Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 10:5

«Και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί». Στις φάραγγες, όπως φαίνεται, κυρίως έχουν από τη φύση τους την ιδιότητα κατά κάποιον τρόπο να συνίστανται τα όρη και τα βουνά. Όρος είναι κάθε ύψωμα που επαίρεται ενάντια στη γνώση του Θεού, ενώ βουνό είναι κάθε κακία που επαναστατεί ενάντια στην αρετή. Αν, λοιπόν, όρη είναι τα πνεύματα που ενεργούν την άγνοια και βουνά τα πνεύματα που δημιουργούν την κακία, όταν προφανώς κάθε φάραγγα —δηλαδή η σάρκα ή η ψυχή εκείνων που ετοίμασαν, όπως είπα, την οδό του Κυρίου και έκαναν ευθείες τις τρίβους Του— γεμίσει με γνώση και αρετή, μέσω της παρουσίας του Θεού Λόγου που περιπατεί μέσα τους μέσω των εντολών, τότε όλα τα πνεύματα της ψευδώνυμης γνώσης και της κακίας ταπεινώνονται. Ο Λόγος τα καταπατά και τα υποτάσσει, καταρρίπτοντας την πονηρή εξουσία που επαίρεται ενάντια στην ανθρώπινη φύση, και, τρόπον τινά, ισοπεδώνει το μέγεθος και το ύψος των ορέων και των βουνών, οδηγώντας τα στο γέμισμα των φαράγγων. Διότι, πράγματι, αν αφαιρέσει κανείς με τη δύναμη του Λόγου όλα εκείνα που οι δαίμονες έλαβαν από τη φύση δημιουργώντας την παρά φύση άγνοια και κακία, δεν θα υπάρξει σε καμία περίπτωση, με κανέναν τρόπο, ύψος άγνοιας ή κακίας, όπως ακριβώς δεν θα υπήρχε ούτε όρος ούτε βουνό από αυτά που είναι αισθητά ορατά, αν διέθεταν οι άνθρωποι κάποια μηχανή για να ισοπεδώνουν τα όρη και τα βουνά, και να αναπληρώνουν τις φάραγγες.

Ο Εζεκίας, λοιπόν, ερμηνεύεται 〈κράτος Θεού〉, και ο πατέρας του, ο Άχας, 〈ισχύς〉. Και ο Ησαΐας ερμηνεύεται 〈έπαρση Θεού〉, δηλαδή ύψος Θεού, και ο πατέρας του, ο Αμώς, 〈λαός πόνου〉. Κράτος Θεού αποτελεί η αρετή που αναιρεί τα πάθη και φρουρεί τους ευσεβείς λογισμούς, την οποία γεννά η πράξη των εντολών, που νοείται τροπικά ως ισχύς, μέσω της οποίας καταστρέφουμε τις πονηρές δυνάμεις που αντιτίθενται στο αγαθό με τη συνέργεια του Θεού, ή μάλλον αποκλειστικά με τη δύναμη του Θεού. Ύψος Θεού είναι η γνώση της αλήθειας, την οποία γεννά ο πόνος της θεωρίας των δημιουργημάτων και οι ιδρώτες για την πράξη των αρετών, καθιστάμενοι πατέρες πόνου, μέσω της οποίας εξαφανίζουμε εντελώς τη δύναμη του ψεύδους που αντιτίθεται στην αλήθεια, ταπεινώνοντας και καταβάλλοντας κάθε ύψωμα των πονηρών πνευμάτων που επαίρονται κατά της γνώσεως του Θεού.

Ακόμη και αν φαινόταν ότι, μέσω της κακόβουλης ενέργειας των διωγμών, ο πονηρός κάλυπτε τη χάρη, όπως το κήτος τον προφήτη, εντούτοις δεν μπόρεσε να την κρατήσει ως το τέλος, επειδή αδυνατούσε να αλλοιώσει την ισχύ της δύναμης που ενεργούσε τη χάρη. Γι' αυτό και, μετά τη δοκιμασία των εναντιοτήτων, έκανε τη χάρη να διαφαίνεται ακόμη πιο λαμπρή στους μαθητές της, σε τέτοιο βαθμό, όσο ο ίδιος μέσα από τις επιθέσεις του έφθειρε τη δική του δύναμη. Διότι έβλεπε ότι η χάρη ήταν γι' αυτόν εντελώς ακατανίκητη, αλλά και ότι η φυσική αδυναμία των αγίων που την κήρυτταν στα έθνη μετατρεπόταν σε ισχύ ικανή να καθαιρέσει τη δική του δυναστεία και να αφανίσει παντελώς κάθε ύψωμα που ορθωνόταν κατά της γνώσεως του Θεού· και ενώ φαινόταν ότι νικιέται σωματικά από τις επιθέσεις, απεναντίας δυνάμωνε πνευματικά.

«Και της είπα: μέχρις εδώ θα έλθεις και δεν θα προχωρήσεις περαιτέρω, αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου»· άραγε γνωρίζεις πότε τα πρόσταξα αυτά; «Μήπως επί των ημερών σου όρισα το πρωινό φως» (και όχι μάλλον στον μονογενή μου Υιό, τον οποίο όσοι πιστεύουν σε αυτόν θα βρουν έτοιμο ως αυγή), «και ο εωσφόρος γνώρισε την τάξη του, ώστε να πιάσει τα πέρατα της γης και να αποτινάξει από αυτήν τους ασεβείς;» Ο εωσφόρος, λέει, το άψυχο κτίσμα που στερείται λογικής, γνωρίζει τη δική του τάξη και ούτε υπερβαίνει ούτε μειώνει την τάξη του· ο άνθρωπος όμως, το έμψυχο, λογικό και σοφότατο κτίσμα, πότε φαντάζεται πράγματα κατώτερα της αξίας της φύσης του, και πότε ανώτερα. Και κατώτερα μεν, όταν περιφρονεί τους θείους νόμους και διάγει κτηνώδη βίο με πονηρά έργα· ανώτερα δε, όταν φαντάζεται άκαιρα ότι είναι ομοούσιος και ίσος με τον Πλάστη και Κτίστη του. Εκείνος όμως που γνωρίζει τη δική του φύση και τάξη, όπως ο προαναφερθείς εωσφόρος, γνωρίζει να πιάνει και αυτός τα πέρατα της γης της καρδιάς του και να αποτινάσσει από αυτήν τους ασεβείς λογισμούς «και κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού». «Μήπως εσύ πήρες πηλό και έπλασες ζωντανό ον και του έδωσες λαλιά πάνω στη γη;»

Επομένως, έχουμε ανάγκη, για να το πω πάλι, πρώτον να καθαρίσουμε τον νου από τα γεώδη με το έλαιο του Πνεύματος και να μην τον έχουμε γήινο, έπειτα να αποκτήσουμε ως μητέρα την ενυπόστατη σοφία του Θεού, η οποία κατέρχεται άνωθεν στις συντετριμμένες και ταπεινωμένες ψυχές, η οποία «πρώτον μεν είναι αγνή», κατά τον θείο Ιάκωβο, «έπειτα ειρηνική, επιεικής, ευπειθής, γεμάτη έλεος και αγαθούς καρπούς», την δε αίσθηση να την έχουμε ως δούλη για την υπηρεσία της γνώσης, καθώς έτσι έχει δημιουργηθεί από τη φύση, ώστε να αιχμαλωτίζουμε τα στοιχεία του γράμματος και κάθε νόημα, κατά τον απόστολο Παύλο, στην υπακοή του Χριστού και στο Πνεύμα. Επειδή ο επιφανειακός λόγος, όντας χοϊκός, παρουσιάζει μέσω σκιών τα σώματα και μέσω λέξεων τα πράγματα προς εξαπάτηση του νου, και πρέπει να απομακρυνόμαστε από αυτόν —διότι παρασύρει αυτούς που σφάλλουν και περιγράφει, λόγω της κοινότητας των ονομάτων, τις ιδιότητες των πραγμάτων, αδυνατώντας να τις παραστήσει με σαφήνεια— γι' αυτό ακριβώς και όσοι δεν γνωρίζουν να ιχνηλατούν τους τρόπους της ψυχής, αλλά των σωμάτων, ερευνούν μόνο τις μεταβατικές κινήσεις του λόγου σε αυτά, και δεν έχουν τη δύναμη να προχωρήσουν στο πνεύμα και στο βαθύτερο νόημα του γράμματος.

