη, διότι δεν έλαβες περισσότερα από όσα αντέχουν οι δυνάμεις σου.

ΟΜΙΛΙΑ Λʹ. Διότι, όπως ακριβώς το σώμα είναι ένα και έχει πολλά μέλη, όλα δε τα μέλη του σώματος, αν και είναι πολλά, αποτελούν ένα σώμα, έτσι είναι και ο Χριστός. αʹ. Αφού τους παρηγόρησε λέγοντας ότι αυτό που δίνεται είναι χάρισμα, με το ότι λαμβάνουν τα πάντα από το ένα και το αυτό Πνεύμα, με το ότι δίνεται προς το συμφέρον, με το ότι η φανέρωση του Πνεύματος γίνεται και μέσω των κατώτερων χαρισμάτων, και αφού μαζί με αυτά τους αποστόμωσε με το ότι πρέπει να υποχωρούν στην εξουσία του Πνεύματος (διότι «Όλα αυτά», λέγει, «τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα, όπως θέλει», γι' αυτό και δεν επιτρέπεται η περιέργεια)· στη συνέχεια τους παρηγορεί και με ένα άλλο, κοινό παράδειγμα, και καταφεύγει στην ίδια τη φύση, πράγμα που συνηθίζει να κάνει. Διότι και όταν συζητούσε για την κόμη των ανδρών και των γυναικών, μετά τα άλλα τους δίδαξε και μέσα από αυτήν, λέγοντας: «Μήπως δεν σας διδάσκει ούτε η ίδια η φύση, ότι, αν μεν ο άνδρας αφήνει μακριά μαλλιά, είναι ντροπή γι' αυτόν, ενώ αν η γυναίκα αφήνει μακριά μαλλιά, είναι δόξα γι' αυτήν;»

Γ΄. Έπειτα, επειδή ακόμη και έτσι θορυβούνταν: αυτό που έπραξε παραπάνω, το ίδιο πράττει και τώρα. Διότι, όπως ακριβώς εκεί, αφού πρώτα τους νουθέτησε με γνώμονα το πνευματικό συμφέρον, ύστερα τους αποστόμωσε σφοδρά, λέγοντας: «Όλα αυτά δε τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα διανέμει στον καθένα ξεχωριστά όπως βούλεται»· έτσι και εδώ, αφού εξέθεσε συλλογισμούς με τους οποίους απέδειξε ότι συνέφερε να γίνουν όλα με αυτόν τον τρόπο, ανάγει και πάλι το παν στο θέλημα του Θεού, λέγοντας: «Τώρα όμως ο Θεός τοποθέτησε τα μέλη, το καθένα από αυτά στο σώμα, όπως ακριβώς θέλησε». Όπως ακριβώς είπε για το Πνεύμα, «όπως βούλεται», έτσι και εδώ, «όπως θέλησε». Μην εξετάζεις, λοιπόν, πλέον την αιτία, γιατί έγινε έτσι και γιατί δεν έγινε αλλιώς. Διότι, ακόμη κι αν έχουμε να παραθέσουμε αναρίθμητους λόγους, με κανέναν άλλον τρόπο δεν θα μπορέσουμε να αποδείξουμε καλύτερα ότι έγιναν ορθώς, παρά μόνο όταν πούμε ότι έγιναν έτσι όπως το θέλησε ο Αριστοτέχνης Δημιουργός· διότι ό,τι είναι συμφέρον, αυτό και βούλεται. Εάν όμως σε τούτο το υλικό σώμα δεν περιεργαζόμαστε τα μέλη, πολύ περισσότερο δεν πρέπει να το πράττουμε στην Εκκλησία.

Και από το ότι αυτό δίνεται για το κοινό συμφέρον· διότι, λέει, «στον καθένα δίνεται η φανέρωση του Πνεύματος προς το συμφέρον»· και από το ότι όλοι αντλούν από το ίδιο Πνεύμα, και από το ότι αυτό που δίνεται αποτελεί χάρισμα και όχι οφειλή· διότι, λέει, «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το Πνεύμα είναι το ίδιο»· από το ότι η φανέρωση του Πνεύματος πραγματοποιείται με όμοιο τρόπο μέσω όλων· διότι, λέει, «στον καθένα η φανέρωση δίνεται μέσω του Πνεύματος»· και από το ότι αυτά έχουν καθοριστεί σύμφωνα με αυτό που κρίνει ορθό το Πνεύμα και ο Θεός· διότι, λέει, «όλα αυτά τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα, όπως ακριβώς θέλει»· και πάλι, «Ο Θεός τοποθέτησε τα μέλη, το καθένα από αυτά μέσα στο σώμα, όπως ακριβώς θέλησε»· και από το ότι είναι αναγκαία ακόμη και τα κατώτερα· διότι, λέει, «τα μέλη που φαίνονται ότι είναι πιο ασθενή, είναι αναγκαία»· από το ότι είναι εξίσου αναγκαία, επειδή συγκροτούν το σώμα εξίσου με τα ανώτερα· διότι, λέει, «το σώμα δεν αποτελείται από ένα μέλος, αλλά από πολλά»· από το ότι και τα ανώτερα έχουν ανάγκη τα κατώτερα· διότι, λέει, «δεν μπορεί το κεφάλι να πει στα πόδια: Δεν σας έχω ανάγκη»· από το ότι και αυτά απολαμβάνουν μεγαλύτερη τιμή· διότι, λέει, «σε εκείνο που υστερούσε, έδωσε περισσότερη τιμή»· από το ότι είναι κοινή και ίση η φροντίδα για αυτά· διότι «το ίδιο μεριμνούν όλα τα μέλη το ένα για το άλλο»· και από το ότι είναι κοινή η δόξα και ο πόνος όλων τους· διότι, λέει, «είτε υποφέρει ένα μέλος, συμπάσχουν όλα τα μέλη· είτε δοξάζεται ένα μέλος, χαίρονται μαζί του όλα τα μέλη».

