Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΚΟΛΟΣΣΑΕΙΣ 1:15

Αυτός, λοιπόν, μας έκανε γνωστή και τη σημασία του ονόματος του Χριστού, λέγοντας ότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού· αλλά και τον ονόμασε ειρήνη και φως απρόσιτο, μέσα στο οποίο κατοικεί ο Θεός, αγιασμό και απολύτρωση, μέγα αρχιερέα και πάσχα, ιλαστήριο των ψυχών, απαύγασμα της δόξας, χαρακτήρα της υποστάσεως και δημιουργό των αιώνων, πνευματική τροφή και πόμα, πέτρα και ύδωρ, θεμέλιο της πίστεως και κεφαλή γωνίας, εικόνα του αόρατου Θεού και μέγα Θεό, κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας και πρωτότοκο της νέας κτίσεως, απαρχή των κεκοιμημένων, πρωτότοκο εκ των νεκρών και πρωτότοκο ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, μεσίτη μεταξύ Θεού και ανθρώπων και Μονογενή Υιό στεφανωμένο με δόξα και τιμή, Κύριο της δόξας και αρχή των όντων, λέγοντας γι' αυτόν τα εξής: «Ο οποίος είναι αρχή», και επιπλέον βασιλιά της δικαιοσύνης και βασιλιά της ειρήνης και βασιλιά των πάντων, του οποίου η ισχύς της βασιλείας είναι απεριόριστη, και πολλά άλλα παρόμοια, των οποίων το πλήθος δεν είναι εύκολο να απαριθμηθεί. Όλα αυτά, όταν συντεθούν μεταξύ τους, εφόσον η έννοια της κάθε προσωνυμίας συνεισφέρει το δικό της μερίδιο για την ανάδειξη του σημαινομένου, δημιουργούν μέσα μας μια σαφή αντίληψη της σημασίας του ονόματος του Χριστού, φανερώνοντάς μας τόσον από την ανέκφραστη μεγαλειότητά Του, όσον η ψυχή μας είναι ικανή να κατανοήσει.

Ονομάζοντας δε ο Παύλος τον Χριστό εικόνα του αόρατου Θεού, τον Θεό επί πάντων και μέγα Θεό (διότι και με αυτές τις εκφράσεις ανακηρύσσει το μεγαλείο του αληθινού Δεσπότη, λέγοντας: «Του μεγάλου Θεού και σωτήρος ημών Ιησού Χριστού» και «Εξ ων ο Χριστός το κατά σάρκα, ο ων επί πάντων Θεός ευλογητός εις τους αιώνας»)· λέγοντας λοιπόν αυτά, μάς διδάσκει μέσω των λεγομένων το εξής: ότι Αυτός που πάντοτε είναι αυτό που είναι (και είναι εκείνο, το οποίο μόνος Αυτός που υπάρχει γνωρίζει, ενώ υπερβαίνει πάντοτε εξίσου την ανθρώπινη κατάληψη, έστω και αν αυτός που φρονεί τα άνω Τον προσεγγίζει διαρκώς μέσω της πνευματικής προκοπής)· αυτός λοιπόν, που βρίσκεται επέκεινα κάθε γνώσης και κατάληψης, ο άφραστος και ανεκλάλητος και ανεκδιήγητος, προκειμένου να σε καταστήσει και πάλι εικόνα του Θεού, έγινε και ο ίδιος από φιλανθρωπία εικόνα του αόρατου Θεού, ώστε με τη δική Του μορφή, την οποία ανέλαβε, να μορφωθεί μέσα σου, και εσύ πάλι μέσω Αυτού να συσχηματιστείς προς τον χαρακτήρα του αρχέτυπου κάλλους, για να γίνεις αυτό που ήσουν εξαρχής. Επομένως, εάν πρόκειται να γίνουμε και εμείς εικόνα του αόρατου Θεού, αρμόζει η μορφή της ζωής μας να διαπλάθεται σύμφωνα με το πρότυπο του βίου που έχει τεθεί ενώπιόν μας. Και ποιο είναι αυτό; Το ενώ ζούμε εν σαρκί, να μη ζούμε κατά σάρκα.

Αλλά βέβαια, έχει αναφερθεί από τη Γραφή για τον Λόγο που υπήρχε εν αρχή, ότι είναι «μονογενής Θεός», και πάλι από τον Παύλο ότι είναι «πρωτότοκος πάσης κτίσεως». Επομένως, αρμόζει να επιμερίσουμε τις έννοιες με το κριτήριο της αλήθειας, διακρίνοντας με ακρίβεια καθένα από αυτά τα ονόματα· ώστε μονογενής μεν να είναι ο προαιώνιος Λόγος, πρωτότοκος δε όλης της κτίσης που δημιουργήθηκε έπειτα εν Χριστώ να καταστεί ο Λόγος που έγινε σάρκα. Και όποια έννοια σχηματίζεται μέσα μας όταν μαθαίνουμε ότι αυτός είναι πρωτότοκος εκ των νεκρών και πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, αυτήν κατ' ακολουθίαν ας νοήσουμε και για την ιδιότητα του πρωτοτόκου της κτίσεως. Επομένως, γίνεται πρωτότοκος εκ των νεκρών αφού έγινε η απαρχή των κεκοιμημένων, για να διανοίξει τον δρόμο της ανάστασης σε κάθε σάρκα· και, επειδή επρόκειτο μέσω της άνωθεν γέννησης δι' ύδατος και Πνεύματος να καταστήσει εμάς υιούς της ημέρας και υιούς του φωτός, εμάς που προηγουμένως ήμασταν εκ φύσεως τέκνα οργής, ο ίδιος πρωτοστατεί σε αυτήν τη γέννηση στα ρείθρα του Ιορδάνη, ελκύοντας τη χάρη του Πνεύματος πάνω στην απαρχή της φύσης μας, έτσι ώστε όλοι όσοι γεννιούνται στη ζωή από την πνευματική αναγέννηση να ονομαστούν αδελφοί εκείνου που γεννήθηκε πρώτος μέσω του ύδατος και του Πνεύματος. Κατά τον ίδιο τρόπο, κατανοώντας τον ως πρωτότοκο και της κτίσης που έγινε εν Χριστώ, δεν βρισκόμαστε εκτός της ευσεβούς αντιλήψεως.

Θυμάμαι δε ότι υποσχέθηκα προηγουμένως να σας δείξω, σαν μέσα από κάτοπτρο, την εικόνα αυτών που αφορούν τον Πατέρα και τον Υιό, επειδή τα της θείας φύσεως δεν υπόκεινται στον ανθρώπινο λόγο. Διότι και ο ίδιος ο Θεός δεν μας μίλησε σύμφωνα με την ιδιαίτερη δύναμη του μεγαλείου Του, αλλά προσαρμόζει τη φωνή Του στις ανθρώπινες ακοές, ώστε να είμαστε ικανοί να υποδεχθούμε με την ακοή μας τη θεία φωνή. Επειδή βεβαίως και το δυσβάστακτο και απερίληπτο μεγαλείο Του το προσαρμόζει στην όραση των ανθρώπων και, αν και Θεός, εμφανίστηκε ως άνθρωπος· διότι εκένωσε τον εαυτό Του λαμβάνοντας μορφή δούλου, ώστε να μπορέσουμε εμείς οι άνθρωποι να θεαστούμε τον Θεό. Όπως λοιπόν έχουμε πεισθεί ότι, ενώ δεν ήταν άνθρωπος, εμφανίστηκε μεν ως άνθρωπος, κατά φύση δε ήταν και είναι Θεός, έχοντας περιγράψει σε σώμα το απερίληπτο μεγαλείο Του και έχοντας φανερώσει σε εμάς, μέσω του εαυτού Του σαν μέσα από κάτοπτρο, ολόκληρο το μεγαλείο του Θεού, ώστε, χρησιμοποιώντας Αυτόν σαν δίοπτρα, να γίνουμε θεατές και του Πατέρα —διότι, όντας εικόνα του αόρατου Θεού κατά τον Απόστολο, είπε: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»— έτσι και μέσα από όσα έχουν ειπωθεί στις Γραφές σύμφωνα με το μέτρο της ακοής μας, τα οποία συχνά δεν αρμόζουν στη θεότητα εξαιτίας της αδυναμίας του λόγου, Τον θεωρούμε νοερά αναλόγως με τη διάνοιά μας. Διότι, όπως ακριβώς ο Θεός φάνηκε σε εμάς περιγεγραμμένος σε σώμα για χάρη της όρασής μας, έτσι και ο λόγος κηρύχθηκε μικρότερος από όσο αρμόζει στον Θεό, για χάρη της ακοής μας.

