Πατερικές αναφορές στο ΑΜΩΣ 8:11

Η παρουσία μου, λέγει, είναι αβίαστη. Κρούω τη θύρα της καρδιάς και με όσους ανοίγουν συνευφραίνομαι για τη σωτηρία τους. Διότι αυτήν θεωρώ ως τροφή και δείπνο, τρεφόμενος με όσα τρέφονται και οι ίδιοι, και με τα οποία αποφεύγουν τον λιμό της ακρόασης του θείου λόγου και το σκότος της πλάνης.

Η στέρηση αυτών αποτελεί την αληθινή νηστεία. Ως προς αυτά, λοιπόν, η νηστεία είναι κάτι το καλό. Ας εντρυφήσουμε, όμως, στον Κύριο, με τη μελέτη των λογίων του Πνεύματος, με την ανάληψη των σωτήριων εντολών και με όλα τα δόγματα που επανορθώνουν τις ψυχές μας. Ας φυλαχτούμε, ωστόσο, από την κρυφή νηστεία, για την οποία και ο προφήτης απεύχεται λέγοντας: «Ο Κύριος δεν θα αφήσει να λιμοκτονήσουν οι ψυχές των δικαίων»· και το: «Δεν είδα δίκαιο εγκαταλειμμένο, ούτε τους απογόνους του να ζητούν ψωμί». Διότι δεν θα μιλούσε για υλικά ψωμιά αυτός που γνώριζε ότι τα παιδιά του πατριάρχη μας Ιακώβ κατέβηκαν στην Αίγυπτο εξαιτίας του ψωμιού, αλλά μιλάει για την πνευματική τροφή, μέσω της οποίας τελειοποιείται ο εσωτερικός μας άνθρωπος. Ας μην έρθει και σε εμάς η νηστεία με την οποία απειλήθηκαν οι Ιουδαίοι: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέει ο Κύριος, και θα φέρω σε τούτη τη γη λιμό, όχι λιμό άρτου, ούτε δίψα για νερό, αλλά λιμό του να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου»· τον οποίο λιμό επέφερε γι' αυτόν τον λόγο ο δίκαιος Κριτής, επειδή έβλεπε τον μεν νου τους να λιμοκτονεί λόγω της ατροφίας των δογμάτων της αλήθειας, ενώ ο εξωτερικός τους άνθρωπος υπερτρεφόταν και παραδιδόταν ολοκληρωτικά στη σάρκα. Όλες τις επόμενες ημέρες, λοιπόν, το Άγιο Πνεύμα θα σας παραθέσει πνευματική εστίαση με πρωινές και εσπερινές ευφροσύνες.

Τέτοιο είναι και το «Δεν είδα δίκαιο εγκαταλειμμένο, ούτε το σπέρμα του να ζητά άρτους». Διότι θυμόμαστε τον Ηλία που ζήτησε άρτο από τη Σιδωνία, αλλά και το σπέρμα του Ιακώβ, του δικαίου, ζητούσε άρτους στην Αίγυπτο. Εάν όμως αποφύγουμε την ταπεινή έννοια, τότε θα διαλυθεί και το άτοπο που προκύπτει από αυτές τις αντιφάσεις. — Αυτές, λοιπόν, τις νηστείες νήστευαν οι Ιουδαίοι, λιμοκτονώντας τον εσωτερικό τους άνθρωπο, με αποτέλεσμα να έλθει πάνω τους η απειλή που λέει: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα επιφέρω σε αυτή τη γη λιμό, όχι λιμό άρτου, ούτε δίψα ύδατος, αλλά λιμό του να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου». Αυτές, λοιπόν, τις νηστείες λέει ο Κύριος ότι μισεί, εκείνων δηλαδή που φθείρουν τον νου τους μέσα στην ασιτία των σωτήριων και ζωοποιών διδαγμάτων, ενώ υπερτρέφουν και παχαίνουν τον εξωτερικό άνθρωπο. — Διότι, όπως ακριβώς στην κλίση της ζυγαριάς, όταν βαραίνει το ένα μέρος, υψώνεται κατά κάποιον τρόπο το αντίθετο, έτσι θα μπορούσε κανείς να δει αυτό να συμβαίνει και στον άνθρωπο· διότι όταν η σάρκα αυξάνεται, συμβαίνει ο νους κατά κάποιον τρόπο να γίνεται ασθενέστερος· όταν πάλι ο νους ευεκτεί, η σάρκα πολλές φορές αδυνατίζει. Και αυτό είναι που λέει ο Απόστολος, ότι όσο ο εξωτερικός άνθρωπος φθείρεται, τόσο ο εσωτερικός ανακαινίζεται. Καθώς και το: «Όταν ασθενώ, τότε είμαι δυνατός».

Ίσως δε η αληθινή νέκρωση επέρχεται στις ψυχές των ανηκόων όχι εξαιτίας της πείνας για άρτο, ούτε εξαιτίας της δίψας για τούτο το αισθητό νερό, αλλά εξαιτίας της πείνας για την ακρόαση του λόγου του Κυρίου. Διότι δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Γι' αυτό ο Κύριος δεν θα αφήσει να λιμοκτονήσουν οι ψυχές των δικαίων· και «Νέος ήμουν (και πράγματι γέρασα) και δεν είδα δίκαιο εγκαταλελειμμένο, ούτε τους απογόνους του να ζητούν άρτο». Και «Οι υιοί του νυμφώνος, εφόσον είναι μαζί τους ο νυμφίος, δεν μπορούν να νηστεύουν». Όπου δε υπάρχει πείνα και δίψα, εκεί υπάρχει και η νέκρωση. Για να μη λιμοκτονήσουμε, λοιπόν, ας ζητήσουμε τον επουράνιο άρτο· και για να μην κατακαούμε από τη δίψα, ας ζητήσουμε το νερό για το οποίο είπε ο Κύριος, ότι «Εάν κάποιος πιει από το νερό που εγώ θα του δώσω, δεν πρόκειται να διψάσει στον αιώνα».

Διότι, επειδή σκότωσαν τον άρτο της ζωής, ήλθε σε αυτούς η πείνα του άρτου· και επειδή επιβουλεύτηκαν την πηγή του ζώντος ύδατος, ήλθε σε αυτούς η δίψα, και τους επιβλήθηκε η τιμωρία της δίψας· πείνα όμως όχι αισθητού άρτου, ούτε δίψα νερού, αλλά πείνα του να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου. Φτώχυναν, λοιπόν, και πείνασαν. Εκείνοι όμως από τα έθνη που έμαθαν να εκζητούν τον Κύριο, δεν θα στερηθούν κανένα αγαθό. Το παντέλειο αγαθό είναι ο ίδιος ο Θεός, τον οποίο δεν θα στερηθούν όλοι όσοι τον εκζητούν. Γι' αυτό, ας μην ονομάζει αγαθό κάποιος απαίδευτος, ο οποίος έχει συγκεχυμένη την αντίληψη περί του αγαθού και του κακού, εκείνο που έχει πρόσκαιρη την απόλαυση, η οποία χάνεται μαζί με τη φθορά του σώματος.

Το ότι ο θερισμός είναι πολύς και οι εργάτες λίγοι, είναι προφανές, διότι στους καιρούς μας υπάρχει πείνα για την ακρόαση του λόγου του Κυρίου. Γι' αυτό ας παρακαλέσουμε τον Κύριο του θερισμού να αποστείλει εργάτες στον θερισμό του, αλλά εργάτες τέτοιου είδους: που να ορθοτομούν τον λόγο της αλήθειας, ακαταίσχυντους, ανεπιλήπτους, εργάτες πιστούς, φωστήρες της οικουμένης, οι οποίοι δεν εργάζονται για την τροφή που φθείρεται, αλλά για εκείνη που μένει στην αιώνια ζωή· εργάτες τέτοιους όπως οι απόστολοι, .. που εργάζονται για τη σωτηρία των ανθρώπων. Πρέπει λοιπόν .. να τυλίγουν τα χέρια τους με το δικό τους ιμάτιο. Ομοίως δε και οι άνδρες, με συστολή, κοιτώντας ευθεία, με σωφροσύνη και σεμνότητα εν Κυρίω, έχοντας το δεξί τους χέρι καλυμμένο με το δικό τους ιμάτιο, ας αναχωρούν. Διότι είναι εντελώς ανάρμοστο για τον άνθρωπο που επιθυμεί να ασκητέψει να τρώει ή να πίνει μαζί με γυναίκα, ή να υπηρετείται από γυναίκα, ή να μεριμνά για γυναίκες, ή γενικά να έχει οποιαδήποτε σχέση μαζί τους. Ομοίως δε και για τις κανονικές παρθένους είναι ανάρμοστο να συναναστρέφονται με άνδρες, ώστε κανένας να μη σκανδαλίζεται εξαιτίας μας, αλλά για να μην αποτελούμε πρόσκομμα σε κανέναν· διότι γνωρίζοντας, λέει, τον φόβο του Κυρίου, πείθουμε τους ανθρώπους, ενώ ενώπιον του Θεού είμαστε φανερωμένοι. Πρέπει λοιπόν να απομακρυνόμαστε από αυτούς όπως από το πρόσωπο του φιδιού και της μεγάλης αμαρτίας.

