Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:26

Διότι, λέει, είπε ο Κύριος ο Θεός: Δεν είναι καλό να είναι ο άνθρωπος μόνος. Ας του δημιουργήσουμε βοηθό όμοιο με αυτόν. Ιδού πάλι και εδώ το «Ας δημιουργήσουμε». Διότι, όπως ακριβώς έλεγε εξαρχής κατά τη διάπλαση του ανθρώπου: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωσιν», έτσι και τώρα, που πρόκειται να διαπλάσει τη γυναίκα, χρησιμοποιεί το ίδιο ρήμα και λέει: «Ας δημιουργήσουμε».

Με ποιον συνομιλεί; Όχι με κάποια κτιστή δύναμη, αλλά με Εκείνον που γεννήθηκε από Αυτόν, τον θαυμαστό σύμβουλο, τον εξουσιαστή, τον άρχοντα της ειρήνης, τον μονογενή Υιό Του. Και για να μάθει ο Αδάμ ότι το ζωντανό πλάσμα που πρόκειται να πλαστεί θα είναι ομότιμο με αυτόν, γι' αυτό ακριβώς, όπως έλεγε για εκείνον, «Ας κάνουμε», έτσι και τώρα λέει, «Ας του κάνουμε βοηθό όμοιο με αυτόν». Και τα δύο έχουν μεγάλη σημασία, και το «Βοηθό» και το «Όμοιο με αυτόν». Δεν θέλω, λέει, να είναι μόνος του, αλλά να έχει κάποια παρηγοριά από τη συναναστροφή, και όχι μόνο αυτό, αλλά πρέπει να δημιουργηθεί και ένας κατάλληλος βοηθός για αυτόν, υπονοώντας τη γυναίκα. Γι' αυτό λέει, «Ας του κάνουμε βοηθό», και πρόσθεσε το «Όμοιο με αυτόν», ώστε, όταν δεις αμέσως να δημιουργούνται τα θηρία και όλα τα πετεινά του ουρανού, να μη νομίσεις ότι τα λόγια αυτά ειπώθηκαν για εκείνα. Διότι, έστω κι αν πολλά από τα άλογα ζώα τον συνδράμουν στους κόπους του, κανένα όμως δεν είναι ίσο με τη λογική γυναίκα. Γι' αυτό είπε, «Βοηθό όμοιο με αυτόν», και πρόσθεσε: «Και έπλασε ο Θεός ακόμη από τη γη όλα τα θηρία του αγρού, και όλα τα πετεινά του ουρανού, και τα έφερε στον Αδάμ για να δει πώς θα τα ονομάσει· και ό,τι όνομα έδωσε ο Αδάμ σε κάθε ζωντανή ψυχή, αυτό ήταν και το όνομά της».

Ε΄. Είδες ποιους συνηθίζει να αποκαλεί ανθρώπους η θεία Γραφή; Γι' αυτόν τον λόγο, και από την αρχή, βλέποντας αυτόν που δημιουργήθηκε από τον ίδιο, ο Δεσπότης των όλων έλεγε: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσιν», δηλαδή, για να είναι άρχοντας και όλων των ορατών πραγμάτων και των παθών που γεννιούνται μέσα του· για να εξουσιάζει, και να μην εξουσιάζεται.

Τύπος, λοιπόν, της γεννήσεως από την Παρθένο είναι η στείρα· και αυτή παραπέμπει τον νου στην πίστη. Πάλι, αυτό έγινε τύπος του ότι μόνο ο Θεός δύναται να γεννήσει. Διότι, εάν ο άνθρωπος είναι το ανώτερο, και γεννιέται χωρίς αυτό, πολύ περισσότερο γεννιέται από τον Ανώτερο. Υπάρχει και άλλη γέννηση που είναι τύπος της αλήθειας, η δική μας η οποία προέρχεται από το Πνεύμα. Αυτής πάλι τύπος είναι η στείρα, διότι δεν προέρχεται από αίματα· αυτή αποτελεί τύπο της άνω γεννήσεως. Η μεν πρώτη λοιπόν δεικνύει το απαθές της, η δε δεύτερη το ότι είναι δυνατόν να γεννηθεί από έναν μόνο. Ο Χριστός βρίσκεται επάνω, κυβερνώντας τα πάντα· έπρεπε να γίνει πιστευτό αυτό. Αυτό συμβαίνει στη γη με τον άνθρωπο. Διότι «Ας ποιήσουμε», λέει, «άνθρωπο σύμφωνα με την εικόνα και την ομοίωσή μας», και καθίσταται άρχοντας όλων των άλογων ζώων. Έτσι, όχι με λόγια, αλλά με πράγματα σας εκπαίδευσε. Το ξεχωριστό της φύσεως το φανέρωνε ο παράδεισος, καθώς και το ότι ο άνθρωπος είναι το καλύτερο από όλα. Επρόκειτο να αναστηθεί ο Χριστός· δες, λοιπόν, πόσα τεκμήρια υπάρχουν για αυτό: ο Ενώχ, ο Ηλίας, ο Ιωνάς, τα γεγονότα στην κάμινο, το βάπτισμα την εποχή του Νώε, τα σπέρματα, τα φυτά, η δική μας γέννηση, η γέννηση όλων των ζώων. Διότι, επειδή σε αυτό διακυβεύονταν τα πάντα, αυτό περισσότερο από όλα είχε πολλούς τύπους. Το ότι τα πάντα δεν στερούνται πρόνοιας, είναι δυνατόν να το συμπεράνουμε από τα δικά μας πράγματα· διότι τίποτα δεν μένει απρονόητο, αλλά και οι αγέλες και όλα τα άλλα έχουν ανάγκη από εξουσία.

Δεν λέει: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση»· αλλά τι λέει; Τους δίνει τη δυνατότητα να γίνουν υιοί Θεού, οι οποίοι, όπως λέει, δεν γεννήθηκαν από αίματα, αλλά από τον Θεό. Έπειτα, για να μην υπακούσεις στον όφι, αμέσως διδάσκεσαι να λες: «Σε αποτάσσομαι»· αντί του να πεις: «Οτιδήποτε και αν πεις, δεν πρόκειται να σε ακούσω». Έπειτα, για να μην σε παρασύρει μέσω άλλων, προσθέτει: «και την πομπή σου και τη λατρεία σου και τους αγγέλους σου». Τον εγκατέστησε πλέον όχι για να φυλάσσει τον παράδεισο, αλλά για να πολιτεύεται στον ουρανό. Διότι, αμέσως μόλις ανεβεί, προφέρει αυτά τα λόγια: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ και επί της γης». Δεν υποπίπτει στην όραση το παιδί, δεν βλέπεις δέντρο ούτε πηγή, αλλά αμέσως αγκαλιάζεις τον ίδιο τον Δεσπότη, αναμειγνύεσαι με το Σώμα Του, ενώνεσαι άρρηκτα με το Σώμα που βρίσκεται ψηλά, εκεί όπου είναι αδύνατον να πλησιάσει ο διάβολος.

Διότι δεν δημιουργείτε εσείς τους ληστές; Δεν παρέχετε εσείς τροφή στο πυρ των φθονερών; Δεν δημιουργείτε εσείς τους φυγάδες και τους επίβουλους, προβάλλοντας σε αυτούς ως δόλωμα τον πλούτο σας; Ποια είναι αυτή η μανία; Διότι αποτελεί σαφή μανία και παραφροσύνη το να γεμίζετε μεν τα κιβώτια με ενδύματα, να παραβλέπετε δε εκείνον που πλάστηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, αφήνοντάς τον γυμνό και να τρέμει από το ψύχος, μετά βίας ικανό να σταθεί όρθιος. Αλλά, λέει, προφασίζεται το τρέμουλο και την αδυναμία. Έπειτα, δεν φοβάσαι μήπως πέσει από ψηλά κεραυνός, ο οποίος θα έχει ανάψει εξαιτίας αυτού του λόγου; Διότι εκρήγνυμαι από τον θυμό μου· συγχωρήστε με.