Είναι αρκετά και αυτά μόνο για να αποδείξουν ότι φρονείς εσφαλμένα. Γνώριζε, λοιπόν, ότι και εσύ έχεις την ατυχία να συμμερίζεσαι την αρειανική πίστη του Αχιλλίου. Γιατί άραγε, εγκαταλείποντας την ευθεία οδό, οδηγήθηκες στα βάραθρα της ατιμίας του Υιού, θεωρώντας τον κτίσμα και ξένο προς την ουσία του Θεού; Δεν σου αρκούν ως απόδειξη του ότι έχει γεννηθεί από τον Πατέρα έστω και μόνο τα ονόματα, το γεγονός δηλαδή ότι έχει προσαγορευτεί σοφία και δύναμη του Θεού; Το ότι η σοφία και η δύναμη είναι αχειροποίητες και ακατασκεύαστες, ότι αποτελούν αρετές της ψυχής και είναι σαν απορροές του νου που έχει τις ρίζες του στη βλάστηση της σοφίας, οπωσδήποτε θα το παραδεχόσουν. Εάν όμως η σοφία έχει κτιστεί και κατασκευαστεί σε κάποιον χρόνο, όπως ισχυρίστηκες, αυτή που είναι αρχαιότερη από κάθε χρόνο και δημιούργημα, δηλαδή ο Υιός, πρόσεξε μήπως φανεί ότι είναι ασύμβατο προς τη δοξασία σου το «Χωρίς αυτόν δεν έγινε τίποτα». Ή, εάν ισχυρίζεσαι ότι προβάλλεις αυτήν την άποψη, προσπάθησε να μας αποδείξεις ολοφάνερα ότι υπάρχει κάποια άλλη σοφία παλαιότερη από αυτήν, μέσω της οποίας κατασκευάστηκε η δεύτερη. Διότι χωρίς σοφία είναι αδύνατον να κατασκευαστεί το οτιδήποτε. Γι' αυτόν τον λόγο η σοφία είναι αΐδια παρά τω Πατρί και πρωτότοκος πάσης κτίσεως, ώστε μέσω αυτής να κατασκευαστούν τα πάντα. Και έχει προσαγορευτεί επίσης Λόγος ο Υιός, για να αποδειχθεί γεννητός και να μη θεωρηθεί κτιστός· διότι ο λόγος γεννάται και δεν κτίζεται, καθώς προφέρεται μεν από το στόμα, αλλά πηγάζει από την καρδιά.

Διότι κάθε πρωτότοκος δεν είναι πρωτότοκος των ετεροφυών, αλλά των ομογενών του, όπως ο Ρουβήμ, ο οποίος προηγείτο κατά τη γέννηση από εκείνους που συγκαταλέγονταν μετά από αυτόν, ήταν πρωτότοκος, άνθρωπος από ανθρώπους, και πολλοί άλλοι που συγκαταλέγονται μεταξύ αδελφών ονομάζονται πρωτότοκοι. Λένε, λοιπόν, ότι 〈όποια ουσία κι αν θεωρήσουμε ότι έχει όλη η κτίση, λέμε ότι και ο πρωτότοκός της είναι της ίδιας ουσίας. Αν μεν, λοιπόν, σύμπασα η κτίση είναι ομοούσια με τον Πατέρα των όλων, δεν θα αρνηθούμε ότι το ίδιο ισχύει και για τον πρωτότοκό της· αν όμως ο Θεός των όλων διαφέρει κατά την ουσία από την κτίση, είναι απολύτως αναγκαίο να υποστηρίζουμε ότι ούτε ο πρωτότοκός της κοινωνεί με τον Θεό ως προς την ουσία〉. Η συγκρότηση, επομένως, της αντίρρησης είναι τέτοια, η οποία, νομίζω, παρατέθηκε από εμάς στον λόγο με τρόπο διόλου πιο αδύναμο από ό,τι ήταν φυσικό να προβληθεί από τους αντιπάλους μας. Όσα δε πρέπει να γνωρίζουμε απέναντι σε αυτά, θα αποσαφηνιστούν τώρα μέσω του λόγου, στο μέτρο των δυνατοτήτων μας.

Τέσσερις φορές έχει αναφερθεί από τον απόστολο σε όλους τους λόγους του η ονομασία του πρωτοτόκου, όμως έχει κάνει μνεία αυτής της ονομασίας με διαφορετικό και όχι με τον ίδιο πάντοτε τρόπο. Διότι άλλοτε λέει «πρωτότοκος όλης της κτίσεως», άλλη φορά «πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς», έπειτα «πρωτότοκος εκ των νεκρών», ενώ στην προς Εβραίους επιστολή το όνομα του πρωτοτόκου μνημονεύεται απολύτως από μόνο του. Διότι λέει τα εξής: «Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοί του». Εφόσον, λοιπόν, αυτά διακρίνονται κατ' αυτόν τον τρόπο, θα ήταν σωστό να αναλύσουμε το καθένα από αυτά χωριστά: πώς δηλαδή είναι πρωτότοκος της κτίσεως, πώς είναι ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, πώς από τους νεκρούς, και πώς, μνημονευόμενος από μόνος του χωρίς καθέναν από τους παραπάνω προσδιορισμούς, όταν πάλι εισάγεται στην οικουμένη, προσκυνείται από όλους τους αγγέλους του. Επομένως, εάν συμφωνείτε, ας αρχίσουμε τη θεώρηση των προκειμένων ζητημάτων από τα τελευταία.

