Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:26

γʹ. Βλέπεις πώς συμφωνεί η Καινή με την Παλαιά Διαθήκη; Πώς η καθεμία αποδεικνύει την αυθεντία του Χριστού; Και τι θα λέγαμε, αν δημιουργούσε μεν τον άνθρωπο, αλλά τον δημιουργούσε ως υπηρέτης; Πρόκειται επομένως για άκαιρη φιλονικία. Διότι, αφού είπε: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο», δεν πρόσθεσε: «σύμφωνα με τη δική σου εικόνα, την κατώτερη», ούτε «σύμφωνα με τη δική μου εικόνα, την ανώτερη», αλλά τι (είπε); «Κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσιν», αποδεικνύοντας με το να μιλήσει έτσι ότι είναι μία η εικόνα του Πατρός και του Υιού· διότι δεν είπε «εικόνες», αλλά «Εικόνα δική μας»· διότι δεν υπάρχουν κάποιες δύο άνισες (εικόνες), αλλά μία είναι η εικόνα του Υιού και του Πατρός και αυτή (είναι) ίση. Γι' αυτόν τον λόγο λέγεται ότι κάθεται εκ δεξιών, για να κατανοήσεις την ομοτιμία και το απαράλλακτο της εξουσίας· διότι ο υπηρέτης δεν συγκαθήται (με τον Κύριο), αλλά στέκεται παραστάτης.

γ΄. Όταν λοιπόν ο Θεός λέει, στην αρχή της κτίσεως: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση», μας αποκαλύπτει αινιγματωδώς τη θεότητα του Υιού, προς τον οποίο απευθύνεται. Έπειτα, για να δείξει ότι αυτή δεν είναι αντίθετη προς την προηγούμενη διάταξη, αλλά ότι και αυτό ήταν θέλημα του Θεού, δηλαδή να καταργηθεί εκείνη η θυσία και να εισαχθεί στη θέση της τούτη εδώ (διότι ήταν επαύξηση της διορθώσεως, και όχι εναντίωση ούτε σύγκρουση), αφού είπε: «Στην κεφαλίδα του βιβλίου είναι γραμμένο για εμένα», πρόσθεσε: «Το να πράξω το θέλημά σου, Θεέ μου, το θέλησα, και ο νόμος σου βρίσκεται μέσα στα σπλάχνα μου»· έπειτα εξηγώντας ποιο είναι άραγε το θέλημα του Θεού, παραλείποντας να αναφέρει θυσία, ολοκαυτώματα, προσφορές, κόπους και ιδρώτες, λέει: «Ευαγγελίστηκα δικαιοσύνη σε μεγάλη Εκκλησία». Τι σημαίνει άραγε το: «Ευαγγελίστηκα δικαιοσύνη»; Δεν είπε απλώς: «Έδωσα», αλλά: «Ευαγγελίστηκα». Γιατί άραγε;

Είναι μικρό πράγμα το να διατελεί κανείς ατάραχος και χωρίς οργή. Εκείνος που θέλει να είναι κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, οφείλει να καταφρονείται, να αποδοκιμάζεται και να εξευτελίζεται από όλους, τόσο με λόγια όσο και με έργα. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, έδωσε εντολή να μην ανταποδίδουμε το κακό σε εκείνον που αδίκησε, προκειμένου, ανταποδίδοντας τα ίσα στον αδικοπραγούντα, να μη χάσεις την κατά φύσιν πραότητά σου. Μη γίνεσαι λοιπόν φρόνιμος κατά τη δική σου κρίση, θεωρώντας πως έχεις το δίκαιο να εκδικηθείς αυτόν που σε αδικεί. Να θυμάσαι τις ιερές διδασκαλίες του αποστόλου Παύλου: «Μη γίνεστε», λέει, «φρόνιμοι κατά τη δική σας αντίληψη, και μην ανταποδίδετε κακό αντί κακού». Δεν είναι καλό να γίνεσαι αντίδικος, ούτε να επιζητείς ο ίδιος τη δικαίωσή σου, αλλά να αναθέτεις την κρίση σου στον Θεό, ο Οποίος επιβάλλει την τιμωρία στους αδικούντες χωρίς οργή. Διότι λέει: «Μην εκδικείστε εσείς οι ίδιοι για τον εαυτό σας, αλλά δώστε τόπο στην οργή· επειδή είναι γραμμένο: Σε εμένα ανήκει η εκδίκηση, εγώ θα ανταποδώσω, λέει ο Κύριος». Μη λες: «Ο Θεός ανταποδίδει, θα ανταποδώσω κι εγώ». Σκέψου τι σου υπέδειξε ο Χριστός ερχόμενος στον κόσμο, για να αναδείξει το σωτήριο πρότυπο της ζωής, και αυτό να μιμηθείς με ζήλο, για να σωθείς.

Σε ποιο ακριβώς πράγμα; Στην αξία της ελεύθερης βούλησης, εξαιτίας της οποίας ο άνθρωπος είναι παρόμοιος με τον Θεό, χρησιμοποιώντας τον νου ως κυβερνήτη των όντων, διοικώντας με τη διάνοια τα στοιχεία της κτίσης, διατρέχοντας με τον λογισμό τον ουρανό, κατευθύνοντας με τη σκέψη ό,τι του είναι υποταγμένο, δαμάζοντας με σοφία τη δυσκολία της άτακτης θάλασσας, διατηρώντας με προνοητικότητα τα όσα βλαστάνουν, ερμηνεύοντας με την επιστήμη τα φαινόμενα, και κυριαρχώντας πάνω στην καλλιτεχνική ομορφιά των όντων, όπως ακριβώς ο Κτίστης. Και θέλοντας ο Θεός να τα δηλώσει αυτά εξαρχής για εμάς, αναφώνησε: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας». Και είναι φοβερή η τιμή της εικόνας, αλλά και φιλάνθρωπη· φοβερή μεν, διότι αποτελεί εικόνα ενός αρχετύπου που προκαλεί δέος. Διότι δεν είναι μικρός ο κίνδυνος να καταδικαστεί κανείς, εάν μολύνει την εικόνα με τον ρύπο της αμαρτίας· φιλάνθρωπη δε, διότι αποτελεί μεγάλη δωρεά που προσφέρθηκε χωρίς κόπους, την οποία ο Κτίστης προετοίμασε για εμάς πριν από τη γέννησή μας.