Γι' αυτό τα πάντα έχουν γίνει άνω κάτω, τα πάντα έχουν περιέλθει σε σύγχυση και έχουν διαφθαρεί· και εμείς οι ίδιοι ούτε καν φέρνουμε στον νου μας τα δικά μας αμαρτήματα, όταν όμως σφάλλουν οι δούλοι μας, εξετάζουμε τα πάντα με απόλυτη αυστηρότητα, ακόμη και τα πιο μικρά. Αυτά τα λέω, όχι επειδή επιθυμώ να κάνω τους δούλους νωθρούς, αλλά για να αναστρέψω τη δική μας νωθρότητα και να αφυπνίσω τη ραθυμία μας, ώστε να δουλεύουμε στον Θεό έστω έτσι όπως δουλεύουν σε εμάς οι δούλοι μας· έτσι να υπηρετούμε Εκείνον που μας εποίησε, όπως μας υπηρετούν εκείνοι που είναι ομοούσιοι με εμάς, και οι οποίοι δεν έχουν λάβει τίποτα τέτοιο από εμάς. Από τη φύση τους είναι και αυτοί ελεύθεροι· το «ας εξουσιάζουν τα ψάρια» έχει ειπωθεί και γι' αυτούς. Αυτή η δουλεία δεν είναι ίδιον της φύσης, αλλά προέρχεται από κάποια αιτία και περίσταση· κι όμως, μας αποδίδουν πολλή τιμή. Εμείς, λοιπόν, σε αυτούς μεν επιβαλλόμαστε με κάθε αυστηρότητα χάριν της δικής μας εξυπηρέτησης· στον Θεό όμως, δεν προσφέρουμε ούτε το πολλοστό μέρος, και μάλιστα ενώ η ωφέλεια επιστρέφει και πάλι σε εμάς.

Διότι τότε, λέει, θα φανεί το σημείο του Υιού του ανθρώπου στον ουρανό. Τότε, πότε; Όταν οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν, όταν ο μονογενής Υιός του Πατρός θα έλθει μαζί με τους αγγέλους του για να κρίνει ζώντες και νεκρούς. Διότι τότε όσοι διαπρέπουν με το βασιλικό σημείο, και έχουν αποκτήσει για τον εαυτό τους τον πολύτιμο μαργαρίτη, και έχουν διασώσει το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» κάλλος, θα αρπαγούν μέσα σε νεφέλες στον ουρανό. Διότι ο Κύριος και Θεός θα αποστείλει τους αγγέλους του με μεγάλη φωνή σάλπιγγας, και θα συνάξουν τους εκλεκτούς από τους τέσσερις ανέμους, από το ένα άκρο του ουρανού έως το άλλο. Αυτά αναφέρει ο ευαγγελιστής Ματθαίος σχετικά με την επερχόμενη δεύτερη έλευση του Υιού του Θεού, και για τον σταυρό που θα προηγηθεί. Αυτό δε που τελείται τώρα αποτελεί εναργή τύπο εκείνου που πρόκειται να συμβεί. Διότι ιδού, προβάλλεται ο σταυρός επί της γης, και όλες οι φυλές των εθνών και το γένος των ανθρώπων, καθώς και κάθε ηλικία κατασφραγίζεται με το σημείο του σταυρού: άρχοντες και αρχόμενοι, κύριοι και δούλοι, άσημοι και ένδοξοι, σοφοί και απλοϊκοί, ταπεινής καταγωγής και ευγενείς.

Ποιος είναι λοιπόν ο πρώτος χρόνος; Ποια είναι η κορυφή του πρώτου αυτού χρόνου; Η ισημερία, αδελφέ, όπως αποδείξαμε ζητώντας να είναι ίσα τα τμήματα της ημέρας και της νύκτας, και μάλιστα η εαρινή ισημερία, από την οποία αρχίζει ο καιρός της άνοιξης, με βάση την ίδια την ακολουθία της ιστορικής αφήγησης. Διότι εξιστορεί ο Μωυσής ότι την τρίτη ημέρα πρόσταξε ο Θεός να γίνουν τα άνθη, τα δένδρα και τα βότανα, τα οποία αποτελούν σύμβολα της άνοιξης και συμφωνούν με τη δημιουργική τέχνη, την οδό και την τάξη του Θεού που κτίζει τα πάντα. Επειδή, λοιπόν, η πρώτη δημιουργία του ανθρώπου έγινε μετά την ισημερία, την έκτη ημέρα από την ισημερία —διότι την Παρασκευή πλάστηκε ο άνθρωπος—, και η πανσέληνος δημιουργήθηκε και αυτή μετά την ισημερία, την τέταρτη ημέρα, και ακολούθησε η πτώση εξαιτίας της αμαρτίας του ανθρώπου, για τον λόγο αυτό (ο Θεός) αναλαμβάνει τη διόρθωση και την ανανέωσή του κατά την ίδια χρονική προθεσμία της δημιουργίας του, συγκεντρώνοντας και την ισημερία και τη δέκατη τέταρτη ημέρα της σελήνης (πανσέληνο) μετά την ισημερία και την έκτη ημέρα της εβδομάδας, ώστε, διά μέσου όλων αυτών των χρονικών προθεσμιών, να καταδείξει την ανάσταση Εκείνου που έπαθε, καθώς και την ανανέωση και ανακεφαλαίωση της φύσεως.

Για το ότι ο Μελχισεδέκ δεν είναι ανώτερος από τον Χριστό, ας μας πουν εκείνοι που το ισχυρίζονται αυτό, από ποιον χώρο ή από ποιον τόπο λένε ότι προέρχεται. Άραγε επουράνιου; Άραγε επίγειου; Άραγε καταχθόνιου; Εάν λοιπόν πουν ότι ο Μελχισεδέκ ανήκει στα επουράνια ή σε κάποιον άλλον τόπο, ας ακούσουν ότι και το δικό του γόνατο κάμπτεται μπροστά στον Χριστό· διότι λέει ο Απόστολος ότι σε Αυτόν θα κάμψει κάθε γόνατο και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει, από τους επουράνιους, τους επίγειους και τους καταχθόνιους. Εάν λοιπόν ο Μελχισεδέκ κάμπτει γόνυ στον Χριστό, ο Μελχισεδέκ που προσκυνά είναι κατώτερος από τον Χριστό που προσκυνείται από αυτόν. Γιατί, άραγε, οι ταλαίπωροι δεν ακούνε και τον επόμενο στίχο που έχει ειπωθεί από τον Απόστολο, για να μάθουν ότι αυτός είναι κατώτερος από τον Χριστό; Διότι προσθέτει λέγοντας: «Αφομοιωμένος με τον Υιό του Θεού», όπως ακριβώς και εμείς πλαστήκαμε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Χριστού. Αλλά ίσως κάποιος από τους ακροατές ρωτήσει και πει: Τι σημαίνει λοιπόν το να ονομάζεται ο Μελχισεδέκ απάτωρ, αμήτωρ και αγενεαλόγητος; Προς αυτόν θα πούμε ότι οι μεν Ιουδαίοι ισχυρίστηκαν πως αυτός γεννήθηκε από πορνεία και γι' αυτό τον λόγο δεν αναφέρεται η γενεαλογία του από τη Γραφή. Προς αυτούς θα απαντήσουμε: «Κακώς το λέτε αυτό· διότι βρίσκουμε και άλλους που γεννήθηκαν από πορνεία και γενεαλογήθηκαν. Αμέσως αμέσως, ο Σολομών, που γεννήθηκε από τη γυναίκα του Ουρία, γενεαλογήθηκε, όπως και ο Αβιμέλεχ, ο γιος του Γεδεών, ο οποίος αν και γεννήθηκε από πορνεία, γενεαλογήθηκε».

