Πατερικές αναφορές στο ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ 17:28

Διότι εκεί μεν πρόκειται για ακίνητη εικόνα ενός κινουμένου, εδώ όμως πρόκειται για ζωντανή εικόνα του Ζωντανού, η οποία διαθέτει το απαράλλακτο σε μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι ο Σηθ σε σχέση με τον Αδάμ, και κάθε γέννημα σε σχέση με εκείνον που το γέννησε. Τέτοια είναι άλλωστε η φύση των απλών όντων, να μη μοιάζουν δηλαδή ως προς κάτι και να διαφέρουν ως προς κάτι άλλο, αλλά το όλον να αποτελεί τύπο του όλου, και να συνιστά μάλλον ταυτότητα παρά απλή ομοιότητα. Ονομάζεται Φως, επειδή είναι λαμπρότητα των ψυχών που καθαίρονται και με τον λόγο και με τον βίο. Διότι, εάν σκοτάδι είναι η άγνοια και η αμαρτία, φως θα είναι η γνώση και ο ένθεος βίος. Ζωή δε, επειδή είναι φως και συνιστά τη συγκρότηση και ουσίωση κάθε λογικής φύσεως. Διότι μέσα σε Αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε, σύμφωνα με τη διπλή δύναμη του εμφυσήματος· αφού όλοι έχουμε δεχθεί εμφύσηση πνοής από εκεί, και το Άγιο Πνεύμα όσοι είναι δεκτικοί σε αυτό, και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό, όσο ανοίξουμε το στόμα της διανοίας μας. Δικαιοσύνη δε, επειδή διανέμει σύμφωνα με την αξία του καθενός και κρίνει δίκαια όσους βρίσκονται υπό τον νόμο και όσους βρίσκονται υπό τη χάρη, την ψυχή και το σώμα, ώστε το ένα να εξουσιάζει και το άλλο να εξουσιάζεται, και την ηγεμονία να την έχει το ανώτερο επί του κατώτερου, προκειμένου να μην επαναστατεί το κατώτερο εναντίον του ανώτερου. Αγιασμός δε, ως καθαρότητα, ώστε το καθαρό να προσεγγίζεται μέσω της καθαρότητας. Απολύτρωση δε, επειδή ελευθερώνει εμάς που είμαστε δέσμιοι της αμαρτίας, προσφέροντας τον εαυτό του ως λύτρο για εμάς και ως καθαρτήριο μέσο για την οικουμένη. Ανάσταση δε, επειδή μας ανασταίνει από εδώ κάτω και μας επαναφέρει στη ζωή, ενώ ήμασταν νεκρωμένοι εξαιτίας της αμαρτίας.

Διότι, όπως ακριβώς δεν θα ήταν ιατρός, εάν δεν υπήρχαν οι ασθενείς, ούτε θα ονομαζόταν ελεήμων και οικτίρμων και με παρόμοια ονόματα, εάν δεν υπήρχε εκείνος που έχει ανάγκη οικτιρμού και ελέους, έτσι δεν θα ήταν ούτε παντοκράτωρ, εάν όλη η κτίση δεν είχε ανάγκη από εκείνον που την συγκρατεί και τη συντηρεί στην ύπαρξή της. Επομένως, όπως γίνεται ιατρός για εκείνον που έχει ανάγκη θεραπείας, έτσι γίνεται και παντοκράτωρ για εκείνον που χρειάζεται να συγκρατείται. Και όπως «δεν έχουν ανάγκη ιατρού οι υγιείς, αλλά οι ασθενείς», έτσι, κατά λογική ακολουθία, είναι ορθό να πούμε ότι δεν χρειάζεται πλέον αυτόν που τον συγκρατεί εκείνος ο οποίος εκ φύσεως κατέχει το αλάνθαστο και το αναλλοίωτο. Άρα, όταν ακούμε τον όρο «παντοκράτωρ», κατανοούμε τούτο: ότι ο Θεός συνέχει τα πάντα στην ύπαρξη, τόσο τα νοητά όσο και εκείνα της υλικής κτίσεως. Γι' αυτόν τον λόγο κατέχει τον γύρο της γης, γι' αυτό κρατά στο χέρι του τα πέρατα της γης, γι' αυτό περιλαμβάνει τον ουρανό με τη σπιθαμή του, γι' αυτό περιμετρά με το χέρι του το νερό, γι' αυτό εμπεριέχει μέσα του όλη τη νοητή κτίση, προκειμένου να παραμένουν τα πάντα στην ύπαρξη, συγκρατούμενα από την περιεκτική του δύναμη. Ας εξετάσουμε, λοιπόν, ποιος είναι αυτός που ενεργεί τα πάντα μέσα σε όλα. Ποιος είναι αυτός που δημιούργησε τα πάντα, χωρίς τον οποίο δεν υπάρχει τίποτα από όσα υπάρχουν; Ποιος είναι εκείνος στον οποίο κτίστηκαν τα πάντα και στον οποίο τα όντα βρίσκουν τη διατήρησή τους; Μέσα σε ποιον ζούμε, κινούμαστε και υπάρχουμε; Ποιος είναι αυτός που έχει μέσα του όλα όσα έχει ο Πατέρας;

Είναι δε φανερό ότι η προφητεία δεν ονομάζει τροφή το ψωμί ούτε πόση το νερό, αλλά τροφή μεν εννοεί την αληθινή βρώση, πόση δε εκείνο το πνευματικό πόμα. Και αυτά τα δύο γίνεται ο Κύριος, προσφέροντας τον εαυτό Του κατάλληλα σε όσους έχουν ανάγκη, γινόμενος τροφή για όσους πεινούν και πηγή για όσους διψούν. Ποια λοιπόν βρέθηκε να είναι η λύση σε ένα τέτοιο αδιέξοδο, στην πλάνη, στην ερημιά, στην ταλαιπωρία του άνυδρου τόπου, στη λιποθυμία που προκαλείται από την πείνα; Ω του θαύματος! Μία φωνή που στράφηκε προς τον Θεό επιζητώντας την επιστροφή, τα μετέβαλε όλα προς το καλό. Διότι λέγει: «Έκραξαν προς τον Κύριο κατά τη θλίψη τους, και τους έβγαλε από τις ανάγκες τους και τους οδήγησε σε οδό ευθεία, για να πορευθούν σε πόλη κατοικίας». Ως οδό εννοεί τον ίδιο τον Κύριο, από την οποία είχαν αποπλανηθεί. Λέγει δε η οδός αυτή στο Ευαγγέλιο ότι: «Κανείς δεν έρχεται προς εμένα, εάν δεν θελήσει ο Πατέρας μου να τον ελκύσει». Γι' αυτό ο Θεός οδηγεί τους πεπλανημένους στην οδό. Και Αυτός ο ίδιος γίνεται επίσης πόλη κατοικίας, καθώς λέγει ο απόστολος ότι «Εν Αυτώ ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε».