Αυτής λοιπόν της καινής εν Χριστώ κτίσεως, της οποίας ο ίδιος υπήρξε αρχηγός, ονομάστηκε πρωτότοκος, αφού έγινε η απαρχή όλων, και εκείνων που γεννιούνται στη ζωή και των νεκρών που ζωοποιούνται δια της αναστάσεως, για να κυριεύσει και επί των νεκρών και επί των ζώντων και να αγιάσει ολόκληρο το φύραμα δια της απαρχής που βρίσκεται στον εαυτό του. Διότι το γεγονός ότι ο χαρακτηρισμός «πρωτότοκος» δεν εφαρμόζεται στον Υιό σύμφωνα με την προαιώνια ύπαρξή Του, το μαρτυρεί περίτρανα η προσηγορία «μονογενής». Επειδή ο αληθινά μονογενής δεν έχει αδελφούς. Πώς, άλλωστε, θα μπορούσε κάποιος να είναι μονογενής όταν συγκαταλέγεται ανάμεσα σε αδελφούς; Αλλά, όπως ονομάζεται Θεός και άνθρωπος, Υιός του Θεού και Υιός ανθρώπου, μορφή Θεού και μορφή δούλου, όντας τα μεν πρώτα σύμφωνα με την υπερέχουσα φύση Του, ενώ έγινε τα δεύτερα σύμφωνα με τη φιλάνθρωπη οικονομία, έτσι και, ενώ είναι μονογενής Θεός, γίνεται πρωτότοκος πάσης κτίσεως· παραμένοντας αφενός μονογενής ευρισκόμενος στους κόλπους του Πατρός, ενώ αφετέρου ανάμεσα σε αυτούς που σώζονται δια της καινής κτίσεως και γίνεται και ονομάζεται πρωτότοκος της κτίσεως. Εάν πάλι, όπως υποστηρίζει η αίρεση, ονομάζεται πρωτότοκος επειδή κατασκευάστηκε πριν από την υπόλοιπη κτίση, το όνομα αυτό δεν συμφωνεί με όσα οι ίδιοι επινοούν περί του μονογενούς Θεού. Διότι δεν ισχυρίζονται αυτό, ότι δηλαδή ο Υιός και τα σύμπαντα έγιναν με όμοιο τρόπο από τον Πατέρα, αλλά λένε ότι ο μονογενής Θεός είναι ποίημα του Πατέρα, ενώ όλα τα άλλα είναι δικά του δημιουργήματα.

ΨΑΛΜΟΣ 66. «Ο Θεός ας μας ελεήσει.» Ζητά να γίνει γρηγορότερα η επιφάνεια του Σωτήρα, την οποία προγνώρισε, ώστε να τρυγήσουμε την ευλογία που προέρχεται από αυτήν. Και φανερώνεται το πρόσωπο του Δημιουργού των πάντων, το οποίο μας γεμίζει με ευλογία και οικτιρμούς, εφόσον μας φανερώθηκε ο χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, και εμφάνισε τον εαυτό Του στους αξίους. Διότι, επειδή είναι εικόνα του αόρατου Θεού, όποιος Τον προσεγγίζει με καθαρό νου, βλέπει τον Πατέρα. Διότι λέει: «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Τότε σπλαχνίζεται τους ευεργετούμενους, και τους ευλογεί με κάθε πνευματική ευλογία στα επουράνια εν Χριστώ Ιησού.

Δοξάζω τον Θεό και Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, που δι' αυτού σας έκανε τόσο σοφούς· διότι αντελήφθην ότι είστε πλήρως καταρτισμένοι με ακλόνητη πίστη, σαν να είστε καρφωμένοι στον σταυρό του Κυρίου Ιησού Χριστού και κατά σάρκα και κατά πνεύμα, και εδραιωμένοι στην αγάπη μέσω του αίματος του Χριστού· έχοντας πλήρη βεβαιότητα, αληθώς, για τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, τον Υιό του Θεού, τον πρωτότοκο πάσης κτίσεως, τον Θεό Λόγο, τον μονογενή Υιό, ο οποίος κατάγεται από το γένος του Δαβίδ κατά σάρκα, από την Παρθένο Μαρία, και βαπτίστηκε από τον Ιωάννη, ώστε να εκπληρωθεί κάθε δικαιοσύνη από αυτόν· ο οποίος πολιτεύτηκε οσίως χωρίς αμαρτία, και επί Ποντίου Πιλάτου και Ηρώδη του τετράρχη σταυρώθηκε αληθινά για εμάς κατά σάρκα, από τον οποίο προερχόμαστε και εμείς, από το θεομακάριστο πάθος του, ώστε διά της αναστάσεως να υψώσει λάβαρο στους αιώνες για τους αγίους και πιστούς του, είτε μεταξύ των Ιουδαίων είτε μεταξύ των εθνών, στο ένα σώμα της Εκκλησίας του.

Σταθείτε, αδελφοί, σταθεροί στην πίστη του Ιησού Χριστού και στην αγάπη Του, στο πάθος και την ανάστασή Του. Όλοι σας με τη χάρη να συναθροίζεστε από κοινού στο όνομά Του, σε μία πίστη του Θεού Πατέρα και του Ιησού Χριστού, του μονογενούς Υιού Του, ο οποίος είναι και πρωτότοκος όλης της κτίσεως, και κατά σάρκα από το γένος του Δαβίδ, καθοδηγούμενοι από τον Παράκλητο· υπακούοντας στον επίσκοπο και στο πρεσβυτέριο με απερίσπαστη διάνοια, κόβοντας έναν άρτο, ο οποίος είναι φάρμακο αθανασίας, αντίδοτο για να μην πεθάνουμε αλλά να ζούμε εν Θεώ δια του Ιησού Χριστού, καθαρτήριο που αποτρέπει κάθε κακό.

Διότι είπε ότι δύο είναι οι πραγματικές δυνάμεις, από τις οποίες η μεν δημιουργική [και ευεργετική, λέγει, ονομάζεται Θεός· η δε βασιλική και τιμωρητική], Κύριος. Δεν απέχει πολύ από αυτόν που είπε: «Ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού»· δύναμη όχι ανυπόστατη, αλλά ενυπόστατη, και παντοδύναμη, και δημιουργός υποστάσεων, και ισοδύναμη με Εκείνον του οποίου είναι δύναμη. Και πάλι ο Φίλων, περιγράφοντας το θέαμα που είδε ο Μωυσής, λέγει: «Βλέπει ένα θέαμα εξαιρετικά εκπληκτικό.» Έπειτα, μετά από λίγο: «Και στη μέση της φλόγας υπήρχε κάποια μορφή πάρα πολύ ωραία, που δεν έμοιαζε με κανένα από τα ορατά, ένα θεοειδέστατο άγαλμα, που εξέπεμπε φως πιο λαμπρό από τη φωτιά, την οποία θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι είναι εικόνα του Όντος.» Αν πάλι κάποιος θέλει να μάθει με ακρίβεια για την εικόνα, ας ακούσει τον Παύλο που λέγει για τον Χριστό: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού.» Επομένως και εκείνος άπτεται της ορθόδοξης θεολογίας. Διότι μην ζητάς βέβαια την απόλυτη ακρίβεια από αυτόν που μπόρεσε γενικά, χάρη στην ειλικρινή του σύνεση, και να αντικρίσει την αλήθεια και να έρθει σε ρήξη με την ίδια του τη θρησκεία. Αλλά να αναλογίζεσαι τούτο, ότι δεν περιόρισε τη θεολογία σε ένα μόνο πρόσωπο, όπως δογματίζουν οι απαίδευτοι διδάσκαλοι των Ιουδαίων, κατεχόμενοι από κάποια προκατάληψη.

Εάν δε απαιτεί από εμένα την απόδειξη, θα παρουσιάσω ως μάρτυρα αυτόν τον ίδιο που το έχει πει. Διότι, αφού είπε «Πρωτότοκος πάσης κτίσεως», πρόσθεσε: «Επειδή εν αυτώ εκτίσθηκαν τα πάντα, αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς και αυτά που βρίσκονται στη γη». Εάν λοιπόν είχε πει, Μετά από αυτόν εκτίσθηκαν, τότε δικαιώστε τον κατήγορο. Εάν όμως είπε Εν αυτώ· διότι στον Κτίστη βρίσκεται η δημιουργία και η συντήρηση των πάντων, πράγμα που διευκρινίζοντας και αλλού είπε: «Διότι εν αυτώ ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε»· τότε η νίκη μας, όπως νομίζω, είναι αναντίρρητη. Εάν δε αναφέρω και τα επόμενα, το τρόπαιο είναι πιο λαμπρό.