Αμήν. Διότι Αυτός είναι που μέλλει να κρίνει την οικουμένη και όλη την κτίση κάτω από τον ουρανό, και να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Ποιος, λοιπόν, θα εκφράσει το έλεος της φιλανθρωπίας Του, ή το μέγεθος της κυριαρχίας Του; Ποιος θα εκφράσει τη σύνεση της αγαθότητάς Του, ή τη μεγαλειότητα της δυνάμεώς Του; Ποιος θα διηγηθεί τους οικτιρμούς της ευσπλαχνίας Του, ή θα εξιχνιάσει το ανυπέρβλητο αξίωμά Του; Διότι, χωρίς να εγκαταλείψει τα επουράνια, κατήλθε για εμάς στη γη. Διότι, παραμένοντας αθέατος από τις αρχές και τις εξουσίες, εισήλθε στην άχραντη μήτρα της Παρθένου. Έμεινε κρυμμένος από τους χορούς των αγγέλων και των αρχαγγέλων, και ενδύθηκε μορφή δούλου, για να σώσει τον πλασμένο κατ' εικόνα Θεού άνθρωπο από τη φθορά και τον θάνατο. Και πέθανε κατά σάρκα, για να μας καταστήσει κοινωνούς της αθάνατης φύσεώς Του. Και τι θα Του ανταποδώσουμε για όλα όσα Εκείνος μας προσέφερε; Ποιες ευχαριστίες, ή ποιες ικεσίες; Ακόμη κι αν όλα τα μέλη μας απέκτουσαν φωνή, και οι τρίχες μας έβγαζαν λαλιά, και όλο το σώμα μας γέμιζε με μελωδία, δεν θα μπορούσαμε να ανυμνήσουμε επάξια την ευσπλαχνία και τη μεγαλειότητα της συγκαταβάσεώς Του προς εμάς. Αλλά, στο μέτρο των δυνάμεών μας, ανυμνούμε τον μόνο Υπεράγιο, εκπληρώνοντας τον προφητικό λόγο: «Ενθυμήθηκα τον Θεό, και ευφράνθηκα». Διότι μέσα από αυτήν την αναδρομή διέτρεξα τα μεγάλα και παράδοξα θαύματα του Σωτήρος, ώστε, μνημονεύοντάς τα κάθε μέρα, να ευφραίνομαι· εφόσον βέβαια τα προσεγγίσαμε στη μνήμη μας επάξια, όπως άρμοζε.

Κατελήφθη από ίλιγγο η γυναίκα με τα όσα ειπώθηκαν, και παραιτήθηκε μπροστά στο ύψος των λόγων, και καταπονημένη πλέον, άκου τι λέει: «Γνωρίζω ότι έρχεται ο Μεσσίας, ο ονομαζόμενος Χριστός· όταν έλθει εκείνος, θα μας τα αναγγείλει όλα». Της λέει ο Ιησούς: «Εγώ είμαι, αυτός που σου μιλώ». Και από πού προήλθε στους Σαμαρείτες η προσδοκία για την παρουσία του Χριστού, εφόσον δέχονταν μόνο τον Μωυσή; Από τα ίδια τα συγγράμματα του Μωυσή. Διότι ήδη από την αρχή αποκάλυψε τον Υιό. Επειδή το «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», είχε λεχθεί προς τον Υιό· και αυτός είναι που συνομιλεί με τον Αβραάμ στη σκηνή· και ο Ιακώβ, προφητεύοντας για αυτόν, έλεγε: «Δεν θα εκλείψει άρχοντας από τον Ιούδα, ούτε ηγέτης από τη γενιά του, έως ότου έλθει εκείνος για τον οποίο προορίζεται, και αυτός θα είναι η προσδοκία των εθνών».

Αλλά έφτασε λοιπόν η ώρα να εισέλθουμε στο ίδιο το χωρίο. Σήκωσαν λοιπόν τον λίθο από εκεί όπου βρισκόταν ο νεκρός. Ο δε Ιησούς σήκωσε τα μάτια του ψηλά και είπε: «Πατέρα, σε ευχαριστώ που με άκουσες. Εγώ βέβαια γνώριζα ότι πάντοτε με ακούς· αλλά το είπα εξαιτίας του πλήθους που στέκεται γύρω, για να πιστέψουν ότι εσύ με απέστειλες». Ας ρωτήσουμε λοιπόν τον αιρετικό: Από την προσευχή έλαβε άραγε τη δύναμη και ανέστησε τον νεκρό; Πώς λοιπόν επιτελούσε τα άλλα χωρίς προσευχή, λέγοντας: «Σε σένα λέω, δαιμόνιο, έξελθε από αυτόν»· και, «Θέλω, καθαρίσου»· και, «Σήκωσε το κρεβάτι σου»· και, «Συγχωρούνται οι αμαρτίες σου»· και στη θάλασσα, «Σώπα, ησύχασε»; Και τι περισσότερο έχει από τους αποστόλους, εάν βέβαια και αυτός ενεργεί με τη βοήθεια της προσευχής; Απεναντίας, ούτε εκείνοι τα έκαναν όλα με προσευχή, αλλά πολλές φορές και χωρίς προσευχή, επικαλούμενοι το όνομα του Ιησού. Αν δε το όνομά του είχε τόση ισχύ, πώς θα είχε ανάγκη προσευχής ο ίδιος; Αν πάλι χρειαζόταν προσευχή, δεν θα είχε ισχύ το όνομά του. Και όταν δημιουργούσε εξαρχής τον άνθρωπο, τι είδους προσευχή χρειάστηκε; Δεν υπάρχει εκεί απόλυτη ομοτιμία; Διότι λέει: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο». Και τι θα ήταν πιο αδύναμο από αυτόν, εάν είχε ανάγκη από προσευχή;

Διότι πολλές φορές ο άνθρωπος δεν έχει μόνο ένα ελάττωμα, αλλά γίνεται και άρπαγας, και δόλιος, και δηλητηριώδης, και συγκεντρώνει στην ψυχή του τις κακίες των άλογων ζώων. Πώς, λοιπόν, να σε ονομάσω άνθρωπο, εσένα που δεν έχεις το διακριτικό γνώρισμα της βασιλείας, δεν έχεις το διάδημα, δεν έχεις την πορφύρα; «Ας δημιουργήσουμε», λέει, «άνθρωπο κατ' εικόνα και ομοίωσή μας».

Διότι, το ότι δεν δημιουργηθήκαμε για να τρώμε και να πίνουμε, αλλά για άλλα πολύ μεγαλύτερα και ανώτερα, άκουσέ το από τον ίδιο τον Θεό, ο οποίος λέει την αιτία για την οποία δημιούργησε τον άνθρωπο. Διότι, πλάθοντάς τον, λέει τα εξής: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση».