Και μύρια επιπλέον παραδείγματα μπορεί να βρει κανείς από όσα έχουν ήδη συμβεί, μέσω των οποίων γίνεται φανερό ότι κανένα από τα πολύτιμα αγαθά της ζωής δεν είναι ανώτερο από την προσευχή. Αλλά θα ήταν καιρός πλέον να ασχοληθούμε με την ίδια την προσευχή. Ή μάλλον, ας προσθέσουμε ακόμη κάτι μικρό στον λόγο μας: ότι, ενώ έχουμε λάβει πολλά και παντοδαπά αγαθά από τη θεία χάρη, ένα μόνο έχουμε ως ανταπόδοση για όσα λάβαμε, το να ανταποδίδουμε στον ευεργέτη μας με την προσευχή και την ευχαριστία. Αναλογίζομαι, λοιπόν, ότι, και αν ακόμη καθ’ όλη μας τη ζωή παρατείναμε τη συνομιλία με τον Θεό, ευχαριστώντας και προσευχόμενοι, υπολειπόμαστε τόσο πολύ από την αξία της οφειλόμενης ανταπόδοσης, όσο και αν δεν είχαμε καν προθυμοποιηθεί εξαρχής να ανταποδώσουμε το παραμικρό στον ευεργέτη. Σε τρία τμήματα μετράται το χρονικό διάστημα: στο παρελθόν, στο παρόν και στο μέλλον. Και στα τρία αυτά περιλαμβάνεται η ευεργεσία του Κυρίου. Εάν αναλογιστείς το παρόν, ζεις εν Αυτώ· εάν αναλογιστείς το μέλλον, Εκείνος είναι η ελπίδα αυτών που προσδοκάς· εάν το παρελθόν, δεν θα υπήρχες προτού λάβεις την ύπαρξη από Εκείνον. Ευεργετήθηκες λαμβάνοντας την ίδια την ύπαρξη από Εκείνον, και, αφότου ήρθες στην ύπαρξη, συνεχίζεις να ευεργετείσαι με το να ζεις και να κινείσαι εν Αυτώ, όπως λέει ο Απόστολος. Οι ελπίδες για τα μελλοντικά αγαθά εξαρτώνται από την ίδια αυτή ευεργεσία. Εσύ όμως είσαι κύριος μόνο του παρόντος.

Έχοντας όμως η ψυχή μου διατεθεί με τέτοιον τρόπο απέναντι στον φόβο όσων αναγνώστηκαν, ώστε να νομίζω ότι βρίσκομαι μπροστά στα ίδια τα γεγονότα και να μην αισθάνομαι τίποτα από τα παρόντα, ο νους δεν έχει κανένα περιθώριο να εξετάσει οτιδήποτε άλλο από όσα τίθενται ενώπιόν μας προς έρευνα και θεώρηση μέσω του λόγου· αν και αυτά δεν είναι διόλου μικρά ούτε άξια μικρής αναζήτησης, το να γνωρίσει κανείς, δηλαδή, πώς έρχεται Εκείνος που είναι πάντοτε παρών. Διότι, λέγει: «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες»· και αν πιστεύουμε ότι τώρα είναι μαζί μας, πώς υπόσχεται ότι θα έλθει ωσάν να μην είναι παρών; Εάν, πράγματι, «εν αυτώ ζώμεν και κινούμεθα και εσμέν», καθώς λέγει ο απόστολος, δεν υπάρχει κανένας τρόπος Εκείνος που περιβάλλει τα πάντα να απομακρύνει τοπικά όσους περιέχονται εντός Του, ώστε είτε να μην είναι τώρα παρών σε αυτούς που εμπεριέχονται, είτε να προσδοκάται ότι θα παραστεί κάποτε σε μελλοντικούς χρόνους. Το ποια είναι η καθέδρα του Ασωμάτου, καθώς και η περιγραφή (ο περιορισμός) του Αχωρήτου πάνω στον θρόνο, και όλα τα παρόμοια, επειδή είναι ζητήματα μείζονα από όσα επιτρέπει ο παρών χρόνος, θα τα αναβάλω. Προκειμένου όμως να μην απωθηθούμε στην τάξη των απορριφθέντων, θα στρέψω τον λόγο μου προς αυτό το ζήτημα, όσο βέβαια μου είναι δυνατόν, για το κοινό όφελος.

Εάν όμως, αφού αναγνωρίσει τη ματαιότητα των υποκειμένων πραγμάτων, υψώσει το βλέμμα της προς τη δική της κεφαλή, η οποία είναι ο Χριστός, όπως ερμηνεύει ο Παύλος, θα ήταν αξιομακάριστη για την οξυδέρκειά της, εφόσον θα έχει τους οφθαλμούς της εκεί όπου δεν υπάρχει η συσκότιση του κακού. Ο μέγας Παύλος και όσοι άλλοι είναι μεγάλοι σαν κι αυτόν, είχαν τους οφθαλμούς τους στην κεφαλή, καθώς και όλοι όσοι ζουν και κινούνται και υπάρχουν εν Χριστώ. Διότι, όπως είναι αδύνατον αυτός που βρίσκεται μέσα στο φως να δει σκοτάδι, έτσι είναι αδύνατον αυτός που έχει προσηλωμένο τον οφθαλμό του στον Χριστό να ενατενίσει οτιδήποτε από τα μάταια. Επομένως, αυτός που έχει τους οφθαλμούς του στην κεφαλή (και ως κεφαλή εννοήσαμε την αρχή των πάντων), έχει τους οφθαλμούς του στραμμένους σε κάθε αρετή (διότι ο Χριστός είναι η τέλεια αρετή), στην αλήθεια, στη δικαιοσύνη, στην αφθαρσία και σε κάθε αγαθό.

Για τον λόγο αυτόν, μολονότι ήταν ελάχιστοι, όπως έχει αναφερθεί στα προηγούμενα, εκείνοι που είχαν αποδεχθεί την πίστη πριν από την αρχιερατεία του, επειδή ολόκληρη η πόλη τιμούσε την ιερωσύνη του, εισερχόταν περιστοιχισμένος ασφυκτικά από παντού από εκείνους που τον συνόδευαν. Επειδή δε αμέσως, όταν αφιερώθηκε στην κατά Θεόν φιλοσοφία, ελευθέρωσε τον εαυτό του από όλα τα πράγματα σαν από κάποιο βάρος, αν και δεν διέθετε τίποτα από τα αναγκαία για τη ζωή, ούτε αγρό, ούτε κάποιον τόπο, ούτε οικία, αλλά ο ίδιος ήταν τα πάντα για τον εαυτό του (ή μάλλον, η αρετή και η πίστη ήταν για αυτόν και πατρίδα και εστία και πλούτος)· καθώς λοιπόν βρισκόταν μέσα στην πόλη, και πουθενά δεν υπήρχε οίκος για να αναπαυθεί, ούτε της Εκκλησίας ούτε δικός του, και ενώ αυτοί που τον πλαισίωναν ανησυχούσαν και απορούσαν πού θα καταλύσει και σε ποιον θα βρει στέγη, «Γιατί», τους λέει ο δάσκαλος, «απορείτε, σαν να βρίσκεστε έξω από τη σκέπη του Θεού, για το πού πρέπει να αναπαύσετε τα σώματά σας; Μήπως σας φαίνεται μικρός οίκος ο Θεός, εφόσον μέσα σε Αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε; Ή μήπως αισθάνεστε στενοχωρία στην ουράνια σκέπη, και ζητάτε πέρα από αυτήν άλλο κατάλυμα; Έναν οίκο ας φροντίζει με επιμέλεια να έχει ο καθένας ως δικό του: αυτόν που οικοδομείται διά των αρετών και υψώνεται προς τα άνω. Αυτό μόνο ας μας προκαλεί θλίψη, μήπως ένα τέτοιο οικητήριο βρεθεί ανέτοιμο για εμάς. Διότι τα περιτειχίσματα των γήινων τοίχων δεν προσφέρουν κανένα κέρδος σε όσους ζουν με αρετή».