Και ως ουρανό εκτείνει μέσα του τη φρόνηση, κάτω από την οποία, σαν αιθέρας και πυρ του πνευματικού πόθου, έχει απλωθεί, ολόκληρη κατάσπαρτη από άστρα με τα θεία νοήματα για μια ολόλαμπρη ζωή. Μέσα σε αυτήν, σαν δύο μεγάλους φωστήρες, κάνει τη γνώση των θείων και τη γνώση των ανθρώπινων πραγμάτων να λάμπουν και να καταφωτίζουν όλον αυτόν τον κόσμο, έχοντας θέσει σε αυτούς όχι το πρωτόκτιστο φως όπως στον ήλιο, αλλά το πρώτο και θείο φως του Αγίου Πνεύματος. Ως γη θεμελιώνει σε αυτόν τη δικαιοσύνη, έχοντας φυτέψει μέσα της, σαν καρποφόρα και αθάνατα φυτά, τους ηθικούς λόγους της πρακτικής φιλοσοφίας για μια ανεξάντλητη πανδαισία. Ως αέρα απλώνει σε αυτόν τη σωφροσύνη για την έλξη καθαρού πνεύματος και για την ανακούφιση από τις επαναστάσεις του άλογου μέρους της ψυχής, δηλαδή από το βάρος της ακηδίας και από τον καύσωνα του θυμού και της επιθυμίας. Και ως θάλασσα πολλών υδάτων, μέσα στην αδυναμία της αμμώδους φύσης, ορίζει την ανδρεία, τόσο για την καθαίρεση των οχυρωμάτων και των υψωμάτων του παλαιού όφεως, όσο και για την υπομονή και σταθερότητα του φρονήματος που στέκεται εναντίον των πνευμάτων της πονηρίας.

Αλλά ας μιλήσουμε, αν το εγκρίνετε, πρώτα για αυτόν τον ορατό και αισθητό παράδεισο, στον οποίο, μετά την έκπτωση του Αδάμ από τον παράδεισο, τοποθετηθήκαμε από τον Θεό εμείς, το γένος του, για να κατοικούμε, όπως έχει λεχθεί. Έπειτα, με αυτόν τον τρόπο ας προχωρήσουμε κατά το δυνατόν στη θεωρία και του νοητού παραδείσου. Διότι δεν θα υπάρξει κανένα εμπόδιο για εμάς που φιλοσοφούμε με ευσέβεια περί του παραδείσου, δεδομένου ότι οφείλουμε, σύμφωνα με τον θείο απόστολο, να αιχμαλωτίζουμε κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού, και να κατανοούμε τα της Θείας Γραφής πνευματικά, σύμφωνα με τον Σολομώντα, ο οποίος λέει τα εξής: «Εάν καθίσεις να δειπνήσεις σε τραπέζι αρχόντων, κατανόησε πνευματικά αυτά που σου παρατίθενται και άπλωσε το χέρι σου, γνωρίζοντας ότι τέτοια πρέπει να παρασκευάσεις και εσύ».

Σε αυτούς όμως που είναι ακόμη νέοι και δεν έχουν στερεωθεί σταθερά με πολύ χρόνο στην εργασία των αρετών, ούτε έχουν καθαρίσει από κάθε ρύπο την όραση της ψυχής τους, λόγω της ακόμη ασταθούς παραμονής τους στην αρετή, γίνεται πρόξενος έσχατης υπερηφάνειας και βλασφημίας, αιώνιου θανάτου και απώλειας, όπως ακριβώς συνέβη κάποτε στον Ωριγένη, τον Δίδυμο, τον Ευάγριο και σε όλους τους υπόλοιπους αιρεσιάρχες. Γι' αυτό ο Λόγος, προφυλάσσοντας τέτοιους ανθρώπους, αποτρέπει τη μετάληψη αυτού του δέντρου και λέει: «Από κάθε δέντρο που βρίσκεται στον παράδεισο ελεύθερα θα τρως, από το δέντρο όμως της γνώσης του καλού και του πονηρού, να μη φάτε από αυτό· διότι την ημέρα που θα φάτε από αυτό, θα πεθάνετε». Γνώση δε καλού και κακού ονομάζεται η μετάληψη της θεωρίας αυτού του δέντρου, καθόσον στους τέλειους παρέχει δύναμη για τη γνώση των πάντων, ορατών και αοράτων, ανθρώπινων και θείων πραγμάτων, «αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού» και έχοντας τη δυνατότητα να δρέπει αγαθό καρπό όχι μόνο από τη θεωρία των καλών, αλλά και από εκείνα που είναι αντίθετα στη θεοσέβεια, φέροντας διπλή τη δύναμη της γεύσης, εννοώ της ωφέλειας και της βλάβης, σε όσους μεταλαμβάνουν, ανάλογα με την κυρίαρχη έξη της διάθεσης του καθενός, και σε εκείνον που μεταλαμβάνει να γίνει πρόξενος ζωής από την αιχμαλωσία στον νόμο.

Σύμφωνα με την εβραϊκή γλώσσα, το αλληλούια διαιρείται σε τρία μέρη: το «αλλ» που σημαίνει «έρχεται», το «ηλ» που σημαίνει «ο Θεός», και το «ούια» που σημαίνει «υμνείτε τον ζώντα Θεό». Ή και διαφορετικά: «αλλ» ισχυρός, «ηλ» ο Θεός, «ούια» κραταιός. Αλλά, για να μη νομίσεις εξαρχής ότι παραλογιζόμαστε, κατά το προφανές του λόγου και όπως μπορούν να το ακούν και να το κατανοούν οι πολλοί, το αλληλούια αποτελεί κόσμημα θεολογίας των ψαλλομένων και σαν μια μουσική προεισαγωγή (ενήχηση) του μέλους, η οποία προετοιμάζει έντεχνα τους μαθητές των ασματικών ύμνων για την αφομοίωση των μαθημάτων, καθιστώντας τους ευέλικτους και κάνοντας τον νου τους δεκτικό σε τέτοια πράγματα· κατά δε το βαθύτερο νόημα και τη διάνοια της λέξης, καθώς εμείς ψάλλοντας αιχμαλωτίζουμε κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού, το εν λόγω ρητό είναι θεολογία, γνώση υψηλού νου και ύμνος των άνω δυνάμεων. Διότι, όταν επισυνάπτουμε στους δαβιτικούς στίχους το «αλλ' ένευεν αλληλούια», ανυψώνοντας τον νου τον αναφέρουμε προς τις άνω δυνάμεις του Θεού και την υμνωδία τους, εκ των οποίων άλλες μεν ψάλλουν ομόφωνα στον ζώντα Θεό «αλληλούια», άλλες δε «άγιος, άγιος, άγιος»· και κάνουμε το λογιστικό μας μέρος να συλλογίζεται τόσο θεοπρεπώς το «αλλ' ένευεν αλληλούια».

θ΄. Διά μέσου του νου που βλέπει το φως της ένθεης ζωής, λαμβάνουμε τη γνώση των κρυμμένων μυστηρίων του Θεού· διά δε της συνέσεως της ψυχής, διευθετούμε με γνώση τις αναβάσεις των λογισμών μέσα στην καρδιά, διακρίνοντας τους χειρότερους από τους καλύτερους· διά δε της διακρίσεως του λόγου γευόμαστε τα είδη των νοημάτων. Και όσα μεν φυτρώνουν από πικρή ρίζα, είτε τα μεταβάλλουμε για τη γλυκιά θρέψη της ψυχής, είτε τα απορρίπτουμε ολοκληρωτικά· όσα δε προέρχονται από χρήσιμο και χλωρό βότανο τα αποδεχόμαστε, αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού. Διά δε της διανοίας του νου, οσφραινόμαστε το νοητό μύρο της χάριτος του Πνεύματος, γεμίζοντας την καρδιά με ευφροσύνη και αγαλλίαση· διά δε της γρηγορούσας καρδίας, αισθανόμαστε με σύνεση το Πνεύμα άνωθεν, το οποίο δροσίζει τη φλόγα της επιθυμίας μας για τα καλά, ή και θερμαίνει τις δυνάμεις μας που έχουν καταψυχθεί από το κρύο των παθών.