δʹ. Όμοιοι δε με τον Θεό γινόμαστε όχι με το να τρώμε, να πίνουμε και να ντυνόμαστε· διότι ο Θεός ούτε τρώει, ούτε πίνει, ούτε ντύνεται· αλλά με το να ασκούμε τη δικαιοσύνη, να επιδεικνύουμε φιλανθρωπία, να είμαστε αγαθοί και επιεικείς, να ελεούμε τον πλησίον και να επιδιώκουμε κάθε αρετή. Επειδή το να τρώμε και να πίνουμε είναι κοινό σε εμάς και στη φύση των άλογων ζώων, και ως προς αυτό δεν είμαστε καθόλου ανώτεροι από εκείνα. Από πού προέρχεται, λοιπόν, η υπεροχή μας; Από το γεγονός ότι δημιουργηθήκαμε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού. Ας μην αποκάμουμε, συνεπώς, να αναπτύσσουμε λόγους υπέρ της αρετής, αλλά, φέρνοντας στο μέσο αυτήν την προφητική ρήση, ας τη διερευνήσουμε με ακρίβεια και ας μάθουμε ποιος την είπε, για ποιους, πότε, προς ποιον και υπό ποιες συνθήκες, εξετάζοντας γενικά όλα όσα συντελούν στην πλήρη διασαφήνισή της.

Γι' αυτόν τον λόγο είναι θεμέλιο και ρίζα της αμπέλου. Διότι, «εγώ είμαι η άμπελος, εσείς τα κλήματα». Αυτό είναι το ενύπνιο, λέει, και την ερμηνεία του θα την αναφέρουμε ενώπιον του βασιλιά. Εσύ είσαι βασιλιάς των βασιλιάδων. Σε εσένα ο Θεός του ουρανού έδωσε βασιλεία ισχυρή και κραταιά και έντιμη σε κάθε τόπο όπου κατοικούν οι υιοί των ανθρώπων· τα θηρία του αγρού και τα πετεινά του ουρανού τα παρέδωσε στο χέρι σου, και σε κατέστησε κύριο όλων. Όταν απέδειξε τη δύναμη του Θεού, τότε με παρρησία του κηρύττει και το μήνυμα. Και δες με πόση φιλοφρόνηση εισάγει τον λόγο, και με πόση τιμή. Εσύ, λέει, είσαι βασιλιάς των βασιλιάδων. Σε εσένα ο Θεός του ουρανού έδωσε βασιλεία ισχυρή και κραταιά και έντιμη σε κάθε τόπο όπου κατοικούν οι υιοί των ανθρώπων· τα θηρία του αγρού και τα πετεινά του ουρανού τα παρέδωσε στο χέρι σου. Δεν εξουσιάζεις μόνο τους συνανθρώπους σου, αλλά και την έρημο, και τα πλάσματα που πετούν πάνω από το κεφάλι σου. Δες πώς υπέδειξε εκείνη τη δωρεά του Θεού που δόθηκε εξαρχής: «Και να εξουσιάζετε τα ψάρια της θάλασσας και τα πετεινά του ουρανού»· για να μάθεις ότι Αυτός είναι ο δημιουργός και της ερήμου, ότι είναι ποιητής και των άγριων θηρίων, και όχι μόνο των ήμερων ζώων.

Διότι, όπως στην αρχή, όταν έπλαθε τον άνθρωπο ο Πατέρας, προέτρεψε προς το έργο αυτό τον Υιό και το Πνεύμα, λέγοντας: «Ας κάνουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση»· έτσι και τώρα, που συντελείται η ανάπλαση, είναι και πάλι αρρήτως παρούσα η Αγία Τριάδα. Επειδή, για Εκείνην που το έργο της πλάσης υπήρξε ένα, για την ίδια και η ανάπλαση είναι πάλι κοινή. Γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί θα ονομαστεί Υιός Θεού. Διότι αυτό είναι αληθινά άγιο γέννημα, αυτό είναι άσπορο βλάστημα, αυτό είναι πανάγιο κύημα. Αυτός είναι ο Υιός του Θεού λόγω της θεότητας, αυτός είναι και ο δικός σου Υιός λόγω της ανθρωπότητας· αυτός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα ως προς το νοούμενο, αυτός είναι ομοούσιος με εσένα ως προς το φαινόμενο· αυτός είναι ο ουράνιος και επίγειος· αυτός είναι ο αόρατος και ορώμενος· αυτός είναι ο απαθής ως προς τη θεότητα, αυτός είναι και παθητός ως προς την ανθρωπότητα· και όπως ακριβώς είναι τέλειος Θεός, έτσι είναι και τέλειος άνθρωπος ο Ιησούς.

Τον διακηρύττει, λοιπόν, και από τον τόπο καταγωγής του, για να θαυμάσεις και εξαιτίας αυτού, τι λογής ρόδο βλάστησε μέσα από τα αγκάθια. Πρόσεξε, καταρχάς, το πρώτο εγκώμιο: ότι έναν τέτοιο βλαστό γέννησε η χώρα της Αυσίτιδας. Διότι το να είναι κάποιος τόσο ενάρετος στην Αραβία, όπου όλοι ήταν διεφθαρμένοι και όπου δεν υπήρχε κανένα παράδειγμα ευνομίας, αυτό ήταν αξιοθαύμαστο. «Και ο άνθρωπος εκείνος ήταν αληθινός, άμεμπτος, δίκαιος, θεοσεβής, απέχοντας από κάθε πονηρή πράξη». Οι κοσμικοί σοφοί, προσδιορίζοντας τον άνθρωπο, λένε: «Ο άνθρωπος είναι ζώο λογικό και θνητό»· η θεία Γραφή, όμως, ορίζει ως άνθρωπο εκείνον που διατήρησε το «κατ’ εικόνα» και ο οποίος αναγνωρίζεται από την αρετή του, ενώ εκείνον που αλλοίωσε και διέφθειρε τα θεοειδή γνωρίσματα και χαρακτηριστικά, δεν θέλει καν να τον ονομάζει άνθρωπο. Διότι, εάν κάποιος φέρει μεν τα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης φύσης, αλλά τα προσβάλλει με την κακία της ελεύθερης προαιρέσεώς του, ακούει από τον Προφήτη τα εξής: «Ο άνθρωπος, αν και βρισκόταν σε τιμητική θέση, δεν το κατενόησε· παραβλήθηκε με τα ασύνετα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά». Έτσι και εδώ, λοιπόν, η Γραφή, ακολουθώντας τη συνήθη πρακτική της και αποδεικνύοντας ότι τίποτα δεν χαρακτηρίζει τον άνθρωπο τόσο πολύ όσο το να είναι άμεμπτος, δίκαιος και θεοσεβής, αναδεικνύει μέσα από αυτά τα γνωρίσματα και τον Ιώβ, και αναφέρει ότι ήταν άνθρωπος αληθινός. Διότι οι φαύλοι είναι ψεύτικοι άνθρωποι, σαν τους ζωγραφισμένους.