Δες πώς το συνέδεσε· και δείχνει ότι άλλοτε μεν από πάνω συγκρατεί όλο το σώμα και το συγκροτεί, άλλοτε δε από κάτω βαστάζει την οικοδομή, όντας η ρίζα της. Λέγοντας δε τη φράση, «έκτισε στον εαυτό Του σε έναν καινούργιο άνθρωπο», με αυτό δήλωσε ότι μέσω του εαυτού Του συνέδεσε και τους δύο τοίχους, και πάλι ότι εν Αυτώ κτίστηκε. Και λέει, «Πρωτότοκος πάσης κτίσεως»· δηλαδή, τα πάντα Αυτός τα βαστάζει. Στον οποίο όλη η οικοδομή συναρμολογείται. Είτε την οροφή αναφέρεις, είτε τους τοίχους, είτε οτιδήποτε άλλο, τα πάντα Αυτός τα βαστάζει. Αλλού πάλι Τον ονομάζει θεμέλιο: «Διότι άλλο θεμέλιο», λέει, «κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά το ήδη τεθειμένο, που είναι ο Ιησούς Χριστός». «Στον οποίο», λέει, «κάθε οικοδομή συναρμολογείται». Εδώ φανερώνει την ακρίβεια, και δείχνει ότι δεν είναι δυνατόν να ενταχθεί κανείς διαφορετικά, παρά μόνο αν ζήσει με πολλή ακρίβεια. «Διότι αυξάνει», λέει, «σε ναό άγιο, στον οποίο και εσείς», λέει, «συνοικοδομείσθε». Το επαναλαμβάνει συνεχώς: «Σε ναό άγιο, σε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι». Ποιο σκοπό έχει λοιπόν η οικοδομή; Το να κατοικήσει ο Θεός σε αυτόν τον ναό. Διότι καθένας από εσάς είναι ναός, και όλοι μαζί από κοινού, και κατοικεί όπως στο σώμα του Χριστού, και κατοικεί όπως σε ένα πνευματικό ναό.

Και δεν αρκέστηκε μόνο σε αυτό, αλλά, για να δείξει πόσο μεγάλο είναι το δώρο, δεν περιορίστηκε στο να πει «βασιλεία», αλλά πρόσθεσε και «του Υιού»· και ούτε σε αυτό, αλλά και «του αγαπητού»· και ούτε σε αυτό, αλλά (φανέρωσε) και το έντιμο της φύσεως. Διότι τι λέει; «Ο οποίος είναι εικόνα του Θεού του αοράτου». Αλλά δεν προχώρησε αμέσως σε αυτό, παρά παρενέβαλε την ευεργεσία προς εμάς.

Αυτό δε είναι ταυτόσημο με το: «Στον οποίο έχουμε την απολύτρωση, την άφεση των αμαρτιών». Διότι, εάν δεν λαμβάναμε την άφεση των αμαρτιών, δεν θα είχαμε μετατεθεί. Ιδού πάλι εδώ το «Στον οποίο». Και δεν είπε «λύτρωση», αλλά «απολύτρωση», ώστε να μην πέσουμε πλέον, ούτε να γίνουμε θνητοί. «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού, πρωτότοκος όλης της κτίσεως». Ερχόμαστε αντιμέτωποι με ένα αιρετικό ζήτημα· γι' αυτό, αναβάλλοντάς το σήμερα, πρέπει να το αναπτύξουμε αύριο, απευθυνόμενοι στις ακμαίες ακοές σας. Αν όμως πρέπει να πούμε κάτι περισσότερο, το έργο του Υιού είναι μεγαλύτερο. Πώς; Διότι εκείνο μεν καθίσταται αδύνατο, δηλαδή το να δοθεί η βασιλεία σε όσους παραμένουν στις αμαρτίες τους, ενώ τούτο είναι ευκολότερο· επομένως, με τη δωρεά Του άνοιξε τον δρόμο. Τι λες; Αυτός σου έδωσε την άφεση των αμαρτιών, συνεπώς Αυτός είναι και εκείνος που σε προσήγαγε.

ΟΜΙΛΙΑ Γ΄. Αυτός είναι η εικόνα του αόρατου Θεού, ο πρωτότοκος όλης της κτίσεως. Διότι εν αυτώ δημιουργήθηκαν τα πάντα, όσα βρίσκονται στους ουρανούς και όσα βρίσκονται επί της γης, τα ορατά και τα αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες· τα πάντα έχουν δημιουργηθεί δι' αυτού και γι' αυτόν.

Και αυτός υπάρχει πριν από όλα, και τα πάντα συγκρατούνται σε αυτόν. Και αυτός είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας. αʹ. Σήμερα είναι αναγκαίο να αποδώσω το χρέος, το οποίο ανέβαλα χθες, ώστε να απευθυνθώ στις ακμαίες διάνοιές σας. Ομιλώντας ο Παύλος για την αξία του Υιού λέει αυτά, όπως ακριβώς αποδείξαμε: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού». Τίνος λοιπόν νομίζεις ότι λέει πως είναι εικόνα; Αν μεν του Θεού, καλώς· διότι είναι Θεός και Υιός του Θεού. Η εικόνα δε του Θεού φανερώνει το απαράλλακτο· επομένως, είναι απαράλλακτος ως προς αυτό. Αν όμως είναι εικόνα ανθρώπου, πες το, και θα απομακρυνθώ πλέον από εσένα ως από παράφρονα. Γιατί δε πουθενά ο άγγελος δεν έχει ονομαστεί ούτε εικόνα, ούτε υιός, αλλά ο άνθρωπος ονομάστηκε και τα δύο;

Γιατί; Διότι εκεί, αφενός, το εξυψωμένο της φύσεως γρήγορα θα παρέσυρε τους πολλούς σε αυτήν την ασέβεια· εδώ, αφετέρου, το ευτελές και ταπεινό εγγυάται την ασφάλεια, και δεν επιτρέπει ούτε σε όσους το επιθυμούν να υποπτευθούν κάτι τέτοιο και να υποβιβάσουν τον λόγο. Γι' αυτόν τον λόγο, εκεί όπου υπήρχε πολλή ταπεινότητα, η Γραφή αποδίδει με θάρρος την τιμή· εκεί όμως όπου η φύση είναι ανώτερη, δεν το πράττει πλέον. Αλλά λέει: «Εικόνα του αοράτου». Επομένως, εάν Εκείνος είναι αόρατος, και αυτή είναι ομοίως αόρατη, διότι ειδάλλως δεν θα ήταν εικόνα. Επειδή η εικόνα, καθόσον είναι εικόνα, οφείλει και κατά τα δικά μας δεδομένα να είναι απαράλλακτη, ως προς τα χαρακτηριστικά και την ομοιότητα.

Αν όμως είναι κτίσμα, πώς είναι εικόνα του Δημιουργού; Διότι ούτε το άλογο είναι εικόνα του ανθρώπου. Αν η εικόνα δεν δηλώνει το απαράλλακτο του αοράτου, τι εμποδίζει και τους αγγέλους να είναι εικόνα; Διότι και αυτοί είναι αόρατοι, αλλά όχι για τους εαυτούς τους· και η ψυχή είναι αόρατη. Μήπως όμως επειδή είναι αόρατη, απλώς και μόνο για αυτόν τον λόγο είναι εικόνα, έστω και αν δεν είναι με τον ίδιο τρόπο όπως Εκείνος; Πρωτότοκος κάθε κτίσεως.