Αυτή, λοιπόν, είναι η ουσία στην οποία τα πάντα, καθώς λέει ο απόστολος, έχουν συγκροτηθεί, και χάρη στην οποία εμείς, ο καθένας που μετέχει στο είναι, ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε. Αυτή είναι ανώτερη από κάθε αρχή, και δεν παρέχει γνωρίσματα της δικής της φύσης, αλλά γνωρίζεται μόνο από το γεγονός ότι δεν μπορεί να κατανοηθεί. Διότι αυτό είναι το κατεξοχήν ιδιαίτερο γνώρισμά της, το ότι δηλαδή η φύση της είναι υψηλότερη από κάθε προσδιοριστική έννοια. Η κτίση, επομένως, επειδή δεν έχει τον ίδιο οντολογικό λόγο με το άκτιστο, διαχωρίζεται εξαιτίας αυτού ακριβώς του γεγονότος από τη σύγκριση και την κοινωνία με τον Ποιητή, εννοώ με την κατ' ουσίαν διαφορά και με το ότι επιδέχεται η ίδια έναν δικό της προσδιοριστικό λόγο της φύσης της, ο οποίος δεν έχει καμία κοινωνία με Εκείνον από τον οποίο προήλθε. Η θεία φύση, αντιθέτως, όντας εντελώς ξένη προς όλα τα γνωρίσματα που διαπιστώνονται ειδικώς στην κτίση, αφήνει κάτω από τον εαυτό της τις χρονικές διαιρέσεις, εννοώ το παλαιότερο και το νεότερο, καθώς και τις τοπικές έννοιες, έτσι ώστε να μην μπορεί να λεχθεί κυριολεκτικά γι' αυτήν ούτε καν το «ανώτερο». Διότι καθετί που νοείται για την άκτιστη δύναμη βρίσκεται άνω, αποτελεί αρχή, και επέχει τη θέση του απολύτως κυρίαρχου.

Πρωταρχικό έργο γι' αυτούς είναι η επιστροφή του νου στον εαυτό του και η συγκέντρωσή του, και μάλλον, αν και είναι θαυμαστό να το πει κανείς, η επιστροφή όλων των δυνάμεων της ψυχής προς τον νου και η ενέργειά τους σύμφωνα με αυτόν και τον Θεό. Μέσω αυτής της ενέργειας, έχοντας ανακαινιστεί, εναρμονίζονται σωστά προς το πρωτότυπο, καθώς η χάρη κάνει να επανανθήσει εκείνο το αρχαίο και ανυπέρβλητο κάλλος. Αυτή η χάρη, ούσα εξαιρετικά φιλάνθρωπη, «περιέρχεται αναζητώντας αυτούς που την ποθούν και εμφανίζεται σε αυτούς με ευμένεια στους δρόμους τους». «Και βεβαίως δεν βρίσκεται μακριά από τον καθένα μας, διότι όντως είμαστε δικό της γένος», εφόσον αναγεννηθήκαμε από αυτήν κατά το θείο λουτρό. Αυτή είναι έτοιμη να δωρίσει τα τελειότατα αγαθά σε όσους τα χωρούν και τα αποδέχονται, αλλά δέχεται από εμάς με χαρά ακόμη και τα ελάχιστα.

Εάν δε απαιτεί από εμένα την απόδειξη, θα παρουσιάσω ως μάρτυρα αυτόν τον ίδιο που το έχει πει. Διότι, αφού είπε «Πρωτότοκος πάσης κτίσεως», πρόσθεσε: «Επειδή εν αυτώ εκτίσθηκαν τα πάντα, αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς και αυτά που βρίσκονται στη γη». Εάν λοιπόν είχε πει, Μετά από αυτόν εκτίσθηκαν, τότε δικαιώστε τον κατήγορο. Εάν όμως είπε Εν αυτώ· διότι στον Κτίστη βρίσκεται η δημιουργία και η συντήρηση των πάντων, πράγμα που διευκρινίζοντας και αλλού είπε: «Διότι εν αυτώ ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε»· τότε η νίκη μας, όπως νομίζω, είναι αναντίρρητη. Εάν δε αναφέρω και τα επόμενα, το τρόπαιο είναι πιο λαμπρό.

Και φανέρωσε τη δημιουργία και τους ανθρώπους. Αφού καθόρισε τους προκαθορισμένους καιρούς και τα όρια της κατοικίας τους, για να αναζητούν τον Θεό, μήπως τυχόν τον ψηλαφήσουν και τον βρουν, αν και βέβαια δεν βρίσκεται μακριά από τον καθένα από εμάς. Διότι μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε, όπως έχουν πει και μερικοί από τους δικούς σας ποιητές: «Διότι δικό του γένος είμαστε». Αυτό το είπε ο ποιητής Άρατος. Πρόσεξε πώς προσφέρει τις αποδείξεις και από τα όσα κάνουν και από τα όσα έχουν πει. Εφόσον, λοιπόν, είμαστε γένος του Θεού, δεν πρέπει να νομίζουμε ότι το Θείο είναι όμοιο με χρυσό ή άργυρο ή λίθο, που είναι έργο τέχνης και ανθρώπινης επινόησης. Και όμως, λέει κάποιος, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο οφείλουμε να το νομίζουμε. Σε καμία περίπτωση· διότι ούτε εμείς είμαστε όμοιοι με αυτά, ούτε οι ψυχές μας. Γιατί άραγε δεν κατέφυγε αμέσως στη φιλοσοφία και να πει: Ο Θεός είναι από τη φύση του ασώματος, αόρατος και ασχημάτιστος; Διότι του φαινόταν περιττό, προς το παρόν, να λέει αυτά τα πράγματα σε ανθρώπους που δεν είχαν μάθει ακόμη ότι υπάρχει μόνο ένας Θεός.

Διότι μέσα σε Αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε. Ως ένα υλικό παράδειγμα, λέει κάτι τέτοιο: Όπως ακριβώς είναι αδύνατον να αγνοήσει κανείς τον αέρα που είναι διάχυτος παντού και δεν βρίσκεται μακριά από τον καθένα από εμάς, αλλά μάλλον υπάρχει και μέσα μας· έτσι ακριβώς είναι αδύνατον να αγνοήσει και τον Δημιουργό των πάντων.

Πρόσεξε πώς λέει ότι τα πάντα είναι δικά Του· την πρόνοιά Του, λέει, και τη συγκράτηση, το ότι υπάρχουμε από Αυτόν, το ότι ενεργούμε, το ότι δεν χανόμαστε. Και δεν είπε «δι' Αυτού», αλλά εκείνο που υποδήλωνε μεγαλύτερη εγγύτητα, «εν Αυτώ». Καθόλου το ίδιο δεν εννοούσε εκείνος ο ποιητής, όταν είπε: «διότι δικό του γένος είμαστε»· επειδή εκείνος μεν μίλησε για τον Δία, αυτός όμως το εκλαμβάνει για τον Δημιουργό, χωρίς να εννοεί τον ίδιο με εκείνον, μη γένοιτο, αλλά προσαρμόζοντας σε Αυτόν όσα ειπώθηκαν με την κυριολεκτική τους σημασία· διότι, άλλωστε, είπε ότι και ο βωμός ανήκε σε τούτον (τον Δημιουργό), και όχι σε εκείνον τον οποίο λάτρευαν.