Μία ουσία χάρισε ο Θεός και στους δύο, καθώς και το πρωτείο αυτής της ουσίας· διότι το «Ποιήσωμεν ἄνθρωπον» είναι κοινό για όλο το ανθρώπινο γένος. Πώς, λοιπόν, τον αποβάλλεις από την πατρική ουσία, υποβιβάζοντάς τον σε έσχατη ευτέλεια, και ιδιοποιείσαι αυτό που είναι κοινό; Αλλά ο μακάριος Ιώβ δεν ήταν τέτοιος, γι' αυτό και έλεγε: «Δεν περιφρόνησα το δίκαιο του δούλου ή της δούλης». Γι' αυτόν τον λόγο και ο συγγραφέας, ονομάζοντάς τον δίκαιο, τον παρουσιάζει να μην έχει τη μερική δικαιοσύνη, αυτήν δηλαδή που αφορά τις συναλλαγές και τα δικαστήρια, αλλά να κατέχει την καθολική αρετή, σύμφωνα με εκείνον για τον οποίο έχει γραφτεί: «Τῷ δικαίῳ νόμος οὐ κεῖται». Και προσθέτει ότι ήταν και θεοσεβής, για να δείξει ότι ήταν τέλειος και στα καθήκοντά του προς τους ανθρώπους, και στα προς τον Θεό· διότι η μεν δικαιοσύνη απευθύνεται στους ανθρώπους, η δε θεοσέβεια προς τον Θεό. Πρόσεξε δε ότι οι αρετές ακολουθούν στενά η μία την άλλη, και στηρίζουν η μία την άλλη· διότι ο ενάρετος βίος σε κάνει να επιγνώσεις τον Θεό, και η γνώση του Θεού γίνεται φύλακας του βίου. Εξού και ο Ιώβ, επειδή ήταν δίκαιος, για τον λόγο αυτό ήταν και θεοσεβής· και επειδή είχε πάντοτε τον Θεό προ οφθαλμών του, γι' αυτό επιδίωκε το δίκαιο με δίκαιο τρόπο, για χάρη του ίδιου του καλού και όχι για κάτι άλλο· δεν είναι όμως δυνατόν να γίνει κάποιος δίκαιος, εάν προηγουμένως δεν έχει γίνει άμεμπτος.

«Γέννησα υιούς». Δεν αποδίδει σε αυτούς την κοινή προς όλους τους ανθρώπους ευεργεσία, η οποία ήταν η έλευσή τους στην ύπαρξη, αλλά την εξαιρετική, η οποία ήταν το ότι έγιναν υιοί. Διότι παντού ο Θεός κάνει την αρχή των ευεργεσιών και, όπως ακριβώς όταν έπλαθε τον άνθρωπο, πριν καν ακόμη δημιουργηθεί, τον τίμησε εξαρχής, λέγοντας: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Το ίδιο έπραξε και στην Καινή Διαθήκη, και μάλιστα σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό· διότι δεν τίμησε μόνο εκείνους που δεν είχαν πράξει τίποτε το αγαθό, αλλά και εκείνους που είχαν διαπράξει μύρια κακά, μέσω της αναγέννησης του λουτρού. Έτσι και εδώ μπορεί να διαπιστώσει κανείς ότι, με την υιοθεσία, τίμησε όχι μόνο όσους δεν είχαν κατορθώσει τίποτε, αλλά και εκείνους που είχαν σφάλει. Βέβαια, το γεγονός ότι τιμά πριν από τους κόπους, δεν σημαίνει ότι στερεί την αμοιβή μετά από τους κόπους, αλλά και τότε προσφέρει τα έπαθλα ακόμη μεγαλύτερα.

Γι' αυτό άλλωστε και μόνο για εκείνον έχει γραφτεί: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσιν». Πολύ στενή είναι η σχέση του Θεού με τον άνθρωπο· και ο μεν δημιουργός αξίωσε τον Αδάμ με τόση μεγάλη δόξα, τέτοια που απολύτως καμία άλλη κτίση δεν γεύθηκε· ο δε Αδάμ, ολιγωρώντας, ολίσθησε στον πυθμένα του άδη, επισύροντας στον εαυτό του τη φτώχεια αντί της βασιλείας, έτσι ώστε ο κυρίαρχος να γίνει δούλος, ο άρχοντας των πάντων επαίτης, εκείνος που ήταν ενδεδυμένος με ευπρέπεια να μη διαθέτει ούτε ραβδί, εκείνος που συναναστρεφόταν καθημερινά φιλικά με τον Θεό, να κρύβεται κάτω από ένα δέντρο σαν κλέφτης, αυτός που έλαβε τον παράδεισο ως κατοικία του, να γίνει εξόριστος από τον παράδεισο και να εγκατασταθεί ακριβώς απέναντι από τον παράδεισο, ώστε, βλέποντας την απώλεια του παραδείσου, να μην παύσει να κατακρίνει τη μάταιη συμβουλή. Διότι τι άλλο έπραττε ο Αδάμ, έχοντας την κατοικία του έξω από τον παράδεισο, σκάβοντας, κοπιάζοντας, εξορύσσοντας, αναστρέφοντας τους βώλους της γης, κατακλυζόμενος πανταχόθεν από ιδρώτα, παρά να ονειδίζει μεγαλόφωνα τη σύζυγό του, λέγοντας τα εξής: «Ιδού τα κέρδη της συμβουλής σου· για να χαριεντίζεσαι εσύ με το φίδι, αποξενώθηκα εγώ από τη δωρεά του Θεού; Δεν μου υποσχέθηκες, γυναίκα, λέγοντας: εάν γευθείς από τον απαγορευμένο καρπό, θα γίνεις μακάριος; Δεν υποσχέθηκες πως θα με κάνεις θεό μετά τη βρώση του απαγορευμένου καρπού; Πώς λοιπόν εγώ ο θεός αναδείχθηκα σκαφτιάς; Πώς εγώ ο μακάριος βρέθηκα τρισάθλιος;»

Διότι ο Φαρισαίος, αφού στάθηκε, προσευχόταν καθ' εαυτόν λέγοντας: «Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή ακόμη και σαν αυτόν τον τελώνη· νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα, προσφέρω το δέκατο από όλα όσα αποκτώ». Ω Φαρισαίε, εκένωσες τον μισθό σου διά της καυχήσεως! Γι' αυτόν τον λόγο δέχθηκες ψήφο κατακρίσεως. Λες: «Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι». Ήταν βέβαια άνθρωπος ως προς τη φύση και τη διάπλαση του Θεού, αλλά άλογο ον ως προς την οικείωση της υπερηφάνειας· άνθρωπος μεν, επειδή έφερε το κατ' εικόνα, θηρίο δε, επειδή κατείχε την αλαζονεία. Διότι τοποθέτησε τον εαυτό του έξω από την ανθρώπινη φύση, θέσπισε μια άλλη δημιουργία για το δικό του σώμα, παρουσίαζε τον εαυτό του ανώτερο από τα γήινα πράγματα, και θεώρησε εαυτόν μεγαλύτερο από κάθε προφήτη και πατριάρχη. Άραγε δεν θυμήθηκες, ω Φαρισαίε, την καύχηση του Ηλία, ο οποίος καυχήθηκε για τα ίδια πράγματα, μολονότι όχι από έπαρση, αλλά από θείο ζήλο, όταν είπε: «Κύριε, τους προφήτες σου τους σκότωσαν, και τα θυσιαστήριά σου τα γκρέμισαν, και εγώ απέμεινα μόνος»; Και ποια ήταν η θεία απόκριση προς αυτόν;

Ο Θεός έπλασε από την αρχή τον άνθρωπο· το πλάσμα αποτέλεσε έργο και των δύο· διότι λέει: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση». Πάλι, θέλησε να εισαγάγει τον ληστή στον παράδεισο, και αμέσως είπε τον λόγο, και εισήγαγε τον ληστή στον παράδεισο, χωρίς να χρειαστεί προσευχή, μολονότι ο Χριστός είχε αποκλείσει από εκείνη την είσοδο όλους όσοι υπήρξαν μετά τον Αδάμ· διότι τοποθέτησε τη φλόγινη ρομφαία για να φυλάσσει τον παράδεισο.