Αν, λοιπόν, δεν έχει τίποτε περισσότερο από εμάς, ίσως, σύμφωνα με αυτόν τον συλλογισμό, να είναι πρωτότοκος των πάντων, και ο Θεός Λόγος θα είναι ομοούσιος και με τις πέτρες και με τα ξύλα και με τα υπόλοιπα· διότι λέει: «Πρωτότοκος πάσης κτίσεως». «Αλλά έχει ειπωθεί πρωτότοκος», λέει· «επομένως έχει κτιστεί». Καλά θα ήταν, εάν ίσχυε αυτό, και δεν υπήρχαν και άλλες παρόμοιες εκφράσεις, όπως το «Πρωτότοκος εκ νεκρών», «πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς». Το «πρωτότοκος εκ των νεκρών», τι υποδηλώνει, πες μου; Διότι δεν θα πεις ότι σημαίνει πως αναστήθηκε πρώτος· επειδή δεν είπε απλώς των νεκρών, αλλά «πρωτότοκος εκ των νεκρών»· ούτε ότι πέθανε πρώτος, αλλά ότι αναστήθηκε ως πρωτότοκος εκ των νεκρών. Ώστε δεν υποδηλώνει τίποτε άλλο, παρά τούτο: ότι έγινε η απαρχή της αναστάσεως. Επομένως, ούτε και εδώ.

Ο πρώτος που δημιουργήθηκε, ή αυτός που αναστήθηκε πριν από όλους, όπως ακριβώς και εκεί, αυτός που υπάρχει πριν από τα πάντα. Και εδώ βέβαια τον έθεσε ως απαρχή λέγοντας: «Ο οποίος είναι απαρχή, πρωτότοκος εκ των νεκρών, ώστε να γίνει ο ίδιος πρώτος στα πάντα»· δείχνοντας ότι και οι άλλοι θα γίνουν τέτοιοι· εκεί όμως δεν αναφέρει απαρχή της κτίσεως. Και εκεί μεν γράφει, «Εικόνα του Θεού του αοράτου», και τότε προσθέτει το, «Πρωτότοκος».

Άραγε, λοιπόν, μόνο στον Πατέρα ανήκει αυτό το εξαίρετο γνώρισμα, ενώ στον Υιό όχι; Μη γένοιτο· αλλά και στον Υιό. Και ότι ανήκει και σε Αυτόν, άκουσε τον Παύλο που το δηλώνει αυτό λέγοντας: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού». Εκείνος όμως που είναι εικόνα του αόρατου, είναι και ο ίδιος αόρατος· επειδή διαφορετικά δεν θα ήταν εικόνα. Αν πάλι κάπου αλλού λέει, «Ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί», μην απορήσεις· διότι η φανέρωση έγινε μέσω της σάρκας, όχι όμως κατά την ουσία. Επειδή το ότι και ο Ίδιος είναι αόρατος όχι μόνο στους ανθρώπους, αλλά και στις άνω δυνάμεις, το αποδεικνύει ο Παύλος. Διότι, αφού είπε ότι «φανερώθηκε εν σαρκί», πρόσθεσε ότι «εμφανίστηκε σε αγγέλους».

Παρακινεί δε τους κήρυκες των εθνών να αναζητήσουν τον Κύριο· διότι από αυτό ενδυναμώνονται, επειδή έχουν ανάγκη από δύναμη προκειμένου να πράξουν τα προσταγμένα και να κηρύξουν σε όλους, Έλληνες και βαρβάρους, σύμφωνα με το χωρίο: «Ο Κύριος θα δώσει λόγο σε αυτούς που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη». Το δε να τον αναζητούν διαπαντός, αντιπαραβάλλεται με το μωσαϊκό πρόσταγμα τού να εμφανίζονται ενώπιόν Του τρεις φορές τον χρόνο. Και όπως, σύμφωνα με την ιστορία, ο Σαμουήλ λειτουργώντας στη σκηνή του μαρτυρίου έβλεπε το πρόσωπο του Θεού, έτσι και εκείνοι που προκόπτουν πάντοτε στην εξέταση των δογμάτων και στην άσκηση των αρετών αναζητούν διαπαντός το πρόσωπό Του, επιθυμώντας να δουν Αυτόν με καθαρό νου, ο οποίος είναι ο χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, όντας εικόνα του αόρατου Θεού· γι' αυτό και όποιος βλέπει Αυτόν, αμέσως βλέπει τον Πατέρα. Να θυμάστε τα θαυμάσια έργα Του, τα οποία εποίησε· τα τέρατά Του και τα κρίματα του στόματός Του.

Επειδή λοιπόν τα λεγόμενα αφορούν την κατά σάρκα οικονομία, για αυτόν τον λόγο ονομάζεται Υιός της αγάπης του Πατρός, αφού αγαπήθηκε αντί των ανθρώπων και υπέρ των ανθρώπων, σύμφωνα με τη λειτουργική του ενέργεια μεταξύ των ανθρώπων· και λαμβάνοντας τη μορφή του δούλου, αναπλήρωσε όσα έλειπαν από τον κόσμο. Και μέσω του αίματός του αναφέρει την απολύτρωση. Διότι το αίμα του Κυρίου δόθηκε ως λύτρο, για να βγάλει τους αιχμαλώτους του θανάτου στη ζωή· επειδή δεν ήταν δυνατόν να επαναφερθούν με άλλον τρόπο όσοι βρίσκονταν υπό τη βασιλεία του θανάτου, παρά μόνο μέσω εκείνου ο οποίος έγινε κοινωνός του θανάτου μαζί μας και μας οδηγεί στη ζωή. «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού». Η ερμηνεία της χάριτος ανάγεται στη θεολογία.

Διότι από την ενέργεια που εκδηλώθηκε κατά την παρουσία του, γνωρίζουμε την ουσία του Θεού, η οποία υπήρχε και πριν από την παρουσία του. Διότι έργο του Θεού είναι το να καταργήσει τον θάνατο και να εγκαθιδρύσει αντ' αυτού τη ζωή, και να επαναφέρει τον κόσμο στον Θεό. Γι' αυτό λέγει: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού», ώστε αφενός να αποδείξει ότι είναι Θεός, και αφετέρου ότι δεν είναι ο ίδιος ο Πατέρας, αλλά εικόνα του Πατέρα, έχοντας ταυτότητα ουσίας με αυτόν, χωρίς να είναι ο ίδιος εκείνος. «Πρωτότοκος όλης της κτίσεως, διότι εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, όσα βρίσκονται στους ουρανούς και όσα βρίσκονται πάνω στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε Θρόνοι, είτε Κυριότητες, είτε Αρχές, είτε Εξουσίες· τα πάντα έχουν κτιστεί δι' αυτού και εις αυτόν, και αυτός υπάρχει προ πάντων». Δες πώς κηρύττει την προαιώνια γέννησή του από τον Πατέρα, και πώς τον διαχωρίζει από τα κτίσματα, με το να λέγει ότι εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα. Αν, εξάλλου, επρόκειτο για μια αδελφότητα δεύτερων υιών που δημιουργήθηκαν μετά τον πρώτο, δεν θα έλεγε ότι αυτά κτίστηκαν εν αυτώ. Διότι με τη σοφία ο Πατέρας δημιούργησε τα πάντα, και ο Χριστός είναι η δύναμη και η σοφία του Θεού. «Και τα πάντα συγκρατούνται εν αυτώ, και αυτός είναι η κεφαλή της Εκκλησίας, ο οποίος είναι η αρχή, ο πρωτότοκος εκ των νεκρών, για να γίνει αυτός ο πρώτος στα πάντα». Και εν αυτώ, λέγει, κτίστηκαν τα πάντα, και εν αυτώ συγκρατούνται, και αυτός είναι η κεφαλή, και έτσι συνοψίζει και τα δύο: και όσα αφορούν τη θεολογία (τη θεϊκή του φύση), και όσα αφορούν την κένωσή του.