Διότι το ίδιο το Πνεύμα δίνει, λέγει, και δίνει προς το συμφέρον, και τα κατανέμει όπως θέλει, και τα κατανέμει ως δωρεά, όχι ως οφειλή. Και αν ακόμη λάβεις μικρό χάρισμα, εξίσου ανήκεις στο σώμα, και έτσι απολαμβάνεις πολλή τιμή· και εκείνος που έχει το μεγαλύτερο, έχει ανάγκη εσένα που έχεις το μικρότερο· και ότι το μέγιστο χάρισμα και η ασυγκρίτως ανώτερη οδός είναι η αγάπη.

Έτσι τα της Τριάδος είναι αδιαίρετα· και όπου υπάρχει η κοινωνία του Πνεύματος, βρίσκεται και του Υιού· και όπου υπάρχει η χάρη του Υιού, υπάρχει και του Πατρός και του Αγίου Πνεύματος. Διότι λέει: «Χάρις σε εσάς από τον Θεό Πατέρα». Και αλλού, αφού απαρίθμησε πολλά είδη αυτής, πρόσθεσε: «Όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα διανέμει ξεχωριστά στον καθένα όπως θέλει». Και τα λέγω αυτά, όχι συγχέοντας τις υποστάσεις, μη γένοιτο, αλλά γνωρίζοντας και το ιδιαίτερο και διακριτό αυτών, καθώς και την ενότητα της ουσίας.

Πρόσεξε την ευγνωμοσύνη του δούλου· δεν θέλει τίποτα να θεωρείται δικό του, αλλά τα πάντα του Δεσπότη. Και όμως το Πνεύμα το έδωσε αυτό· γι' αυτό έλεγε: «Πολλά έχω να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει Εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια»· και πάλι: «Ξεχωρίστε μου τον Παύλο και τον Βαρνάβα». Και στην προς Κορινθίους επιστολή λέει ότι: «Στον έναν δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας, και σε άλλον λόγος γνώσεως»· και ότι: «Αυτό τα διαμοιράζει όλα, όπως θέλει». Και όταν ομιλούσε προς τους Μιλησίους, έλεγε: «Στο οποίο το Άγιο Πνεύμα σας τοποθέτησε ποιμένες και επισκόπους». Βλέπεις ότι αυτά που ανήκουν στο Πνεύμα τα αποδίδει στον Υιό, και αυτά που ανήκουν στον Υιό στο Πνεύμα; «Χάρη και αποστολή»· δηλαδή: Δεν το κατορθώσαμε εμείς αυτό, το να γίνουμε απόστολοι· διότι δεν λάβαμε αυτό το αξίωμα επειδή κοπιάσαμε πολύ και μοχθήσαμε, αλλά λάβαμε χάρη, και το κατόρθωμα αποτέλεσε δωρεά άνωθεν. «Εις υπακοήν πίστεως».

Σύμβολο αυτού ακριβώς είναι και σήμερα ο διάκονος, ο οποίος αναπέμπει τις προσευχές υπέρ του λαού. Αυτό λοιπόν δηλώνοντας ο Παύλος, έλεγε: «Το ίδιο το πνεύμα μεσιτεύει υπέρ ημών με στεναγμούς αλαλήτους». «Εκείνος δε που ερευνά τις καρδιές». Βλέπεις ότι ο λόγος δεν αφορά τον Παράκλητο, αλλά την πνευματική καρδιά; Επειδή, αν δεν συνέβαινε αυτό, θα έπρεπε να πει: «Εκείνος δε που ερευνά το Πνεύμα». Αλλά για να μάθεις ότι ο λόγος αφορά τον πνευματικό άνθρωπο, που κατέχει το χάρισμα της προσευχής, πρόσθεσε: «Εκείνος δε που ερευνά τις καρδιές γνωρίζει ποιο είναι το φρόνημα του πνεύματος», δηλαδή του πνευματικού ανθρώπου, «διότι σύμφωνα με το θέλημα του Θεού μεσιτεύει υπέρ των αγίων». Διότι δεν διδάσκει τον Θεό, λέγει, επειδή τάχα Αυτός αγνοεί, αλλά αυτό γίνεται, ώστε εμείς να μάθουμε να προσευχόμαστε για όσα πρέπει, και να ζητούμε από τον Θεό εκείνα που είναι αρεστά σε Αυτόν· διότι αυτό σημαίνει το «κατά Θεόν». Επομένως, αυτό γινόταν και για την παρηγοριά εκείνων που προσέρχονταν, και για άριστη διδασκαλία· διότι εκείνος που παρέχει και τα χαρίσματα και δωρίζει τα αμέτρητα αγαθά, ήταν ο Παράκλητος. Διότι, «όλα αυτά», λέγει, «τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα». Και χάριν της δικής μας διαπαιδαγώγησης γίνεται αυτό, και για να καταδειχθεί η αγάπη του Πνεύματος, το ότι συγκαταβαίνει σε τέτοιο βαθμό. Γι' αυτόν τον λόγο και εισακουγόταν εκείνος που προσευχόταν, εξαιτίας του ότι η προσευχή γινόταν σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Βλέπεις μέσα από πόσα πράγματα τους διδάσκει την αγάπη που υπάρχει γι' αυτούς και την τιμή που τους αποδίδεται;