Διότι λέει: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας». Πριν από την πλάση, τιμώμαστε με ιδιαίτερη μέριμνα. Διότι, ενώ παρείχε την ύπαρξη στο καθένα από τα όντα, διατηρούσε την αυθεντία εκείνου που προστάζει, και ολόκληρη την ορατή φύση τη δημιουργούσε με ένα πρόσταγμα, απευθυνόμενος με προστακτικό τρόπο σε όσα δεν υπήρχαν: «Ας γίνει φως»· «ας γίνει στερέωμα»· «ας γίνουν φωστήρες για φωτισμό»· «ας βγάλουν τα ύδατα ερπετά ζωντανών ψυχών»· «ας βγάλει η γη τετράποδα κατά το είδος τους»!

Όταν δε επρόκειτο να κτιστεί ο άνθρωπος, εγκαταλείποντας τη στάση εκείνου που προστάζει, ανέλαβε τον ρόλο του αυτουργού, εγκαταλείποντας τη στάση εκείνου που απλώς σχεδιάζει τη σύνθεση των όντων, μελετούσε την ανθρωπογένεση, παραλείποντας να πει προς τη γη: «Βγάλε άνθρωπο!». Σαν να μην μπορούσε να κτίσει τον άνθρωπο μόνος του, συγκαλεί και κοινωνούς για την πλάση του, και σαν να έχει ανάγκη συνεργατών αναφωνεί: «Ας ποιήσουμε»· όχι επειδή είχε ανάγκη μελέτης για τη δημιουργική του τέχνη, ούτε επειδή χρειαζόταν συνεργάτες για τη διάπλαση, αλλά υποδεικνύοντας, μέσω του σχήματος της μελέτης και της συνεργασίας, ότι πλάθει ένα γένος πάρα πολύ σπουδαίο και αντικείμενο της ιδιαίτερης φροντίδας του.

Μέσα σε αυτή την τιμή, όμως, κρύβεται και κάποια παιδαγωγία για το ανθρώπινο γένος με σκοπό την ευσέβεια. Διότι απέκλεισε όλη την κτίση από τη θεοποίηση, παραδίδοντάς την στην εικόνα της δικής Του μοναρχίας· επειδή καθετί που θεωρείται μεγάλο αποδίδεται στην εικόνα του βασιλιά. Δεύτερον: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα»· και ενώ προέβλεπε την αχαριστία, δεν άμβλυνε τη στοργή Του· διότι δεν έπρεπε να μη λάμψει ο ήλιος εξαιτίας εκείνων που είναι τυφλοί στις ακτίνες του. Για τον λόγο αυτό, μολονότι προγνώριζε την παράβαση, ανέτειλε τη φιλανθρωπία Του· και προορώντας το μέλλον, δεν αφαίρεσε την τιμή, και γνωρίζοντας εκ των προτέρων την ύβρη, δεν συγκράτησε τη χάρη, κοσμώντας τους καθώς τους έπλαθε, ώστε, έστω και ως πρόσκαιρος, ο άνθρωπος να αποβάλει την απληστία του και να δώσει αφορμή στον Θεό για ένα δεύτερο δώρο που θα αποτελέσει την αρχή της αιωνιότητας. Διότι ο θάνατος αποτελεί φοβερό σωφρονισμό για την απληστία.

Εάν, λοιπόν, κάθε γόνυ κάμπτεται, ο Μελχισεδέκ θα είναι κατώτερος από τον Χριστό· διότι προσκυνά τον προσκυνούμενο Χριστό. Εάν όμως οι άθλιοι και ταλαίπωροι αναλογιστούν και όσα αναφέρονται στη συνέχεια· διότι προσθέτει λέγοντας: «Εξομοιωμένος με τον Υιό του Θεού»· έτσι πρέπει να το κατανοήσουμε, ότι, όπως και εμείς έχουμε δημιουργηθεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, έτσι και αυτός. Διότι οι μεν Ιουδαίοι ισχυρίζονται ότι αυτός γεννήθηκε από πορνεία, και για τον λόγο αυτόν παρέμεινε αγενεαλόγητος· προς τους οποίους θα απαντήσουμε: «Λανθασμένα τα λέτε». Διότι και ο Σολομών, αν και γεννήθηκε από τη γυναίκα του Ουρία, που ήταν μοιχαλίδα, γενεαλογείται. Αλλά επειδή ο Μελχισεδέκ ήταν τύπος του Κυρίου και έφερε την εικόνα του Χριστού, όπως ακριβώς και ο Ιωνάς, για τον λόγο αυτόν η Γραφή παρέλειψε τον πατέρα του, ώστε σε εκείνον, σαν σε εικόνα, να ενοπτριστούμε τον αληθινά απάτορα και αγενεαλόγητο Χριστό. Αντιλέγουν όμως σε εμάς και ως προς αυτό οι Μελχισεδεκίτες, λέγοντας: «Τι σημαίνει, λοιπόν, αυτό που του λέει ο Πατέρας: “Εσύ είσαι ιερέας εις τον αιώνα κατά την τάξιν Μελχισεδέκ”»; Προς αυτούς απαντάμε ότι αυτός ο Μελχισεδέκ υπήρξε δίκαιος άνδρας και έφερε αληθινά την εικόνα του Χριστού. Κινούμενος, λοιπόν, από προφητικό πνεύμα και έχοντας κατανοήσει τη μελλοντική προσφορά που επρόκειτο να προσφερθεί υπέρ των εθνών, τιμούσε τον Θεό με άρτο και οίνο, μιμούμενος τον Χριστό που επρόκειτο να έλθει.