Έχει πάψει πλέον και κάθε λόγος των αγίων προφητών γι' αυτούς, και έχει ανακοπεί κατά κάποιον τρόπο σαν τη βροχή· και έχουν διακοπεί οι φωνές των αγίων· και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που τους ειπώθηκε από τον Θεό μέσω ενός: «Ιδού έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα επιφέρω πείνα στη γη, όχι πείνα για ψωμί, ούτε δίψα για νερό, αλλά πείνα για να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου. Και από την Ανατολή έως και τη Δύση θα περιτρέξουν ζητώντας τον λόγο του Κυρίου, και δεν πρόκειται να τον βρουν». Και αυτά μεν, όπως είπα, συνέβησαν στους προερχόμενους από τον Ισραήλ, και πολύ δικαιολογημένα. Διότι οι ίδιοι απέρριψαν τον Κύριο των δυνάμεων, ο οποίος ποτίζει νοητώς τις ψυχές και τις καρδιές, και τις τρέφει πλουσιοπάροχα με τις πνευματικές δροσιές· τις οποίες θυμήθηκε και ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας: «Σαν τη δρόσο του Αερμών, που καταβαίνει στα όρη της Σιών». Έχει εγερθεί όμως, αντί για εκείνον, ένας νέος αμπελώνας, εκείνος όσων έχουν κληθεί μέσω της πίστεως στον αγιασμό. Και γι' αυτούς λέει ο Νυμφίος από τον ουρανό, δηλαδή ο Χριστός: «Οι άμπελοι ανθίζουν, έδωσαν ευωδία». Και ο ίδιος είναι η πρώτη και παναγία, και αληθινή άμπελος.

Εξαιτίας αυτού λοιπόν εξέπεσαν της οικειότητας με αυτόν, της νοητής δηλαδή και πνευματικής, και καταστράφηκαν σαν από πείνα. Διότι είπε ο Θεός των όλων δια της φωνής των προφητών: «Ιδού, εγώ επιφέρω λιμό πάνω στη γη, λέει ο Κύριος. Όχι λιμό για άρτο, ούτε δίψα για ύδωρ, αλλά λιμό για την ακρόαση του λόγου του Κυρίου. Και από ανατολών έως δυσμών θα περιπλανώνται ζητώντας τον λόγο του Κυρίου, και δεν πρόκειται να τον βρουν». Όταν λοιπόν, λέει, αφού σκοτώσετε τον αρχηγό της ζωής, υπομείνετε σκληρό και δυσβάσταχτο λιμό, μην έχοντας τον λόγο του Θεού, τον άρτο εξ ουρανού, αυτόν που δίνει ζωή στον κόσμο, τότε θα πεινάσετε. Και βέβαια, όταν φτάσετε σε συναίσθηση αυτού που συνέβη, θα κακολογήσετε τον άρχοντα και τις πατροπαράδοτες παραδόσεις. Και τι σημαίνει άραγε αυτό; Διότι οι διδάσκαλοι των Ιουδαίων, δηλαδή οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι, δεν έπαψαν να ξεσηκώνουν το πλήθος που εξουσίαζαν εναντίον του Σωτήρα όλων μας, του Χριστού. Και ως πρόφαση για τη μανία τους εναντίον του προέβαλλαν τον σεβασμό τους προς τον Μωυσή και τον Νόμο. Διότι τον καταδίωκαν λέγοντας: «Αν αυτός ο άνθρωπος ήταν από τον Θεό, δεν θα κατέλυε το Σάββατο». Επομένως, τους έπειθαν να τον καταδιώκουν ως παραβάτη του νόμου. Όταν λοιπόν λέει: Εσείς που εξαπατηθήκατε από εκείνους θα πεινάσετε, τότε θα κακολογήσετε κάθε άρχοντά σας και τα πατροπαράδοτα, δηλαδή τα έθιμα του νόμου.

Διότι, λέει, «με ξενόγλωσσους και με χείλη ξένων θα μιλήσω σε αυτόν τον λαό, και ούτε έτσι θα πιστέψουν». Αλλά, παρόλο που έπρεπε να δεχθούν το σημείο προς πλήρη βεβαίωση, κατανοώντας την προφητεία που είχε γίνει από τον Θεό για αυτό, αυτοί δεν το έπραξαν, αλλά κατηγορώντας τους για μέθη, παρέμειναν στην απείθεια. <Ότι θα μιλήσουν σε αυτόν τον λαό λέγοντάς του: Αυτή είναι η ανάπαυση για αυτόν που πίνει, και αυτό είναι το σύντριμμα, και δεν θέλησαν να ακούσουν.> Είπε κάπου ο Θεός, αγανακτώντας για τις παρεκτροπές των Ιουδαίων: «Ιδού, εγώ επιφέρω λιμό στη γη, όχι πείνα για ψωμί, ούτε δίψα για νερό, αλλά πείνα για το να ακούσουν τα λόγια του Κυρίου. Και από την ανατολή μέχρι τη δύση θα τρέξουν γυρεύοντας τον λόγο του Κυρίου, και δεν πρόκειται να τον βρουν». Επομένως, έχει επιβληθεί νοητός λιμός στους Ισραηλίτες, και επειδή δεν αποδέχθηκαν μέσω της πίστεως τον άρτο της ζωής που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο, για τον λόγο αυτόν ακριβώς και πολύ δικαιολογημένα βρέθηκαν σε στέρηση της θεόδοτης τροφής· «Διότι δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο», λέει, «αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Και συμπεριφέρθηκαν μεν υβριστικά απέναντι στον Σωτήρα και Λυτρωτή των πάντων· επειδή όμως Εκείνος είναι αγαθός, παρότι είχαν ασεβήσει αφόρητα, τους καλούσε σε μετάνοια μέσω των αγίων αποστόλων.

Διότι, όσον αφορούσε στο να έχουν παραλύσει τα έθνη, και να έχουν έτσι ασθενήσει, και να έχουν ριφθεί κάτω από τα πόδια του διαβόλου, και να πράττουν ανενδοίαστα ό,τι αρέσει στα ακάθαρτα πνεύματα, κάποιοι ήταν ανδρείοι και νεότεροι· νοητώς όμως, και πνευματικώς, κυριεύονταν από πείνα και κόπο. Εκείνοι όμως που γνώριζαν να αγαθοεργούν διά της παιδαγωγίας του νόμου, και που εκπληρώνουν την εντολή που τους δόθηκε άπαξ, αυτοί, λέει, θα πεινάσουν και θα κοπιάσουν, δηλαδή θα είναι ανίσχυροι ως προς το οτιδήποτε αγαθό. Διότι, βεβαίως, ο λιμός των θείων λόγων, εάν συμβεί σε κάποιους, τους καθιστά οπωσδήποτε ασθενείς και παραλυμένους και ανίκανους να κατορθώσουν το παραμικρό από τα αγαθά. Το ότι δε το έθνος του Ισραήλ καταστράφηκε από λιμό, εξαιρουμένων από το κακό όσων πίστεψαν στον Κύριό μας Ιησού Χριστό, το προαναγγέλλει ο Θεός, λέγοντας από παλιά μέσω ενός από τους προφήτες: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα φέρω λιμό στη γη, όχι λιμό άρτου, ούτε δίψα ύδατος, αλλά λιμό του να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου· και από την ανατολή έως τη δύση θα περιτρέχουν ζητώντας τον λόγο του Κυρίου, και δεν πρόκειται να τον βρουν.» Πώς λοιπόν δεν επρόκειτο να γίνουν ανίσχυροι και να κοπιάζουν, και να καταστρέφονται από νοητό λιμό, αφού προφανώς δεν αποδέχθηκαν τον Χριστό, παρόλο που έλεγε σαφώς: «Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος, που κατέβηκε από τον ουρανό, και δίνει ζωή στον κόσμο· εάν κάποιος φάει αυτόν τον άρτο, θα ζήσει στον αιώνα;»