Και τι να πω για αγγέλους, αρχαγγέλους, θρόνους, τα Χερουβίμ, τα Σεραφείμ, τις Αρχές, τις Εξουσίες, τις τάξεις, τους χρόνους, τα έτη, τους μήνες, τις εβδομάδες, τις ημέρες, τις ώρες, τις νύχτες, το φως, το σκοτάδι, και τις ουσίες των πραγμάτων; Έχοντας δε δημιουργήσει τελευταίο τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του, τον τοποθέτησε στον παράδεισο. Όταν όμως είδε το ανθρώπινο γένος να νικιέται από την κακία του διαβόλου, θέλησε να ενδυθεί τη δική μας απαρχή και να την προσηλώσει στο ξύλο, ώστε, όπως ακριβώς μέσω του ξύλου προήλθε η παράβαση, έτσι πάλι μέσω του ξύλου να επέλθει η σωτηρία. Επειδή λοιπόν ο διάβολος φθόνησε που ο ίδιος είχε γκρεμιστεί από τον ουρανό, ενώ ο Αδάμ βρισκόταν στον παράδεισο, ενέργησε εναντίον του χρησιμοποιώντας το φίδι σαν όπλο· και έτσι συνομίλησε μαζί τους ενώ βρίσκονταν στον παράδεισο· διότι, όντας ασώματος, δεν μπορούσε να συνομιλήσει με σωματικά όντα. Και λέει στην Εύα: «Καλό είναι αυτό το ξύλο και ωραίο για βρώση· και την ημέρα που θα φάτε από αυτό, θα γίνετε σαν θεοί, γνωρίζοντας τα πάντα». Αφού λοιπόν έπεισε την Εύα, την εξαπάτησε· έπειτα εκείνη έπεισε και τον άνδρα της, και έφαγαν από το ξύλο. Όταν δε έφαγαν, φάνηκαν γυμνοί· και λέει ο Θεός στον Αδάμ: «Πού είσαι;». Όταν ακούσεις, «Πού είσαι;», μην το θεωρήσεις ως άγνοια.

Αληθώς είναι κατάλληλη ευκαιρία τώρα να αναφωνήσουμε: Ποιος θα εξιστορήσει τα μεγαλεία του Κυρίου; Ποιος θα κάνει ακουστές όλες τις αινέσεις Του; Πόσοι όχι μόνο κατέρριψαν τις εικόνες του Θεού, αλλά και τις καταπάτησαν; Διότι, όταν πνίγεις τον οφειλέτη, όταν τον γδύνεις, όταν τον σέρνεις, καταπατάς την εικόνα του Θεού. Άκουσε λοιπόν τον Παύλο που λέει ότι ο άνθρωπος δεν οφείλει να καλύπτει το κεφάλι του, καθώς είναι εικόνα και δόξα του Θεού. Και πάλι, άκουσε τον ίδιο τον Θεό που λέει: «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Εάν δε ισχυριστείς ότι ο άνθρωπος δεν είναι της ίδιας ουσίας με τον Θεό, τι σημασία έχει αυτό; Διότι ούτε ο χαλκός του ανδριάντα ήταν της ίδιας ουσίας με τον βασιλιά, και όμως τιμωρήθηκαν όσοι τόλμησαν να τον προσβάλουν. Ώστε το ίδιο ισχύει και με τους ανθρώπους· έστω και αν οι άνθρωποι δεν είναι της ίδιας ουσίας με τον Θεό —όπως βεβαίως και δεν είναι— εντούτοις ονομάστηκαν εικόνα Του, και εξαιτίας αυτής της προσωνυμίας θα έπρεπε να απολαμβάνουν τιμή. Εσύ όμως, για χάρη λίγου χρυσίου, καταπατάς, πνίγεις, σέρνεις, και δεν έχεις υποστεί ακόμη καμία τιμωρία μέχρι σήμερα.

Διότι λέει: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Τι σημαίνει το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας»; Αναφέρεται στην εικόνα της εξουσίας, λέει, και όπως κανείς δεν είναι ανώτερος του Θεού στον ουρανό, έτσι κανείς να μην είναι ανώτερος του ανθρώπου επί της γης. Τον τίμησε, λοιπόν, πρώτα με αυτό το ένα στοιχείο, με το να τον δημιουργήσει κατ' εικόνα του· δεύτερον, με το να μη μας παράσχει την εξουσία ως αμοιβή για τους κόπους μας, αλλά να καταστήσει τη χάρη αυτή καθαρή εκδήλωση της δικής του φιλανθρωπίας· και τρίτον, με το να μας την χαρίσει ως φυσικό μας ιδίωμα.

Διότι το «Ποιήσωμεν ἄνθρωπον» είναι κοινό για όλο το ανθρώπινο γένος. Πώς, λοιπόν, τον αποβάλλεις από την πατρική του ουσία, υποβιβάζοντάς τον σε έσχατη ευτέλεια, και ιδιοποιείσαι αυτό που είναι κοινό; Αλλά ο μακάριος Προφήτης δεν είναι τέτοιος· γι' αυτό και με παρρησία έλεγε: «Εισάκουσε τη δικαιοσύνη μου». Έτσι και ο Παύλος πολλές φορές προβάλλει τον εαυτό του, όχι για να υπερηφανευτεί, ούτε για να κομπάσει, αλλά για να γίνει υπόδειγμα στους άλλους· όπως όταν λέει: «Θέλω όλοι οι άνθρωποι να είναι όπως κι εγώ στην εγκράτεια». Έτσι και ο Δαβίδ, όταν το καλούσε η περίσταση, προβάλλει τη δική του ανδρεία, η οποία προερχόταν από τη συνδρομή του Θεού, λέγοντας ότι και αρκούδες έπνιγε και με λιοντάρια πάλευε, χωρίς να υπερηφανεύεται ούτε αυτός, μη γένοιτο, αλλά εξασφαλίζοντας για τον εαυτό του με αυτόν τον τρόπο την αξιοπιστία.

Τι θα μπορούσε να πει κανείς για τα μελλοντικά αγαθά, τα οποία πρόκειται να απολαύσει; Αναλογιζόμενος, λοιπόν, όλα αυτά λέει: Τι τόσο σπουδαίο είναι ο άνθρωπος, ώστε να αξιωθεί τόσα πολλά; ζ΄. Διότι, αν σκεφθεί κανείς πόσα έχουν γίνει και γίνονται για χάρη του, και πόσα θα απολαύσει μετά από αυτά, θα γεμίσει με μεγάλο δέος, και τότε θα δει καθαρά πόσο περισπούδαστο είναι αυτό το πλάσμα για τον Θεό. «Τον έκανες λίγο κατώτερο από τους αγγέλους». Ένας άλλος μεταφραστής λέει: «Λίγο κατώτερο από τον Θεό». Άλλος: «Ολίγον από τον Θεό». Το δε εβραϊκό κείμενο: «Ουθασρηού ματ μη ελωείμ». Εδώ υπενθύμισε την καταδίκη και την παλαιά αμαρτία, φέρνοντας στο μέσον τον θάνατο. Αλλά και αυτόν ήλθε και τον κατήργησε ο Μονογενής. «Με δόξα και τιμή τον στεφάνωσας». Άλλος: «Με δόξα και αξίωμα θα τον στεφανώσεις». Αυτά είναι δυνατόν να τα εκλάβει κανείς και κατά την ιστορική τους έννοια, αλλά και κατά την αναγωγική. Διότι αναφέρει και την εξουσία του, την οποία του εμπιστεύθηκε όταν δημιουργήθηκε· αναφέρει και τα μετέπειτα αγαθά, τα οποία απόλαυσε μετά την παρουσία του Χριστού. Διότι κατά την αρχή άκουσε: «Ο τρόμος και ο φόβος σας ας είναι σε όλα τα θηρία της γης». Και: «Ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας». Μετά από αυτά όμως: «Να πατάτε επάνω σε φίδια και σκορπιούς». Αλλά, αφήνοντας αυτά, υφαίνει τον λόγο ξεκινώντας από τα ταπεινότερα, αφήνοντας τα προηγούμενα για να τα κατανοήσουν όσοι έχουν την ικανότητα να βλέπουν πιο οξυδερκώς.