Γι' αυτό δεν λέει εκείνος ο σοφός άνδρας: «Κάθε κακία είναι μικρή μπροστά στην κακία της γυναίκας»; Πώς λοιπόν, θα αναρωτηθεί κάποιος, είπε γι' αυτόν ο Θεός: «Ας ποιήσουμε σε αυτόν βοηθό όμοιο με αυτόν»; Διότι βέβαια ο Θεός δεν ψεύδεται. Ούτε εγώ θα τολμούσα να πω κάτι τέτοιο, μη γένοιτο, αλλά από τη μια πλευρά πλάστηκε μεν για αυτόν τον σκοπό, δεν θέλησε όμως να παραμείνει στην οικεία της αξία, όπως ακριβώς βέβαια δεν παρέμεινε ούτε και ο άνδρας της. Διότι και εκείνον ο Θεός τον εποίησε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν· επειδή λέει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση», όπως ακριβώς είπε: «Ας ποιήσουμε σ' αυτόν βοηθό». Αφού όμως πλάστηκε, αμέσως τα απώλεσε και τα δύο. Διότι ούτε το «κατ' εικόνα» ούτε το «καθ' ομοίωσιν» διαφύλαξε —πώς θα μπορούσε άλλωστε, αφού ενέδωσε σε παράλογη επιθυμία, κυριεύτηκε από την απάτη και δεν συγκράτησε την ηδονή;—, και έτσι το «κατ' εικόνα» του αφαιρέθηκε πλέον παρά τη θέλησή του. Διότι ο Θεός περιέκοψε ένα όχι μικρό μέρος της εξουσίας του, καθιστώντας αυτόν, που προηγουμένως ήταν φοβερός σε όλους ως κυρίαρχος, ευκαταφρόνητο στους ομόδουλους του, σαν έναν αχάριστο υπηρέτη που ήρθε σε ρήξη με τον κύριό του. Διότι στην αρχή ήταν επίφοβος σε όλα τα θηρία. Επειδή ο Θεός τα οδήγησε όλα μπροστά του, και κανένα δεν τόλμησε να τον βλάψει ούτε να τον επιβουλευτεί· διότι έβλεπαν να λάμπει επάνω του η βασιλική εικόνα. Επειδή όμως αμαύρωσε εκείνα τα γνωρίσματα μέσω της αμαρτίας, τον καθαίρεσε και από εκείνη την εξουσία.

Εμείς όμως δεν προσκυνούμε κτίσμα, αλλά Τριάδα άκτιστη, άτρεπτη, αναλλοίωτη και ομοούσια, η οποία δεν έχει τίποτα το επείσακτο, ούτε κάτι δουλικό, ούτε κάτι που έφτασε στην ύπαρξη μέσω προκοπής, σαν να μην υπήρχε προηγουμένως και να δημιουργήθηκε μεταγενέστερα. Πρόσεξε, λοιπόν, τις μαρτυρίες για την αγία και ομοούσια Τριάδα, και να τη σέβεσαι ορθά, για να μην απολεστείς. Διότι λέει η Γραφή: Και είπε ο Θεός· «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Πες μου, λοιπόν, με ποιον συσκέπτεται ο Θεός; Με τους αγγέλους, λέει.

Αλλά οι άγγελοι δεν έχουν την εικόνα του Θεού· απευθύνεται δε προς τον συνδημιουργό Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Και για να πειστείς ότι αυτό είναι αληθές, άκουσε τον ψαλμωδό που λέει: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Και δεν αγνοείς ότι ο Λόγος είναι ο Υιός. Διότι λέει ο Ιωάννης ο Θεολόγος: «Και Θεός ήταν ο Λόγος»· και για το Πνεύμα: «Ο Θεός είναι Πνεύμα». Λέει, λοιπόν, ο Θεός και Πατέρας προς τον Θεό Υιό και τον Θεό το Άγιο Πνεύμα: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας».

Ανάγνωσέ μου την κοσμοποιία και θα βρεις σε αυτήν: Στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη. Έπειτα, στη συνέχεια, παρουσιάζει την κτίση. Έτσι και οι παίδες, γνωρίζοντας τον νόμο και έχοντας επίγνωση του Θεού, έλεγαν τα εξής: Ευλογείτε, ουρανοί, τον Κύριο, άστρα του ουρανού, τον Κύριο, όλα τα ύδατα πάνω από τον ουρανό, τον Κύριο, ήλιε και σελήνη, τον Κύριο. Και πρόσεξε το θαυμαστό που ακολουθεί ύστερα από όλα αυτά: Ευλογείτε, Ανανία, Αζαρία, Μισαήλ, τον Κύριο. Διότι, όπως ακριβώς στην κοσμοποιία ο νομοθέτης, ιστοριογραφώντας, έλεγε μετά την ολοκλήρωση της δημιουργίας της κτίσης: Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσή μας· έτσι και αυτοί, συμπληρώνοντας την υμνολογία τελευταίοι από όλους, λένε στη συνέχεια: Ευλογείτε, Ανανία, Αζαρία, Μισαήλ, τον Κύριο. Είδες την υπομονή των δικαίων; Είδες το στεφάνι που πλέκεται; Είδες την ισχύ των ανδρείων νέων; Είδες τον ζήλο που είναι σφοδρότερος από το πυρ; Είδες στόμα ομοδίαιτο με τους αγγέλους; Είδες γλώσσα συλλειτουργό των αγγέλων; Είδες υπομονή αθλητών; Δεν δείλιασαν μπροστά στον θάνατο, δεν αλλοιώθηκε το πρόσωπό τους εξαιτίας της επικείμενης τιμωρίας τους, αλλά φαιδροί και ολόλαμπροι στην όψη έλεγαν: Ειδάλλως, ας σου είναι γνωστό, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν τους λατρεύουμε, και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν την προσκυνούμε. Είδες πώς παντού η υπομονή γίνεται πρόξενος της βασιλείας των ουρανών;