ΙΖ΄. Εάν κάποιος δεν μεταστρέψει και δεν καταστήσει πρώτα τις δυνάμεις της ψυχής του, μέσω επίπονης μετάνοιας και έντονης άσκησης, τέτοιες όπως μας τις έδωσε εξ αρχής ο Θεός, όταν έπλασε τον Αδάμ και του εμφύσησε πνοή ζωής, δεν θα μπορέσει ποτέ να γνωρίσει ούτε τον ίδιο του τον εαυτό· ούτε να αποκτήσει τον κυρίαρχο των παθών λογισμό απαλλαγμένο από υπερηφάνεια, απερίεργο, απονήρευτο, απλό, ταπεινόφρονα, ελεύθερο από φθόνο και βασκανία, ώστε να αιχμαλωτίζει κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού. Αλλά ούτε θα βρει την ψυχή του να φλέγεται και να πυρπολείται για την αγάπη του Θεού, ούτε να υπερβαίνει τα όρια της εγκράτειας, και να αρκείται στα παρόντα, και να ποθεί την ανάπαυση των αγίων. Εάν όμως δεν τα αποκτήσει αυτά κατ' αυτόν τον τρόπο, δεν θα μπορέσει ποτέ να αποκτήσει την καρδιά του πράα, ειρηνική, άοργη, αγαθή, φιλειρηνική, γεμάτη έλεος και ιλαρότητα, εφόσον η ψυχή στασιάζει κατ' αυτόν τον τρόπο εναντίον του εαυτού της, και λόγω της ταραχής των δυνάμεών της, παραμένει ανίκανη να χωρέσει τις ακτίνες του Πνεύματος.

Ο Θεός δεν θέλει να είμαστε πάντοτε ταπεινωμένοι από τα πάθη και, καταδιωκόμενοι από αυτά, να γινόμαστε σαν τους λαγούς και να θέτουμε ως βράχο καταφυγής μόνο αυτόν· διότι αλλιώς δεν θα έλεγε: «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», αλλά θέλει να ανεβαίνουμε σαν τα ελάφια στα ψηλά βουνά των εντολών του και να διψάμε εντονότατα για τα ζωοποιά νάματα του Πνεύματος· ώστε, όπως ακριβώς εκείνα, επειδή από τη φύση τους τρώνε τα φίδια, με τη θερμότητα από το πολύ τρέξιμο μετατρέπουν παραδόξως τη δηλητηριώδη φύση των φιδιών σε άρωμα μόσχου, όπως λένε, χωρίς να βλάπτονται καθόλου από αυτά· έτσι και εμείς, δεχόμενοι κάθε εμπαθή λογισμό στα σπλάχνα της διανοίας μας, με τον φλογερό δρόμο των εντολών του Θεού και με τη δύναμη του Πνεύματος, να τον μετατρέπουμε μέσω της αιχμαλωσίας του σε ευώδη και σωτηριώδη πράξη της αρετής, ώστε να αποδεικνύεται ότι αιχμαλωτίζουμε κάθε νόημα, δια της πράξεως, στην υπακοή του Χριστού.

Ερμηνεία. Η εγκράτεια που ζητά ο παρών Κανόνας να έχουν οι Αρχιερείς, οι Ιερείς και οι Διάκονοι, συνίσταται στο να δίνουν υπόσχεση όταν χειροτονούνται, ότι δεν θα συνευρεθούν ποτέ σαρκικά με τις γυναίκες τους, με τη σύμφωνη γνώμη και των ιδίων, αλλά θα εγκρατεύονται, δηλαδή θα ζουν παρθενικά σε σχέση με αυτές, όπως δηλώνεται από τον ακόλουθο 4ο Κανόνα της παρούσας Συνόδου, αλλά βεβαίως και από τον 30ό της ΣΤ΄ Συνόδου. Ώστε, λέγει, διά της παντοτινής αυτής εγκράτειας και καθαρότητας, η οποία πρέπει να χαρακτηρίζει τους λειτουργούς της αναίμακτης θυσίας που αφιερώνεται στον Θεό, καθώς και της εγκράτειας από όλα τα άλλα κακά, να δυνηθούν να λάβουν από τον Θεό τα αιτήματά τους υπέρ της σωτηρίας του λαού, εφόσον είναι μεσίτες Θεού και ανθρώπων, και προκειμένου την παράδοση που επικράτησε μέσω των Αποστόλων και από την αρχαιότητα, δηλαδή και τις έγγραφες και τις άγραφες παραδόσεις, σύμφωνα με τον Βαλσαμώνα και τον Ζωναρά, να τις τηρούν ομοίως και αυτοί. Η δε ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδος, υποτάσσοντας την εγκράτεια αυτή των ιερωμένων του παρόντος Κανόνα στην υπακοή του Χριστού, και καθιστώντας αυτήν την τοπική συνήθεια οικουμενικό Κανόνα, την εξέλαβε, σύμφωνα με τον 13ο Κανόνα της, αντί της εγκράτειας που πρέπει να τηρούν οι ιερωμένοι κατά τον καιρό της εφημερίας τους.

Ο δε θείος Χρυσόστομος αλλά και ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο μεν λέει: «Δεν θα αναζητήσουμε τα ζωντανά ανάμεσα στα νεκρά» (αυτό ακριβώς που λέει η Γραφή)· ο δε μακάριος Ιωάννης δεν θέλει να δίνουμε προσοχή ούτε στους αληθείς συλλογισμούς όταν πρόκειται για λόγια περί του Θεού. Διότι στα έργα του «Περί Ακαταλήπτου» αναφέρει τα εξής σχετικά με τους συλλογισμούς: «Σας υποσχεθήκαμε να μην πούμε τίποτα που να προέρχεται από συλλογισμούς· διότι τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, αλλά πνευματικά, ικανά να γκρεμίζουν λογισμούς και κάθε οχύρωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού. Έχουμε λάβει την εντολή, λοιπόν, να τους καθαιρούμε, όχι να τους υψώνουμε, προσταχθήκαμε να τους καταλύουμε, όχι να οπλιζόμαστε με αυτούς. Διότι οι λογισμοί των θνητών είναι δειλοί, λέει. Τι σημαίνει δειλοί; Ο δειλός, ακόμη και αν βαδίζει σε ασφαλές μέρος, πάλι δεν νιώθει θάρρος, αλλά φοβάται και τρέμει· έτσι και αυτό που αποδεικνύεται μέσω των συλλογισμών, ακόμη και αν είναι αληθές, δεν παρέχει στην ψυχή πλήρη βεβαιότητα και επαρκή πίστη. Επειδή, λοιπόν, τέτοια είναι η αδυναμία των συλλογισμών, ελάτε να αρχίσουμε τη μάχη εναντίον των αντιπάλων ορμώμενοι από τις Γραφές».

Επομένως, στους διαλόγους τους μαζί μας, δεν θα ήταν δίκαιο οι Λατίνοι να μας προβάλλουν απειλητικά τα συμπεράσματα των συλλογισμών, απέναντι σε εμάς που δεν απαιτούμε τέτοια πράγματα και τα έχουμε εκ των προτέρων καταδικάσει ως αισχρά, μάταια και γεμάτα από άπειρη απάτη. Ο δε μακάριος Χρυσόστομος, όπως δείξαμε, φέρνοντας στον νου το αποστολικό παράγγελμα «ανατρέποντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσης του Θεού», εξέλαβε αυτό το αποστολικό χωρίο ως στρεφόμενο κατά των συλλογισμών, ώστε να μην προσέλθει κανείς στην έρευνα των εκκλησιαστικών ζητημάτων απατημένος, έχοντάς τους ως συμμάχους. Και για να μην νομίσει κανείς ότι η απειλή δεν στρέφεται γενικά κατά των συλλογισμών, αλλά μόνο κατ' εκείνων που καταλήγουν στο ψεύδος, λέει ότι δεν πρέπει να πιστεύουμε στους συλλογισμούς ούτε καν όταν αληθεύουν. Επιπλέον, και ο Μέγας Βασίλειος είναι φανερό, όπως δείξαμε, ότι τους κατηγορεί για ασέβεια, με την αιτιολογία ότι στερούν από τους χριστιανούς τους μισθούς της πίστης και της ελπίδας.

Αυτό βλέποντας και ο Παύλος προτρέπει να αιχμαλωτίζουμε κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού. Διότι ούτε υψώθηκε ο Χριστός, ο Θεός μας, ο οποίος βρίσκεται πάνω από κάθε ύψος και κάθε υπεροχή, ούτε υπερηφανεύθηκε· μάλλον δε είναι προτιμότερο να χρησιμοποιήσουμε το αποστολικό ρητό, «δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά εκένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου, και, εφόσον βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι θανάτου». Και ο ίδιος πάλι κατά τον καιρό του πάθους λέει, «θα μπορούσα να παρακαλέσω τον Πατέρα μου, και να μου παρατάξει περισσότερες από δώδεκα λεγεώνες αγγέλων, αλλά δεν είναι πρόθεσή μου να υψωθώ»· μέγεθος δε και θαυμαστότητα ανώτερη από αυτόν ούτε υπήρχε ούτε μπορούσε να νοηθεί, ούτε και ο ίδιος επιδίωξε ποτέ να υπερβεί αυτό το μέτρο - διότι τι θα μπορούσε άραγε να είναι πιο θαυμαστό ή μεγαλύτερο από τη θεϊκή φύση, η οποία είναι εγκαθιδρυμένη πάνω από κάθε μέγεθος και αξίωμα; - εντούτοις, ούτε ως άνθρωπος συναγωνιζόταν και συμπορευόταν με εκείνους που περιβάλλονται από μεγάλη δόξα και έπαρση όσον αφορά τα επίγεια και τη σάρκα, αλλά, εντελώς αντίθετα, ρύθμιζε εξ ολοκλήρου τον εαυτό του με απόλυτη ταπεινοφροσύνη και μετριοπάθεια. Γι' αυτό και ο προφήτης λέει: «Χαίρε, θυγατέρα της Σιών»· και η αιτία της χαράς είναι, «επειδή πράος και ειρηνικός έρχεται σε σένα ο βασιλιάς».