Διότι έπρεπε να γεννηθεί ως πρωτότοκη εκείνη που επρόκειτο να γεννήσει τον πρωτότοκο όλης της κτίσεως, στον οποίο τα πάντα έχουν τη σύστασή τους. Ω μακάριο ζεύγος, Ιωακείμ και Άννα. Όλη η φύση σας είναι υπόχρεη· διότι μέσω εσάς προσέφερε στον Κτίστη δώρο ανώτερο από όλα τα δώρα, σεμνή μητέρα, τη μόνη άξια του Δημιουργού της. Ω παμμακάριστη οσφύ του Ιωακείμ, από την οποία καταβλήθηκε σπέρμα πανάμωμο. Ω ένδοξη μήτρα της Άννας, μέσα στην οποία αναπτύχθηκε με τις σταδιακές προσθήκες από αυτήν και, αφού διαμορφώθηκε, γεννήθηκε βρέφος πανάγιο. Ω γαστέρα που κυοφόρησες μέσα σου έμψυχο ουρανό, πλατύτερο από την ευρυχωρία των ουρανών.

Άγιος, άγιος, άγιος, Κύριος Σαβαώθ, μία φύση θεότητας σε τρεις υποστάσεις. Άγιος ο Θεός και Πατέρας, ο οποίος ευδόκησε να εκπληρωθεί σε εσένα και από εσένα το μυστήριο που προόρισε προ των αιώνων. Άγιος ισχυρός ο Υιός του Θεού και Θεός ο μονογενής, που σε έφερε σήμερα στη ζωή ως πρωτότοκο από στείρα μητέρα, ώστε, όντας μονογενής από τον Πατέρα και πρωτότοκος όλης της κτίσης, να γεννηθεί μονογενής από εσένα, την παρθένο μητέρα, πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, έχοντας μετάσχει από εσένα σε αίμα και σάρκα παρόμοια με εμάς.

Σήμερα η νοητή και έμψυχη κλίμακα, διά της οποίας ο Ύψιστος κατέβηκε, εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, χρησιμοποιώντας τον θάνατο ως κλίμακα ανήλθε από τη γη στους ουρανούς. Σήμερα η επίγεια τράπεζα, η οποία βάσταξε απειρόγαμα τον ουράνιο άρτο της ζωής, τον άνθρακα της θεότητας, υψώθηκε από τη γη προς τους ουρανούς, και για την κατά ανατολάς πύλη του Θεού υψώθηκαν οι πύλες των ουρανών. Σήμερα από την επίγεια Ιερουσαλήμ η έμψυχη πόλη του Θεού μετατίθεται προς την άνω Ιερουσαλήμ, και αυτή που κυοφόρησε τον πρωτότοκο όλης της κτίσης, τον Μονογενή από τον Πατέρα, ως δικό της πρωτότοκο και μονογενή, κατασκηνώνει στην εκκλησία των πρωτοτόκων, και η έμψυχη και λογική κιβωτός του Κυρίου μεθίσταται προς την ανάπαυση του Υιού.

Και εις έναν Υιό του Θεού, τον Μονογενή, τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος γεννήθηκε από τον Πατέρα πριν από όλους τους αιώνες, φως από φως, Θεό αληθινό από Θεό αληθινό, ο οποίος γεννήθηκε και δεν δημιουργήθηκε, ομοούσιο με τον Πατέρα, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα. Λέγοντας το «πριν από όλους τους αιώνες», φανερώνουμε ότι η γέννησή του είναι άχρονη και άναρχη· διότι ο Υιός του Θεού, το απαύγασμα της δόξας, το αποτύπωμα της υποστάσεως του Πατέρα, η ζωντανή σοφία και δύναμη, ο ενυπόστατος Λόγος, η ουσιώδης και τέλεια και ζωντανή εικόνα του αόρατου Θεού, δεν παρήχθη από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, αλλά ήταν πάντοτε μαζί με τον Πατέρα και μέσα σε αυτόν, έχοντας γεννηθεί από αυτόν αιώνια και άναρχα· διότι δεν υπήρξε ποτέ ο Πατέρας χωρίς να υπάρχει ο Υιός, αλλά είναι ταυτόχρονα Πατέρας και ταυτόχρονα Υιός γεννημένος από αυτόν· καθώς πατέρας χωρίς υιό δεν θα μπορούσε να ονομαστεί. Εάν πάλι υπήρχε χωρίς να έχει Υιό, δεν ήταν Πατέρας, και αν αργότερα απέκτησε Υιό, τότε αργότερα έγινε Πατέρας, ενώ πριν από αυτό δεν ήταν, και μεταβλήθηκε από το να μην είναι Πατέρας στο να γίνει Πατέρας, πράγμα που είναι χειρότερο από κάθε βλασφημία. Διότι είναι αδύνατο να πούμε ότι ο Θεός είναι στερημένος από τη φυσική γονιμότητα· και γονιμότητα σημαίνει το να γεννά από τον εαυτό του, δηλαδή από την ίδια του την ουσία, κάποιον όμοιο κατά τη φύση.

Πώς ονομάζεται πρωτότοκος ο μονογενής Υιός του Θεού Πρωτότοκος είναι ο πρώτος που έχει γεννηθεί, είτε είναι μονογενής είτε γεννήθηκε πριν από άλλους αδελφούς. Εάν λοιπόν ο Υιός του Θεού ονομαζόταν πρωτότοκος, αλλά δεν ονομαζόταν μονογενής, θα υποθέταμε ότι είναι πρωτότοκος μεταξύ των κτισμάτων, υπάρχοντας και ο ίδιος ως κτίσμα. Επειδή όμως ονομάζεται και πρωτότοκος και μονογενής, πρέπει να ισχύουν και τα δύο για αυτόν. Τον ονομάζουμε μεν «πρωτότοκο πάσης κτίσεως», επειδή και αυτός προέρχεται από τον Θεό και η κτίση προέρχεται από τον Θεό, αλλά αυτός, έχοντας γεννηθεί από την ουσία του Θεού και Πατρός μόνος και άχρονα, εύλογα θα ονομαστεί Υιός μονογενής, πρωτότοκος και όχι πρωτόκτιστος· διότι η κτίση δεν προέρχεται από την ουσία του Πατρός, αλλά με το θέλημά Του παρήχθη από το μη ον στην ύπαρξη. Είναι δε «πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς»· διότι, αν και είναι μονογενής, γεννήθηκε και από μητέρα, επειδή ακριβώς μετείχε σε αίμα και σάρκα παρόμοια με εμάς και έγινε άνθρωπος. Έχουμε γίνει δε και εμείς δι' αυτού υιοί του Θεού, έχοντας υιοθετηθεί μέσω του βαπτίσματος· αυτός, ο κατά φύση Υιός του Θεού, έγινε πρωτότοκος ανάμεσα σε εμάς, που γίναμε κατά θέση και κατά χάρη υιοί του Θεού και ονομαστήκαμε αδελφοί του.