Και αφού τον γέμισε με αμέτρητα αγαθά, εκείνον τον μικρό και ευτελή τον κατέστησε επιστάτη σε τόσα μεγάλα έργα, αναδεικνύοντάς τον πάνω στη γη αυτό ακριβώς που είναι ο Ίδιος στους ουρανούς. Διότι το «Ας φτιάξουμε άνθρωπο κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσή μας», δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά το ότι και αυτός έχει αναλάβει την εξουσία όσων βρίσκονται στη γη. Αφού τον δημιούργησε και τον τοποθέτησε σε τόση τιμή, του παραχώρησε, σαν παλάτι σε βασιλιά, το ωραιότερο μέρος της γης, τον παράδεισο. Και επιπλέον αυτών, θέλοντας να του δείξει και με άλλον τρόπο πόσο ανώτερος είναι από τα υπόλοιπα ζώα, τα φέρνει όλα μπροστά του και τον προστάζει να δώσει ονόματα σε όλα. Και όμως, κανένα από αυτά δεν του δίνει για βοήθεια· και προσθέτει την αιτία: «Διότι δεν βρέθηκε», λέει, «βοηθός όμοιος με αυτόν». Αφού λοιπόν τον δίδαξε και μέσω αυτών την απόσταση αναμεσά στις δύο φύσεις, και ότι ο ίδιος είναι πολυτιμότερος από όλα, και κανένα σε τόσο μεγάλο πλήθος δεν είναι ίσο με αυτόν, τότε ακριβώς δημιουργεί και τη γυναίκα, τιμώντας τον πάλι και με αυτό και καθιστώντας φανερό ότι δημιουργήθηκε εξαιτίας του, όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Διότι δεν πλάστηκε ο άνδρας για τη γυναίκα, αλλά η γυναίκα για τον άνδρα».

Περί του παραδείσου. Επειδή δε επρόκειτο ο Θεός να πλάσει τον άνθρωπο από ορατή και αόρατη κτίση, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσίν Του, ως έναν βασιλιά και άρχοντα όλης της γης και όσων υπάρχουν σε αυτήν, ετοίμασε από πριν για αυτόν ένα είδος ανακτόρου, μέσα στο οποίο διαμένοντας θα είχε ζωή μακάρια και πανευτυχή.

Επειδή λοιπόν έτσι είχαν τα πράγματα, δημιουργεί τον άνθρωπο από ορατή και αόρατη φύση με τα ίδια του τα χέρια κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν, πλάθοντας αφενός το σώμα από γη, και δίνοντάς του αφετέρου ψυχή λογική και νοερή με το δικό του εμφύσημα, το οποίο ακριβώς ονομάζουμε θεία εικόνα· διότι το μεν «κατ' εικόνα» δηλώνει το νοερό και το αυτεξούσιο, το δε «καθ' ομοίωσιν» την κατά το δυνατόν ομοίωση ως προς την αρετή.

Διότι μέσω της παραβάσεως οδηγηθήκαμε από το κατά φύσιν στο παρά φύσιν. Ο Κύριος όμως μας επανέφερε από το παρά φύσιν στο κατά φύσιν· διότι αυτό είναι το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν». Και η άσκηση, καθώς και οι κόποι της, δεν επινοήθηκαν για να αποκτήσουμε την αρετή από έξω, ως κάτι το επείσακτο, αλλά για να αποβάλουμε την επείσακτη και παρά φύσιν κακία, όπως ακριβώς, όταν αποβάλλουμε με μόχθο τη σκουριά του σιδήρου –η οποία δεν είναι φυσική, αλλά δημιουργείται εξαιτίας της αμέλειας– φανερώνουμε τη φυσική λαμπρότητα του σιδήρου.

Ενανθρώπησε δε ο Υιός του Θεού, ώστε να του χαρίσει και πάλι εκείνο για το οποίο δημιούργησε τον άνθρωπο· διότι τον δημιούργησε κατ' εικόνα δική Του, νοερό και αυτεξούσιο, και καθ' ομοίωσιν, δηλαδή τέλειο στις αρετές στο μέτρο που αυτό είναι εφικτό για την ανθρώπινη φύση· διότι αυτές αποτελούν τρόπον τινά τα χαρακτηριστικά της θείας φύσεως: το αμέριμνο, το απερίσπαστο και το ακέραιο, το αγαθό, το σοφό, το δίκαιο, το ελεύθερο από κάθε κακία. Καθιστώντας, λοιπόν, τον άνθρωπο σε κοινωνία με τον Εαυτό Του («διότι τον δημιούργησε για την αφθαρσία»), μέσω της κοινωνίας αυτής τον ανύψωσε προς το άφθαρτο. Επειδή όμως με την παράβαση της εντολής σκοτίσαμε και συγχύσαμε τα χαρακτηριστικά της θείας εικόνας, και, περιπίπτοντας στην κακία, απογυμνωθήκαμε από τη θεία κοινωνία («διότι ποια μετοχή μπορεί να έχει το φως με το σκότος;»)

Και αφού βρεθήκαμε έξω από τη ζωή, υποπέσαμε στη φθορά του θανάτου. Επειδή, λοιπόν, μας μετέδωσε το ανώτερο και εμείς δεν το διαφυλάξαμε, Εκείνος μετέχει στο κατώτερο, εννοώ δηλαδή στη δική μας φύση, ώστε μέσω του Εαυτού Του και μέσα στον Εαυτό Του, αφενός να ανακαινίσει το «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν», και αφετέρου να μας διδάξει την ενάρετη πολιτεία και να την καταστήσει για εμάς βατή μέσω του Εαυτού Του. Επίσης, για να μας ελευθερώσει από τη φθορά μέσω της κοινωνίας της ζωής, γινόμενος ο ίδιος η απαρχή της δικής μας ανάστασης, και να ανακαινίσει το αχρηστευμένο και συντριμμένο σκεύος, προκειμένου να μας λυτρώσει από την τυραννία του διαβόλου καλώντας μας στη θεογνωσία, και να μας ενδυναμώσει και να μας παιδαγωγήσει, ώστε μέσω της υπομονής και της ταπεινώσεως να καταπαλεύουμε τον τύραννο.