Αν και, ακόμη κι αν υπονοούνταν κάτι τέτοιο στα λόγια του μακαρίου Λέοντος, έπρεπε, σύμφωνα με τον εν αγίοις Γρηγόριο, να στρέψουν με ευλάβεια το αμφίβολο προς το ευσεβέστερο και όχι να το εκβιάζουν τόσο θρασύτατα προς την ασέβεια. Αν όμως δεν υπολογίζουν καθόλου τον θεολόγο Γρηγόριο, ας ντραπούν τουλάχιστον τον απόστολο Παύλο που λέει: «Αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού».

Διότι επιθυμώ να μη σκέφτομαι όσα με βλάπτουν, επειδή αυτό το αγαθό είναι απολύτως άμωμο. Και για τον λόγο αυτό: «Το αγαθό που θέλω, δεν το κάνω· το κακό που δεν θέλω, αυτό πράττω», καθώς δεν επιθυμώ να τα σκέφτομαι, και όμως σκέφτομαι αυτά που δεν θέλω. Και εξετάστε αν δεν ήταν ακριβώς για αυτούς τους λόγους που και ο Δαβίδ παρακαλούσε τον Θεό, δυσφορώντας για το ότι και ο ίδιος σκεφτόταν όσα δεν ήθελε: «Από τα κρυφά μου σφάλματα καθάρισέ με, και από τα αλλότρια προφύλαξε τον δούλο σου. Εάν δεν με κυριεύσουν, τότε θα είμαι άμωμος και θα καθαριστώ από μεγάλη αμαρτία». Και ο ίδιος ο Απόστολος σε άλλο σημείο: «Καθαιρώντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού, και αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού».

Έτσι, διατύπωσε τα προηγούμενα όχι επειδή έπραττε αυτά που δεν ήθελε, αλλά επειδή απλώς τα συλλογιζόταν· διότι πώς αλλιώς θα ήταν ακριβής μιμητής του Χριστού; Θα ήταν καλό λοιπόν, και εξαιρετικά ευχάριστο, να μην είχαμε αυτούς που ενεργούν εναντίον μας και μας πολεμούν· επειδή όμως αυτό είναι αδύνατο και δεν μπορούμε να έχουμε αυτό που θέλουμε (διότι θέλουμε να μην έχουμε εκείνους που μας παρασύρουν στα πάθη· καθώς έτσι θα μπορούσαμε να σωθούμε χωρίς κόπο· και δεν γίνεται αυτό που θέλουμε, αλλά αυτό που δεν θέλουμε· διότι πρέπει να δοκιμαζόμαστε όπως αρμόζει), ας μην υποχωρούμε, ω ψυχή, ας μην υποχωρούμε στον πονηρό, αλλά: «Αφού αναλάβουμε την πανοπλία του Θεού για να μας προστατεύει, ας ενδυθούμε τον θώρακα της δικαιοσύνης, και ας υποδηθούμε στα πόδια την ετοιμασία του ευαγγελίου, και πάνω σε όλα ας πάρουμε την ασπίδα της πίστεως, με την οποία θα μπορέσουμε να σβήσουμε όλα τα πυρωμένα βέλη του πονηρού, καθώς και την περικεφαλαία του σωτηρίου και τη μάχαιρα του Πνεύματος, που είναι ο λόγος του Θεού», «ώστε να μπορέσουμε να σταθούμε σταθεροί απέναντι στις μεθοδείες του διαβόλου», «και να καθαιρέσουμε λογισμούς και κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Χριστού», «διότι ο αγώνας μας δεν είναι εναντίον αίματος και σαρκός». «Διότι δεν πράττω αυτό που θέλω, αλλά αυτό που μισώ, αυτό κάνω».

Είθε λοιπόν, αγωνιζόμενος κανείς κατ' αυτόν τον τρόπο και προσέχοντας πάντοτε τον εαυτό του, είτε κατά την προσευχή, είτε κατά την υπακοή, είτε σε οποιοδήποτε έργο επιτελείται κατά Θεόν, να μπορέσει να αποφύγει το σκοτάδι των πονηρών δυνάμεων. Διότι ο νους, όταν δεν απομακρύνεται από την έρευνα του εαυτού του και την αναζήτηση του Κυρίου, μπορεί να κερδίσει την ψυχή του, που βρισκόταν στην απώλεια των παθών, με το να αιχμαλωτίζει πάντοτε τον εαυτό του με πνευματική βία και προθυμία προς τον Κύριο και να προσκολλάται μόνο σε Αυτόν, όπως έχει γραφτεί: «αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού», έτσι ώστε, μέσω αυτού του αγώνα, του πόθου και της αναζήτησης, ο νους να καταξιωθεί να γίνει ένα πνεύμα με τον Κύριο, καθώς η δωρεά και η χάρη του Χριστού αναπαύεται στο δοχείο της ψυχής, η οποία έχει προετοιμαστεί για κάθε αγαθό έργο και δεν υβρίζει το Πνεύμα του Κυρίου με τα δικά της θελήματα και με τους μετεωρισμούς αυτού του αιώνα, ούτε με δόξες, αρχές, ιδιογνωμοσύνες, σαρκικές ηδονές και με τις συναναστροφές και κοινωνίες πονηρών ανθρώπων.

ΙΘ΄. Εάν θέλεις να επανέλθεις στην αρχέγονη ανθρώπινη κατάσταση και να ανακτήσεις τη δόξα που είχες παλαιότερα, η οποία χάθηκε εξαιτίας της παρακοής: όπως ακριβώς, παραμελώντας προηγουμένως τις εντολές του Θεού, έδωσες προσοχή στα προστάγματα και στη συμβουλή του εχθρού, έτσι και τώρα, αφού απομακρυνθείς από εκείνον τον οποίο υπάκουσες, στρέψου προς τον Κύριο. Όμως να γνωρίζεις ότι με πολύ κόπο και με τον ιδρώτα του προσώπου σου, όπως λέει, θα ξαναπάρεις τον πλούτο σου. Διότι δεν σε ωφελεί η άκοπη απόκτηση του αγαθού, επειδή, όταν το έλαβες χωρίς κόπο, έχασες αυτά που πήρες και πρόδωσες την κληρονομιά σου στον εχθρό. Ας συνειδητοποιήσει λοιπόν ο καθένας μας τι ακριβώς χάσαμε και ας αναλάβουμε τον θρήνο του προφήτη: διότι πράγματι η κληρονομιά μας περιήλθε σε αλλοτρίους και ο οίκος μας σε ξένους, εξαιτίας της παρακοής της εντολής και της υποχώρησης στα δικά μας θελήματα, και της προσκόλλησης με ηδονή σε ρυπαρούς και γήινους λογισμούς. Έτσι, η ψυχή μας τότε απέχει σε μεγάλη απόσταση από τον Θεό, με αποτέλεσμα να μοιάζουμε με ορφανά που δεν έχουν πατέρα. Όποιος, λοιπόν, φροντίζει για την ψυχή του, πρέπει να αγωνίζεται με όλη του τη δύναμη για να καθαρίζει τους πονηρούς λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσεως του Θεού. Και, καθώς αγωνιζόμαστε έτσι να διατηρήσουμε τον ναό του Θεού άσπιλο, τότε έρχεται Εκείνος που υποσχέθηκε να ενοικήσει και να εμπεριπατήσει μέσα μας. Και τότε η ψυχή ξαναπαίρνει τη δική της κληρονομιά και αξιώνεται να γίνει ναός του Θεού.