Διότι, όταν μεν λέει, «Να επιθυμείτε με ζήλο τα χαρίσματα», δείχνει ότι και οι ίδιοι είναι αίτιοι της διαφοράς αυτών που τους δίνονται. Όταν δε λέει, «Όλα δε αυτά τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει», επιδιώκει να καταδείξει ότι δεν πρέπει να επαιρόνται όσοι τα έχουν λάβει, καταπραΰνοντας από παντού το πάθος τους· αυτό ακριβώς κάνει και εδώ. Και πάλι, για να αφυπνίσει αυτούς που έχουν πέσει σε αμέλεια, λέει: «Είτε προφητεία, σύμφωνα με την αναλογία της πίστεως». Διότι, αν και πρόκειται για χάρη, δεν εκχέεται απλώς και τυχαία, αλλά, λαμβάνοντας το μέτρο από εκείνους που τη δέχονται, ρέει σε τόση ποσότητα, όσο είναι το σκεύος της πίστεως που θα βρει να της προσφέρεται. «Είτε διακονία, ας αφοσιωθεί στη διακονία». Εδώ παραθέτει μια γενική έννοια. Διότι και το αποστολικό αξίωμα ονομάζεται διακονία, και κάθε αγαθό πνευματικό έργο είναι διακονία. Βεβαίως, αυτό αποτελεί ονομασία και ενός ειδικού διακονήματος, εντούτοις εδώ αναφέρεται με την καθολική του έννοια. «Είτε αυτός που διδάσκει, ας αφοσιωθεί στη διδασκαλία». Πρόσεξε πώς τα τοποθετεί χωρίς να τα διακρίνει, πρώτα το μικρό και ύστερα το μεγάλο· διδάσκοντας πάλι το ίδιο ακριβώς πράγμα, να μην υπερηφανεύονται ούτε να επαιρόνται.

Και πάλι: «Αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ». Και τι περισσότερο θα είχε από τους αποστόλους, εάν επρόκειτο να παρακαλέσει τον Πατέρα ώστε να το δώσει σε άλλους, τη στιγμή που εκείνοι πολλές φορές φαίνονται να το πράττουν αυτό ακόμη και χωρίς προσευχή; Πώς, επίσης, εάν στέλνεται από τον Πατέρα κατόπιν παρακλήσεως, αυτό επιφοιτά από μόνο του; Πώς στέλνεται από άλλον αυτό που είναι πανταχού παρόν, και το οποίο μοιράζει τα χαρίσματα ιδιαιτέρως στον καθένα όπως βούλεται, και λέγει με αυθεντία: «Ξεχωρίστε μου τον Παύλο και τον Βαρνάβα»; Μολονότι εκείνοι που λειτουργούσαν, τελούσαν τη λειτουργία προς τον Θεό, εντούτοις το Πνεύμα τους κάλεσε με αυθεντία στο δικό του έργο· όχι διότι τους καλούσε σε κάποιο άλλο έργο, αλλά για να δείξει την εξουσία του. Τι σημαίνει λοιπόν, λέγει, το «θα παρακαλέσω τον Πατέρα»; Υποδεικνύει τον καιρό της παρουσίας του.

Πού βρίσκεται τώρα απέναντί μας ο Μακεδόνιος, αυτός που πολεμά τον Παράκλητο, ο οποίος έχει δωρίσει το χάρισμα των γλωσσών; Και για το ότι δεν ψεύδομαι αποδίδοντας τις δωρεές των χαρισμάτων στη θεότητα του Παρακλήτου, μάρτυράς μας είναι ο μακάριος Παύλος, ο οποίος τώρα βροντοφωνάζει προς τη δική σας φιληκοΐα: «Όλα αυτά τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα, διανέμοντας στον καθένα ξεχωριστά, όπως ακριβώς θέλει». «Όπως θέλει», λέει, όχι όπως του προστάζεται. Αλλά, για να μην καταχώσουμε τη μνήμη σας προσθέτοντας και άλλα στο πλήθος των λόγων, ας αναχωρήσουμε από εδώ έχοντας στο νου μας αυτήν την ισχυρή φωνή υπέρ του Παρακλήτου, έχοντας μεν υψηλό φρόνημα απέναντι σε εκείνους, συγχωρώντας τους όμως προς το παρόν επειδή πλανώνται, και προσκυνώντας τη θεότητα του Παρακλήτου. Η προφητική σάλπιγγα, λοιπόν, προαναγγέλλοντας την οικουμενική ομοφωνία στο πρόσωπο του Χριστού, έλεγε: «Διότι θα με γνωρίσουν», λέει, «από τον μικρότερο έως τον μεγαλύτερό τους», και «Κάθε γλώσσα θα ομολογήσει τον αληθινό Θεό».

Για το Άγιο Πνεύμα λέει: «Ο Θεός εξήγειρε μέσω του Αγίου Πνεύματος ένα νεαρό παιδί, του οποίου το όνομα ήταν Δανιήλ». Και σε πολλά άλλα σημεία έχει προαναγγελθεί το Άγιο Πνεύμα στην Παλαιά Διαθήκη. Γνώριζαν, εξάλλου, ότι ο Πατέρας, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα είναι της μίας θεότητας και δύναμης· και γνώριζαν να καλούν τα δούλα όντα στη δοξολογία της θεότητας. Για να γνωρίσεις όμως ότι τίποτα το κτιστό ή επείσακτο δεν προστίθεται στην Τριάδα, ο Παύλος, ενώ προέταξε τον Πατέρα, σε άλλο σημείο προτάσσει το Άγιο Πνεύμα· διότι λέει τα εξής: «Ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε για αυτόν· και ένας Κύριος Ιησούς, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού· και ένα Πνεύμα Άγιο». Και πάλι αντίστροφα: «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός, ο οποίος ενεργεί τα πάντα σε όλους». Και «όλα αυτά τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα διανέμει στον καθένα ξεχωριστά όπως το ίδιο βούλεται», και όχι όπως του προστάζεται. Όταν, δε, βαπτιζόταν ο Υιός, ο Πατέρας έδινε μαρτυρία από τον ουρανό, ενώ το Άγιο Πνεύμα κατερχόταν με μορφή περιστεριού πάνω στον ομότιμό του. Μέσα από όλα αυτά διδασκόμαστε να κατανοούμε το ένα βασίλειο της αδιαίρετης Τριάδας.