Επειδή δηλαδή ο άνθρωπος είναι διπλός, από ψυχή και σώμα, διπλή μας έδωσε και την κάθαρση, δι' ύδατος και Πνεύματος· καθώς το μεν Πνεύμα ανακαινίζει μέσα μας το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν», το δε ύδωρ, διά της χάριτος του Πνεύματος, καθαρίζει το σώμα της αμαρτίας και το απαλλάσσει από τη φθορά, και το μεν ύδωρ εκπληρώνει την εικόνα του θανάτου, το δε Πνεύμα παρέχει τον αρραβώνα της ζωής.

ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ ΤΑ ΙΕΡΑ ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ. ΣΤΟΙΧΕΙΟ Α΄. Τίτλος πρώτος. — Περί της αΐδιας θεότητας της αγίας και ομοουσίου Τριάδος· και ότι ένας και μόνος πάνω απ' όλους είναι ο Θεός. «Είπε ο Θεός: Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα, και καθ' ομοίωσιν.» «Είπε ο Θεός: Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς.» «Ελάτε, ας κατεβούμε και ας συγχύσουμε τη γλώσσα τους, ώστε να μην καταλαβαίνει ο καθένας τη φωνή του πλησίον του.» «Άκου, Ισραήλ· ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος.» «Δείτε, ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα.» «Ποιος είναι Θεός εκτός από τον Κύριό μας, ή ποιος είναι Θεός εκτός από τον Θεό μας;» «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους.» «Ο δε Θεός είναι βασιλιάς μας προ των αιώνων.» «Δεν υπάρχει όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε, και δεν υπάρχουν έργα σαν τα δικά σου.» «Κύριε, εσύ έγινες καταφυγή για εμάς από γενιά σε γενιά.» «Η βασιλεία σου είναι βασιλεία πάντων των αιώνων» και τα λοιπά. «Κατά το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και ο οίκος ήταν γεμάτος από τη δόξα του. Και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του· έξι φτερούγες είχε το ένα, και έξι φτερούγες το άλλο· και με τις δύο σκέπαζαν τα πρόσωπά τους, με τις δύο σκέπαζαν τα πόδια τους, και με τις δύο πετούσαν.»

Επιπλέον αυτών, έπλασε με τα ίδια Του τα άμωμα χέρια τον εξοχότατο και μεγαλειώδη άνθρωπο, ως αποτύπωμα της δικής Του εικόνας. Διότι έτσι λέει ο Θεός: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας. Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, άρρεν και θήλυ τους εποίησε». Αφού λοιπόν ολοκλήρωσε όλα αυτά, τα εποίησε και τα ευλόγησε, και είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε». Ποιος προσάρτησε τη στερεή ουσία των οστών; Και ποιος συνέδεσε τα μέλη, ώστε να συσπώνται με τα νεύρα και να χαλαρώνουν, καμπτόμενα γύρω από τις αρθρώσεις; Ποιος είναι αυτός που ζύμωσε τους χυμούς, υγραίνοντάς τους με αίμα, και έφτιαξε για εμάς μαλακή σάρκα από το χώμα;

Μόνος ο άριστος τεχνίτης κατασκευάζει τον άνθρωπο, δηλαδή εμάς, ως την κατεξοχήν λογική και έμψυχη εικόνα του εαυτού Του, πλάθοντάς τον σαν κερί από υγρά και ελάχιστα σπέρματα μέσα στη μήτρα. Διότι ποιος είναι εκείνος που προνοεί ώστε να μην πνίγεται το έμβρυο από το υγρό και να μην εγκλωβίζεται στο εσωτερικό από τη στενότητα των αγγείων; Ή ποιος είναι αυτός που, μετά τη γέννηση και την έλευση στο φως, το μεταβάλλει σε μέγεθος, κάλλος και ρώμη, από αδύναμο και μικρό που ήταν, αν όχι αυτός ο ίδιος ο άριστος τεχνίτης, όπως είπα, ο Θεός, ο οποίος με τη δημιουργική Του δύναμη μετασχηματίζει και αναπλάθει τις μορφές; Ο Θεός είναι αθανασία, και ζωή, και αφθαρσία· ο δε άνθρωπος είναι έργο του Θεού· και κάθε τι που δημιουργείται από την αθανασία, είναι αθάνατο. Γι' αυτό, τον μεν άνθρωπο τον κατασκεύασε ο Ίδιος αυτοπροσώπως· ενώ τα υπόλοιπα γένη των ζώων πρόσταξε τον αέρα, τη γη και το νερό να τα παραγάγουν, λέγοντας: «Ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά έμψυχα, και πτηνά που πετούν πάνω από τη γη, προς το στερέωμα του ουρανού». Και, «Ας παραγάγει η γη ζωντανή ψυχή κατά γένος· τετράποδα, και ερπετά, και θηρία της γης κατά γένος». Στην περίπτωση όμως του ανθρώπου δεν λέει πλέον, «Ας παραγάγει», αλλά, «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Και, «Έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη, και τον έπλασε». Σώμα έκτισε ο Θεός, όχι ασθένεια· και ψυχή δημιούργησε ο Θεός, όχι όμως αμαρτία· η δε ψυχή υπέστη το κακό επειδή εξετράπη από την κατά φύση κατάστασή της. Βρισκόταν κάποτε ο Αδάμ ψηλά, όχι κατά τον τόπο, αλλά κατά την προαίρεση.