Είναι προφανές ότι αναφέρεται στον Δημιουργό, έστω και αν τον μεν τον αγνοούσαν, ενώ τον άλλον τον γνώριζαν. Ομοίως, το ότι τα έχει δημιουργήσει όλα, θα ταίριαζε κυρίως να λεχθεί για τον Θεό παρά για τον Δία, έναν άνθρωπο μιαρό, κατάπτυστο και απατεώνα. Έτσι, ο Παύλος δεν είπε το «Διότι και δικό του γένος είμαστε» με την ίδια έννοια που το είπε εκείνος (ο ποιητής) —μη γένοιτο— αλλά με διαφορετικό νόημα. Διότι είπε ότι είμαστε γένος του Θεού, δηλαδή οικείοι, πολύ κοντινοί του· ή όπως θα έλεγε κάποιος, πάροικοι και γείτονές του. Γιατί, προκειμένου να μην πουν πάλι: «Εισάγεις παράξενα πράγματα στις ακοές μας» (αφού τίποτα δεν προκαλεί τόση αντίδραση στους ανθρώπους), φέρνει στη μέση τον ποιητή. Και δεν είπε: «Δεν οφείλετε να νομίζετε ότι το Θείο είναι όμοιο με χρυσό ή άργυρο, ω μιαροί και παμμίαροι», αλλά εκφράστηκε πιο ταπεινά: «Δεν οφείλουμε», λέει, «να το νομίζουμε αυτό, αλλά (να σκεφτόμαστε) κάτι ανώτερο από αυτό». Και τι είναι άραγε το ανώτερο από αυτό;

Στην παραβολή του ασώτου. Πάντοτε, αδελφοί, οφείλουμε να κηρύττουμε τη φιλανθρωπία του Θεού (διότι μέσω αυτής ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε)· μάλιστα δε σε τούτον τον καιρό χρεωστούμε να πράττουμε τούτο, για την κοινή ωφέλεια και την ευεργεσία των αστέρων που πρόκειται να ανατείλουν από την κολυμβήθρα. Διότι και αυτοί μέσω αυτής θα εκλάμψουν, και εμείς μέσω αυτής σωθήκαμε και σωζόμαστε· η οποία μας δόθηκε ως κληρονομιά από τον δημιουργό Θεό και πατέρα μας. Ας πούμε, λοιπόν, για αυτήν όσα είπε ο Δεσπότης Χριστός, ο φιλάνθρωπος Υιός του φιλανθρώπου Πατρός, ο μόνος άξιος ερμηνευτής της πατρικής ουσίας· ας αναπτύξουμε ολόκληρη την παραβολή του ασώτου, για να μάθουμε από αυτήν πώς πρέπει να προσεγγίζουμε τον απροσπέλαστο, και να ζητούμε συγχώρηση των πταισμάτων. Κάποιος άνθρωπος, λέει, είχε δύο υιούς.

Αλλά τι; Ήθελες να τα κατέχεις παντοτινά; Αυτό πάλι είναι γνώρισμα ανθρώπου αγνώμονα, που δεν γνωρίζει ότι κατείχε κάτι ξένο και όχι δικό του. Όπως λοιπόν όσοι τα αποχωρίζονται με προθυμία γνωρίζουν ότι δεν κατέχουν δικά τους πράγματα, έτσι και όσοι θλίβονται για την απώλειά τους σφετερίζονται τα αγαθά του Βασιλέως. Διότι, εάν εμείς δεν ανήκουμε στους εαυτούς μας, πώς είναι δικά μας εκείνα; Επειδή ανήκουμε διπλά σε Αυτόν, και λόγω της δημιουργίας και λόγω της πίστεως. Γι' αυτό λέει ο Δαβίδ: «Η υπόστασή μου εξαρτάται από Εσένα»· και ο Παύλος επίσης λέει ότι «εν Αυτώ ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε». Και αναπτύσσοντας το ζήτημα της πίστεως λέει: «Δεν ανήκετε στον εαυτό σας, και αγοραστήκατε με τίμημα». Διότι τα πάντα ανήκουν στον Θεό. Όταν, λοιπόν, τα ζητά και θέλει να τα λάβει πίσω, ας μη προβάλλουμε συγκεχυμένες δικαιολογίες όπως οι αγνώμονες δούλοι, ούτε να ιδιοποιούμαστε τα αγαθά του Δεσπότη. Η ψυχή σου δεν είναι δική σου, πώς λοιπόν τα χρήματα είναι δικά σου; Πώς, επομένως, καταναλώνεις σε ανώφελα πράγματα αυτά που δεν είναι δικά σου; Δεν γνωρίζεις ότι γι' αυτό πρόκειται να λογοδοτήσουμε, επειδή τα διαχειριστήκαμε με κακό τρόπο;

α'. Πολλά είναι εδώ τα ζητούμενα: πρώτον μεν, ποιος είναι αυτός που τα είπε· δεύτερον δε, για ποιον λόγο τα χρησιμοποίησε ο Παύλος· τρίτον, ότι παρέθεσε μια μαρτυρία η οποία δεν είναι καν ορθή. Εμπρός λοιπόν, αφού προσθέσουμε και άλλα, ας δώσουμε έτσι την κατάλληλη λύση. Διότι, και όταν απευθυνόταν στους Αθηναίους, στη μέση της δημηγορίας του αναφέρει, «Στον Άγνωστο Θεό»· και πάλι, «Διότι και δικό του γένος είμαστε, όπως έχουν πει και μερικοί από τους δικούς σας ποιητές».

Όσο για τη φράση «Τοῦ γὰρ καὶ γένος ἐσμὲν», αυτή έχει ειπωθεί για τον Δία από τον Άρατο· ο οποίος, αφού ξεκινώντας είπε: «Γεμάτοι από τον Δία είναι οι δρόμοι, γεμάτη και η θάλασσα», στη συνέχεια πρόσθεσε το «Διότι και δικό του γένος είμαστε», δείχνοντας νομίζω και εκείνος ότι έχουμε δημιουργηθεί από τον Θεό. Πώς λοιπόν ο Παύλος τα όσα είχαν ειπωθεί για τον Δία τα απέδωσε στον Θεό των όλων; Δεν απέδωσε στον Θεό όσα είχαν ειπωθεί για τον Δία, αλλά εκείνα που αρμόζουν στον Θεό και τα οποία είχαν αποδοθεί στον Δία χωρίς γνησιότητα και χωρίς κυριολεξία, αυτά επιστρέφει στον Θεό· διότι και το όνομα «θεός» ανήκει αποκλειστικά σε Αυτόν μόνο, και παρανόμως αποδίδεται στα είδωλα. Αλλά χρησιμοποιώντας ποια κείμενα έπρεπε να συζητήσει μαζί τους; Μήπως από τους προφήτες;

Και θέτει εκ των προτέρων σε εμάς το θεμέλιο της διδασκαλίας περί της αναστάσεως, και κάνει την αρχή αυτών των θαυμαστών χαρμόσυνων αγγελιών. Διότι, αφού ήρθε η ζωή σε εμάς, έχει καταλυθεί το κράτος του θανάτου, και εφόσον το φως έλαμψε σε εμάς, δεν υπάρχει πλέον το σκότος, αλλά παραμένει παντοτινά μέσα μας η ζωή, και ο θάνατος δεν δύναται να την υπερνικήσει. Ώστε, αυτό που έχει λεχθεί για τον Πατέρα, θα μπορούσε κατεξοχήν να ειπωθεί και για αυτόν, ότι: «Εν αυτώ ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε». Το οποίο φανερώνοντας και ο Παύλος έλεγε: «Ότι εν αυτώ δημιουργήθηκαν τα πάντα, και τα πάντα εν αυτώ συνίστανται». Γι' αυτό και έχει ονομαστεί ρίζα και θεμέλιο.

Κοντά είσαι, Κύριε· και όλες οι οδοί σου είναι αλήθεια. Τα βλέπεις όλα, λέει, Δέσποτα· διότι δεν έχεις απομακρυνθεί από εμάς, αλλά πληροίς την οικουμένη και κυβερνάς την κτίση με αλήθεια. Αυτό λέει και ο ίδιος ο Θεός διά του προφήτη: Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, και όχι Θεός από μακριά. Διότι τα πάντα γνωρίζει και ερευνά, ακόμη και τα βάθη των καρδιών μας. Και ο μακάριος Παύλος λέει: Διότι εν Αυτώ ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε.

Αυτό υπαινίσσεται και εδώ ο προφήτης λέγοντας: «Εσύ με έπλασες». Αυτό αναφέρεται στη δημιουργία. Ανέφερε και εκείνο που αφορά την πρόνοια: «Και έθεσες πάνω μου το χέρι σου». Τι σημαίνει το «Έθεσες»; Ότι με συγκρατείς, με συντηρείς, με υποβαστάζεις. Αυτό ακριβώς δηλώνει και ο Παύλος, λέγοντας: «Διότι μέσα σε Αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε».