Άλλο δε πράγμα είναι τα ενεργήματα δυνάμεων και άλλο το να έχει κανείς χαρίσματα ιαμάτων. Διότι αυτός μεν που έχει χαρίσματα ιαμάτων, θεραπεύει μόνο· αυτός όμως που κατέχει ενεργήματα δυνάμεων, δεν θεραπεύει μόνο, αλλά και τιμωρεί· όπως ακριβώς ο Απόστολος τύφλωσε τον μάγο, και όπως ο Πέτρος θανάτωσε τον Ανανία. Η δε διάκριση των πνευμάτων είναι το να γνωρίζει κανείς ποιος είναι ο πνευματικός και ποιος ο μη πνευματικός· ποιος είναι ο προφήτης και ποιος ο απατεώνας. «Σε άλλον δε δίνονται διάφορα είδη γλωσσών· σε άλλον δε ερμηνεία γλωσσών. Όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα». Διότι ο ένας μεν γνώριζε τι έλεγε ο ίδιος, αλλά δεν μπορούσε να το ερμηνεύσει σε άλλον. Ο άλλος όμως τα κατείχε και τα δύο αυτά.

Αυτό που ανέφερε πιο πάνω για τον Πατέρα, ότι είναι «εκείνος που ενεργεί τα πάντα σε όλους», αυτό λέει και εδώ για το Πνεύμα. «Όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα», φανερώνοντας παντού την ομοτιμία. Το δε «σε όλους» το λέει για τους ανθρώπους· διότι βέβαια δεν θα συγκαταλέξεις το Πνεύμα μαζί με τους ανθρώπους. «Μοιράζοντας ιδιαιτέρως στον καθένα, όπως το ίδιο βούλεται». Όχι μόνο παρηγορεί, αλλά και αποστομώνει αυτόν που εκφέρει αντιρρήσεις. Διότι, αν μοιράζει στον καθένα όπως αυτό βούλεται, εκείνος που δυσανασχετεί για κάποιο χάρισμα, φθάνει στο σημείο να αντιλέγει στο θέλημα του Πνεύματος, θεωρώντας ότι δήθεν δεν μοίρασε σωστά. «Διότι, όπως ακριβώς το σώμα είναι ένα, και έχει πολλά μέλη, όλα δε τα μέλη του ενός σώματος, αν και είναι πολλά, αποτελούν ένα σώμα». Αφού τους παρηγόρησε με το γεγονός ότι αυτό που δίνεται είναι χάρισμα, και με το ότι όλοι λαμβάνουν από τον Ένα, και ότι δίνεται για το κοινό συμφέρον, και αφού μετά από αυτά τους αποστόμωσε με το επιχείρημα ότι πρέπει να υποτάσσονται στην εξουσία του Πνεύματος, στη συνέχεια τους παρηγορεί και με ένα άλλο κοινό παράδειγμα, και καταφεύγει στην ίδια τη φύση. Αυτό δε που λέει είναι το εξής: Αν τα πολλά είναι ένα, και το ένα πολλά, πού υπάρχει πλέον η διαφορά; Πού είναι το ανώτερο; Πού το κατώτερο;

Εάν ακούσεις να λέγεται, «θα σας αποστείλω το Άγιο Πνεύμα», μην εκλάβεις ότι εννοείται η θεότητα, διότι ο Θεός δεν αποστέλλεται· είναι ονόματα που δηλώνουν την ενέργεια. Και ο θαυματουργός Γρηγόριος στην Αποκάλυψη αναφέρει τα εξής: «Ένα Άγιο Πνεύμα, που αντλεί την ύπαρξή του από τον Θεό και έχει φανερωθεί μέσω του Υιού, δηλαδή στους ανθρώπους· το μεν πρώτο αφορά την προαιώνια, το δε δεύτερο την εν χρόνω (κατάστασή του)». Και ο Κύριλλος Αλεξανδρείας, στην εξήγηση του θείου Συμβόλου, αναφέρει: «Προχέεται μεν, λέει, δηλαδή εκπορεύεται το Άγιο Πνεύμα από τον Θεό και Πατέρα, και αυτό αφορά την άρρητη πρόοδο· χορηγείται δε στην κτίση μέσω του Υιού, και αυτό αφορά την (έκχυση) σε εμάς». Και ο άγιος Αυγουστίνος στο έργο «Περί Τριάδος» αναφέρει: «Αλλά βεβαίως, το γεγονός ότι οι μεν δίδουν, ενώ εκείνο δίδεται, δεν το καθιστά για τον λόγο αυτό κατώτερο· διότι έτσι δίδεται ως δώρο του Θεού, ώστε και το ίδιο να δίδει τον εαυτό του ως Θεός· καθώς δεν είναι δυνατόν να ειπωθεί ότι στερείται δικής του εξουσίας αυτό, για το οποίο έχει ειπωθεί: "το Άγιο Πνεύμα πνέει όπου θέλει". Και κατά τον Απόστολο: "όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, διανέμοντας ξεχωριστά στον καθένα όπως το ίδιο βούλεται"».