Ανατρέποντας, λέει, λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσεως του Θεού. Δες μέχρι ποιου σημείου εκτείνει το τόλμημά του ο αλαζόνας, με το να θέλει να καταρρίψει ακόμη και εκείνους που ήδη κατέχουν το Θείο μέσω της επίγνωσης της αλήθειας. Ώστε, πρέπει με κάθε προφύλαξη να φυλάσσει κανείς την καρδιά του και να ζητά από τον Θεό πολλή σύνεση, για να μας δώσει την ικανότητα να αποκαλύπτουμε τα τεχνάσματα της κακίας. Και αρμόζει να καλλιεργούμε και να ασκούμε τον νου με σύνεση, καθώς και τους λογισμούς αδιάκοπα, και να τους καταρτίζουμε σύμφωνα με το θέλημα του Θεού. Δεν υπάρχει μεγαλύτερο ούτε πιο τίμιο έργο από αυτό. Διότι, λέει, εξομολόγηση και μεγαλοπρέπεια είναι το έργο Του.

Ώστε, ας προσευχηθούμε να γίνουν «πεφωτισμένοι οι οφθαλμοί» της διανοίας μας, για να γνωρίσουμε τι σημαίνει το: «αποκάλυψε τους οφθαλμούς μου, και θα κατανοήσω τα θαυμάσιά σου από τον νόμο σου». Ας φωνάξουμε από τα βάθη της καρδιάς «Ραββουνί», για να αναβλέψουμε. Εκείνος που αναβλέπει, αν και βρίσκεται «εν σαρκί», δεν στρατεύεται «κατά σάρκα»· διότι «τα όπλα της στρατείας» του «δεν είναι σαρκικά αλλά δυνατά ενώπιον του Θεού προς καθαίρεσιν οχυρωμάτων, γκρεμίζοντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται κατά της γνώσεως του Θεού». Ας υψώσουμε «όσια χέρια» σε προσευχές αδιαλείπτως, «χωρίς οργή και διαλογισμούς». Ας γίνουμε ομοεθνείς του Κυρίου, ο οποίος ανέτειλε από τη φυλή «Ιούδα». Ας γίνουμε Ιουδαίοι εν κρυπτώ· «διότι Ιουδαίος δεν είναι αυτός που φαίνεται», «αλλά αυτός που είναι στο κρυπτό», ο οποίος, μέσω της αποχής από τους μάταιους λογισμούς και τις ρυπαρές έννοιες, σαββατίζει πάντοτε και δέχεται την περιτομή στον έσω του άνθρωπο. Επομένως, ας περιτμήσουμε την ακάθαρτη ακροβυστία της «καρδιάς», αποκόπτοντας το περιττό του νου, το οποίο είναι «το κεντρί του θανάτου, η αμαρτία», η οποία παρασπάρθηκε από τον εχθρό μέσω της παρακοής. Ας δεχθούμε στις καρδιές μας τον νόμο εν Πνεύματι Θεού, τον οποίο υποσχέθηκε λέγοντας: «Θα δώσω τους νόμους μου στις καρδιές τους, και θα τους επιγράψω στις διάνοιές τους» και κατά τον Δαβίδ: «Ο νόμος του Θεού είναι στις καρδιές τους, και τα διαβήματά τους δεν θα υποσκελισθούν».

Αυτό λοιπόν είναι το ζητούμενο, να φροντίσουμε από τώρα, σε αυτόν τον λίγο καιρό, να αξιωθούμε να υποδεχθούμε και να συλλάβουμε στις καρδιές μας το Άγιο Πνεύμα του Θεού, ώστε μέσω αυτού, εκείνη την ημέρα, και τα σώματά μας να ντυθούν με δόξα και ανάπαυση. Διότι τους αποκαθιστά σε έναν αιώνα καινούργιο και άφθαρτο, κτίζοντας για αυτούς «ουρανό καινούργιο και γη καινούργια» και νέους φωστήρες, και τους δίνει τη δική του εικόνα και ολόκληρη «την επαγγελία της κληρονομίας». Και αυτοί είναι πολύτιμοι λίθοι και εκλεκτά μαργαριτάρια που στέκονται ενώπιον της θεότητας· διότι οι δίκαιοι ονομάστηκαν πολύτιμοι λίθοι και αετοί και περιστέρια. Ο δε αρχιτέκτονας Χριστός γκρεμίζει τα σκοτεινά οικοδομήματα των πονηρών διαλογισμών, για τους οποίους έχει ειπωθεί: «γκρεμίζοντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσης του Θεού» (διότι αυτά, όταν εισέρχονται, ωρύονται μέσα στις καρδιές μας σαν σε έρημο), και αφού τα καθαιρέσει, θέτει το θεμέλιο και τη δική του πέτρα και, κυλώντας τους υπόλοιπους λίθους (εννοώ δηλαδή τους φυσικούς λογισμούς), τους ανεβάζει μέχρι την κορυφή του οικοδομήματος των υψωμάτων του ουρανού, συναρμολογώντας τους με το άγιο σώμα του Χριστού και ενώνοντάς τους με το οικοδόμημα των αγίων αποστόλων.

Δεν είναι μικρός, λοιπόν, ο αγώνας που βρίσκεται μπροστά μας, αδελφοί, το να διαρρήξουμε τον θάνατο και να μεταβούμε στη ζωή. Διότι λέγει: «η βασιλεία είναι μέσα σας», η ανάπαυση και η χαρά και η ευφροσύνη. Εντός μας όμως βρίσκεται και εκείνος που αιχμαλωτίζει και πολεμά, ο οποίος είναι ο θάνατος και η απώλεια της ψυχής. Ας μην επαναπαύεται λοιπόν η ψυχή, μέχρις ότου θάψει επιμελώς εκείνα που την αιχμαλωτίζουν. Τότε «απέδρασε η οδύνη, η λύπη και ο στεναγμός», επειδή ανέβλυσε νερό «σε γη διψασμένη» και η έρημος μεταβλήθηκε σε πλήθος υδάτων. Διότι, ιδού, υποσχέθηκε να γεμίσει την έρημη καρδιά με ζωντανό νερό, πρώτα μέσω του προφήτη: «εγώ θα δώσω νερό σε αυτούς που διψούν, σε αυτούς που πορεύονται σε άνυδρο τόπο», διότι εξαιτίας της προγονικής παρακοής η ψυχή βρέθηκε σε μεγάλο καύσωνα. Όταν όμως ήλθε ο Κύριος «καθ' εικόνα και ομοίωσή μας», για να μας γνωρίσει το ζωντανό νερό και να καταπαύσει τον καύσωνα της ψυχής από τον οποίο κατεχόταν, λέγει: «εκείνος που πίνει από το νερό που εγώ θα δώσω, δεν πρόκειται να διψάσει στον αιώνα». Διότι θα γίνει «πηγή νερού που θα αναβλύζει μέσα του». Δεν είναι μικρό πράγμα, αδελφοί, να αναζητήσουμε την παραγγελία του αποστόλου και να την γνωρίσουμε. «Εάν κάποιος φθείρει τον ναό του Θεού, θα τον φθείρει αυτόν ο Θεός· διότι ο ναός του Θεού είναι άγιος, και τέτοιοι είστε εσείς». Πώς λοιπόν θα γνωρίσουμε την παραγγελία του αποστόλου; Ο ίδιος λέγει: «γκρεμίζοντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσης του Θεού».

Διότι, αφού έλαβες χωρίς να κοπιάσεις και χωρίς να γνωρίζεις τον κόπο, έτσι έχασες και παρέδωσες την κληρονομιά σου.» Ας συνειδητοποιήσουμε, λοιπόν, αδελφοί, ο καθένας μας τι χάσαμε, και ας αναλάβουμε τον θρήνο του προφήτη· διότι όντως «η κληρονομιά μας μεταστράφηκε σε αλλοτρίους και οι οίκοι μας σε ξένους» επειδή παρακούσαμε την εντολή, εκτελώντας τα δικά μας θελήματα και βρίσκοντας ηδονή στους ρυπαρούς και γήινους λογισμούς. Διότι ο νους, όταν απομακρυνθεί από τις εντολές, απασχολείται με τους πονηρούς λογισμούς από τους οποίους κατέχεται και είναι προσκολλημένος σε αυτούς. Επομένως, η ψυχή βρίσκεται σε μεγάλη απόσταση από τον Θεό, και όντως «γίναμε ορφανοί» σαν να μην έχουμε πατέρα. Για αυτό, λοιπόν, ας αγωνίζεται όποιος έχει πόνο ψυχής, το να καθαρίζει τους πονηρούς «λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαιρόταν κατά της γνώσεως του Θεού», και έτσι, καθώς αγωνίζεται να φυλάξει άσπιλο τον ναό του Θεού, έρχεται Εκείνος που υποσχέθηκε και είπε: «Θα κατοικήσω και θα περιπατήσω» ανάμεσά σας. Τότε η ψυχή ξαναπαίρνει την κληρονομιά της και αξιώνεται να γίνει ναός του Θεού, έχοντας εκδιώξει τον πονηρό και τον στρατό του, και πλέον βασιλεύει. Πόσο αγάπησε ο Θεός την ψυχή και την τίμησε, δοξάζοντάς την κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του, κι αυτή Τον αθέτησε προκαλώντας την οργή Του.