Διότι δεν δημιούργησε μόνο τα κτίσματα, αλλά και μεριμνά για όσα έχουν δημιουργηθεί, και για τους ανθρώπους και για όλα τα υπόλοιπα. Γνωρίζοντας αυτό, άλλωστε, και ο Παύλος έλεγε: «Διότι μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε». Και πάλι: «Μέσα σε αυτόν τα πάντα έχουν τη συνοχή τους».

Και ο Παύλος λέγει: Εσείς είστε ναός του Θεού, και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας. Είναι λοιπόν φανερό ότι το Πνεύμα που κατοικεί μέσα μας είναι Θεός· διότι μέσα σε Αυτό ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε· και, Ο δεύτερος άνθρωπος έγινε Πνεύμα ζωοποιό· και αλλού λέγει, Η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα, το πνεύμα είναι που ζωοποιεί.

Και στα λόγια μου πρόσθετα το σώμα, δαπανώντας την περιουσία των χρημάτων μου για τις ανάγκες τους. Και τώρα βρίσκομαι εδώ, έτοιμη να παραθέσω το σώμα μου ως συμπόσιο στα βασανιστήρια και στον θάνατο —διότι ο θάνατος δεν αγγίζει την ψυχή— ώστε με κάποιον τρόπο να απολαύσω τη δική τους μακαριότητα. Και πώς κυριεύομαι από αυτό, αποδιώχνοντας τον φόβο με τον έρωτα· διότι λένε πως «οι πάσσαλοι αφαιρούνται με πασσάλους», και «η τέλεια αγάπη βγάζει έξω τον φόβο». Ο Πρόβος είπε: Χάρη οφείλω στους ευμενείς και μακάριους θεούς, οι οποίοι δεν επέλεξαν να παραμείνεις κρυμμένη ως ανείπωτο κακό, αλλά σε παρουσίασαν στο βήμα μας να καταγγέλλεις η ίδια τον εαυτό σου. Η μάρτυς απάντησε: Έχω πυρποληθεί από θείο ζήλο, διότι ο θείος λόγος έχει εκπληρωθεί· γιατί οι έσχατοι φτάνουν τους πρώτους. Μαίνεσαι, λέει ο Πρόβος, ω γύναιο, πράγμα το οποίο είναι ξένο προς τους ευγενείς. Αλλά, εφόσον είσαι ευγενούς καταγωγής, δεν θα αγωνιστώ άνανδρα απέναντί σου· διότι ο αγώνας δεν είναι για τρίποδα ή για λέβητα ή για κάτι το γήινο, αλλά μάλλον για την ψυχή. Η μάρτυς αποκρίθηκε: Και μην νομίζεις ότι καυχιέμαι για το γένος μου, ότι είμαι κόρη του Πραιτεξτάτου· διότι πριν από αυτόν έχω γεννήτορα τον Θεό, όπως λέει κάπου κάποιος από τους παλαιούς σοφούς: «Διότι και δικό Του γένος είμαστε». «Διότι εν Αυτώ ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε», άκουσα από άλλη ρήση.

ΙΣΤ΄. Και τι είπε ο Πέτρος, όταν έγινε θεατής αυτής της θείας αποκάλυψης; Σαν να ήταν ένθεος στο πνεύμα, είπε στον Κύριο: «Καλό είναι να βρισκόμαστε εδώ». Διότι ποιος ανταλλάσσει το φως με το σκοτάδι; Βλέπετε αυτόν τον ήλιο πόσο καλός είναι, πόσο ωραίος, πόσο ευχάριστος, πόσο ποθεινός, πόσο αστραφτερός και υπέρλαμπρος, και τη ζωή πόσο γλυκιά και αξιαγάπητη, στην οποία όλοι προσκολλούνται και κάνουν τα πάντα για να μην τη χάσουν· πόσο μάλλον νομίζετε ότι το ίδιο το Φως, από το οποίο κάθε φως φωτίζεται, είναι πιο ποθεινό και πιο γλυκό, η Αυτοζωή, από την οποία κάθε ζωή ζωοποιείται και μεταδίδεται, μέσα στην οποία όλοι ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε; Πόσο περισσότερο αξιαγάπητο και ευχάριστο είναι; Δεν υπάρχει καμία απολύτως επιθυμία, καμία σκέψη που να μπορεί να υπολογίσει το μέτρο της υπεροχής του. Ξεπερνά κάθε σύγκριση, και δεν περιορίζεται από μέτρα. Διότι πώς θα μπορούσε να μετρηθεί το απερίγραπτο, και πώς να συλληφθεί το απερίληπτο από τις ίδιες τις διάνοιες; Αυτό το φως κατέχει τα νικητήρια απέναντι σε κάθε φύση.

ΛΟΓΟΣ Κ΄ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ Που διαπραγματεύεται ορθώς περί της τάξεως που θεωρείται στα θεία πρόσωπα. Εκφωνήθηκε στο σέκρετο του παλατιού. Τον οποίο και διέταξε αμέσως ο αυτοκράτορας να καταγραφεί. Τον οποίο και διέταξε αμέσως ο αυτοκράτορας να καταγραφεί. Έχοντας λάβει την ύπαρξη από τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, και έχοντας βαπτιστεί στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, και ζώντας εν τω Πατρί και τω Υιώ και τω Αγίω Πνεύματι (διότι δικό του γένος είμαστε, όπως αναφέρει ο Παύλος παραλαμβάνοντας τον λόγο από τους εθνικούς· και μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε), οφείλουμε λοιπόν όλοι να πολιτευόμαστε σύμφωνα με το ένα του θέλημα. Διότι για τον λόγο αυτό φερθήκαμε στην ύπαρξη μέσα στον κόσμο, και διατηρούμαστε από την πρόνοια των πάντων, ώστε, αφού τον γνωρίσουμε εδώ, αυτός ο ένας και μόνος Θεός, η Τριάδα, να γίνει μερίδα μας και όταν αναχωρήσουμε από εδώ, ανάλογα με την πίστη του καθενός, και σύμφωνα με το μέτρο της εφαρμογής των εντολών του. Και αυτή είναι η αληθινή ζωή, και η ουράνια γνώση, την οποία φανέρωσε ο Χριστός στα Ευαγγέλια, λέγοντας στον οικείο Πατέρα του: «αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό»· ονομάζοντας εδώ γνώση την ορθόδοξη πίστη, την ενοίκηση του Θεού στους ανθρώπους, και την άρρητη έλλαμψη, της οποίας γίνονται μέτοχοι όσοι είναι άξιοί της.

Και εκπληρώνεται λοιπόν και σε αυτόν το αποστολικό ρητό που λέει: διότι μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε. Διότι βρίσκεται «μέσα» στον Θεό διά της προσοχής, μη παραφθείροντας τον λόγο του «είναι» που προϋπάρχει μέσα στον Θεό, και «κινείται» μέσα στον Θεό σύμφωνα με τον λόγο του «ευ είναι» που προϋπάρχει μέσα στον Θεό, ενεργώντας διά των αρετών, και «ζει» μέσα στον Θεό σύμφωνα με τον λόγο του «αεί είναι» που προϋπάρχει μέσα στον Θεό.