Και αυτό πάλι διδάσκοντας ο ίδιος απόστολος έγραφε στους ίδιους τους Κορινθίους στη δεύτερη επιστολή: «η χάρις του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, και η αγάπη του Θεού και Πατρός, και η κοινωνία του αγίου Πνεύματος είη μετά πάντων υμών». Διότι η διδόμενη χάρη και δωρεά δίδεται εν Τριάδι, από τον Πατέρα μέσω του Υιού εν αγίω Πνεύματι. Και όπως ακριβώς η διδόμενη χάρη προέρχεται από τον Πατέρα μέσω του Υιού, έτσι δεν θα μπορούσε να υπάρξει σε εμάς κοινωνία της δωρεάς, εάν όχι εν τω Πνεύματι τω αγίω. Διότι, μετέχοντας σε αυτό, έχουμε την αγάπη του Πατέρα, και την χάρη του Υιού, και την κοινωνία του ίδιου του αγίου Πνεύματος. Επομένως, αποδεικνύεται και από αυτά ότι η ενέργεια της Τριάδος είναι μία. Διότι ο απόστολος δεν εννοεί ότι τα διδόμενα είναι διαιρεμένα και διαφορετικά για τον καθένα, αλλά ότι τα διδόμενα δίδονται εν Τριάδι, και τα πάντα προέρχονται από έναν Θεό. Αλλά και ο ευαγγελιστής Λουκάς στις Πράξεις αναφέρει κάνοντας λόγο περί αυτής της προόδου: «και φάνηκαν σε αυτούς διαμοιραζόμενες γλώσσες ωσάν από πυρ, και κάθισε πάνω στον καθένα από αυτούς, και επλήσθησαν άπαντες Πνεύματος αγίου». Και πάλι: «όταν είδε δε ο Σίμων ότι διά της επιθέσεως των χειρών των αποστόλων δίδεται το Πνεύμα το άγιο». Και ξανά: «ενώ ακόμη μιλούσε ο Πέτρος τα λόγια αυτά, επέπεσε το Πνεύμα το άγιο επί πάντας τους ακούοντας». Και ο θειότατος Παύλος στην πρώτη προς Κορινθίους λέει: «στον καθένα δίδεται η φανέρωση του Πνεύματος προς το συμφέρον. Διότι στον μεν ένα διά του Πνεύματος δίδεται λόγος σοφίας, σε άλλον δε λόγος γνώσεως κατά το αυτό Πνεύμα, σε έτερον δε πίστη εν τω αυτώ Πνεύματι, σε άλλον δε χαρίσματα ιαμάτων εν τω αυτώ Πνεύματι, σε άλλον δε ενεργήματα δυνάμεων, σε άλλον δε προφητείες, σε άλλον δε διακρίσεις πνευμάτων, σε έτερον δε γένη γλωσσών, σε άλλον δε ερμηνείες γλωσσών. Πάντα δε ταύτα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, διαιρώντας ιδιαιτέρως στον καθένα καθώς βούλεται». Και ο κορυφαίος Πέτρος στις Πράξεις λέει: «υψωθείς λοιπόν τη δεξιά του Θεού, και αφού έλαβε την επαγγελία του αγίου Πνεύματος, εξέχεε τούτο, το οποίο νυν εσείς βλέπετε και ακούτε». Και πάλι: «μήπως το ύδωρ δύναται να εμποδίσει κανείς, ώστε να μη βαπτισθούν τούτοι, οι οποίοι έλαβαν το Πνεύμα το άγιο όπως ακριβώς και εμείς;». Και ο Κύριος δε, κάνοντας μνεία και των δύο προόδων του Πνεύματος στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, λέει: «όταν δε έλθει ο παράκλητος τον οποίον εγώ θα πέμψω σε εσάς παρά του Πατρός, το Πνεύμα της αληθείας το οποίο παρά του Πατρός εκπορεύεται, εκείνος θα μαρτυρήσει περί εμού». Με το να πει λοιπόν «όταν έλθει», κατέδειξε την δεσποτεία του Πνεύματος, και υπέδειξε χρόνο. Με το να πει δε «τον οποίον εγώ θα πέμψω σε εσάς παρά του Πατρός», παρέστησε το ότι το Πνεύμα το άγιο δεν είναι αντίθεο, και ότι αυτή η πρόοδος γίνεται ένεκα ημών, διότι επεμφθή σε εμάς. Με το να προσθέσει δε «το οποίο παρά του Πατρός εκπορεύεται», παρέδωσε θεοπρεπώς εκείνη την προαιώνια και αναίτια πρόοδο του θείου Πνεύματος, από πού δηλαδή είναι.

Αλλά εκείνο που προκαλεί μεγάλη πλάνη στους πολλούς είναι το εξής: ότι, όταν οι άγιοι κάνουν λόγο για αυτή τη δόση ή το χάρισμα, επειδή γνωρίζουν ότι αυτό δίνεται όχι μόνο από τον Πατέρα, αλλά και από τον Υιό, προσθέτουν λοιπόν ότι προέρχεται εκ του Πατρός διά του Υιού, και χορηγείται εκ του Πατρός διά του Υιού, και φανερώνεται εκ του Πατρός διά του Υιού, και όσα παρόμοια αναφέρουν. Ακούγοντας αυτά οι πολλοί και μην κατανοώντας ότι αυτά λέγονται όχι για το πρόσωπο του Πνεύματος, αλλά για το χάρισμα, έχοντας δε ίσως και κάποιον ζήλο για το Πνεύμα, έστω και χωρίς επίγνωση, αμέσως νομίζουν τη δόση εκπόρευση, και το χάρισμα πρόσωπο του Πνεύματος. Και από αυτό φαίνεται σε αυτούς ότι το δόγμα τους οχυρώνεται, και ότι ορθώνεται σαν ουρανομήκες τείχος που τους χωρίζει από εμάς. Αλλά ο κύκλος των διδασκάλων είναι ικανός να τους μεταπείσει από μια τέτοια γνώμη. Μάλλον δε, το στόμα του Χριστού, ο Παύλος, αρκεί σε όλους για επιβεβαίωση: λέγοντας τη μια φορά «διαιρέσεις χαρισμάτων» και τα εξής, και την άλλη ότι «στον ένα δίνεται διά του Πνεύματος τούτο, και στον άλλο εκείνο», και «σε άλλον το ένα, σε έτερον το άλλο». Και σε όλα αυτά προσθέτοντας, σαν ένα επισφράγισμα του λόγου: «όλα δε αυτά τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο διανέμει στον καθένα ξεχωριστά όπως αυτό βούλεται». Ώστε η χάρις είναι θέμα βουλήσεως και όχι φύσεως. Ώστε η διαίρεση δεν είναι προσώπων, αλλά ενεργειών. Ώστε, όπως ο Θεός που ενεργεί τα ενεργήματα δεν είναι ενέργημα, αλλά το ίδιο το πρόσωπο του Πατρός, και ο Κύριος που διακονεί τις διακονίες δεν είναι διακονία, αλλά βεβαίως το πρόσωπο του ίδιου του Υιού, έτσι και το Πνεύμα που διανέμει τα χαρίσματα δεν είναι χάρισμα, αλλά το ίδιο το πρόσωπο του Πνεύματος. Εάν όμως το πρόσωπο του θείου Πνεύματος είναι το ίδιο με το χάρισμα, και αν η δόση του Πνεύματος είναι η ίδια με την εκπόρευση, τότε άρα η διακονία του Κυρίου και ο Κύριος θα είναι το ίδιο. Και το ενέργημα του Θεού θα είναι το ίδιο με τον Θεό, εφόσον το πρόσωπο που διανέμει είναι ταυτόσημο με το χάρισμα που διανέμεται. Αλλά ο θείος απόστολος, αναιρώντας αυτή την άποψη, για να δείξει ότι το πρόσωπο που διανέμει τα όσα διανέμονται είναι κάτι διαφορετικό από τα διανεμόμενα, αναφωνεί ξεκάθαρα ως εξής: «όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο διανέμει στον καθένα ξεχωριστά όπως αυτό βούλεται»· δηλαδή αυτά που διανέμονται είναι πάρα πολλά και ποικίλα, ενώ το πρόσωπο που τα διανέμει είναι ένα και το αυτό και απλό. Όπως λοιπόν ο Πατέρας, όταν παρέχει χαρίσματα στους ανθρώπους, δεν χαρίζεται ο ίδιος προσωπικά σε κάποιον εξαιτίας αυτού· και όπως ο Υιός, όταν δίνει δυνάμεις στους αξίους, δεν μεταδίδεται ο ίδιος προσωπικά σε κάποιον· έτσι και το Άγιο Πνεύμα, διανέμοντας στους πιστούς τις κοινές δωρεές του Πατρός και του Υιού και του εαυτού Του, δεν χορηγείται προσωπικά σε κανέναν από κανέναν, παρά χορηγεί μόνο αυτές τις κοινές δωρεές. Και οι άγιοι τα ονομάζουν, στον ενικό, πνεύμα, και δόση, και χάρη, και δώρο, και χάρισμα· και στον πληθυντικό, πνεύματα, και χαρίσματα, και δόσεις, και δώρα, και χάριτες, και λέγουν ότι αυτά παρέχονται από το κάθε ένα ξεχωριστά από τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδος, και χορηγούνται από τα δύο, όποια και αν πει κανείς, και δίνονται από τα τρία σε όσους είναι άξιοι· μόνο που από το Πνεύμα δίνονται αμέσως, ενώ από τον Πατέρα και τον Υιό όχι αμέσως.