Είθε, ώστε αγωνιζόμενος με αυτόν τον τρόπο και προσέχοντας πάντοτε τον εαυτό του, είτε στην προσευχή, είτε στην υπακοή, είτε σε οποιοδήποτε έργο εντολής που γίνεται σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, ο νους να μη μένει έξω από την έρευνα του εαυτού του και από την αναζήτηση του Κυρίου. Και είθε με αυτόν τον τρόπο να μπορέσει να διαπεράσει το σκοτάδι των πονηρών δυνάμεων και να ανακτήσει τη δική του ψυχή που βρισκόταν στην απώλεια των παθών, αιχμαλωτίζοντας τον εαυτό του διαρκώς με πνευματική βία και προθυμία προς τον Κύριο και προσκολλώμενος μόνο σε Αυτόν, καθώς έχει γραφτεί: «και αιχμαλωτίζοντες κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού», ώστε, μέσα από έναν τέτοιο αγώνα, πόθο και αναζήτηση του νου, να αξιωθεί να γίνει μαζί Του ένα πνεύμα, καθώς η χάρη και η δωρεά του Χριστού θα αναπαύεται στο σκεύος στο οποίο επιφοίτησε. Και τούτο, αφού η ψυχή έχει προετοιμάσει τον εαυτό της για κάθε αγαθό έργο, μη υβρίζοντας το Πνεύμα του Χριστού με τα δικά της θελήματα και με τους ρεμβασμούς και τους περισπασμούς αυτού του αιώνα, ή με δόξες, ή αξιώματα, ή ιδιογνωμοσύνες, ή σαρκικές ηδονές, και με συγκαταθέσεις και κοινωνία με τα πονηρά πνεύματα, αλλά έχοντας αφιερώσει τον εαυτό της ολόκληρο εξολοκλήρου στον Χριστό, και μένοντας προσκολλημένη μόνο σε Αυτόν, και διατρίβοντας αδιάλειπτα στις εντολές Του, τιμώντας επάξια το Πνεύμα του Χριστού που επιφοίτησε σε αυτήν — γι' αυτό και αξιώνεται να γίνει μαζί Του ένα πνεύμα και μία κράση, όπως λέει ο απόστολος: «εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο» θα είναι «ένα πνεύμα».

Αυτό είναι το ζητούμενο. Από τώρα, λοιπόν, ας σπεύσουμε σε αυτόν τον λίγο χρόνο να αξιωθούμε να υποδεχτούμε και να συλλάβουμε στις καρδιές μας το Άγιο Πνεύμα του Θεού, ώστε δι' αυτού, εκείνη την ημέρα, και τα σώματά μας να ενδυθούν δόξα και ανάπαυση. Διότι ο Κύριος αποκαθιστά τους τέτοιους ανθρώπους σε αιώνα καινό και άφθαρτο, κτίζοντας για αυτούς «ουρανό καινό και γη καινή» και νέους φωστήρες, και τους δίδει τη δική Του εικόνα και όλη την κληρονομιά της επαγγελίας. Και οι άνθρωποι αυτοί είναι λίθοι τίμιοι και μαργαριτάρια επίλεκτα που στέκονται ενώπιον της Θεότητας· διότι οι δίκαιοι ονομάστηκαν λίθοι τίμιοι, αετοί και περιστέρια. Ο δε αρχιτέκτονας Χριστός γκρεμίζει τα οικοδομήματα του σκότους των πονηρών διαλογισμών, περί των οποίων έχει ειπωθεί: «λογισμούς καθαιρούντες και κάθε ύψωμα επαιρόμενο κατά της γνώσεως του Θεού». Διότι αυτά εισέρχονται και ωρύονται μέσα στις καρδιές μας σαν σε έρημο, τα οποία, αφού τα καθαιρέσει, θέτει το θεμέλιο στις καρδιές μας και τη δική Του πέτρα και, μετακινώντας τους υπόλοιπους λίθους (εννοώ δηλαδή τους φυσικούς διαλογισμούς), τους υψώνει έως την κορυφή του οικοδομήματος των υψωμάτων του ουρανού, συναρμολογώντας τους με το άγιο σώμα του Χριστού και ενώνοντάς τους με το οικοδόμημα των αγίων Αποστόλων.

Διότι, εάν στον Ισραήλ, όταν το Πνεύμα διακονούσε σε αυτούς μερικώς και επιτελούσε κάποια μερική δικαιοσύνη, τα πάντα υποτάσσονταν στο θέλημα του Θεού — διότι η θάλασσα χωριζόταν τιμώντας τον Δεσπότη και γινόταν δρόμος στη μέση της, παρομοίως δε και στους τρεις παίδες το πυρ συγκράτησε τη δική του καυστική φύση τιμώντας τους αξίους του Θεού, και άγρια λιοντάρια ανέστειλαν τη θανατηφόρα ορμή τους χωρίς να βλάψουν καθόλου τον άγιο Δανιήλ, και αυτά τα ίδια τα πτηνά διακονούσαν τους αξίους του Θεού φέρνοντάς τους τροφή — πόσο μάλλον όταν η ιερή και ένθεη εικόνα του Θεού ζωγραφιστεί και εντυπωθεί στην άξια και πιστή καρδιά, τα πάντα την τιμούν και υπακούουν. Διότι και η θάλασσα του σκότους της πικρίας των πονηρών πνευμάτων αυτού του αέρα διαχωρίζεται μπροστά τους, ώστε η ψυχή να οδεύει ανεμπόδιστα προς τους ουρανούς, και σιδερένια τείχη και οχυρώματα και αόρατοι μοχλοί διαρρηγνύονται και καταρρίπτονται από τη δύναμη του Πνεύματος («λογισμούς», διότι λέει, «καταρρίπτουμε και κάθε ύψωμα που επαιρέται κατά της γνώσεως του Θεού») και το εσωτερικό πυρ της κακίας των παθών σβήνεται και αποδεικνύεται ανενεργό και άτονο και τα άγρια θηρία των πνευματικών λεόντων της πονηρίας υποτάσσονται κάτω από τα πόδια τους. Διότι ολόκληρη η κτίση πριν από την παράβαση του Αδάμ βρισκόταν υπό την κυριαρχία του.

«Πνευματικά» δε «της πονηρίας» είναι οι υποθέσεις του διαβόλου, οι λογισμοί της απιστίας και της κραιπάλης, καθώς λέει: «διότι τα όπλα της στρατείας μας δεν είναι σαρκικά, αλλά δυνατά στον Θεό προς καθαίρεση οχυρωμάτων, τα οποία καθαιρούν λογισμούς», μέχρι να γίνει πόλεμος με την αντίρρηση στους λογισμούς. Διότι ο εχθρός κυριεύει τον νου και του υποδεικνύει δόλια τις εξωτερικές δόξες και ηδονές, από τις οποίες γεννιέται το μίσος, το οποίο αποτελεί κάλυμμα της ψυχής, και εξαιτίας του δεν μπορούμε να δούμε, ούτε τη δική του κακία ούτε τη βοήθεια του Κυρίου, και έτσι δεν γνωρίζουμε πώς κατοικεί ο Χριστός στον άνθρωπο και πώς δένει τον ισχυρό και διαρπάζει τα σκεύη του, τα οποία εκείνος άρπαξε από τον άνθρωπο. Δεν λέμε βέβαια ότι η Βασιλεία των Ουρανών λαμβάνει τέλος εδώ, αποκλείοντας τα μέλλοντα, αλλά ότι από εδώ είναι δυνατόν να κοινωνήσουμε με το Άγιο Πνεύμα και να πιστέψουμε ενεργά για την αιώνια ζωή μέσω της ανάστασης εκ νεκρών σύμφωνα με το ρητό: «διότι εάν το Πνεύμα του Χριστού κατοικεί μέσα σας, εκείνος που ανέστησε εκ νεκρών τον Ιησού θα ζωοποιήσει και τα θνητά σώματά σας μέσω του Πνεύματός του που κατοικεί μέσα σας». Αυτά δε δεν αποτελούν έκφραση αναπόδεικτης πίστης, το να λέει: «δοκιμάζετε τους εαυτούς σας», «εάν είστε μέσα στην πίστη», «ή δεν αναγνωρίζετε τους εαυτούς σας;», «εκτός αν είστε αδόκιμοι». Γι' αυτό παραγγέλλει να μην έχουμε καμία σωματική μέριμνα, προκειμένου να κρατούμε την ελπίδα με απερίσπαστη μνήμη.