Λοιπόν και εμείς, για να ανασκοπήσω συνοπτικά το νόημα όσων ειπώθηκαν, πηγαίνοντας λίγο πίσω, εάν πράγματι δεν θέλουμε να εισέλθουμε σε πειρασμό και επιθυμούμε να λυτρωθούμε από τον πονηρό, ας πιστέψουμε στον Θεό και ας συγχωρήσουμε τα οφειλήματα στους οφειλέτες μας —διότι λέγει: «Εάν δεν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα αμαρτήματά τους, ούτε ο ουράνιος Πατέρας σας θα συγχωρήσει εσάς»—, ώστε να λάβουμε όχι μόνο την άφεση των σφαλμάτων μας, αλλά και να νικήσουμε τον νόμο της αμαρτίας, μη εγκαταλειπόμενοι ώστε να εισέλθουμε στη δοκιμασία του, και να καταπατήσουμε τον γεννήτορά του, τον πονηρό όφι, από τον οποίο παρακαλούμε να λυτρωθούμε, έχοντας στρατηγό μας τον Χριστό που νίκησε τον κόσμο, ο οποίος μας καθοπλίζει με τους νόμους των εντολών και συνδέει νομίμως τη φύση με τον εαυτό της μέσω της αγάπης με την αποβολή των παθών, και που κινεί αχόρταγα την επιθυμία μας προς τον εαυτό Του, ο οποίος είναι άρτος ζωής, σοφίας, γνώσεως και δικαιοσύνης, και με την εκπλήρωση του πατρικού θελήματος μας καθιστά ομόλατρους με τους αγγέλους, φανερώνοντας στον τρόπο της ζωής μας μιμητικά την επουράνια ευαρέσκεια, και από εκεί πάλι μας ανάγει προς την ύψιστη ανάβαση των θείων, προς τον Πατέρα των φώτων, και μας καθιστά κοινωνούς της θείας φύσεως με την κατά χάριν μέθεξη του Πνεύματος, μέσω της οποίας θα ονομαστούμε τέκνα Θεού, φέροντας αμόλυντα, ολόκληροι μέσα μας ολόκληρο και χωρίς περιορισμό, τον ίδιο τον αυτουργό αυτής της χάριτος και κατά φύσιν Υιό του Πατρός, από τον Οποίο, διά του Οποίου και μέσα στον Οποίο έχουμε και θα έχουμε το είναι, την κίνηση και τη ζωή.

εʹ. Ότι η προαίρεση στον Χριστό σημαίνει τη φυσική θέληση· ήτοι την ορεκτική δύναμη της φύσεως. στʹ. Βλέπε το μυστήριο της οικονομίας. ζʹ. Σχετικά με το: «Δι’ αυτού γαρ ζώμεν, και κινούμεθα, και εσμέν»· ήτοι περί ουσίας, και δυνάμεως, και ενεργείας.

Και από εκείνους μεν τους λίθους, ο καθένας θεραπεύει το τάδε πάθος, όπως έχει ειπωθεί, ο άλλος κάποιο άλλο και άλλος άλλο και έτερος πάλι έτερο, μέχρι και τους δώδεκα, και αυτά είναι σωματικά, αυτός όμως ο ακρογωνιαίος λίθος δεν βρίσκεται σπάνια στη δείνα ή στη δείνα χώρα, αλλά «έγινε», λέγει, «ο λίθος που πάταξε την εικόνα, μέγα όρος και γέμισε όλη τη γη», και δεν χρειάζεται λοιπόν αυτός που θέλει να τον αποκτήσει να μεταβεί στην Ινδία και την Αιθιοπία, για να καταβάλει στους Ευιλάτους βάρος χρημάτων και να τον αγοράσει, αλλά βρίσκεται κοντά στον καθένα μας («διότι μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε»), και δεν έχουν ανάγκη καταβολής πλήθους χρημάτων όσοι θέλουν να τον αποκτήσουν, αλλά χρειάζονται για να τον αποκτήσουν καθαρότητα βίου και τήρηση των εντολών του.

Και αν είμαστε γένος του, σύμφωνα με τον ποιητή Άρατο και τον θείο Παύλο, επομένως δεν έχουμε κανένα μέρος ακάθαρτο· διότι τότε μολυνόμαστε, όταν πράττουμε τη ρυπαρή και αξιοδάκρυτη αμαρτία. Όταν δε η φυσική έκκριση συμβεί κατά τη διάρκεια του ύπνου μας χωρίς τη θέλησή μας, τότε την υπομένουμε, ως ένα αναγκαίο επακόλουθο της φύσης μας, όπως και τα προαναφερθέντα περιττώματα, για τα οποία μιλήσαμε. Αλλά επειδή εκείνοι που επιθυμούν να εναντιώνονται στα ορθώς λεγόμενα, ή μάλλον καλύτερα σε όσα δημιουργήθηκαν από τον Θεό, προβάλλουν ως αντίρρηση προς εμάς το ρητό του Ευαγγελίου που λέει ότι δεν μολύνουν τον άνθρωπο τα εισερχόμενα, αλλά τα εξερχόμενα, πρέπει να αναιρέσουμε και αυτή τους την ανοησία και όχι απορία, και λέμε: ότι αυτοί, όντες αμαθείς, ερμηνεύουν και τις άγιες Γραφές σύμφωνα με την αρέσκεια και την αμάθειά τους. Το δε Ευαγγελικό ρητό έχει το εξής νόημα: Επειδή μερικοί (όπως αυτοί) είχαν ενδοιασμούς για τα φαγητά, φοβούμενοι ότι πρόκειται να μολυνθούν αν τα φάνε, ο Χριστός λύνει την άγνοια και φανερώνει την πλάνη τους, λέγοντας ότι δεν μολύνουν τον άνθρωπο τα εισερχόμενα, αλλά τα εξερχόμενα, και αμέσως αναφέρει και από πού εξέρχονται, δηλαδή από την καρδιά, στην οποία βρίσκονται οι πονηροί θησαυροί των ακάθαρτων λογισμών και των άλλων αμαρτημάτων.

Διότι, αναπαριστώντας κατά τα ιερά μυστήρια την ταφή του και κηρύσσοντας τον θάνατό του, μέσω αυτών αναγεννιόμαστε και διαπλαθόμαστε και ενωνόμαστε υπερφυώς με τον Σωτήρα. Διότι αυτά είναι μέσω των οποίων «σε αυτόν ζούμε, όπως λέει ο Παύλος, και κινούμαστε και υπάρχουμε».

Για εμάς, λοιπόν, ο λόγος θα προχωρήσει έτσι απρόσκοπτα· αυτός όμως ο σοφός, επειδή υπέθεσε πολλές και υπεράριθμες μονάδες, όσα ακριβώς είναι και τα είδη των όντων, καθεμία από τις οποίες ηγείται της δικής της σειράς, αποδίδοντας το παν σε αυτές (διότι λέει ότι αυτές υπάρχουν πρωτίστως και αρχικώς σε κάθε τάξη), θα φανεί ότι είναι συνεπής με τον εαυτό του, καθώς ο προσδιορισμός εφαρμόζεται στις πολλές. Επειδή όμως συμπεριέλαβε σε αυτές και την εναρχική ενάδα και προηγουμένως αποφάνθηκε ότι αυτές που προέρχονται από αυτήν είναι ομοταγείς και σύστοιχες με εκείνη, ενώ εδώ την υποτάσσει στο ον, λέγοντας «καθετί που είναι πρωτίστως και αρχικώς ον», σε αυτά τα σημεία μου φαίνεται ότι εκπίπτει από τον δικό του σκοπό· διότι επιθυμεί παντού να τοποθετεί το Ένα επέκεινα του όντος, μια μομφή την οποία εμείς αποφεύγουμε, ονομάζοντας το Ένα και το Ον και το Αγαθό και όλα τα θεοπρεπή γνωρίσματα ως τον ίδιο και μόνο Θεό. Αυτός λοιπόν ο φιλόσοφος, και μέσω αυτού του πορίσματος, ανατρέχει στη δική του δοξασία περί των Ιδεών, σε εμάς όμως δεν θα βρει εφαρμογή η δική του απόδειξη, εμείς οι οποίοι δεν λέμε ότι άλλο πράγμα είναι το πρώτως Ον, άλλος ο πρώτιστος Νους και άλλη η Ιδέα που αποδίδεται σε κάτι άλλο πρώτιστο, αλλά ότι όλα τα πράγματα είναι πρωτίστως και αρχικώς και αιτιωδώς ο ένας Θεός, από τον οποίο και μέσω του οποίου και στον οποίο υπάρχουν τα πάντα, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί· διότι και δικό του γένος είμαστε.