Δεν γεννηθήκαμε για να τρώμε, να πίνουμε και να ντυνόμαστε, αλλά για να αποφύγουμε την κακία και να επιλέξουμε την αρετή, εφαρμόζοντας τη θεία φιλοσοφία. Διότι το γεγονός ότι δεν γεννηθήκαμε για να τρώμε και να πίνουμε, αλλά για άλλους σκοπούς πολύ μεγαλύτερους και ανώτερους, άκουσέ το από τον ίδιο τον Θεό, ο οποίος αναφέρει την αιτία για την οποία δημιούργησε τον άνθρωπο. Πλάθοντάς τον, λοιπόν, λέει κάπως έτσι: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσή μας». Αλλά όμοιοι με τον Θεό γινόμαστε όχι τρώγοντας, πίνοντας και ντυνόμενοι· διότι ο Θεός ούτε τρώει ούτε πίνει ούτε ντύνεται· αλλά ασκώντας τη δικαιοσύνη και επιδεικνύοντας φιλανθρωπία, όντες χρηστοί και επιεικείς, ελεώντας τον πλησίον μας και επιδιώκοντας κάθε αρετή· επειδή το να τρώμε και να πίνουμε είναι κοινό γνώρισμα ανάμεσα σε εμάς και τη φύση των άλογων ζώων, και ως προς αυτό δεν είμαστε καθόλου ανώτεροί τους.

Επειδή ο διάβολος έγινε αποστάτης, εχθρός αφενός του Θεού, εχθρός αφετέρου των ανθρώπων, οι οποίοι έχουν δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού, για τον λόγο αυτόν είναι μισάνθρωπος· διότι είναι και θεομάχος, και μας μισεί ως κτίσματα του Δεσπότου και ως ομοίωμα του Θεού. Και Εκείνος που με σοφία και προνοητικότητα οικονομεί τα ανθρώπινα χρησιμοποίησε την πονηρία του για την άσκηση των ψυχών μας, όπως ακριβώς ένας ιατρός χρησιμοποιεί το δηλητήριο της οχιάς για την παρασκευή σωτήριων φαρμάκων. Ονομάζεται, λοιπόν, Σατανάς, επειδή αντιτίθεται στο αγαθό.

Ο τρίτος τρόπος εικόνας είναι εκείνος που δημιουργήθηκε από τον Θεό κατά μίμηση, δηλαδή ο άνθρωπος. Διότι πώς ο κτιστός θα έχει την ίδια φύση με τον άκτιστο, παρά μόνο κατά μίμηση; Επειδή, όπως ακριβώς ο νους (ο Πατέρας), ο λόγος (ο Υιός) και το άγιο πνεύμα είναι ένας Θεός, έτσι και ο νους, ο λόγος και το πνεύμα είναι ένας άνθρωπος, καθώς επίσης και ως προς το αυτεξούσιο και την εξουσία· διότι λέει ο Θεός: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση», και αμέσως πρόσθεσε: «Και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πετεινά του ουρανού», και πάλι: «και να εξουσιάζετε τα ψάρια της θάλασσας και τα πετεινά του ουρανού και ολόκληρη τη γη και να την κατακυριεύσετε». Τέταρτος τρόπος εικόνας είναι εκείνος της Γραφής, η οποία αναπλάθει σχήματα, μορφές και τύπους των αοράτων και ασωμάτων, τα οποία τυπώνονται σωματικά προς αμυδρή κατανόηση του Θεού και των αγγέλων, επειδή εμείς δεν μπορούμε να θεωρήσουμε τα ασώματα χωρίς σχήματα που να ανταποκρίνονται στις δικές μας αναλογίες, όπως λέει ο μέγας στα θεία Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης. Διότι το ότι ευλόγως έχουν προβληθεί οι τύποι των ατυπώτων και τα σχήματα των ασχηματίστων, θα έλεγε κανείς πως η μόνη αιτία δεν είναι η ανθρώπινη ιδιοσυστασία μας, η οποία αδυνατεί να υψωθεί αμέσως στις νοητές θεωρίες και έχει ανάγκη από οικείες και συμφυείς προς αυτήν αναγωγές.

Ποιος κατασκεύασε πρώτος εικόνα; Ο ίδιος ο Θεός πρώτος γέννησε τον μονογενή Υιό και Λόγο Του, τη ζωντανή, φυσική εικόνα Του, τον απαράλλακτο χαρακτήρα της αϊδιότητάς Του, και έπλασε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του. Και ο Αδάμ είδε τον Θεό και άκουσε τον ήχο των βημάτων Του να περπατά το δειλινό και κρύφτηκε στον παράδεισο, και ο Ιακώβ είδε και πάλεψε με τον Θεό —και είναι φανερό ότι ο Θεός τού εμφανίστηκε ως άνθρωπος—, και ο Μωυσής είδε σαν νώτα ανθρώπου, και ο Ησαΐας είδε σαν άνθρωπο να κάθεται πάνω σε θρόνο, και ο Δανιήλ είδε ομοίωμα ανθρώπου και σαν Υιό ανθρώπου να έρχεται προς τον Παλαιό των Ημερών. Και κανείς δεν είδε τη φύση του Θεού, αλλά τον τύπο και την εικόνα αυτού που επρόκειτο να γίνει· διότι ο αόρατος Υιός και Λόγος του Θεού επρόκειτο να γίνει αληθινά άνθρωπος, για να ενωθεί με τη φύση μας και να γίνει ορατός πάνω στη γη. Προσκύνησαν, λοιπόν, όλοι όσοι είδαν τον τύπο και την εικόνα του μέλλοντος, καθώς λέει ο απόστολος Παύλος στην προς Εβραίους επιστολή: «Όλοι αυτοί πέθαναν έχοντας πίστη, χωρίς να λάβουν τις υποσχέσεις, αλλά αφού τις είδαν από μακριά και τις ασπάστηκαν». Εγώ, λοιπόν, πώς να μην κατασκευάσω εικόνα Εκείνου που για χάρη μου έγινε ορατός λαμβάνοντας τη φύση της σάρκας, και πώς να μην Τον προσκυνήσω και Τον τιμήσω μέσω της τιμής και της προσκύνησης προς την εικόνα Του;

Του αγίου Βασιλείου από την ερμηνεία στον Ησαΐα: Επειδή είδε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, μη μπορώντας να στραφεί ενάντια στον Θεό, άδειασε τη δική του πονηρία στην εικόνα του Θεού· όπως ακριβώς αν κάποιος άνθρωπος, οργισμένος, λιθοβολούσε την εικόνα, επειδή δεν μπορεί να βλάψει τον βασιλιά, χτυπώντας το ξύλο που φέρει την απεικόνισή του. (Σχόλιο) Έτσι, λοιπόν, και καθένας που τιμά την εικόνα, είναι φανερό ότι τιμά το αρχέτυπο.