Και στο δέκατο έκτο κεφάλαιο του ιδίου πάλι αναφέρεται: «διότι το Πνεύμα είναι μεν αιώνιο δώρο, αλλά δωρίζεται μέσα στον χρόνο». Συμφωνώντας με αυτά, και ο μέγας Μάξιμος λέγει: «σε κάθε ενέργεια υπάρχει ολόκληρο και ανελλιπώς το Άγιο Πνεύμα. διότι τα πάντα τα ενεργεί το ένα και αυτό Πνεύμα». Και πολύ εύλογα θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος το εξής: διότι ό,τι έχει ο Θεός, το έχει από την αιωνιότητα, και δεν είναι επίκτητο, έστω κι αν μέσα στον χρόνο και προσφάτως το φανερώνει, σε όποιους θέλει, από φιλανθρωπία. Επειδή, αν και δημιουργεί προσφάτως και όταν το επιθυμεί, ωστόσο την ιδιότητα να δημιουργεί την κατέχει από την αιωνιότητα.

Αλλά βέβαια, επειδή οι μεν δίνουν, ενώ το άλλο δίνεται, δεν είναι εξαιτίας αυτού κατώτερό τους· διότι με τέτοιον τρόπο δίνεται ως δώρο του Θεού, ώστε και το ίδιο να δίνει τον εαυτό του· διότι δεν είναι δυνατόν να λεχθεί ότι δεν ανήκει στη δική του εξουσία· για το οποίο έχει γραφτεί «το Πνεύμα πνέει όπου θέλει»· και στον απόστολο, «όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα όπως θέλει»· ούτε υπάρχει εκεί υποταγή αυτού που δίνεται και αυτών που δίνουν».

Επιπλέον, στο τέταρτο βιβλίο των Αντιρρητικών του, τόσο μέσω του Αποστόλου όσο και ο ίδιος, το επιβεβαιώνει με διπλό τρόπο λέγοντας: «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά ο ίδιος Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά ο ίδιος Θεός που ενεργεί τα πάντα σε όλους· και όλα αυτά, λέει, τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα όπως ακριβώς θέλει. Όμως, επειδή εδώ ο Απόστολος μνημόνευσε πρώτο το Πνεύμα, δεύτερο τον Υιό και τρίτο τον Θεό και Πατέρα, δεν πρέπει καθόλου να νομίζουμε ότι έχει αναστραφεί η τάξη· διότι ξεκίνησε από τη δική μας σχέση· επειδή, καθώς υποδεχόμαστε τα δώρα, πρώτα συναντούμε αυτόν που τα διανέμει, έπειτα εννοούμε αυτόν που τα απέστειλε, και στη συνέχεια ανάγουμε τη σκέψη μας στην πηγή και την αιτία των αγαθών».

Ευρυχωρία της καρδιάς είναι η ελπίδα στον Θεό, ενώ στενοχώρια της είναι η σωματική μέριμνα. Μία και αναλλοίωτη είναι η χάρη του Πνεύματος, ενεργεί όμως στον καθένα ιδιαιτέρως, όπως η ίδια θέλει. Όπως ακριβώς η βροχή που πέφτει στη γη παρέχει στα φυτά την οικεία ποιότητα, γλυκιά στα γλυκά και στυφή στα στυφά, έτσι και η χάρη, επιδρώντας στις καρδιές των πιστών ατρέπτως, χαρίζει ενέργειες που αρμόζουν στις αρετές τους. Σε εκείνον που πεινά για τον Χριστό γίνεται τροφή, και σε εκείνον που διψά γλυκύτατο ποτό· σε εκείνον που κρυώνει ένδυμα, και σε εκείνον που κοπιάζει ανάπαυση· σε εκείνον που προσεύχεται εγκάρδια ελπίδα, και σε εκείνον που πενθεί παρηγοριά. Όταν λοιπόν ακούσεις τη θεία Γραφή να λέει για το Άγιο Πνεύμα ότι κάθισε πάνω στον καθένα από τους αποστόλους, ή ότι επήλθε στον προφήτη, ή ότι ενεργεί, ή λυπείται, ή σβήνεται, ή παροξύνεται, και πάλι ότι άλλοι έχουν την απαρχή του ενώ άλλοι είναι πλήρεις Αγίου Πνεύματος, μην εννοήσεις κάποια διαίρεση ή τροπή ή αλλοίωση στο Πνεύμα· αλλά να πιστεύεις, κατά τον τρόπο που προείπαμε, ότι είναι άτρεπτο, αναλλοίωτο και παντοδύναμο, γι' αυτό μέσω των ενεργειών του παραμένει αυτό που είναι, και παρέχει στον καθένα ό,τι του χρειάζεται με τρόπο θεοπρεπή. Διότι αυτό έχει εκχυθεί τέλεια στους βαπτισμένους, δίκην ηλίου. Ο καθένας από εμάς όμως, στον βαθμό που, μισώντας τα πάθη που τον σκοτίζουν, τα αποβάλλει, αναλόγως φωτίζεται· ενώ, στον βαθμό που, αγαπώντας τα, τα συλλογίζεται, ομοίως σκοτίζεται.