Σχετικά λοιπόν με την υπερφυή και, τρόπον τινά, απρόιτη πρόοδο, δηλαδή την εκ του Πατρός και εν τω Πατρί πρόοδο του Υιού και του Πνεύματος, αυτά φρονούμε· ως προς τα άλλα, θα πρέπει πρώτα να διευκρινιστεί ότι διαφορετική είναι η πρόοδος κατά παραγωγή, σύμφωνα με την οποία τα πάντα προέρχονται από τον Θεό δημιουργικά, και συντηρούνται και συγκρατούνται μέσα σε Αυτόν, και προς Αυτόν επιστρέφουν (διότι εξ Αυτού και εν Αυτώ και εις Αυτόν είναι τα πάντα, εντός του οποίου ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε, λέει ο θείος Απόστολος, όπου μάλιστα αποδέχεται και το ρητό του ποιητή: «διότι και δικό του γένος είμαστε»), και άλλη είναι η κατά φύση πρόοδος, όπως από τον άνθρωπο προέρχεται άνθρωπος και από κάθε είδος ζώου το ομοειδές, και γενικά από τον σπείροντα το σπέρμα. Στην περίπτωση, λοιπόν, αυτής της φυσικής προόδου δεν είναι δυνατόν να ειπωθεί ότι το αιτιατό παραμένει ταυτόχρονα μέσα στο αίτιο και προέρχεται από αυτό, δηλαδή ότι διακρίνεται από αυτό και επιστρέφει σε αυτό. Διότι το σπέρμα προέρχεται μεν από τον σπείροντα, αλλά ταυτόχρονα με την πρόοδο επακολουθεί και η διάκριση, και το σπέρμα δεν παραμένει πλέον στον σπείροντα, αλλά το αιτιατό αποχωρίζεται από το αίτιο και διακρίνεται. Και ως προς αυτό λέει την αλήθεια ο σοφός· διότι ταυτόχρονα με τη διάκριση υφίσταται η πρόοδος, επειδή και το αντίστροφο είναι αληθές: ταυτόχρονα με την πρόοδο υφίσταται η διάκριση. Τα υπόλοιπα, όμως, δεν αληθεύουν.

Επιβλέπει, λοιπόν, σε όλους τους κατοίκους της γης· και συγκεντρώνει σε μία απλή και ανεξιχνίαστη πρόγνωση όλα τα έργα και τους διαλογισμούς των καρδιών μας, και με μία υπερπλήρη και υπερέχουσα εποπτεία βλέπει όλους τους υιούς των ανθρώπων Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους. Και σύμφωνα με τον Ησαΐα, όλα τα έθνη μπροστά στην προνοητική Του δύναμη είναι σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και σαν την κλίση της ζυγαριάς, την οποία μπορεί να προκαλέσει ακόμη και ένας κόκκος κριθαριού ή κεχριού, πόσο μάλλον μία δραχμή· και λογίστηκαν σαν σάλιο. Γιατί να μην πω το παν; Ότι μέσα σε Αυτόν ζούμε, και από αυτή τη ζωή κινούμαστε, και κατόπιν στον ατελεύτητο αιώνα υπάρχουμε. Αλλά αυτά, λέει (κάποιος), δεν φαίνεται να τα συμμερίζεται ο Εκκλησιαστής, αλλά προϋποθέτει τον ίδιο τρόπο θανάτου και για τους ανθρώπους και για τα κτήνη· διότι, «όπως είναι ο θάνατος του ενός», λέει, «έτσι είναι και ο θάνατος του άλλου, και υπάρχει μία πνοή σε όλα. Και σε τι υπερτερεί ο άνθρωπος έναντι του κτήνους; Σε τίποτα· διότι τα πάντα πορεύονται σε έναν τόπο· τα πάντα έγιναν από το χώμα, και τα πάντα επιστρέφουν στο χώμα». Αυτά, βεβαίως, έχουν ειπωθεί κατ' αυτόν τον τρόπο, και δεν αντιλέγω· όμως, αξιώνω από εκείνον που επιζητεί να θηρεύσει το νόημα του λόγου, να τον διερευνήσει ολόκληρο, και να μη νομίζει ότι από ένα αποκομμένο τμήμα μπορεί να συλλάβει την πλήρη έννοια.

Εάν δε τα αγνοεί, πώς θα ελέγξει και θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του; Εάν δεν έχει οριστεί και ο ψυχικός θάνατος, τότε δεν έχει οριστεί ούτε και η αντιδιαστελλόμενη προς αυτόν ζωή· αλλά αυτή έχει οριστεί, ούσα δικαιοσύνη και γενικώς αρετή. Επομένως και ο αναφερόμενος σε σχέση με αυτήν θάνατος έχει οριστεί, όντας στέρηση και έκπτωση από μια τέτοια ζωή. Ανακεφαλαίωση όλων των προειρημένων: Εάν δεν υπάρχει καθορισμός, δεν υπάρχει ούτε πρόγνωση· διότι το αόριστο δεν προγινώσκεται. Εάν δεν υπάρχει πρόγνωση, δεν υπάρχει ούτε πρόνοια· διότι πώς θα προνοήσει εάν δεν προγνωρίζει; Εάν δεν υπάρχει πρόνοια, δεν υπάρχει ούτε δημιουργία. Εάν δεν υπάρχει δημιουργία - αλλά ας αναχθεί η βλασφημία στον αίτιο αυτής της υποθέσεως - τότε δεν υπάρχει ούτε Θεός. Εάν όμως υπάρχει Θεός, όπως ακριβώς υπάρχει και πιστεύουμε, ο οποίος είναι δημιουργός των πάντων, συγκρατεί τα πάντα με την πρόνοιά Του και προγνωρίζει τα πάντα σύμφωνα με το λόγιο προτού να λάβουν γένεση, τότε υπάρχει και καθορισμός σε εκείνα τα οποία επιδέχονται το ένα ή το άλλο. Εάν λοιπόν η θεία πρόνοια και η πρόγνωση διαπερνούν τα πάντα, τότε και ο καθορισμός επεκτείνεται στα πάντα. Επομένως, και τα έργα, και οι σχετικές με αυτά κινήσεις και τα διανοήματα της ψυχής, καθώς και ολόκληρη η ζωή και ο θάνατός μας, έχουν οριστεί από τον Θεό και έχουν προγνωσθεί. Διότι μέσα σε Αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε. Και Αυτός γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων και τα κρύφια της καρδιάς, και το ακατέργαστο της υπάρξεώς μας έχουν προδεί οι οφθαλμοί Του.