Και λοιπόν είπε στους αγίους αποστόλους ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, ότι «Σε εσάς έχει δοθεί να γνωρίσετε τα μυστήρια της βασιλείας των ουρανών, ενώ σε εκείνους δεν έχει δοθεί», σε αυτούς δηλαδή που απίστησαν, προς τους οποίους ο θείος λόγος διακήρυξε: «Αυτοί που με υπηρετούν θα φάνε, ενώ εσείς θα πεινάσετε. Ιδού, αυτοί που με υπηρετούν θα πιουν, ενώ εσείς θα διψάσετε.» Διότι πείνασαν και δίψασαν, επειδή έγιναν αμέτοχοι των αγαθών του Πνεύματος, και έμειναν εντελώς άγευστοι των χαρισμάτων του Χριστού, δηλαδή της θείας και ευαγγελικής παιδείας. Διότι είπε κάπου μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Ιδού εγώ φέρνω λιμό στη γη, όχι λιμό για άρτο, ούτε δίψα για ύδωρ, αλλά λιμό για το να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου, και από ανατολών έως δυσμών θα περιτρέχουν ζητώντας τον λόγο του Κυρίου, και δεν πρόκειται να τον βρουν.» Διότι αφαιρέθηκε από το ποίμνιο των Ιουδαίων ο ζωοποιός και πλέον θρεπτικός λόγος του Θεού. Δόθηκε δε, όπως είπα, σε αυτούς που αγαπούν τον Χριστό, στους οποίους μάλιστα απευθύνθηκε λέγοντας: «Φάγετε, και μεθύστε οι φίλοι.» Γι' αυτό ψάλλει και ο θεσπέσιος Δαβίδ, εφόσον έγινε και αυτός μέτοχος αυτής της τόσο σεπτής και άφθονης δωρεάς: «Ετοίμασας ενώπιόν μου τράπεζα απέναντι σε αυτούς που με θλίβουν· άλειψας με έλαιο την κεφαλή μου, και το ποτήριό σου με μεθά, ως το άριστο.» Επομένως, όσοι απέκτησαν γνώση των θείων του μυστηρίων, δηλαδή χόρτασαν από αυτά, τα οστά τους αναζωογονήθηκαν.

Διότι όλα αυτά ακολούθησαν την προφητεία: «Καθαίρεσε δυνάστες από θρόνους και ύψωσε ταπεινούς». Μεγαλοφρονούσαν οι διασκορπισμένοι δαίμονες και ο διάβολος, οι σοφοί των Ελλήνων (όπως προείπα), οι Φαρισαίοι και οι Γραμματείς· αλλά αυτούς τους καθαίρεσε, και ύψωσε εκείνους που ταπείνωσαν τους εαυτούς τους κάτω από το πανίσχυρο χέρι του, δίνοντάς τους εξουσία να πατούν πάνω σε φίδια και σκορπιούς, και πάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού, καθιστώντας δε άπρακτες τις εναντίον μας βουλές εκείνων που είναι υπερήφανοι στη διάνοια. Κάποτε και οι Ιουδαίοι υπερηφανεύονταν για τη δύναμή τους· αλλά καθαιρέθηκαν εξαιτίας της απιστίας τους. Ενώ οι προερχόμενοι από τα έθνη, αν και άσημοι και ευτελείς, υψώθηκαν μέσω της πίστεως. «Πεινασμένους χόρτασε με αγαθά, και πλουσίους εξαπέστειλε κενούς». Ως πεινασμένους εννοεί το γένος των ανθρώπων· διότι λιμοκτονούσαν όλοι, εκτός μόνο από τους Ιουδαίους· ενώ αυτοί πλούτιζαν με τη νομοθεσία και με τη διδασκαλία των αγίων προφητών· διότι δική τους ήταν η νομοθεσία, η υιοθεσία, η λατρεία και οι επαγγελίες. Αλλά αυτοί, επειδή παραχόρτασαν και υπερηφανεύθηκαν πάρα πολύ για το αξίωμά τους, επειδή δεν προσήλθαν με ταπείνωση στον Ενανθρωπήσαντα, εξαποστάλθηκαν κενοί, χωρίς να φέρουν μαζί τους τίποτα: ούτε πίστη, ούτε γνώση, ούτε ελπίδα αγαθών. Διότι εξέπεσαν και από την επίγεια Ιερουσαλήμ, και αποξενώθηκαν από τη μέλλουσα ζωή και δόξα, επειδή δεν δέχθηκαν τον αρχηγό της ζωής, αλλά αντίθετα σταύρωσαν τον Κύριο της δόξης, και εγκατέλειψαν την πηγή του ζώντος ύδατος, και εξουθένωσαν τον άρτο που κατέβηκε από τον ουρανό. Για τον λόγο αυτόν, ήλθε σε αυτούς λιμός, ο πιο φοβερός από όλους, και δίψα πιο πικρή από κάθε άλλη δίψα· διότι δεν ήταν λιμός υλικού άρτου ούτε δίψα νερού, αλλά λιμός της ακοής του λόγου του Κυρίου. Οι προερχόμενοι, όμως, από τα έθνη, που πεινούσαν και διψούσαν και έλιωνε η ψυχή τους μέσα στα δεινά, επειδή δέχθηκαν τον Κύριο, γέμισαν από τα πνευματικά αγαθά· διότι μεταφέρθηκαν σε αυτούς τα καλά των Ιουδαίων. «Βοήθησε τον Ισραήλ, τον δούλο του, για να θυμηθεί το έλεός του». Βοήθησε τον Ισραήλ, όχι τον κατά σάρκα, αυτόν που καυχιέται μόνο για το ψιλό όνομα, αλλά τον κατά πνεύμα, αυτόν που έχει διατηρήσει τη δύναμη της προσηγορίας του, δηλαδή εκείνους που αποβλέπουν σε Αυτόν, πιστεύουν και υιοθετούνται μέσω του ίδιου του Υιού, όπως ακριβώς ήταν ο λόγος και η υπόσχεση προς τους παλαιούς προφήτες και πατριάρχες. Μπορεί, ωστόσο, αυτό να αρμόζει και στον κατά σάρκα Ισραήλ· διότι πολλές μυριάδες από αυτούς πίστεψαν.»

«διότι εκπόρνευσε η μητέρα τους, ντρόπιασε αυτή που τα γέννησε.» Λέει ότι η πόρνη θα γίνει άκαρπη, ξερή και γεμάτη αγκάθια, διψασμένη και άνυδρη, στερημένη όχι βέβαια από τα γήινα νερά, αλλά από την άνωθεν και εξ ουρανού ευφορία, δηλαδή από τη χορηγία του Πνεύματος, την οποία Εκείνο διανέμει σε κάθε σοφή και αγαθή ψυχή. Διότι ψάλλει κάπου προς τον Θεό, και λέει ο μακάριος Δαβίδ: «Οι δε υιοί των ανθρώπων θα ελπίσουν στη σκέπη των πτερύγων σου. Θα μεθύσουν από την αφθονία του οίκου σου, και θα τους ποτίσεις από τον χείμαρρο της τρυφής σου. Διότι κοντά σου βρίσκεται η πηγή της ζωής». Άξιοι δε μιας τόσο σεπτής και άφθονης χορηγίας θα ήταν οι γνήσιοι και εκείνοι που έζησαν ορθά, και δεν προτίμησαν τίποτε άλλο από την αγάπη προς τον Θεό. Ενώ για την πόρνη λέει ότι θα γίνει άνυδρη και, μάλιστα, θα πεθάνει από τη δίψα. Και αυτό νομίζω πως είναι εκείνο που ειπώθηκε γι' αυτήν μέσω της φωνής άλλων προφητών. Διότι ο ένας έλεγε: «Ιδού έρχονται ημέρες, λέει ο Κύριος, και θα αποστείλω λιμό πάνω στη γη· όχι λιμό άρτου, ούτε δίψα για ύδωρ, αλλά λιμό για την ακοή του λόγου του Κυρίου. Και θα περιτρέχουν από ανατολών έως δυσμών, ζητώντας τον λόγο του Κυρίου, και δεν θα τον βρουν». Ο Ιερεμίας δε πάλι, ομιλώντας εκ μέρους του Θεού λέει: «Με πόνο και μάστιγα θα παιδαγωγηθείς, Ιερουσαλήμ· ας μην αποστραφεί η ψυχή μου από εσένα, για να μην σε καταστήσω άβατη γη, η οποία δεν θα κατοικείται».

«διότι μπορείτε όλοι, ο καθένας με τη σειρά του, να προφητεύετε». Διότι παλαιότερα, εξαιτίας της πολλής κακοτροπίας του Ισραήλ που παραστρατούσε, έλεγε ο Θεός: «Ιδού εγώ φέρνω πείνα στη γη, όχι πείνα για ψωμί, ούτε δίψα για νερό, αλλά πείνα για να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου· και από την ανατολή έως τη δύση θα περιτρέχουν ζητώντας τον λόγο του Κυρίου, και δεν θα τον βρουν». Και προς τον μακάριο Ιεζεκιήλ έλεγε: «Και θα δέσω τη γλώσσα σου και θα γίνεις άλαλος, και δεν θα είσαι γι' αυτούς άνθρωπος που θα τους ελέγχει, διότι είναι οίκος που με πικραίνει». Επειδή όμως, σύμφωνα με τη φωνή του ψαλμωδού: «Θεός είναι ο Κύριος και φανερώθηκε σε εμάς»· διότι έλαμψε σε εμάς ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, συγχωρώντας τα εγκλήματα και απαλλάσσοντας από τις κατηγορίες, και κλείνοντας το στόμα της αμαρτίας· δόθηκε λοιπόν η έκχυση του Αγίου Πνεύματος, καθώς ο Θεός ευφραίνει την ανθρώπινη φύση και τη στεφανώνει με τη δόξα που είχε άνωθεν και από την αρχή, και την επαναφέρει πάλι με αγαθότητα σε εκείνη την κατάσταση που ήταν στην αρχή, όταν ακόμη δεν είχε εισέλθει η αμαρτία.