Αλλά θα πεις: Λέμε λοιπόν ότι αυτός ο ίδιος ο Λόγος, που προέρχεται από τον Θεό Πατέρα, έπαθε για εμάς; Βεβαιότατα, κατά τη σάρκα όμως και όχι κατά τη θεότητα. Εφόσον βέβαια λέει την αλήθεια ο Παύλος όταν αναφέρει για αυτόν: «Αυτός είναι η εικόνα του αόρατου Θεού, ο πρωτότοκος όλης της κτίσης, επειδή σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα, τα ορατά και τα αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες· τα πάντα έχουν κτιστεί μέσω αυτού και για αυτόν· και αυτός υπάρχει πριν από όλα, και σε αυτόν τα πάντα συγκρατούνται, και αυτός είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας· αυτός που είναι η απαρχή, ο πρωτότοκος από τους νεκρούς, ώστε να γίνει αυτός ο πρώτος σε όλα». Ιδού λοιπόν, ιδού, και μάλιστα πολύ σαφώς, λέει ότι η εικόνα του αόρατου Θεού, ο «πρωτότοκος όλης της κτίσης», της ορατής και της αόρατης, αυτός μέσω του οποίου υπάρχουν τα πάντα και στον οποίο υπάρχουν τα πάντα, έχει δοθεί ως κεφαλή της Εκκλησίας, και ότι είναι πρωτότοκος από τους νεκρούς, «ο οποίος υπέμεινε τον σταυρό, καταφρονώντας την αισχύνη». Διότι δεν λέμε ότι παραδόθηκε για εμάς ένας απλός άνθρωπος, που τιμήθηκε με τη συνάφεια προς αυτόν — δεν ξέρω πώς —, όπως εσείς ισχυρίζεστε, αλλά ο εσταυρωμένος είναι αυτός ο ίδιος ο Κύριος της δόξας. Διότι λέει: «Αν είχαν γνωρίσει, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξας». Πώς λοιπόν ο ίδιος και έχει πάθει και δεν έχει πάθει; Διότι, αν ως Θεός δεν έπαθε καθόλου, αλλά λέγεται ότι έπαθε, πώς θα μπορούσε να είναι Θεός; Επομένως, ως αυτός που έπαθε θα νοούνταν μόνο ο προερχόμενος από το σπέρμα του Δαβίδ. Αν και πώς να μην είναι δείγμα αδρανούς διάνοιας το να ισχυρίζεται κανείς αυτά τα πράγματα;

Ω της τολμηρής γνώμης που αντιτίθεται στον Θεό και ενεργεί ενάντια στα προστάγματά του. Δεν προσκυνάς την εικόνα, τότε ούτε τον Υιό του Θεού να προσκυνάς, «ο οποίος είναι ζωντανή εικόνα του αόρατου Θεού» και απαράλλακτος χαρακτήρας του. Ο ναός, τον οποίο οικοδόμησε ο Σολομών, εγκαινιάστηκε με αίμα άλογων ζώων και διακοσμήθηκε με εικόνες άλογων ζώων, λεόντων και βοδιών, καθώς και με φοίνικες και ρόδια. Τώρα όμως η Εκκλησία εγκαινιάζεται με το αίμα του Χριστού και των αγίων του, και διακοσμήζεται με την εικόνα του Χριστού και των αγίων του. Ή κατάργησε την προσκύνηση κάθε ύλης ή μην καινοτομείς «και μη μετακινείς τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου», και δεν εννοώ αυτά που υπήρχαν πριν από την ένσαρκη παρουσία του Χριστού του Θεού μας, αλλά αυτά που καθιερώθηκαν μετά την έλευσή του. Διότι, επικρίνοντας τις παραδόσεις της Παλαιάς Διαθήκης, ο Θεός λέει: «Τους έδωσα προστάγματα που δεν ήταν καλά» εξαιτίας της σκληροκαρδίας τους. Επομένως, «αφού μεταβλήθηκε η ιεροσύνη, κατ' ανάγκην έγινε και μεταβολή του νόμου».

Τρίτον, πόσα είδη εικόνων υπάρχουν; Υπάρχουν διάφορα είδη εικόνων. Πρώτη, λοιπόν, εικόνα είναι η φυσική. Σε κάθε πράγμα πρέπει πρώτα να υπάρχει το κατά φύσιν και έπειτα το κατά θέσιν και κατά μίμηση, όπως δηλαδή πρέπει πρώτα να είναι κάποιος άνθρωπος εκ φύσεως και έπειτα κατά θέσιν και κατά μίμηση. Πρώτη, λοιπόν, φυσική και απαράλλακτη εικόνα του αόρατου Θεού είναι ο Υιός του Πατρός, ο οποίος φανερώνει στον εαυτό Του τον Πατέρα. «Διότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», και πάλι, «όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα». Και το ότι ο Υιός είναι εικόνα του Πατρός, το λέει ο απόστολος: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού», και στην προς Εβραίους επιστολή: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του», και το ότι φανερώνει στον εαυτό Του τον Πατέρα μαρτυρείται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, όπου, όταν ο Φίλιππος είπε: «Δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί», ο Κύριος λέει: «Τόσο καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Είναι, βέβαια, ο Υιός εικόνα του Πατρός φυσική, απαράλλακτη, απόλυτα όμοια με τον Πατέρα, εκτός από την αγεννησία και την πατρότητα. Διότι ο μεν Πατέρας είναι γεννήτορας και αγέννητος, ενώ ο Υιός είναι γεννητός και όχι Πατέρας. Επίσης, και το Άγιο Πνεύμα είναι εικόνα του Υιού· «διότι κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω».

Του αγίου Γρηγορίου του Ναζιανζηνού από τον δεύτερο λόγο περί του Υιού: Διότι αυτή είναι η φύση της εικόνας, να είναι μίμημα του αρχετύπου και εκείνου του οποίου λέγεται εικόνα. Του Χρυσοστόμου από τον τρίτο λόγο προς Κολοσσαείς: Η εικόνα του αοράτου είναι και αυτή αόρατη, επειδή αλλιώς δεν θα ήταν εικόνα· διότι η εικόνα, καθόσον είναι εικόνα, πρέπει και σε εμάς να είναι απαράλλακτη, όπως ακριβώς ο χαρακτήρας και η ομοίωση.

Διότι θυσίασαν, λέγει, σε δαίμονες και όχι στον Θεό, σε θεούς τους οποίους δεν γνώριζαν οι πατέρες τους· νέοι και πρόσφατοι εμφανίστηκαν, διότι είναι γενεά διεστραμμένη και δεν υπάρχει πίστη μέσα τους. Από αυτήν, λοιπόν, την πονηρή και άπιστη γενεά σε προσκαλεί ο Κύριος, λέγοντάς σου: Έξελθε από το μέσο τους και αποχωρίσου, και μην αγγίξεις ακάθαρτο, αλλά σώσου από αυτήν τη σκολιά γενεά· σήκω και πορεύσου, διότι δεν υπάρχει για εσένα εδώ ανάπαυση· διότι η πολυαρχία των θεών σας είναι κατάσταση και άτακτη και στασιαστική και παντελώς ανύπαρκτη. Για εμάς, όμως, δεν είναι έτσι, ούτε υπάρχουν πολλοί θεοί και κύριοι· αλλά ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς πορευόμαστε προς αυτόν· και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα και εμείς δι' αυτού, ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού, πρωτότοκος όλης της κτίσης και όλων των αιώνων, διότι εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς και αυτά που βρίσκονται στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε Θρόνοι, είτε Κυριότητες, είτε Αρχές, είτε Εξουσίες· τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα από όσα έχουν γίνει· και ένα Πνεύμα Άγιο, εν τω οποίω συνιστώνται τα πάντα, το Κύριο και ζωοποιό, που είναι Θεός και θεοποιεί, Πνεύμα αγαθό, Πνεύμα ευθές, Πνεύμα παράκλητο, Πνεύμα υιοθεσίας.