Ακόμη, όσα έχουν λεχθεί από τους διδασκάλους της Εκκλησίας σχετικά με την ευσέβεια, έστω και αν είναι ένδοξα και όχι αναγκαία, όπως ακριβώς δέχεται και ο Θωμάς, εντούτοις φέρουν το χαρακτηριστικό του να είναι οικεία· διότι δεν πρόκειται να θεωρήσουμε ξένα όσα λέγονται από αυτούς. Όσα πάλι είτε έχουν λεχθεί από τους θύραθεν, είτε έχουν ανακαλυφθεί με ανθρώπινους και φυσικούς συλλογισμούς, αυτά μαζί με εμάς και ο Θωμάς τα θεωρεί τόσο ένδοξα όσο και ξένα· ενώ όσα παραδίδονται από τις Γραφές, μόνον αυτά λέει και εκείνος ότι είναι και οικεία και αναγκαία. Διότι αναφέρει στο όγδοο κεφάλαιο του δεύτερου βιβλίου: «Η θεία διδασκαλία χρησιμοποιεί ενίοτε τα ρητά των φιλοσόφων, εκεί όπου μέσω των φυσικών συλλογισμών κατόρθωσαν και εκείνοι να γνωρίσουν την αλήθεια, όπως ακριβώς στο δέκατο έβδομο κεφάλαιο των Πράξεων ο Παύλος εισάγει τον λόγο του Αράτου, λέγοντας: Διότι και αυτού γένος είμαστε».

Ο δε ταμίας και βασιλιάς της ειρήνης, ο αίτιος και συνοχέας της ζωής μας, εντός του οποίου «ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε», με τους άλυτους δεσμούς αγάπης του οποίου είμαστε συνδεδεμένοι, ο πρώτος και μέγας αρχιερέας, ο Χριστός, ο αληθινός Θεός μας, ο οποίος με το ίδιο του το αίμα μας έκανε δικό του λαό, ενώ προηγουμένως δεν ήμασταν λαός, και όχι απλώς λαό, αλλά μας κατέστησε αγαπημένους και άγιο έθνος και βασίλειο ιεράτευμα (ω, τι ανέκφραστη φιλανθρωπία!) και υιούς και κληρονόμους και συγκληρονόμους, στον οποίο δεν υπάρχει αλλοίωση ή σκιά μεταβολής, αυτός να μας διατηρήσει μέχρι τέλους αμέμπτους, συσφίγγοντάς μας με τον σύνδεσμο της ειρήνης και της αγάπης, στηρίζοντάς μας σε αυτόν και αναμεταξύ μας σε ακλόνητο και ασάλευτο φρόνημα ευσέβειας, ώστε να έχουμε μία και την αυτή φροντίδα, να λέμε το ίδιο, να αποβλέπουμε σε ένα πράγμα, και όλοι μας να σπεύδουμε προς το βραβείο της άνω κλήσεως, εκεί όπου βρίσκεται η εκκλησία των πρωτοτόκων, εκεί όπου είναι οι χοροί των μαρτύρων, εκεί όπου βρίσκονται οι σκηνές των πατριαρχών· εκεί όπου δεν υπάρχει ψέμα που να τιμάται περισσότερο από την αλήθεια, ούτε έριδα, ούτε τυραννία, ούτε αλαζονεία· όπου επικρατεί βαθιά γαλήνη και ασύλληπτη ομορφιά αληθείας, που δεν συγκαλύπτεται από κανένα τέχνασμα· όπου υπάρχει τέλεια ειρήνη και ομόνοια, καθώς και η θέα, η μετοχή και η απόλαυση εκείνων των μακάριων και ανεκδιήγητων θεαμάτων, και ο τελικός σκοπός της υιοθεσίας, η τελείωση, που πλέον δεν αποτελεί απλώς ελπίδα, αλλά ήδη βιώνεται με λαμπρότητα, υπέρ της οποίας υφιστάμεθα τους τωρινούς διωγμούς και τις αιχμαλωσίες, και για την οποία υπομένουμε με ευχαριστία και χαρά τα μύρια δεινά και τους καθημερινούς θανάτους.

Περί των χρήσεων εξωτερικών κειμένων που βρίσκονται στη δική μας Γραφή. Ο απόστολος Ιούδας, λοιπόν, στην επιστολή του παραθέτει αυτό το χωρίο από τα λεγόμενα απόκρυφα του Μωυσή: «ο δε αρχάγγελος Μιχαήλ, όταν φιλονικώντας με τον διάβολο συζητούσε για το σώμα του Μωυσή, δεν τόλμησε να επιφέρει βλάσφημη κρίση, αλλά είπε: να σε επιτιμήσει ο Κύριος». Στην ίδια επιστολή μνημονεύει και ένα άλλο παρόμοιο από τα απόκρυφα του Ενώχ: «ιδού, ήλθε ο Κύριος με τις άγιες μυριάδες του για να κάνει κρίση εναντίον όλων και να ελέγξει όλους τους ασεβείς για όλα τα έργα της ασέβειάς τους με τα οποία ασέβησαν, και για όλα τα σκληρά λόγια που είπαν εναντίον του οι ασεβείς αμαρτωλοί». Ο Λουκάς, πάλι, στις Πράξεις των Αποστόλων παρουσιάζει τον μακάριο Παύλο να παραθέτει προς τους Αθηναίους, κατά τη διάρκεια της συζήτησης, ένα μέρος από τους ηρωικούς στίχους του Αράτου, όπου λέει: «όπως έχουν πει και κάποιοι από τους δικούς σας ποιητές, διότι δικό του γένος είμαστε». Ο δε μακάριος Παύλος στην προς Κορινθίους επιστολή μνημονεύει αυτή τη ρήση από τα λεγόμενα απόκρυφα του προφήτη Ηλία: «όσα μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν, τα οποία ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν». Στην ίδια επιστολή μνημονεύει μια δημώδη λακωνική παροιμία, την οποία και ο προφήτης Ησαΐας προγενέστερα συμπεριέλαβε στους λόγους του: «ας φάμε και ας πιούμε, διότι αύριο πεθαίνουμε».

ΛΟΓΟΣ ΛΕʹ. Ο Δεσπότης των συμπάντων, ο φιλάνθρωπος Θεός, βρίσκεται παντού και μέσα σε όλα τα κτίσματα, και όλα τα κτίσματα, τα επουράνια και τα επίγεια και τα καταχθόνια, υπάρχουν μέσα σε Αυτόν και σε Αυτόν συγκροτούνται, όπως είπε ο Παύλος: «διότι μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε» και «δεν υπάρχει κτίση αφανής ενώπιόν του». Εφόσον λοιπόν είναι μέσα σε όλα και βρίσκεται παντού, για ποια αιτία δεν τον βλέπουν οι ψυχές όλων των ανθρώπων, αλλά παραμένει αφανής παρότι είναι εδώ; Τι είναι αυτό που μεσολαβεί και τι είναι αυτό που εμποδίζει; Αλλά αυτό είναι φανερό. Διότι το Πνεύμα μάς ανήγγειλε μέσω των Γραφών ότι από την παράβαση του Αδάμ, του πρώτου ανθρώπου που παρέβη την εντολή του Θεού, αφότου εισήλθε «η αμαρτία στον κόσμο», το πνεύμα της πονηρίας, «ο αρχαίος όφις, ο ονομαζόμενος διάβολος», αυτός που εξαπάτησε τον Αδάμ και τον γκρέμισε από τη δόξα του θέτοντάς τον υπό τη δική του εξουσία, και αφού τον έλαβε ως δούλο και υποχείριό του μαζί με όλα τα τέκνα του, αυτός ο ίδιος με το δικό του σκοτάδι κάλυψε την ψυχή, ώστε να μην ατενίζει Εκείνον που τη δημιούργησε και να μην απολαμβάνει το φως Του. Αυτή είναι η αιτία και η συμφορά που συνέβη εξαρχής στον άνθρωπο, το να μη βλέπει τον Δεσπότη του και να μην πράττει τα αρεστά σε Αυτόν, αλλά να βρίσκεται στο σκοτάδι της αμαρτίας και να εκτελεί τα θελήματα της αμαρτίας, η οποία εισήλθε στον άνθρωπο και τύφλωσε τους οφθαλμούς της ψυχής.