Διότι δεν είναι ορθό να πούμε ότι η χάρη ενεργούσε από μόνη της στους αγίους τη γνώση των μυστηρίων χωρίς τις φυσικές δυνάμεις που είναι από τη φύση τους δεκτικές της γνώσης, επειδή έτσι θα παρουσιάζαμε τους αγίους προφήτες να μην κατανοούν τη δύναμη των φωτισμών που τους δόθηκαν από το Πανάγιο Πνεύμα —και πώς τότε θα είναι αληθινός ο λόγος που λέει ότι ο σοφός θα κατανοήσει τα όσα βγαίνουν από το ίδιο του το στόμα;— ούτε πάλι, ότι χωρίς τη χάρη του Παναγίου Πνεύματος, αναζητώντας μόνο με τη φυσική τους δύναμη, έλαβαν την αληθινή γνώση των όντων, επειδή έτσι θα αποδεικνυόταν περιττή στους αγίους η επιφοίτηση του Πνεύματος, εφόσον δεν θα τους συνεργούσε σε τίποτα για τη φανέρωση της αλήθειας —και πώς τότε θα είναι αληθινός ο λόγος που λέει ότι «κάθε καλή δόση και κάθε τέλειο δώρημα έρχεται από άνωθεν, κατεβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων», καθώς και ότι «στον καθένα δίνεται η φανέρωση του Πνεύματος προς το συμφέρον του»;—· διότι, λέει, «σε άλλον δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας, σε άλλον λόγος γνώσης σύμφωνα με το ίδιο Πνεύμα, σε έτερον πίστη εν τω αυτώ Πνεύματι, σε άλλον χαρίσματα ιαμάτων» και τα εξής· στα οποία προσθέτει: «όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα καθώς βούλεται»· βούλεται δε προφανώς το συμφέρον του καθενός για την εκπλήρωση της απαθούς επιθυμίας εκείνων που επιζητούν τα θεία.

Διότι αυτό υπήρχε και προϋπήρχε προαιωνίως, εκπορευόμενο από τον Πατέρα και αναπαυόμενο στον Υιό. Όμως δεν είχε ακόμη επιδημήσει το ίδιο αυτοπροσώπως στη γη, ούτε υπήρχε η διανομή και η δωρεά των χαρισμάτων, τα οποία το ίδιο ενεργεί, σύμφωνα με αυτό που έχει λεχθεί: «όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα». Προσθέτει δε και την αιτία για την οποία έως τότε δεν ήταν παρόν: επειδή, λέει, ο Υιός δεν είχε ακόμη δοξαστεί. Διότι έπρεπε πρώτα να θυσιαστεί για εμάς ο Αμνός του Θεού, ο οποίος αίρει την αμαρτία του κόσμου, και να λυθεί η καταδίκη της κατάρας, και τότε να τύχουμε και εμείς της δωρεάς του Πνεύματος· έπρεπε πρώτα ο Υιός να εκπληρώσει τη δική Του οικονομία και να δοξαστεί με το πάθος και την ανάσταση και να επιστρέψει στον εαυτό Του, όπως ακριβώς επεσήμανε και ο δεύτερος θεολόγος, και τότε να φανερώσει σε εμάς και το ίδιο το Πνεύμα τον εαυτό του, αρχίζοντας από σωματική και αισθητή εμφάνιση, στον βαθμό που μπορούσαμε να αποδεχθούμε την πρώτη γνώση Του.

Και ο μέγας Παύλος λέει: «Στον καθένα μας δόθηκε η χάρη σύμφωνα με το μέτρο της δωρεάς του Χριστού». Έπειτα, αναπτύσσοντας τη δωρεά του Χριστού, λέει: «Αυτός έδωσε άλλους μεν ως αποστόλους, άλλους ως προφήτες, άλλους ως ευαγγελιστές, άλλους ως ποιμένες και δασκάλους, για τον καταρτισμό των αγίων στο έργο της διακονίας, για την οικοδομή του σώματος του Χριστού, μέχρι να φτάσουμε όλοι μαζί» —δηλαδή όχι ο καθένας ξεχωριστά, αλλά θα ήταν ευκταίο έστω και όλοι μαζί— «στην ενότητα της πίστης και στην επίγνωση του Υιού του Θεού, δηλαδή στο να γίνουμε τέλειος άνθρωπος, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού». Και πάλι αλλού λέει: «Στον καθένα δίνεται η φανέρωση του Πνεύματος για το κοινό συμφέρον. Διότι σε άλλον δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας, σε άλλον λόγος γνώσης σύμφωνα με το ίδιο Πνεύμα, σε άλλον πίστη με το ίδιο Πνεύμα, σε άλλον χαρίσματα θεραπειών με το ίδιο Πνεύμα, σε άλλον ενέργειες θαυματουργικών δυνάμεων, σε άλλον προφητείες, σε άλλον διάκριση πνευμάτων, και σε άλλον διάφορα είδη γλωσσών. Όλα όμως αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα όπως ακριβώς θέλει». Δώρα λοιπόν λαμβάνουμε από το Πνεύμα του πληρώματος του Χριστού, όχι το ίδιο το Πνεύμα και πλήρωμα.