Και ίσως προς αυτές εδώ τις γυναίκες, που ευαγγελίζονται την ανάσταση, λέει ο προφήτης Ησαΐας εν πνεύματι: «Γυναίκες που έρχεστε από θέαμα, ελάτε· διότι δεν είναι λαός που έχει σύνεση» (εννοώντας προφανώς τους Ιουδαίους)· «γι' αυτό, δεν θα τους σπλαχνιστεί Εκείνος που τους δημιούργησε, και Εκείνος που τους έπλασε δεν θα τους ελεήσει», λέει. <Ιδού έρχονται ημέρες, λέει ο Κύριος, και θα εξαποστείλω πείνα πάνω στη γη, όχι πείνα άρτου ούτε δίψα ύδατος, αλλά πείνα για την ακρόαση του λόγου του Κυρίου. Και θα σαλευθούν τα ύδατα έως τη θάλασσα, και από τον βορρά έως την ανατολή θα περιτρέχουν ζητώντας τον λόγο του Κυρίου, και δεν θα τον βρουν.> Είναι γεγραμμένο: «Κύριε, μέσα στη θλίψη σε θυμηθήκαμε, μέσα σε μικρή θλίψη ήρθε η παιδεία σου σε εμάς». Γνωρίζοντας δε και ο θεσπέσιος Δαβίδ ότι η θλίψη είναι πράγμα άριστο και αληθινά ωφέλιμο, άλλοτε μεν έλεγε «Μέσα στη θλίψη επικαλέστηκα τον Κύριο», και άλλοτε πάλι «Καλό είναι για μένα που με ταπείνωσες, για να μάθω τα δικαιώματά σου». Διότι οι θλίψεις μάς καθιστούν πιο σώφρονες, και μας ανασύρουν από τις παγίδες της ραθυμίας, πείθοντάς μας να αγαπούμε τους τρόπους της επιείκειας, και υποβάλλοντας τον σκληρό και ατίθασο άνθρωπο, σαν από ανάγκη και φόβο, στους ζυγούς της οσιότητας και της υπακοής.

Ή ίσως, οι δίκαιοι θα κληρονομήσουν τις επαγγελίες. Και κατά τον καιρό της κρίσεως δεν θα καταισχυνθούν, όταν οι μεν θα αναστηθούν εις ζωήν, οι δε εις ονειδισμόν και αισχύνην αιώνιον. <Και σε ημέρες λιμού θα χορτασθούν.> (A f. 197, B f 128 b) Και αυτό το κατανοούμε με τον ακόλουθο περίπου τρόπο. Φαίνεται δηλαδή πως ο λόγος υποδηλώνει αινιγματικά ότι, σε καιρό θλίψεως, αυτοί θα έχουν την άνεση της άνωθεν ευημερίας· διότι το «σε ημέρες λιμού να χορταίνουν» σημαίνει κάτι τέτοιο. Πλην όμως, αν κάποιος θα ήθελε να εκλάβει το νόημα του στίχου και με διαφορετικό τρόπο, θα κατανοήσει το εξής: διότι θα διαπιστώσουμε ότι ο Θεός των όλων συνήθως αποστρέφεται τους εραστές της ανομίας, επιφέροντάς τους και λιμό ιερών διδαγμάτων. Έχει λεχθεί, λοιπόν, από αυτόν, όταν οι εξ αίματος Ισραηλίτες είχαν παρεκτραπεί αφόρητα: «Ιδού εγώ επιφέρω λιμό επί της γης, όχι λιμό άρτου, ούτε δίψα ύδατος, αλλά λιμό του να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου.»

Και αυτό ήταν που ειπώθηκε από τον Θεό δια φωνής των προφητών: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα φέρω λιμό επί της γης· όχι λιμό για άρτο, ούτε δίψα για ύδωρ, αλλά λιμό του να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου. Και θα σαλευθούν τα ύδατα, έως τη θάλασσα, και από τον βορρά έως την ανατολή θα περιτρέχουν ζητώντας τον λόγο του Κυρίου, και δεν πρόκειται να τον βρουν». Διότι, ενώ τους ήταν δυνατόν να τον έχουν και μάλιστα με μεγάλη αφθονία, επειδή τον απωθούσαν εντελώς ανόητα, τιμωρούνται πλέον με θεία απόφαση, χάνοντας τα πλέον άριστα από όλα τα πράγματα, και εκείνα με τα οποία ήταν φυσικό να μπορέσουν σχεδόν να καταπλουτίσουν με τα άνωθεν αγαθά. Αλλά σε εκείνους που επέλεξαν να απειθούν και που προσβάλλουν ανόσια τη θεία και αξιοθαύμαστη χάρη, έχει επιβληθεί ο λιμός των θείων διδασκαλιών, και μάλιστα πολύ δικαιολογημένα. Σε εμάς όμως που πιστεύουμε σε αυτόν, ο Εμμανουήλ έγινε άρτος ζωής, «ο Άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· στον οποίο και διά του οποίου, υπερνικώντας το θεομίσητο κράτος της φθοράς και ενδυόμενοι την άνωθεν και εξ ουρανού χάρη, δηλαδή την αφθαρσία, έχουμε προσαχθεί στον Θεό και Πατέρα, λαμπροί και ιεροί.

Έχει γραφτεί, λοιπόν, για τον προπάτορα Αβραάμ: «Και έγινε λιμός πάνω στη γη, και κατέβηκε ο Αβραάμ στην Αίγυπτο για να παροικήσει εκεί, διότι εντάθηκε ο λιμός πάνω στη γη.» Διότι, αφού εγκατέλειψε την προσφιλή του γη που τον γέννησε, μετοίκησε σε μια άλλη, την οποία του υπέδειξε ο Θεός. Είπε δηλαδή: «Έξελθε από τη γη σου και από τη συγγένειά σου, και έλα στη γη που θα σου δείξω.» Καθώς όμως ο λιμός βάραινε και προκαλούσε ζημιά από την οποία ήταν εξαιρετικά δύσκολο να ξεφύγει, αναγκάστηκε, αν και απρόθυμα, να πάει στην Αίγυπτο. Και δεν κατοίκησε μόνιμα, αλλά μάλλον παροίκησε σε αυτήν. ΠΑΛΛ. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; ΚΥΡ. Μας διαμορφώνει μια άριστη θεωρία των πιο αθέατων πραγμάτων. ΠΑΛΛ. Με ποιον τρόπο; ΚΥΡ. Επιτιμώντας την απείθεια των Ιουδαίων, είπε κάπου ο Θεός: «Ιδού, εγώ επιφέρω λιμό πάνω στη γη, όχι λιμό άρτου, ούτε δίψα για νερό, αλλά λιμό του να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου. Και από την ανατολή μέχρι τη δύση θα περιτρέχουν ζητώντας τον λόγο του Κυρίου, και δεν πρόκειται να τον βρουν.»

Γι' αυτό, λέει, «θα αφαιρέσει ο Κύριος από την Ιερουσαλήμ και από την Ιουδαία τον ισχυρό και την ισχυρή», ή, κατά τον Ακύλα, «έρεισμα και ερεισμό», ή, κατά τον Σύμμαχο, «στήριγμα και στηριγμό». Αυτό θα το κατανοήσεις σύμφωνα με τον αποστολικό λόγο, ο οποίος ονόμασε όσους διαπρέπουν στον κατά Θεόν βίο «στύλους και εδραίωμα»· διότι, βεβαίως, και στον προγενέστερο λαό υπήρχαν κάποιοι που αποτελούσαν σαν «εδραιώματα» και «στηρίγματα» όλου του έθνους τους, για τους οποίους ο λόγος απειλεί ότι θα αφαιρεθούν από αυτούς, και έπειτα, όχι «άρτο» ούτε «ύδωρ», αλλά «ισχύ άρτου και ισχύ ύδατος». Και αυτό θα το κατανοήσεις από τα λόγια άλλου προφήτη, ο οποίος είπε: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέει ο Κύριος, και θα αποστείλω λιμό στη γη, όχι λιμό άρτου ούτε δίψα ύδατος, αλλά λιμό του να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου». Υπάρχει, λοιπόν, κάποιος λόγος ως θρεπτικός «άρτος» της ψυχής και παρομοίως λογικό ποτό, από τα οποία, αν και οι Ιουδαίοι νομίζουν ότι έχουν μεταλάβει επειδή ασχολούνται με τις θείες Γραφές και επιδεικνύουν ζήλο στην εκμάθηση και τις επαγγελίες τους, εντούτοις την ισχύ των θρεπτικών λόγων και το θρεπτικό στοιχείο της ζωοποιού πηγής δεν θα μπορούσες να τα βρεις σε αυτούς. Απειλεί επίσης ότι θα αφαιρεθεί από αυτούς «γίγαντας και ισχυρός και άνθρωπος στοχαστής»· τη λέξη «γίγαντα» όμως ούτε το εβραϊκό κείμενο ούτε οι υπόλοιποι μεταφραστές χρησιμοποίησαν.