Τι σημαίνει όμως το: «Σύμφωνα με το ύψος σου»; Ισοδυναμεί με το: «Τους έκανες όμοιούς σου, στο μέτρο που είναι δυνατόν ο άνθρωπος να είναι όμοιος»· διότι λέγει: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσιν». Επειδή ό,τι είναι Εκείνος στον ουρανό, αυτό είμαστε εμείς πάνω στη γη· και όπως ακριβώς κανείς δεν είναι ανώτερός Του εκεί ψηλά, έτσι και πάνω στη γη κανένα πλάσμα δεν είναι όμοιο με αυτό το ον ως προς την αρετή. Διότι λέγει: «Να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς».

Άκουσέ τον να λέει σε έναν άλλον ψαλμό: «Τον έκανες λίγο κατώτερο από τους αγγέλους, με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες». Έπειτα, εξηγώντας αυτήν την τιμή, προσθέτει: «Όλα τα υπέταξες κάτω από τα πόδια του, τα πρόβατα και όλα τα βόδια· ακόμη δε και τα ζώα του αγρού, τα πετεινά του ουρανού, και τα ψάρια της θάλασσας, όσα διασχίζουν τα μονοπάτια των θαλασσών». Διότι αυτό αποτελεί τη μέγιστη τιμή, το να του εμπιστευθεί τα σκήπτρα όλων των ορατών κτισμάτων, και μάλιστα ενώ αυτός δεν είχε ακόμη κατορθώσει το παραμικρό. Επειδή, προτού ακόμη τον πλάσει, έλεγε: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Στη συνέχεια, ερμηνεύοντας το «κατ' εικόνα», πρόσθεσε: «Και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας, και τα θηρία της γης, και τα πετεινά του ουρανού». Και αυτόν τον μικρό στο ανάστημα, των τριών πήχεων, που είναι τόσο κατώτερος από τα άλογα ζώα ως προς τη σωματική δύναμη, χάρη στη συγγένεια του λόγου τον κατέστησε ανώτερο από όλα, χαρίζοντάς του λογική ψυχή, γεγονός που αποτελεί το κατεξοχήν τεκμήριο τιμής. Διότι μέσω αυτής και πόλεις οικοδόμησε, και τη θάλασσα διέσχισε, και τη γη καλλώπισε, και αμέτρητες τέχνες εφηύρε, και επιβλήθηκε στα πιο άγρια άλογα ζώα· και, το μεγαλύτερο και πρωταρχικό από όλα, γνώρισε τον Θεό που τον δημιούργησε, καθοδηγήθηκε προς την αρετή, και διέκρινε τι είναι καλό και τι δεν είναι.

Επειδή, για ποιον λόγο ειπώθηκε αμέσως στην αρχή: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας»; Και πάλι: «Εμπρός, ας κατεβούμε και ας συγχύσουμε τις γλώσσες τους». Και πάλι ο Δαβίδ λέει: «Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου». Εάν δε ο Μωυσής λέει: «Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», η δική σας αδυναμία υπήρξε η αιτία γι' αυτά. Και γιατί απορείς αν αυτό συνέβη στα δόγματα, όταν βέβαια και στα πρακτικά ζητήματα ο Θεός οδήγησε τον λόγο από τα τελειότερα στα κατώτερα, συγκαταβαίνοντας στη δική μας αδυναμία; Γι' αυτό και επέτρεψε να αποπέμπει κάποιος τη σύζυγό του και να λαμβάνει άλλη, ενώ από την αρχή δεν είχε νομοθετήσει έτσι. Και όσον αφορά τις τροφές, καθιέρωσε μεγάλη διάκριση, παρόλο που εξαρχής είχε πει τα αντίθετα, ότι «Σαν τα χλωρά χόρτα σας τα έχω δώσει όλα». Και για τον τόπο έθεσε πολλούς νόμους, μην επιτρέποντας να τελούνται παντού οι προσευχές, καίτοι ούτε αυτό το είχε νομοθετήσει εξαρχής. Αλλά εμφανίστηκε στον Αβραάμ και στη γη των Περσών, και στην Παλαιστίνη, και παντού· και στον Μωυσή αργότερα στην έρημο.

1. Ευλόγει, η ψυχή μου, τον Κύριο, και όλα τα εντός μου το άγιο όνομά του. Επειδή η ψυχή βρίσκεται στο μέσο, το μεν σώμα την τραβά προς τα κάτω στις ηδονές, ενώ το πνεύμα την ανυψώνει προς τον Θεό, προστάζοντάς την να τον ευλογεί, δηλαδή να θεολογεί και να τον δοξάζει παντοτινά. Αυτά τα τρία τα μνημόνευσε και ο Παύλος, λέγοντας: Ο δε Θεός είθε να σας καταρτίσει τέλειους, και να διατηρηθεί ολόκληρο το σώμα και το πνεύμα και η ψυχή. Και αυτό ονομάζεται το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του, για το οποίο πάλι λέει: Θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ όμως και με τον νου. Μνημονεύει δε και ο Μωυσής το μεν σώμα στο χωρίο: Έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο· την δε ψυχή στο χωρίο: Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας· και το πνεύμα λέγοντας: Και εμφύσησε ο Θεός στο πρόσωπό του πνοή ζωής. Το πνεύμα, λοιπόν, προτρέπει όλες τις δυνάμεις της ψυχής να ευλογούν τον Θεό, δηλαδή τη νοερή, τη λογική, τη θυμική, την επιθυμητική, τη δοξαστική, τη φανταστική και την αισθητική, τις οποίες όλες ονόμασε «εντός»· πράγμα που ερμηνεύοντας ο Παύλος λέει: Είτε τρώτε, είτε πίνετε, όλα να τα κάνετε προς δόξα του Θεού. Και τα εσωτερικά μέρη του σώματος προσφέρουν ύμνο στον Θεό· αλλά και μέσω των οργανικών μερών του σώματος κινεί τις ενεργητικές δυνάμεις της ψυχής προς τον ύμνο.

Διότι αυτός γνωρίζει την πλάση μας. Ενθυμείται ότι είμαστε χώμα. Διότι ο Δημιουργός γνωρίζει την αδυναμία της φύσεώς μας· γνωρίζει και από πού πλαστήκαμε, και πού πάλι θα καταλήξουμε. Σαν σε ικεσία δε, προβάλλουν το πιο ευτελές από τα στοιχεία μας. Διότι δεν είμαστε εξ ολοκλήρου χώμα, αλλά έχουμε πλαστεί και κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν του Θεού. Το χώμα, επομένως, φανερώνει αξιολύπητα την αδυναμία. Ο άνθρωπος, η ημέρα του είναι σαν το χορτάρι· σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει.