Τα δώρα, λοιπόν, άλλοτε μεν λέγεται ότι καταπέμπονται από τον Πατέρα —όπως λέγει ο θείος Ιάκωβος: «κάθε καλή δόση και κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, και κατεβαίνει από τον Πατέρα των φώτων»— άλλοτε δε ότι δίδονται από τον Υιό —όπως λέγει ο μέγας Παύλος: «κατά το μέτρο της δωρεάς του Χριστού. Διότι αυτός έδωσε το ένα και το άλλο»— και άλλοτε ότι ενεργούνται και διαιρούνται από το Πνεύμα —όπως λέγει πάλι ο ίδιος απόστολος: «όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα διανέμει ξεχωριστά στον καθένα, όπως αυτό βούλεται». Από αυτά είναι φανερό, ότι τα χαρίσματα είναι κοινά δώρα ολόκληρης της Θεότητας, εφόσον από εκεί και καταπέμπονται και δωρίζονται και ενεργούνται και διανέμονται, από τη μία βασιλεία και εξουσία και αρχή και δύναμη. Επομένως, δεν έχει ειπωθεί από κανέναν από τους αποστόλους ότι το ίδιο το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Υιό. Όχι βέβαια, δεν μπορεί να ειπωθεί αυτό, δεν μπορεί. Μάλλον λοιπόν όλοι συμφωνούν, λέγοντας ότι η γέννηση του Υιού και η εκπόρευση του Πνεύματος προέρχονται από τον Πατέρα, και αποδίδοντας την πατρική αιτία μόνο σε αυτόν, όπως ήδη ο θείος Ιάκωβος τον ονόμασε Πατέρα των φώτων. Και ποια είναι αυτά τα φώτα; Προφανώς ο Υιός και το Πνεύμα. Ή μάλλον, εάν σε κάποιον φαίνεται σωστό, το μεν «κάθε καλή δόση» ας θεωρηθεί ότι έχει ειπωθεί για τα χαρίσματα, το δε «κάθε τέλειο δώρημα» για το ίδιο το ολόκληρο και παντελές Πνεύμα, όπως ακριβώς και το «κάθε αρσενικό που διανοίγει μήτρα» έχει ειπωθεί σαφέστερα για τον Χριστό.

Όσα δε πάντοτε προξενεί στους χριστιανούς το μύρο, και των οποίων κατάλληλος καιρός είναι ολόκληρος ο χρόνος, είναι το χάρισμα της ευσέβειας, της προσευχής, της αγάπης, της σωφροσύνης και των άλλων, τα οποία δίνονται στον κατάλληλο καιρό σε όσους τα δέχονται. Αν και αυτά διαφεύγουν από τους περισσότερους χριστιανούς, και παραμένει άγνωστη η έκταση της δύναμης του μυστηρίου, και, σύμφωνα με το λεγόμενο στις Πράξεις των Αποστόλων: «ούτε καν γνωρίσαμε αν υπάρχει Άγιο Πνεύμα» — αφενός επειδή κατά την ώρα της τέλεσης λαμβάνουν τα δώρα του μυστηρίου σε νηπιακή ηλικία χωρίς να έχουν επίγνωση, αφετέρου επειδή, όταν φτάσουν στην κατάλληλη ηλικία, στρέφονται σε όσα δεν πρέπει και τυφλώνουν το μάτι της ψυχής τους — η αλήθεια πάντως είναι ότι το Πνεύμα μεταδίδει τα δικά του χαρίσματα σε όσους δέχονται το μυστήριο, «μοιράζοντας στον καθένα ξεχωριστά όπως το ίδιο βούλεται». Και δεν έπαψε ο Δεσπότης να ευεργετεί εμάς, με τους οποίους υποσχέθηκε να είναι μαζί παντοτινά.

Επομένως, έστω κι αν πούμε ότι το Πνεύμα επιδήμησε ουσιωδώς και κατοίκησε στους Αποστόλους, δεν θα μπορούσαμε ωστόσο να δεχτούμε ότι χώρεσε ολόκληρο και εξολοκλήρου στον καθένα από αυτούς, ούτε ότι ενώθηκε και συνουσιώθηκε μαζί τους όπως με τον Χριστό, ώστε να βρίσκεται μαζί τους αχώριστα, και να είμαστε αναγκασμένοι να λέμε για τον καθένα, ότι «σε αυτόν κατοικεί όλο το πλήρωμα της θεότητας σωματικώς», πράγμα που έχει ειπωθεί για τον Χριστό· αλλά «από το πλήρωμά του», λέει ο κατεξοχήν αγαπημένος και επιστήθιος μαθητής, «εμείς όλοι λάβαμε». Και η διήγηση των Πράξεων λέει ότι δεν φάνηκε μία γλώσσα, όπως ακριβώς φάνηκε ένα περιστέρι στο σωτήριο βάπτισμα, αλλά περισσότερες και διαμερισμένες, ώστε να καθίσει από μία μεριστά πάνω στον καθένα από τους Αποστόλους· έτσι και ο Παύλος λέει, «στον καθένα δόθηκε η χάρη», και ότι «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων και διακονιών»· και «όλα αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα όπως θέλει». Επομένως, το Πνεύμα βρισκόταν στους Αποστόλους διαιρετά και μεριστά, αλλά όχι ολόκληρο στον καθένα και αδιαίρετο και αμέριστο, και βέβαια ούτε αχώριστο, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις που ήταν και χωριστό. Διότι, αν βρισκόταν μαζί τους αχώριστα, δεν θα βρίσκονταν ποτέ σε διαφωνία μεταξύ τους· γιατί δεν θα έπρεπε το ένα και το αυτό Πνεύμα της ειρήνης να έρχεται σε διαφωνία με τον ίδιο του τον εαυτό.