Εάν όμως κάποιος εκπέσει από αυτό, θα παραδοθεί σε 〈λιμό〉, ‹όχι 〈λιμό〉 άρτου ούτε δίψα ύδατος, αλλά 〈λιμό〉 του να ακούσει τον λόγο του Κυρίου›· ⌞διότι, εάν γίνει παραβάτης του θείου 〈νόμου〉 και αποστάτης του, σκανδαλισμένος από εκείνους που προβάλλουν τους χρησμούς και τις δαιμονικές μαντείες, θα τον διαδεχθεί 〈λιμός〉 πνευματικών τροφών και έκσταση και παροξυσμός⌟ ⌜ώστε να ξεπέσει και σε βλάσφημους λογισμούς, 〈καταρώμενος〉 τον άλλοτε 〈δικό του βασιλιά〉, τον οποίο ονόμαζε και 〈δικό του θεό〉.⌝ Σύμφωνα δε με τους Εβδομήκοντα, εκείνοι που παραδόθηκαν στον προαναφερθέντα 〈λιμό〉, επειδή δεν τρέφουν την ψυχή τους με τη ζωοποιό τροφή του 〈νόμου〉, 〈θα λυπηθούν και θα κακολογήσουν τον άρχοντα και τα πάτρια〉, θεωρώντας ότι δεν περιέχουν τίποτε το σεμνό τα πάτρια, δηλαδή οι εκκλησιαστικοί θεσμοί που μας παραδόθηκαν από τους πατέρες, 〈θα τα κακολογήσουν〉, βλασφημώντας τόσο αυτά όσο και 〈τον άρχοντα〉, δηλαδή τον καθοδηγητή των θεόπνευστων αναγνωσμάτων, τον Λόγο και τον ίδιο τον Χριστό του Θεού, 〈τον άρχοντα〉 του ευαγγελικού 〈νόμου〉. Γι' αυτό θα περιβάλουν την ψυχή τους με 〈σκοτάδι〉, επειδή ακριβώς έγιναν αποστάτες του θείου 〈νόμου〉 και παραδόθηκαν στις έξωθεν απάτες. Και θα καταληφθούν από 〈θλίψη〉 και 〈απορία〉, ώστε, 〈αναβλέποντας ψηλά〉 όλοι 〈προς τον ουρανό και κάτω προς τη γη〉 ατενίζοντας, να μην βλέπουν πλέον φως, αλλά μόνο 〈θλίψη και στενοχώρια〉.

Περιπλανήθηκαν στην έρημο και σε άνυδρο τόπο, δρόμο προς πόλη κατοικίας δεν βρήκαν· πεινώντας και διψώντας, η ψυχή τους εξαντλήθηκε μέσα τους. Εμείς, βέβαια, που πριν από τη θεοσέβεια προς τον Σωτήρα μας περιπλανώμασταν παλαιότερα σε μια άκαρπη, άνυδρη και άγονη ζωή, όταν ήμασταν έθνη χωρίς λογική, παρασυρόμενοι προς τα άφωνα είδωλα, εμείς που δεν είχαμε βρει ποτέ δρόμο προς πόλη κατοικίας· όταν ήμασταν αποξενωμένοι από την πολιτεία του Ισραήλ, μη έχοντας ελπίδα και όντες άθεοι μέσα στον κόσμο· εμείς οι άλλοτε μισητοί, που η ψυχή μας εξαντλούνταν από την πείνα και τη δίψα, εξαιτίας του ότι είχαμε στερηθεί τη λογική και επουράνια τροφή και το πνευματικό ποτό, σύμφωνα με το γραφικό: «Θα εξαποστείλω όχι πείνα για άρτο, ούτε δίψα για ύδωρ, αλλά πείνα για να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου».

Αλλά, εφόσον έχουν προαναγγελθεί τόσα πολλά σχετικά με εκείνον που επρόκειτο να προδώσει τον Σωτήρα και Κύριό μας, καθώς και για όσους τον επιβουλεύτηκαν με άλλους τρόπους, είναι καιρός να εξετάσουμε και τα όσα προφητεύτηκαν ότι πρόκειται να συμβούν σχετικά με το πάθος του. 〈Από τον Αμώς〉. «Ορκίζεται ο Κύριος κατά της υπερηφάνειας του Ιακώβ, ότι δεν πρόκειται να ξεχαστούν στο διηνεκές όλα τα έργα σας, και εξαιτίας αυτών δεν θα ταραχθεί η γη, και δεν θα πενθήσει καθένας που κατοικεί σε αυτήν; Και θα ανέλθει η συντέλεια σαν ποταμός, και θα κατέλθει σαν τον ποταμό της Αιγύπτου. Και θα συμβεί εκείνη την ημέρα, λέγει ο Κύριος, θα δύσει ο ήλιος το μεσημέρι, και το φως θα σκοτεινιάσει πάνω στη γη κατά τη διάρκεια της ημέρας· και θα μετατρέψω τις γιορτές σας σε πένθος, και όλες τις ωδές σας σε θρήνο, και θα τοποθετήσω σάκο (πένθιμο ένδυμα) σε κάθε οσφύ, και θα φέρω φαλάκρα σε κάθε κεφάλι, και θα το καταστήσω σαν πένθος για τον αγαπητό, και εκείνους που είναι μαζί του σαν ημέρα οδύνης. Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα εξαποστείλω λιμό πάνω στη γη, όχι λιμό άρτου ούτε δίψα για ύδωρ, αλλά λιμό για την ακρόαση του λόγου του Κυρίου· και θα σαλευθούν τα ύδατα από θάλασσα σε θάλασσα, και από τον βορρά έως τις ανατολές θα περιτρέχουν αναζητώντας τον λόγο του Κυρίου, αλλά δεν πρόκειται να τον βρουν.»

Αφού, λοιπόν, αυτά εκπληρώθηκαν με αυτόν τον τρόπο, στη συνέχεια προσθέτει: «και θα μεταστρέψω τις εορτές σας σε πένθος, και όλες τις ωδές σας σε θρήνο, και θα βάλω σάκο σε κάθε οσφύ, και σε κάθε κεφάλι φαλάκρωμα, και θα τον κάνω σαν πένθος για αγαπημένο [πρόσωπο], και όσους είναι μαζί του σαν ημέρα οδύνης. Ιδού έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα εξαποστείλω λιμό στη γη, όχι λιμό άρτου ούτε δίψα ύδατος, αλλά λιμό τού να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου», και τα εξής. Όλα αυτά, τα οποία προφητεύτηκαν ότι θα συμβούν εξαιτίας της υπερηφάνειάς τους εναντίον του Χριστού, απέδειξαν ξεκάθαρη την έκβαση της προρρήσεως μετά την επιβουλή τους εναντίον του Σωτήρα μας. Διότι όχι νωρίτερα, αλλά από τότε και μέχρι σήμερα μετέστρεψε ο Θεός «τις εορτές τους σε πένθος και τις ωδές τους σε θρήνο», αποστερώντας τους από την ξακουστή μητρόπολη, και κατεδαφίζοντας το σεπτό αγίασμα που βρισκόταν σε αυτήν κατά τη διάρκεια της ηγεμονίας των Ρωμαίων αυτοκρατόρων Τίτου και Ουεσπασιανού, έτσι ώστε να μην μπορούν, ακόμη κι αν έρχονταν σε αυτήν, να επιτελούν τις εορτές και τις πανηγύρεις που όριζε ο νόμος. Τι χρειάζεται να πούμε για το πώς ο λιμός «τού να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου» τους έπληξε όλους, επειδή έδιωξαν μακριά τους τον Λόγο του Θεού, αρνούμενοι αυτόν ομόφωνα και έχοντας πλέον απορριφθεί από αυτόν; 〈Από τον Ζαχαρία〉. «Και θα παραστεί ο Κύριος ο Θεός μου, και όλοι οι άγιοι μαζί του».