Ελεύθεροι κατά φύση είναι και αυτοί· το «ας εξουσιάζουν τα ψάρια» έχει ειπωθεί και για αυτούς. Αυτή η δουλεία δεν προέρχεται από τη φύση, αλλά είναι ζήτημα θέσης και περιστάσεων· και όμως, παρ' όλα αυτά, μας αποδίδουν μεγάλη τιμή. Και εμείς σε αυτούς μεν επιβάλλουμε τα πάντα με κάθε αυστηρότητα για τη δική μας εξυπηρέτηση· στον Θεό, αντίθετα, δεν προσφέρουμε ούτε το πολλοστό μέρος, και τούτο μάλιστα ενώ η ωφέλεια επιστρέφει πάλι σε εμάς. Διότι, όσο πιο πρόθυμα υπηρετήσουμε τον Θεό, τόσο περισσότερο θα ωφελήσουμε τους εαυτούς μας και εμείς οι ίδιοι θα αποκομίσουμε μεγαλύτερο κέρδος. Ας μη στερήσουμε, λοιπόν, από τους εαυτούς μας μια τόσο μεγάλη ωφέλεια.

⟨Του ιδίου⟩ Και είπε ο Θεός: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας», εννοώντας τον έσω άνθρωπο. Αλλά θα πεις εσύ: δεν μας μιλάει περί λογισμών, ονόμασε τον άνθρωπο κατ' εικόνα Θεού· ο λογισμός λοιπόν πώς είναι άνθρωπος; Άκουσε τον απόστολο που λέει: «Αν και ο έξω άνθρωπός μας φθείρεται, εντούτοις ο έσω ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα».

Διότι, όσο υστερεί ο άνθρωπος στη δύναμη του σώματος, τόσο υπερτερεί στη συγκρότηση του λογικού του. Δεν είπε: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα μας, και ας οργίζονται»· διότι τα πάθη δεν συμπεριλήφθηκαν στην εικόνα του Θεού, αλλά το λογικό σού δόθηκε ως κυρίαρχος των παθών, για να εξουσιάζεις τα άλογα όντα, ώστε να κυριαρχείς και στο άλογο πάθος. Εάν, λοιπόν, εξουσιάζεις τα θηρία, γιατί δεν εξουσιάζεις και τα εσωτερικά σου θηρία; Εάν εξουσιάζεις τα εξωτερικά, μήπως θα αφήσεις τα εσωτερικά ακυβέρνητα;

Επειδή, λοιπόν, είχε ολοκληρωθεί ολόκληρη η κτίση, και ο ουρανός είχε στεφανωθεί με τον ποικιλόμορφο χορό των άστρων, η δε γη από κάτω του αντιφεγγοβολούσε με κάθε λογής άνθη, και ήταν γεμάτες οι κορυφές των βουνών, γεμάτες και οι πεδιάδες και οι φάραγγες, και γενικώς ολόκληρη η επιφάνεια της γης ήταν γεμάτη από φυτά και δέντρα και βότανα, και σκιρτούσαν τα ποίμνια, σκιρτούσαν και οι αγέλες των βοοειδών, και ο χορός των ωδικών πτηνών, επιδεικνύοντας τη δική του φύση, γέμιζε με μουσική όλο τον αέρα, και τα πελάγη ήταν μεστά από τα θαλάσσια ζώα, γεμάτες δε οι λίμνες και οι πηγές και οι ποταμοί από όλα όσα γεννιούνται μέσα σε αυτά, και τίποτα δεν ήταν ημιτελές, αλλά τα πάντα είχαν ολοκληρωθεί, αναζητούσε το σώμα την κεφαλή του, η πόλη τον άρχοντά της, η κτίση τον βασιλιά της, εννοώ βέβαια τον άνθρωπο. Ενώ λοιπόν επρόκειτο να τον πλάσει, ο Θεός λέγει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση». Σε ποιον απευθύνεται; Είναι ολοφάνερο ότι απευθύνεται στον δικό Του Μονογενή. Και δεν είπε, «Ποίησε», για να μην νομίσεις ότι η διατύπωση αποτελεί δουλικό πρόσταγμα, αλλά «Ας ποιήσουμε», ώστε μέσω του σχήματος της συμβουλής των λόγων να αποκαλύψει την ισοτιμία. Διότι άλλοτε λέγεται ότι ο Θεός έχει σύμβουλο, και άλλοτε ότι δεν έχει, όχι επειδή η Γραφή αντιφάσκει προς τον εαυτό της, αλλά επειδή μας αποκαλύπτει απόρρητα δόγματα και μέσα από τα δύο αυτά.

«Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ή ποιος έγινε σύμβουλός του;» Αυτός λοιπόν (ο Παύλος) κατέδειξε το ανενδεές του Θεού, ενώ ο Ησαΐας πάλι, ομιλώντας για τον Μονογενή του Θεού, λέει περίπου τα εξής: «Και θα θελήσουν, ακόμη κι αν παραδίδονταν στη φωτιά, διότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, Υιός δόθηκε σε εμάς, και το όνομά του καλείται άγγελος της μεγάλης βουλής, θαυμαστός σύμβουλος». Και αν είναι θαυμαστός σύμβουλος, πώς ο Παύλος λέει: «Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ή ποιος έγινε σύμβουλός του;» Επειδή ο μεν Παύλος, όπως προείπα, θέλει να παραστήσει το ανενδεές του Πατρός, ενώ ο προφήτης το ομότιμο του Μονογενούς. Γι' αυτό και εδώ δεν είπε, «Ποίησον» (Δημιούργησε), αλλά «Ποιήσωμεν» (Ας δημιουργήσουμε)· διότι το «Ποίησον» αποτελεί προσταγή η οποία απευθύνεται προς δούλο, και τούτο καθίσταται φανερό από το εξής. Προσήλθε κάποτε ένας εκατόνταρχος στον Ιησού και του λέει: «Κύριε, ο υπηρέτης μου είναι κατάκοιτος στο σπίτι παραλυτικός και βασανίζεται δεινά». Τι απάντησε λοιπόν ο Χριστός; «Εγώ θα έλθω και θα τον θεραπεύσω». Ο μεν εκατόνταρχος δεν τόλμησε να φέρει τον ιατρό στο σπίτι του, ο δε κηδεμόνας και φιλάνθρωπος (Ιησούς) υποσχέθηκε από μόνος του να μεταβεί εκεί, προκειμένου να δώσει σε εκείνον την αφορμή και την ευκαιρία να μας επιδείξει τη δική του αρετή. Γνωρίζοντας δηλαδή τα όσα επρόκειτο να πει εκείνος, υποσχέθηκε ότι θα πάει, ώστε να μάθεις την ευλάβεια του ανδρός.

Βλέπεις ότι το «Ποίησον» αρμόζει σε κύριο που απευθύνεται σε δούλο; Επομένως, το «Ποιήσωμεν» αρμόζει σε πρόσωπο ομότιμο. Όταν, λοιπόν, ο κύριος μιλάει στον δούλο, λέει «Ποίησον»· όταν όμως ο Πατέρας συνομιλεί με τον Υιό, λέει «Ποιήσωμεν». Τι συμβαίνει, λοιπόν, λέει κάποιος, εάν ο μεν εκατόνταρχος είχε αυτή την εντύπωση, αλλά τα πράγματα δεν ήταν έτσι; Διότι, μήπως είναι απόστολος ο εκατόνταρχος; Μήπως είναι μαθητής, για να αποδεχθώ τα λόγια του; Είναι πιθανό να έσφαλε, λέει. Καλώς· τι συνάγεται λοιπόν; Ας δούμε, συνεπώς, τη συνέχεια.