Του ιδίου: Όσον αφορά τις εικόνες, έχουμε την πεποίθηση ότι κάθε έργο που γίνεται στο όνομα του Θεού είναι καλό και άγιο. Σχετικά όμως με τα είδωλα και τα αγάλματα, μακριά από εμάς· διότι είναι κακά και αλλόκοτα, τόσο τα ίδια όσο και εκείνοι που τα κατασκευάζουν. Επειδή άλλο πράγμα είναι η εικόνα ενός αγίου προφήτη, και άλλο το άγαλμα ή το ξόανο του Κρόνου και της Αφροδίτης, του Ήλιου και της Σελήνης. Και επειδή ο άνθρωπος πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού, προσκυνείται. Ο όφις όμως, επειδή είναι εικόνα του διαβόλου, είναι ακάθαρτος και απορριπτέος. Εάν, πάλι, απορρίπτεις τα χειροποίητα, πες μου, ω Ιουδαίε: Τι υπάρχει πάνω στη γη αχειροποίητο, το οποίο να προσκυνείται; Μήπως η κιβωτός του Θεού ήταν αχειροποίητη; Το θυσιαστήριο και το ιλαστήριο και τα χερουβίμ και η χρυσή στάμνα που περιείχε το μάννα και η τράπεζα και η εσωτερική σκηνή και όλα όσα ονομάστηκαν Άγια των αγίων από τον Θεό;

Του Κυρίλλου, πατριάρχη Ιεροσολύμων, από τη δωδέκατη κατήχηση: Εάν, λοιπόν, αναζητάς την αιτία της παρουσίας του Χριστού, ανέτρεξε στο πρώτο βιβλίο των Γραφών. Σε έξι ημέρες δημιούργησε ο Θεός τον κόσμο, αλλά ο κόσμος έγινε για τον άνθρωπο· διότι ο μεν ήλιος είναι λαμπρότατος, αστράφτοντας με τις ακτίνες του, αλλά για τον άνθρωπο, λέμε, δημιουργήθηκε. Και όλα τα ζώα ορίστηκαν για να μας υπηρετούν, τα φυτά και τα δέντρα πλάστηκαν για τη δική μας απόλαυση. Όλα τα δημιουργήματα είναι καλά, αλλά κανένα από αυτά δεν αποτελεί εικόνα του Θεού, παρά μόνον ο άνθρωπος. Ο ήλιος δημιουργήθηκε μόνο με ένα πρόσταγμα, ενώ ο άνθρωπος πλάστηκε με τα θεία χέρια· «ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση». Αν μια ξύλινη εικόνα ενός επίγειου βασιλιά τιμάται, πόσο μάλλον η λογική εικόνα του Θεού;

Έχουν δε κάτι το απλοϊκό και φιλόνεικο, ερμηνεύοντας το «κατ' εικόνα» με τον πλέον ξηρό τρόπο. Φωτεινιανοί. Ο Φωτεινός αυτός, ορμώμενος από το Σίρμιο, είχε τα ίδια φρονήματα με τον Παύλο τον Σαμοσατέα, διέφερε όμως σε κάποιο σημείο από αυτόν. Και αυτός επίσης διαβεβαιώνει ότι ο Χριστός υφίσταται από τη Μαρία και εντεύθεν.

Αν θέλεις, ας προσθέσουμε στον απλό αυτόν λόγο, ως χρυσό επισφράγισμα, και λίγα για το «κατ' εικόνα» και το «καθ' ομοίωσιν» του πλέον τιμίου από όλα τα κτίσματα του Θεού: το νοερό και λογικό ον, ο άνθρωπος, μόνος αυτός από όλα, είναι κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού. «Κατ' εικόνα» μεν λέγεται κάθε άνθρωπος ως προς το αξίωμα του νου και της ψυχής, δηλαδή το ακατάληπτο, το αθεώρητο, το αθάνατο, το αυτεξούσιο, καθώς επίσης και το ηγεμονικό, το τεκνογονικό και το οικοδομικό. «Καθ' ομοίωσιν» δε, ως προς τον λόγο της αρετής και τις θεώνυμες και θεομίμητες αυτές πράξεις, δηλαδή ως προς το να διάκειται φιλάνθρωπα προς τον συνάνθρωπο: το να σπλαχνίζεται και να ελεεί, να αγαπά τον ομόδουλό του, επιδεικνύοντας κάθε ευσπλαχνία και συμπάθεια. Διότι, «Γίνετε», λέει ο Χριστός ο Θεός, «οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας ο εν ουρανοίς είναι οικτίρμων».

Και το μεν «κατ' εικόνα» το κατέχει κάθε άνθρωπος, διότι τα χαρίσματα του Θεού είναι αμεταμέλητα· το δε «καθ' ομοίωσιν» το έχουν σπάνιοι, και μόνο οι ενάρετοι και οι άγιοι, και όσοι μιμούνται την αγαθότητα του Θεού στο μέτρο που είναι δυνατόν στους ανθρώπους· είθε έτσι να αξιωθούμε και εμείς την υπεράγαθη φιλανθρωπία, ευαρεστώντας Τον διά της αγαθοεργίας, και γινόμενοι μιμητές εκείνων που από καταβολής κόσμου ευαρέστησαν τον Χριστό· διότι σε Αυτόν ανήκει το έλεος, και σε Αυτόν πρέπει κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση, καθώς και στον άναρχο Πατέρα και στο πανάγιο και αγαθό και ζωοποιό Του Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων.