Διότι εσείς τρέφετε μεν σωματικά δήμους και πόλεις, στον βαθμό που εκτείνεται η φιλανθρωπία σας· τρέφετε όμως πνευματικά όχι τον τάδε λαό, ούτε τη μία ή την άλλη πόλη που περιορίζεται από στενά σύνορα, έστω κι αν διαθέτουν λαμπρό φρόνημα, αλλά σχεδόν ολόκληρη την οικουμένη. Και θεραπεύετε όχι λιμό άρτου, ούτε δίψα ύδατος, για τα οποία και το να λιμοκτονεί κανείς δεν είναι κάτι το φοβερό, και το να μη λιμοκτονεί είναι εύκολο· αλλά τον λιμό της ακροάσεως του λόγου του Κυρίου, τον οποίο και το να υφίσταται κανείς είναι αξιοθρήνητο, και το να τον θεραπεύει σήμερα είναι δυσχερέστατο· επειδή πλήθυνε η ανομία και βρίσκω λίγους τους γνήσιους θεραπευτές του.

Αυτά προσφέρονταν μαζί με την τροφή του λόγου και την τελειότερη ευεργεσία και διανομή, την όντως ουράνια και υψηλή· εφόσον ο λόγος είναι ο άρτος των Αγγέλων, με τον οποίο τρέφονται και ποτίζονται οι ψυχές που πεινούν για τον Θεό και αναζητούν τροφή η οποία δεν φθείρεται ούτε παρέρχεται, αλλά παραμένει παντοτινά. Αυτής της τροφής σιτοδότης υπήρξε εκείνος, και μάλιστα εξαιρετικά πλούσιος, αυτός που ήταν ο πιο φτωχός και άπορος από όσους γνωρίζουμε, θεραπεύοντας όχι την πείνα για άρτο, ούτε τη δίψα για νερό, αλλά τον πόθο για τον λόγο τον αληθινά ζωοποιό και θρεπτικό, ο οποίος οδηγεί στην αύξηση της πνευματικής ηλικίας εκείνον που τρέφεται ορθά.

Κεφάλαιο ΙΘ'. Προς εκείνους που ισχυρίζονται ότι η απόλαυση των προσδοκώμενων αγαθών θα συνίσταται πάλι σε βρώση και πόση, επειδή έχει γραφεί ότι εξαρχής στον παράδεισο ο άνθρωπος ζούσε με αυτά. Αλλά ίσως κάποιος ισχυριστεί ότι ο άνθρωπος δεν πρόκειται να επανέλθει στο ίδιο είδος ζωής, εάν βέβαια προηγουμένως ζούσαμε με το να τρώμε, ενώ μελλοντικά θα απαλλαγούμε από μια τέτοια λειτουργία. Εγώ όμως, ακούγοντας την Αγία Γραφή, δεν κατανοώ μόνο τη σωματική βρώση, ούτε την ευφροσύνη που επιτυγχάνεται μέσω της σάρκας, αλλά γνωρίζω και κάποια άλλη τροφή, η οποία έχει κάποια αναλογία με εκείνη του σώματος, και της οποίας η απόλαυση αφορά αποκλειστικά την ψυχή. «Φάγετε από τους άρτους μου», προτρέπει η Σοφία όσους πεινούν· και ο Κύριος μακαρίζει εκείνους που πεινούν για μια τέτοια τροφή. «Και εάν κάποιος διψά, λέει, ας έλθει προς εμένα και ας πίνει». Και ο μέγας Ησαΐας προτρέπει εκείνους που δύνανται να αντιληφθούν το μεγαλείο του: «Πιείτε ευφροσύνη». Υπάρχει δε και μία προφητική απειλή εναντίον όσων είναι άξιοι τιμωρίας, ότι θα τιμωρηθούν με πείνα· η πείνα όμως αυτή δεν είναι κάποια έλλειψη άρτου και ύδατος, αλλά απουσία του λόγου. Διότι δεν κάνει λόγο για πείνα άρτου, ούτε για δίψα ύδατος, αλλά για πείνα του να ακούσουν τους λόγους του Κυρίου.

ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΔΙΑΣΩΘΕΝΤΑ ΑΣΩΤΟ. «Θα υπάρξει κάποτε λιμός», είπε ο προφήτης θρηνώντας για την Ιερουσαλήμ, «όχι λιμός άρτου και ύδατος, αλλά λιμός του να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου». Λιμός δε είναι ταυτόχρονα η στέρηση και η όρεξη για την αναγκαία τροφή.

«και έκραξαν» Διότι νύχτα και μέρα φώναζαν προς τον Θεό (Κύριο), θέλοντας να επιτύχουν τη χάρη. «και εκ των αναγκών» Και αυτούς μεν είναι φανερό· έσωσε όμως και τα έθνη από τους δαίμονες, επειδή κρατούνταν σε μεγάλη ανάγκη. «και οδήγησε» Στην οδό (προς την οδό) του Ευαγγελίου, η οποία είναι η πίστη· στην επουράνια πόλη, όπου κατοικούν όλοι οι άγιοι. Και αυτή είναι η πίστη. «ας εξομολογηθούν» Διότι δεν παύουν να εξομολογούνται στον Θεό όσοι ελεήθηκαν από αυτόν. Επειδή αυτοί και θαυμάζουν και δοξάζουν τα ελέη του Θεού. «και τα θαυμάσια» Διότι αυτοί που αξιώθηκαν τη χάρη διηγούνται τα θαυμάσια σε όσους δεν έχουν ακόμη αξιωθεί τη χάρη. «επειδή χόρτασε» Διότι τις ψυχές που είχαν αδειάσει από τη χάρη και έλιωναν από την πείνα να ακούσουν τον λόγο (τους λόγους) του Κυρίου, αυτές, αφού τις αναγέννησε (υπενθύμισε) με τη χάρη, τις γέμισε, χορταίνοντάς τες με το ίδιο του το Σώμα και το Αίμα. «αυτούς που κάθονται» Επειδή, σαν να βρίσκονταν σε σκοτάδι και θάνατο, κατέχονταν από την πλάνη των ειδώλων, μην μπορώντας καθόλου να σηκώσουν κεφάλι (να ανανήψουν), αλλά, όταν ήρθε η χάρη, φωτίστηκαν, όπως είναι γραμμένο: σε αυτούς που κάθονταν σε σκοτάδι και σκιά θανάτου ανέτειλε μέγα φως. «τους αλυσοδεμένους» Διότι τα έθνη ήταν φτωχά σε γνώση του Θεού, καθώς πιο δυνατή και από το σίδερο είναι η άγνοια και η λήθη, η οποία τα συγκρατούσε· όμως αυτοί λύθηκαν, αφού ελεήθηκαν με την επιφάνεια του Χριστού.

Ποιας επιτίμησης; Αυτής εναντίον των Ιουδαίων. Διότι αυτό το αποδεικνύει άλλος προφήτης: «Και θα δώσω σε αυτούς όχι πείνα για ψωμί, ούτε δίψα για νερό, αλλά πείνα για να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου». Επειδή, όταν ο Θεός οργιστεί, τα ύδατα των προφητών θα σπανίσουν· διότι δεν κατέχουν την παροχή από τον εαυτό τους. Και «φωνή βροντής» ονομάζει τη φωνή του Ευαγγελίου, την οποία δεν αποφεύγουν, αλλά δειλιάζουν μπροστά της τα ύδατα των προφητών, εξαιτίας της ανωτερότητας της γνώσης που υπάρχει σε αυτήν. «Ανεβαίνουν σε όρη.» Διότι οι προφήτες ανεβαίνουν μέσω της θεολογίας, ενώ κατεβαίνουν προσαρμοζόμενοι στη δεκτικότητα εκείνων που ακούνε· αλλά και τα δύο γίνονται για τη σωτηρία των ανθρώπων. Διότι αυτόν τον τόπο εθεμελίωσε ο Θεός για την προφητεία. «Αυτός που εξαποστέλλει πηγές μέσα σε φάραγγες.» Όχι μόνο, λέει, στους προφήτες, οι οποίοι είναι όρη, αλλά και στους ταπεινούς ανθρώπους, οι οποίοι εύλογα ονομάζονται φάραγγες, έδωσε ο Θεός χάρη διδασκαλίας. Όπως λοιπόν το πλήθος των υδάτων προέρχεται από το πλήθος των ορέων, έτσι και το πλήθος της γνώσης δεν συλλέγεται από έναν προφήτη, αλλά από ολόκληρο το σύνολο των προφητών. «Θα ποτίσουν όλα τα θηρία του δάσους.» Θηρία του δάσους ονομάζονται οι δαίμονες· και θηρία του αγρού, δηλαδή του κόσμου, αποκαλεί τους αμαρτωλούς. Επειδή, όπως τα θηρία του αγρού μπορούν να γίνουν ήμερα, έτσι και οι αμαρτωλοί μπορούν να μεταστραφούν· γι' αυτό και ποτίζονται με τα προφητικά ύδατα.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΣΤ΄. «Αλληλούια.» Παρόμοια με τους προηγούμενους έχει επιγραφεί και αυτός· διότι ασχολείται με το ίδιο θέμα, εξιστορώντας εν μέρει τα θαύματα που έγιναν στους Ιουδαίους. «Πεινώντας και διψώντας.» Διότι, όταν η ψυχή πεινάσει και διψάσει να ακούσει τον λόγο του Θεού, μη έχοντας διδασκαλία, αναγκαστικά εξασθενεί και φθίνει· επειδή τροφή της ψυχής είναι ο άρτος της θεογνωσίας. «Ας εξομολογηθούν στον Κύριο.» Ονόμασε τα έργα Του ελέη και θαυμάσια του Θεού.