Γνωρίζετε λοιπόν, ω άνδρες, είπα, ότι στο βιβλίο του Ησαΐα αναφέρεται από τον Θεό προς την Ιερουσαλήμ ότι «Στον κατακλυσμό του Νώε σε έσωσα». Αυτό δε σημαίνει αυτό που έλεγε ο Θεός, ότι το μυστήριο των σωζομένων ανθρώπων συνέβη κατά τον κατακλυσμό. Διότι ο δίκαιος Νώε μαζί με τους άλλους ανθρώπους κατά τον κατακλυσμό, δηλαδή τη γυναίκα του και τα τρία παιδιά τους και τις γυναίκες των γιων του, οι οποίοι ήταν οκτώ στον αριθμό, αποτελούσαν σύμβολο της όγδοης αριθμητικά ημέρας, κατά την οποία εμφανίστηκε ο Χριστός μας αναστημένος από τους νεκρούς, η οποία όμως δυνάμει υπήρχε πάντοτε ως πρώτη. Επειδή ο Χριστός, όντας πρωτότοκος όλης της κτίσεως, έγινε και πάλι αρχή ενός άλλου γένους, αυτού που αναγεννήθηκε από αυτόν μέσω του ύδατος και της πίστεως και του ξύλου, το οποίο εμπεριέχει το μυστήριο του σταυρού, με τον ίδιο τρόπο που και ο Νώε διασώθηκε μέσα στο ξύλο, επιπλέοντας πάνω στα ύδατα μαζί με τους δικούς του. Όταν λοιπόν λέει ο προφήτης: «Επί Νώε σε έσωσα», όπως προείπα, απευθύνεται στον λαό που είναι ομοίως πιστός στον Θεό και φέρει αυτά τα σύμβολα. Διότι και ο Μωυσής, κρατώντας ράβδο στο χέρι, οδήγησε τον λαό σας μέσα από τη θάλασσα. Εσείς όμως νομίζετε ότι το έλεγε μόνο για το δικό σας γένος ή για τη γη.

Επομένως, πέρασαν τις αναφερόμενες σαράντα ημέρες σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή, όχι χάριν καθαρισμού· διότι πριν από τον τοκετό, κατά τον τοκετό και μετά τον τοκετό, ο Θεός που γεννήθηκε εν σαρκί και η Παρθένος που τον γέννησε ήταν καθαροί και αμόλυντοι, ώστε, ακόμη και αν ο τοκετός λάμβανε χώρα μέσα στα Άγια των Αγίων, τότε μάλλον εκείνα θα είχαν αγιαστεί περισσότερο. Αλλά παρόλα αυτά, ο νομοδότης ακολουθεί εκούσια τον νομοθέτη, καταδέχεται την περιτομή την όγδοη ημέρα, και ο «πρωτότοκος πάσης κτίσεως» προσάγεται σήμερα στον ναό ως πρωτότοκος, αφιερωμένος στον Κύριο σύμφωνα με τον νόμο. Διότι, ενώ ο δημιουργός των νόμων εκπλήρωνε όλες αυτές τις διατάξεις του νόμου, οι άνομοι δεν δίστασαν να τον αποκαλέσουν παράνομο και να τον καταδικάσουν μαζί με ανόμους. «Αυτός ο άνθρωπος», έλεγαν, «δεν προέρχεται από τον Θεό, επειδή δεν τηρεί το Σάββατο». Τι δεν θα είχαν πει και πράξει, λοιπόν, οι δολιόστομοι και διεστραμμένοι στην καρδιά, εάν από την πρώτη του ηλικία είχε παραβλέψει τις διατάξεις του νόμου;

Και για να ξεκινήσω τον λόγο από τα υψηλότερα και από την ίδια τη θεολογία, ο Υιός του Θεού και Θεός μας, ο οποίος θεολογείται από κοινού με τον Πατέρα, τιμάται και δοξάζεται ως εικόνα Του μαζί με τις άλλες προσηγορίες. Διότι Αυτός είναι, λέγει, εικόνα του αόρατου Θεού· και μάλιστα με αυτήν τη φράση οι θεολόγοι σεμνύνονται και χαίρονται υπερβολικά. Μήπως, όμως, εξαιτίας της ονομασίας της εικόνας, οι θεομάχοι θα αποξενώσουν τον Υιό από την πατρική δόξα και τη συμφυΐα; Έπειτα, και ο θείος άγγελος είναι εικόνα του Θεού, κάτοπτρο καθαρό, αμόλυντο, διαυγέστατο. Γι' αυτό είναι τίμιος ο άγγελος, καθώς και ο άνθρωπος που έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού και ονομάζεται εικόνα Θεού· γι' αυτό έχει τιμηθεί και κατ' αυτόν τον τρόπο ασκεί το αυτεξούσιο, και, διαφέροντας από τα άλλα ζώα, κατέχει την κυριαρχία πάνω σε όλα· επειδή, ως κτίσμα και απλώς ζώο, δεν διαφέρει σε τίποτα από αυτά. Αν και δεν είναι καν ορατό αυτό που χαρακτηρίζεται ως «κατ' εικόνα» στον άνθρωπο, είτε εννοήσει κανείς τον νου και το ηγεμονικό και αρχικό στοιχείο, είτε οτιδήποτε άλλο γίνεται νοητό σχετικά με αυτόν, εφόσον ούτε το αρχέτυπό του ανήκει στα ορατά.

να'. Ήδη λοιπόν θα αποφανθούν, όπως είναι φυσικό, ότι και ο Πατέρας και Θεός των όλων έχει υποστεί βία, και θα τον αποξενώσουν από την κυριαρχία των πάντων, εισηγούμενοι ότι έχει συνδιαρπαγεί από τον Υιό η εξουσία του, εφόσον ο Υιός λέει: Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Και συμβασιλεύει με τον Πατέρα στους αιώνες, και ότι το Άγιο Πνεύμα, που ομιλεί μέσω των αποστόλων, έχει ψευσθεί, επειδή στον έναν μεν ενέπνευσε να πει: Ότι μας ελευθέρωσε από την εξουσία του σκότους και μας μετέφερε στη βασιλεία του Υιού της αγάπης του, στον οποίο έχουμε την απολύτρωση, την άφεση των αμαρτιών, ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού, πρωτότοκος όλης της κτίσης, στον άλλον δε υπαγόρευσε να γράψει: Εσείς όμως είστε γένος εκλεκτό, βασίλειο ιεράτευμα, έθνος άγιο, λαός για περιουσία του Θεού, για να εξαγγείλετε τις αρετές εκείνου που σας κάλεσε από το σκότος στο θαυμαστό του φως, εσείς που κάποτε δεν ήσασταν λαός, τώρα όμως είστε λαός του Θεού, και οι μη ελεημένοι, τώρα όμως ελεηθέντες. Μαζί με αυτά βροντοφωνάζει ο ευαγγελικός λόγος: Ότι το φως λάμπει μέσα στη σκοτία, και η σκοτία δεν το κατέλαβε.