Διότι ο Σωτήρας θέλει, αν και βρισκόμαστε στη σάρκα, να αξιωθούμε και τη δική Του απάθεια και να πληρωθούμε από τον αγιασμό, ώστε με θάρρος να λέμε: «Αν και περιπατούμε με σάρκα, δεν πολεμούμε κατά σάρκα, διότι τα όπλα της στρατείας μας δεν είναι σαρκικά, αλλά δυνατά ενώπιον του Θεού για την καθαίρεση οχυρωμάτων, καταρρίπτοντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσεως του Θεού». Πρέπει, λοιπόν, από τώρα κιόλας να προσηλώσουμε στον σταυρό τα πάθη της αμαρτίας, σύμφωνα με την προσευχή του προφήτη: «Καθήλωσε από τον φόβο σου τις σάρκες μου». Διότι η σάρκα και το αίμα, για τα οποία ο απόστολος λέει ότι δεν μπορούν να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού, δεν είναι αυτό το ορατό σώμα, επειδή αυτό πλάστηκε από τον Θεό, αλλά το φρόνημα της σάρκας που κινείται από τα πνεύματα της πονηρίας τα οποία ενεργούν «στους υιούς της απειθείας». Επειδή για τους τέλειους αγωνιστές εν Χριστώ «η πάλη» δεν είναι «προς αίμα και σάρκα», «αλλά προς τους κοσμοκράτορες του σκότους τούτου, προς τα πνευματικά της πονηρίας».

Αυτά υποδηλώνει μυστικά το Πνεύμα για την ψυχή η οποία μέσω της χάριτος έλαβε επίγνωση, και αφού προηγουμένως καθαρίστηκε από πολλούς ρύπους, στολίστηκε με τα κοσμήματα του Αγίου Πνεύματος, ντύθηκε το ένδυμα της ουράνιας δύναμης και μετέλαβε τις θείες και επουράνιες τροφές, ωστόσο δεν φέρθηκε με τη δέουσα σύνεση της θείας γνώσεως, δεν συμπεριφέρθηκε κατάλληλα στην πνευματική διακονία της τήρησης των εντολών που ευαρεστούν τον Θεό, και δεν διατήρησε αρμονικά την οφειλόμενη εύνοια, αγάπη και σωφροσύνη προς τον επουράνιο νυμφίο Χριστό, με αποτέλεσμα στη συνέχεια να απορριφθεί και να εκδιωχθεί από τη ζωή, της οποίας είχε γίνει μέτοχος. Διότι ο σατανάς μπορεί να επαίρεται και να υψώνεται ακόμη και εναντίον εκείνων που έχουν φτάσει σε τέτοια μέτρα. «Καθαιρώντας λογισμούς», αναφέρει, «και κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσεως του Θεού». Βλέπεις ότι ακόμη και εναντίον εκείνων που γνώρισαν τον Θεό με χάρη και δύναμη, η κακία εξακολουθεί να επαίρεται και αγωνίζεται να τους κατακρημνίσει. Πρέπει, επομένως, να αγωνιζόμαστε και να προφυλασσόμαστε με κάθε δυνατή σύνεση, ώστε πάντοτε «με φόβο και τρόμο να κατεργαζόμαστε τη δική μας σωτηρία», καθώς είναι γραμμένο, και μάλιστα όσοι γίνατε μέτοχοι του Πνεύματος του Χριστού, σε κανένα πράγμα ούτε σε μικρό ούτε σε μεγάλο να μην δείχνετε καταφρόνηση ούτε να προσβάλλετε τη χάρη του Πνεύματος, για να μην βρεθείτε εκτός της ζωής, της οποίας έχετε ήδη γίνει μέτοχοι.

Προς το τέκνο Ιάκωβο. Μου έγραψες αυτό και εκείνο, επαινώντας με με πολλά λόγια, αλλά εγώ δεν έχω τη συνείδηση ότι κατέχω κανένα καλό. Για σένα, όμως, εύχομαι, αφού άρχισες, να ολοκληρώσεις κιόλας το έργο του Θεού, το μαρτύριο της ομολογίας του Χριστού. Γι' αυτό υπόμεινε, αγαπημένο μου τέκνο, τις δοκιμασίες της φυλακής, καθαρίζοντας τον έσω άνθρωπο αιχμαλωτίζοντας τους εχθρικούς λογισμούς· διότι έτσι θα είσαι πάντοτε προετοιμασμένος για τον θάνατο υπέρ του Χριστού. Μακάριος δεν είναι απλώς εκείνος που ξεκίνησε καλά, αλλά εκείνος που ολοκλήρωσε το έργο του Χριστού. Τον αδελφό Λουκιανό κι εγώ τον πενθώ, αλλά όμως ηττήθηκε εξαιτίας των αμαρτιών μου, και η ανάκληση της ήττας είναι δύσκολη.

Σε αυτό, λοιπόν, έχει καλέσει Κύριος ο Θεός κάθε ψυχή σε τούτο τον βίο, και μάλιστα εμάς που βρισκόμαστε σε αυτό το αγγελικό σχήμα. Ας δείξει ο καθένας σας, παρακαλώ, μέσα από την καλή του διαγωγή τα δικά του έργα θαλερά, εύκαρπα, να ανθίζουν προσφέροντας οσμή ευωδίας στον Κύριο. Αυτό θα γίνει αφενός μέσω της παντελούς απαλλαγής από τις σαρκικές προσκολλήσεις, και αφετέρου μέσω της πειθήνιας υπακοής και της χριστομίμητης ταπεινοφροσύνης. Βελτιωνόμενος μέρα με τη μέρα και προοδεύοντας, μεταφερόμενος από δόξα σε δόξα μέσω της λαμπρότητας των αγαθών πράξεων, αποβάλλοντας κάθε παρακοή και αιχμαλωτίζοντας κάθε λογισμό στην υπακοή του Χριστού, βαδίζοντας σύμφωνα με τον κοινό κανόνα της αδελφότητας και διατηρώντας πάντοτε την αυτομεμψία, μέσω της οποίας θα μπορέσει εύκολα να συντρίψει και να θανατώσει τον πολυκέφαλο δράκοντα της υπερηφάνειας και της ιδιορρυθμίας.

Έστω κι αν δεν παρατηρείτε τους στρατιώτες του επίγειου βασιλιά, πώς κάποιοι, μένοντας πιστοί σε αυτόν, είτε από φόβο είτε από αγάπη, και υβρίζονται και ταπεινώνονται, δέρνονται και γδέρνονται, και μπορεί να φτάσουν, εξαιτίας των αμαρτιών μου, και το αίμα τους να χύσουν, όπως ακριβώς κάνουν κάποιοι, και όλα αυτά για ποιον λόγο; Για να λάβουν περισσότερες τιμές ή αξιώματα; Όμως οι δικοί μας αγώνες δεν είναι τέτοιοι, αλλά γίνονται υπέρ του άφθαρτου και αόρατου και μόνου βασιλιά των πάντων, του Θεού, για να επιτύχουμε εμείς τη βασιλεία των ουρανών, για να γίνουμε εμείς συγκληρονόμοι του Χριστού, για να απολαύσουμε εμείς εκείνα «που μάτι δεν είδε, και αυτί δεν άκουσε, και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν». Και όμως, εμείς ροχαλίζουμε και κοιμόμαστε, και όμως, αποπλανιόμαστε και εξαπατόμαστε. Δεν θα ανανήψουμε; Δεν θα γίνουμε ισχυροί; Δεν θα στερεωθούμε; Δεν γίναμε γνήσιοι υιοί; Δεν ονομαζόμαστε «υιοί φωτός»; Δεν φανερωνόμαστε ως τέκνα υπακοής; Δεν αποδεικνυόμαστε άγιο σπέρμα; Δεν αιχμαλωτίζουμε κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού; Δεν υψωνόμαστε πάνω από τα κοσμικά φρονήματα; Δεν θα πεθάνουμε για τον Χριστό, έστω κι αν χρειαστεί να πεθάνουμε πολλές φορές την ημέρα;

Σε αυτό, λοιπόν, έχει καλέσει Κύριος ο Θεός κάθε ψυχή στον παρόντα βίο, και μάλιστα εμάς που βρισκόμαστε σε αυτό το αγγελικό σχήμα. Ας δείξει, παρακαλώ, ο καθένας από εμάς, μέσα από την καλή του αναστροφή, τα δικά του έργα να είναι ευθαλή, εύκαρπα και να ανθίζουν αναδίδοντας οσμή ευωδίας στον Κύριο, αφενός μέσω της παντελούς απαλλαγής από τις κατά σάρκα σχέσεις, και αφετέρου μέσω της πρόθυμης υπακοής και της χριστομίμητης ταπεινοφροσύνης, καθημερινά βελτιούμενος, καθοδηγούμενος και μεταφερόμενος από δόξα σε δόξα μέσω της λαμπρότητας των αγαθών πράξεων, απωθώντας κάθε παρακοή και αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού, ακολουθώντας τον κοινό κανόνα της αδελφότητας και διατηρώντας πάντοτε την αυτομεμψία, μέσω της οποίας θα μπορέσει εύκολα να συντρίψει και να σκοτώσει τον πολυκέφαλο δράκοντα της υπερηφανίας και της ιδιορρυθμίας.