Εργάζεσαι, για να θρέψεις το σώμα; Άκουσε, λοιπόν, για να θρέψεις και την ψυχή. Εκεί υπάρχει κόπος, εδώ ευκολία· εκεί ιδρώτας, εδώ ωφέλεια. Τρέφεται το σώμα, τρέφεται και η ψυχή. Διότι δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Πεινά το σώμα, πεινά και η ψυχή· «διότι θα τους δώσω όχι πείνα για άρτο, ούτε δίψα για νερό, αλλά πείνα για να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου». Μην επιφέρεις οικειοθελώς στον εαυτό σου τη θεόσταλτη τιμωρία· μην λιμοκτονείς ενώ το τραπέζι είναι παρατεθειμένο μπροστά σου. Και αυτά τα λέω για εκείνους που απουσιάζουν. Διότι, ακόμη κι αν γεμίσει η εκκλησία, εγώ δεν έχω κορεσμό· και αν λείψει έστω και ένα πρόβατο, λυπάμαι και οδυνώμαι, μιμούμενος εκείνον τον ποιμένα, ο οποίος άφησε τα ενενήντα εννέα πρόβατα και πορεύθηκε προς αναζήτηση του πλανημένου. Σύναξη τελείται την Κυριακή· για τον λόγο αυτόν υπάρχει αργία των σωματικών, προκειμένου να επιτελεστεί εργασία των νοερών.

Διότι δεν είναι το ίδιο το να υπομένουν όλοι μαζί τη συμφορά, με το να βρίσκονται όλοι σε αφθονία και οι φτωχότεροι να λιμοκτονούν. Τότε υπήρχε μόνο πείνα, και αυτοί που έδωσαν ήταν φτωχοί (διότι λέει: «ανάλογα με την ευπορία που είχε ο καθένας τους»)· τώρα όμως ο λιμός είναι διπλός, όπως ακριβώς και η αφθονία είναι διπλή, λιμός βαρύς, λιμός όχι του να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου, αλλά του να τραφούν μέσω της ελεημοσύνης. Τότε και οι φτωχοί στην Ιουδαία απόλαυσαν την παρηγοριά, και εκείνοι στην Αντιόχεια που έδωσαν τα χρήματα, και μάλιστα αυτοί οι τελευταίοι περισσότερο από τους πρώτους· τώρα όμως και εμείς και οι φτωχοί βρισκόμαστε σε λιμό· εκείνοι μεν επειδή στερούνται την αναγκαία τροφή, εμείς δε επειδή έχουμε σπάνη από το έλεος του Θεού. Από αυτήν την τροφή όμως, τίποτα δεν θα μπορούσε να είναι πιο αναγκαίο. Δεν υπάρχει περίπτωση να υποστεί κανείς τα δεινά του κορεσμού· ούτε είναι δυνατόν το περίσσευμα αυτής της τροφής να καταλήξει στον αφεδρώνα. Τίποτα δεν είναι πιο ωραίο, τίποτα πιο υγιεινό από μια ψυχή που τρέφεται με αυτόν τον τρόπο· στέκεται ανώτερη από κάθε ασθένεια, από κάθε λιμό, από κάθε ανωμαλία και δυσκρασία· κανείς δεν θα μπορέσει να την κυριεύσει· αλλά όπως ακριβώς ένα αδαμάντινο σώμα δεν μπορεί να το πλήξει το σίδερο, ούτε κανένα άλλο υλικό, έτσι και την ψυχή που έχει συγκροτηθεί από την ελεημοσύνη, απολύτως τίποτα δεν θα μπορέσει να την κυριεύσει. Διότι τι, πες μου, θα την καθυποτάξει ποτέ; Η φτώχεια; Δεν είναι δυνατόν· διότι είναι αποταμιευμένη στα βασιλικά ταμεία. Ή μήπως ο ληστής και ο διαρρήκτης; Όμως, εκείνους τους τοίχους κανείς δεν είναι ικανός να τους διαρρήξει. Ή μήπως το σκουλήκι; Αλλά και από αυτήν τη φθορά είναι ανώτερος αυτός ο θησαυρός.

Και αυτό που ο Δεσπότης των όλων, ως δείγμα μέγιστης αγανάκτησης, απείλησε κάποτε τον λαό των Ιουδαίων, λέγοντας, «Θα σας δώσω όχι πείνα για άρτο, ούτε δίψα για ύδωρ, αλλά πείνα για το να ακούσετε τον λόγο του Κυρίου», διδάσκοντάς μας ότι εκείνη μεν η πείνα μπορεί να καταπονήσει το σώμα, αυτή όμως η πείνα πλήττει την ίδια την ψυχή· αυτό ακριβώς τώρα, το οποίο τότε ο Δεσπότης απείλησε να επιφέρει σε εκείνους ως τιμωρία, εμείς το επισύρουμε εκουσίως στους εαυτούς μας, και μάλιστα ενώ ο Θεός έχει επιδείξει τόση μέριμνα για εμάς, και έχει οικονομήσει ώστε, μαζί με την ανάγνωση των Γραφών, να έχουμε και τη νουθεσία των διδασκάλων.

Ονομάζει δε «γάλα» τον ταπεινό λόγο, επειδή αρμόζει στους πιο απλοϊκούς· αυτό όμως είναι ακατάλληλο για τους τελειοτέρους, και είναι βλαβερό το να χρονοτριβούν σε αυτά. Ώστε, δεν έπρεπε να εισάγονται τώρα τα του Νόμου, ούτε να γίνεται η σύγκριση με βάση αυτά, ότι δηλαδή είναι αρχιερέας, και ότι προσέφερε θυσία, και ότι δεήθηκε με κραυγή και ικεσία. Δες, λοιπόν, πώς αυτά σε εμάς προκαλούν δυσφορία· αλλά εκείνους τότε τους έτρεφαν, χωρίς να τους προκαλούν καμία δυσφορία. Άρα, λοιπόν, αληθινή τροφή είναι τα λόγια του Θεού, τα οποία τρέφουν την ψυχή. Και το ότι ο λόγος είναι τροφή, είναι φανερό από το εξής: Διότι θα στείλω σε αυτούς, λέει, όχι πείνα για ψωμί, ούτε δίψα για νερό, αλλά πείνα για να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου.

Με τον υετό, λοιπόν, εννοεί τη διδασκαλία· και αυτό που έλεγε πιο πάνω, «Ενώ οφείλατε να είστε δάσκαλοι λόγω του χρόνου», αυτό λέει και εδώ. Και σε πολλά σημεία η Γραφή ονομάζει τη διδασκαλία υετό· «Διότι θα δώσω εντολή», λέει, «στις νεφέλες να μη ρίξουν σε αυτόν υετό», ομιλώντας για τον αμπελώνα· πράγμα που αλλού το ονομάζει πείνα άρτου και δίψα ύδατος. Και πάλι: «Ο ποταμός του Θεού γέμισε από ύδατα». «Διότι η γη», λέει, «που ήπιε τον υετό, ο οποίος πολλές φορές πέφτει πάνω της». Εδώ δηλώνει ότι και δέχθηκαν και αφομοίωσαν τον λόγο, και πολλές φορές τον άκουσαν, και ούτε έτσι ωφελήθηκαν. Διότι, αν δεν είχες δεχθεί καλλιέργεια, λέει, αν δεν είχες απολαύσει τους υετούς, το κακό δεν θα ήταν τόσο μεγάλο· «Διότι αν δεν είχα έλθει», λέει, «και δεν τους είχα μιλήσει, δεν θα είχαν αμαρτία»· εάν όμως πολλές φορές ήπιες και δέχθηκες, για ποιον λόγο, αντί για καρπούς, έβγαλες άλλα;

ΣΤ΄. Δεν ακούτε τον Παύλο που λέει ότι «όλα αυτά γράφτηκαν για τη δική μας νουθεσία»; Εσύ όμως, αν πρέπει να πιάσεις στα χέρια σου το Ευαγγέλιο, δεν θα επέλεγες να το κάνεις με άπλυτα χέρια· αυτά όμως που περιέχονται μέσα σε αυτό δεν θεωρείς ότι είναι απολύτως αναγκαία; Γι' αυτόν τον λόγο όλα έχουν γίνει άνω κάτω. Διότι, αν θέλεις να μάθεις πόσο μεγάλο είναι το κέρδος από τις Γραφές, εξέτασε τον εαυτό σου, τι άνθρωπος γίνεσαι όταν ακούς ψαλμούς, και τι όταν ακούς σατανικά τραγούδια· και ποια είναι η διάθεσή σου όταν βρίσκεσαι στην εκκλησία, και ποια όταν κάθεσαι στο θέατρο· και θα δεις τη μεγάλη διαφορά ανάμεσα στη μία και στην άλλη κατάσταση της ψυχής, αν και πρόκειται για την ίδια ψυχή. Γι' αυτό έλεγε ο Παύλος: «Φθείρουν τα χρηστά ήθη οι κακές συναναστροφές». Γι' αυτό έχουμε ανάγκη από τις συνεχείς επωδούς του Πνεύματος. Διότι αυτό ακριβώς είναι το στοιχείο με το οποίο πλεονεκτούμε έναντι των άλογων ζώων, αφού ως προς τα υπόλοιπα υστερούμε κατά πολύ απέναντί τους. Αυτό είναι η τροφή της ψυχής, αυτό είναι το στολίδι, αυτό είναι η ασφάλειά της· όπως ακριβώς, λοιπόν, το να μην ακούει κανείς είναι λιμός και φθορά. Διότι λέει: «Θα στείλω σε αυτούς όχι λιμό άρτου, ούτε δίψα ύδατος, αλλά λιμό τού να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου». Τι θα μπορούσε, επομένως, να είναι πιο άθλιο, όταν εκείνο που ο Θεός απειλεί ως τιμωρία, αυτό το κακό εσύ οικειοθελώς να το επισύρεις στο ίδιο σου το κεφάλι, επιφέροντας φοβερό λιμό στην ψυχή και καθιστώντας την πιο αδύναμη από όλα; Διότι αυτή έχει από τη φύση της την ιδιότητα από τους λόγους και να φθείρεται και να σώζεται.

Διότι δεν θα μιλούσε για υλικούς άρτους εκείνος που γνώριζε ότι τα παιδιά του πατριάρχη Ιακώβ κατέβηκαν στην Αίγυπτο για ψωμί, αλλά μιλάει για την πνευματική τροφή, μέσω της οποίας τελειοποιείται ο εσωτερικός άνθρωπος. Ας μην έλθει και σε εμάς η νηστεία με την οποία απειλήθηκαν οι Ιουδαίοι· «Διότι, ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα επιφέρω σε αυτή τη γη λιμό, όχι λιμό άρτου, ούτε δίψα ύδατος, αλλά λιμό του να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου»· τον οποίο λιμό γι' αυτόν τον λόγο επέφερε ο δίκαιος Κριτής, επειδή έβλεπε τον μεν νου τους να λιμοκτονεί λόγω της ατροφίας από τα διδάγματα της αλήθειας, ενώ τον εξωτερικό τους άνθρωπο να υπερπαχαίνει και να δίδεται ολοκληρωτικά στη σάρκα. Όλες λοιπόν τις επόμενες ημέρες το Άγιο Πνεύμα θα σας παραθέσει συμπόσιο με πρωινές και εσπερινές ευφροσύνες. Κανείς ας μην απουσιάσει εκούσια από την πνευματική ευωχία, αλλά όλοι ας συμμετάσχουμε σε αυτά τα νηφάλια εδέσματα. Ας ησυχάσει επιτέλους και η οικία από τους αμέτρητους θορύβους, από τον καπνό και την κνίσα, και από εκείνους που τρέχουν πάνω κάτω, υπηρετώντας την κοιλιά σαν να είναι κάποια αμείλικτη δέσποινα.

Πάλι το λέω: μέσα από την αιχμαλωσία έγιναν καλύτεροι. Έκτοτε, αυτοί που προηγουμένως δυσανασχετούσαν, και αφενός εγκατέλειπαν τον ναό και την ακρόαση των θείων λογίων, αφετέρου παραδίδονταν σε όρη, σε φαράγγια και σε λόφους, επιδεικνύοντας πολλή ασέβεια, τώρα στήριξαν την επιθυμία τους σε εκείνη τη λατρεία, και αναθερμαίνονται με την ίδια της την υπόσχεση, και ανορθώνονται, και στέκονται σταθεροί, και αγάλλονται στη διάνοιά τους. Διότι, επειδή βρέθηκαν σε κατάσταση πείνας και δίψας, όχι πείνας για άρτο ούτε δίψας για νερό, αλλά δίψας για να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου, έχοντας παιδευτεί με αυτή την τιμωρία, αναζητούν με μεγαλύτερη επιθυμία εκείνα από τα οποία προηγουμένως είχαν εκπέσει. Έτσι, αγκάλιαζαν ακόμη και αυτό το ίδιο το έδαφος, λέγοντας: «Ευαρεστήθηκαν οι δούλοι σου στους λίθους της, και το χώμα της θα σπλαχνιστούν»· και πάλι: «Πότε θα έρθω και θα εμφανιστώ στο πρόσωπο του Θεού;»· και πάλι: «Θα σε θυμηθώ από τη γη του Ιορδάνη και του Ερμών, από το μικρό όρος»· και πάλι: «Αυτά θυμήθηκα, και ξεχείλισε μέσα μου η ψυχή μου». Τι θυμήθηκες, πες μου; «Ότι θα διαβώ μέσα από τόπο θαυμαστής σκηνής έως τον οίκο του Θεού». Δηλαδή ότι: Συμμετείχα στις χορείες, στις πανηγύρεις, σε εκείνη τη λατρεία. «Στέκονταν τα πόδια μας στις αυλές σου, Ιερουσαλήμ». Κάποιος άλλος λέει: «Ευφράνθηκα όταν μου είπαν: Ήρθαμε στον οίκο του Κυρίου. Στάθηκαν τα πόδια μας στις αυλές σου, Ιερουσαλήμ». Είδες το μέγεθος της αγαλλιάσεως;

Διότι θα στείλω σε αυτούς, λέει, όχι πείνα για άρτο, ούτε δίψα για ύδωρ, αλλά πείνα για να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου. Και εδώ, λοιπόν, όπως ακριβώς και στους αισθητούς πολέμους, είναι αναγκαία η άνωθεν συνδρομή. Διότι δεν σώζεται, λέει, ο βασιλιάς χάρη στη μεγάλη του δύναμη, και ο γίγαντας δεν θα σωθεί με το πλήθος της ισχύος του. Απατηλή είναι η ελπίδα σωτηρίας που στηρίζεται στο άλογο, και με το πλήθος της δύναμής του δεν πρόκειται να διασώσει. Έτσι, λοιπόν, πολλοί έτρεπαν σε φυγή τους εχθρούς, εφόσον πρώτα είχαν προηγηθεί προσευχές, οι οποίες και κατέβαλαν τις εχθρικές φάλαγγες.

Διότι για τον λόγο αυτόν η θάλασσα, μολονότι με τα κύματά της μιμείται τις κορυφές των ορέων, δεν θα κατακλύσει την ήπειρο, αλλά, όπως ακριβώς εμείς πτοούμαστε από τη βροντή, έτσι και εκείνη φοβάται το τεθειμένο όριο. Το δε «επί των ορέων στήσονται ύδατα» λέγεται αντί του «στάθηκαν σαν όρος»· και το «αναβαίνουσιν όρη» αντί του «σαν όρη». Νομίζω ότι με αυτό υποδηλώνει τις νεφέλες που βρίσκονται πάνω από τις κορυφές των ορέων. Διότι σε αυτούς κυρίως τους τόπους συχνάζουν οι νεφέλες, ώστε να μη σκοτεινιάζουν συνεχώς οι κατοικημένες περιοχές. Οι οποίες, λέγει, όποτε Εσύ το θελήσεις, αναλαμβάνουν όλες τον οικείο τους χώρο, διαλύονται, και γίνονται σαν λεπτό πέπλο. Κατά μία άλλη δε έννοια, ονομάζει «όρη» τους προφήτες λόγω του ύψους της θεωρίας τους. Σε αυτούς στέκονται ύδατα, με τα οποία ποτίζονται όσοι διψούν για το ύδωρ της διδασκαλίας. Και για ποια επιτίμηση κάνει λόγο; Για εκείνην κατά των Ιουδαίων. Διότι τούτο το φανερώνει ένας άλλος προφήτης, λέγοντας: «Και θα στείλω σε αυτούς όχι πείνα για άρτο, ούτε δίψα για ύδωρ, αλλά πείνα για το να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου». Επειδή, όταν ο Θεός οργιστεί, σπανίζουν τα ύδατα των προφητών, εφόσον δεν κατέχουν την παροχή από τον εαυτό τους. Ως «φωνή βροντής» δε, εννόησε τη φωνή του Ευαγγελίου, την οποία δεν αποφεύγουν, αλλά ενώπιόν της δειλιάζουν τα ύδατα των προφητών, εξαιτίας της υπεροχής τής γνώσης που υπάρχει σε αυτό.