Αυτά λέει ο Απόστολος. Και αυτό είναι το έργο που ολοκλήρωσε ο Κύριος, όπως λέει προς τον δικό Του Πατέρα: «Το έργο ολοκλήρωσα που μου έδωσες για να κάνω». Δηλαδή, έχοντας ειρηνεύσει τα επίγεια και τα επουράνια, και έχοντας κάνει εμάς τους ίδιους υιούς ειρήνης και αγάπης. Αν όμως κάποιος έλεγε: «Πώς ενδέχεται να μην είμαστε πάντοτε σε πόλεμο, εφόσον ο Απόστολος λέει: "Η πάλη μας δεν είναι προς αίμα και σάρκα, αλλά προς τις αρχές, προς τις εξουσίες, προς τους κοσμοκράτορες του σκότους του αιώνος τούτου, προς τα πνεύματα της πονηρίας στα επουράνια";» Σε αυτό έχουμε να πούμε τούτο: ότι μας υποδεικνύει τι είδους και πόσο μεγάλος είναι ο πόλεμος, όχι το ότι εμείς πολεμούμαστε ακατάπαυστα. Διότι λέει αλλού: «Καθαιρούμε λογισμούς και κάθε ύψωμα που υψώνεται κατά της γνώσεως του Θεού, και αιχμαλωτίζουμε κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού, και είμαστε έτοιμοι να τιμωρήσουμε κάθε παρακοή». Εκείνος λοιπόν που έχει τέτοια διάθεση, προφανώς έχει καταστείλει τον πόλεμο και ζει εν ειρήνη. Και ας μην σας φαίνομαι φορτικός, αδελφοί μου, λέγοντας τέτοια πράγματα και καταπιανόμενος με αυτά και εξετάζοντας και διερευνώντας το ένα και το άλλο. Διότι τούτο δεν είναι ανώφελο, αλλά και πάρα πολύ ωφέλιμο, καθώς ο λόγος προετοιμάζει τον δρόμο για την πράξη.

Ας φοβηθούμε λοιπόν, αδελφοί, και ας τρέμουμε «ενδυναμούμενοι με κάθε δύναμη, σύμφωνα με το κράτος» της ισχύος του Πνεύματος που κατοικεί μέσα μας, «καθαιρώντας λογισμούς, κατά το γεγραμμένο, και κάθε ύψωμα που ορθώνεται κατά της γνώσης του Θεού, και αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού, και όντας έτοιμοι να τιμωρήσουμε κάθε παρακοή»· και αυτό αδιάκοπα· και αυτός είναι ο πόλεμος ο ακαταμάχητος· και αυτό είναι το μαρτύριο το πολυβάσανο και πολυήμερο. Διότι όποιος δεν ενδίδει στους λογισμούς, αν και διαρκώς δέχεται τα χτυπήματά τους, ούτε κάμπτει το γόνυ στον Βάαλ, αλλά αγωνίζεται και υπερπηδά τα πάθη της επιθυμίας, του θυμού, της οργής, του φθόνου, αυτός προφανώς μαρτυρεί καθημερινά, και μπορεί να λέει μαζί με τον Παύλο: «Καθημερινά πεθαίνω, μα την καύχηση για εσάς, την οποία έχω εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών»· και στο τέλος των αγώνων θα αποκτήσει την παρρησία να πει: «Τον αγώνα τον καλό αγωνίστηκα, τον δρόμο τελείωσα, την πίστη τήρησα· στο εξής με περιμένει ο στέφανος της δικαιοσύνης, τον οποίο θα μου αποδώσει ο Κύριος εκείνη την ημέρα, ο δίκαιος κριτής». Και είθε όλοι μας να πούμε το ίδιο, και να στολιστούμε με τον στέφανο της δικαιοσύνης, και να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ 95 ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΤΕΝΗΣ ΚΑΙ ΤΕΘΛΙΜΜΕΝΗΣ ΟΔΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΑΛΟΥ ΚΑΤΑΛΥΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΙΩΝΙΑΣ ΖΩΗΣ Αδελφοί και πατέρες, καθένας που βαδίζει σε δρόμο μακρύ και τραχύ κοπιάζει πολύ και πονά, υφιστάμενος τα βάρη της οδοιπορίας· όμως, χάρη στην ελπίδα του καλού καταλύματος υπομένει τα επώδυνα και αποκρούει τα κοπιαστικά, προχωρώντας διαρκώς προς τα εμπρός με κάθε προθυμία και σφρίγος. Τι θέλει λοιπόν να μας πει αυτή η παραβολή; Ότι και εμείς βαδίζουμε σε έναν δρόμο σε αυτόν τον βίο, που είναι στενός και τεθλιμμένος, μακρύς και πολύ κοπιαστικός. Πώς άλλωστε να μην είναι; Αφού οφείλουμε σε όλη μας τη ζωή να διασώζουμε την παρθενία και τη σωφροσύνη, να διαφυλάττουμε την υποταγή και την υπακοή χωρίς πτώση, και επιπλέον «να καθαιρούμε λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται κατά της γνώσης του Θεού, και να αιχμαλωτίζουμε κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού», καθώς και όλα τα άλλα που ακολουθούν αυτά σύμφωνα με τη μοναχική πολιτεία. Αλλά και εδώ το τέλος είναι αγαθό. Και ποιο είναι αυτό; Η αιώνια ζωή, την οποία ο αψευδέστατος Θεός υπόσχεται να παράσχει σε όσους Τον υπομένουν. Επομένως, για την αιώνια ζωή, αδελφοί, ας υπομείνουμε όλα τα λυπηρά αυτού του βίου με ευχαριστία και υπομονή, δοξάζοντας τον Θεό στο σώμα μας και στο πνεύμα μας. Και πώς μπορούμε να δοξάζουμε τον Θεό; Θα σας το πω αναφέροντας έναν τρόπο.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΡΙΔ' ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΜΟΝΑΧΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΤΙΠΑΡΑΤΑΞΗΣ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΗΔΗ ΕΝΕΣΤΩΣΑΣ ΑΙΡΕΣΗΣ Αδελφοί και πατέρες, δεν θα παύσω να σας προσφωνώ με αυτό το καλό όνομα της αδελφότητας και της πατρότητας, γνωρίζοντας ότι η κλήση σας είναι αληθινή και η προσωνυμία αψευδής. Διότι όντως αληθινοί αδελφοί και πατέρες είναι αυτοί που αγάπησαν τον Θεό περισσότερο από γονείς, από αδελφούς, από γένος, από πατρίδα, περισσότερο από όλα τα ορώμενα, αποδεχόμενοι τον κοινό βίο· των οποίων η καρδιά και η ψυχή είναι μία, και των οποίων πατέρας είναι ο Θεός, και πόλη η άνω Ιερουσαλήμ. Τέτοιοι λοιπόν είστε και εσείς, αδελφοί αγαπημένοι από τον Κύριο· και για να σας καλέσω με τα λόγια της Γραφής: «Γένος εκλεκτό, βασίλειο ιεράτευμα, έθνος άγιο, λαός που αποκτήθηκε από τον Θεό, ώστε να εξαγγείλετε τις αρετές εκείνου που σας κάλεσε από το σκότος στο θαυμαστό του φως». Διότι θαυμαστό φως σε μέγιστο βαθμό είναι η μοναχική πολιτεία, στην οποία κληθήκαμε, και στην οποία εξαγγέλλουμε τους αίνους εκείνου που κάλυψε με αρετή τους ουρανούς. Εδώ λοιπόν υπάρχει φρόνηση, σωφροσύνη, ανδρεία και δικαιοσύνη· εδώ βρίσκονται τα τρόπαια κατά του Πονηρού και η εν Χριστώ νίκη. Αφού «τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, αλλά δυνατά με τη χάρη του Θεού προς καθαίρεση οχυρωμάτων, καταρρίπτοντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται κατά της γνώσης του Θεού, και αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού.»