Πλαστήκαμε κατ' εικόνα Θεού ως προς το νοερό και το αυτεξούσιο. Εάν, λοιπόν, δεν προσέλαβε νου και αυτεξούσια θέληση, δεν προσέλαβε το κατ' εικόνα· ύστερα από λίγο, βέβαια, θα πραγματευθούμε και τα περί του κατ' εικόνα. Εάν δεν προσέλαβε ανθρώπινη θέληση, τότε όλα όσα θέλησε ο Χριστός, τα θέλησε με το θείο θέλημα. Και πώς, όταν εισήλθε σε κάποια οικία και θέλησε να μείνει απαρατήρητος, δεν μπόρεσε;

Με πόσους τρόπους λέγεται το «κατ’ εικόνα»; Ως προς το λογικό, το νοερό και το αυτεξούσιο, ως προς το ότι ο νους γεννά λόγο και προβάλλει πνεύμα, και ως προς το αρχικό. Ως προς αυτά, και οι άγγελοι και οι άνθρωποι είναι κατ’ εικόνα. Ακόμη δε και εκ περισσού οι άνθρωποι, ως προς το αγέννητο με τον Αδάμ, και το γεννητό με τον Άβελ, και το εκπορευτό με την Εύα, ως προς το εκ φύσεως αρχικό—διότι η ψυχή εκ φύσεως έχει το σώμα ως δούλο της και το εξουσιάζει—και ως προς το ότι συνάγει όλη την κτίση—διότι όλη η κτίση ενώνεται και στον Θεό και στον άνθρωπο· επειδή αυτός είναι ο σύνδεσμος της νοητής και της αισθητής κτίσης—και διότι είναι κατ’ εικόνα εκείνου που επρόκειτο να γίνει ο Υιός του Θεού· διότι δεν έγινε άγγελος, αλλά άνθρωπος.

Ιωάννου μοναχού και πρεσβυτέρου Δαμασκηνού, του επονομαζομένου Μανσούρ, περί θεολογίας· πώς ο άνθρωπος εικονίζει το Θείο. Το ότι ο άνθρωπος είναι πλασμένος κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, δηλώνει τούτο: ότι η νοερή και λογική ψυχή του υφίσταται με τρία ιδιώματα· δηλαδή νους, λόγος και πνεύμα, όπως ακριβώς ισχύει και στη θεία ουσία, Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα. Διότι, όπως ο Πατήρ είναι Πατήρ και όχι Υιός· και ο Υιός είναι Υιός και όχι Πατήρ· και το Πνεύμα είναι Άγιο Πνεύμα και όχι Υιός ή Πατήρ· με τον ίδιο τρόπο, και ο νους είναι νους και όχι λόγος· ο λόγος είναι λόγος και όχι πνεύμα· και το πνεύμα είναι πνεύμα και όχι λόγος ή νους. Αυτά, λοιπόν, ούτε συγχέονται ως προς την ενότητα, ούτε διαιρούνται ως προς τον αριθμό· διότι τα τρία είναι ένα, και το ένα είναι τρία, ομοφυή και ομοούσια, συνυπάρχοντας πάντοτε το ένα με το άλλο.

Αυτός, λοιπόν, ο ένας Θεός σε τρεις υποστάσεις, ο άναρχος και ατελεύτητος, ο αιώνιος και αΐδιος, ο άκτιστος, ο άτρεπτος και ασώματος, ο αόρατος, απερίγραπτος, απερινόητος, ο μόνος αγαθός και δίκαιος, αυτός που έφερε τα πάντα στην ύπαρξη από το μη ον, τόσο τα ορατά όσο και τα αόρατα, πρώτα μεν δημιουργεί τις ουράνιες και αόρατες δυνάμεις, αναρίθμητα άυλα και ασώματα πλήθη, λειτουργικά πνεύματα της μεγαλοσύνης του Θεού. Έπειτα δημιουργεί αυτόν τον ορατό κόσμο, τον ουρανό, τη γη και τη θάλασσα, τον οποίο και διακόσμησε λαμπρύνοντάς τον με το φως, τον μεν ουρανό με τον ήλιο, τη σελήνη και τα άστρα, τη δε γη με παντοειδή βλαστήματα και διάφορα ζώα, και τη θάλασσα πάλι με το πολυπληθές γένος των υδρόβιων πλασμάτων. Όλα αυτά, αυτός τα είπε και έγιναν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν. Στη συνέχεια δημιουργεί τον άνθρωπο με τα ίδια του τα χέρια, λαμβάνοντας αφενός χώμα από τη γη για τη διάπλαση του σώματος, και δίνοντάς του αφετέρου λογική και νοερή ψυχή δια του δικού Του εμφυσήματος, η οποία έχει γραφτεί ότι δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού· «κατ' εικόνα» μεν, εξαιτίας του νοερού και του αυτεξουσίου, «καθ' ομοίωσιν» δε μέσω της κατά το δυνατόν ομοίωσης στην αρετή. Αφού τίμησε αυτόν τον άνθρωπο με την αυτεξουσιότητα και την αθανασία, τον κατέστησε βασιλιά σε όσα υπάρχουν πάνω στη γη· και από αυτόν έπλασε το θήλυ, για να του είναι βοηθός όμοια με αυτόν.

Εκείνος δε του αποκρίθηκε: Ρίζα και ασφαλές θεμέλιο αυτής της αγίας και αμώμητης πίστης των Χριστιανών αποτελεί η χάρη του θείου βαπτίσματος, η οποία προσφέρει την κάθαρση όλων των αμαρτημάτων από τη γέννηση και την πλήρη απόπλυση των μολυσμάτων που εισήλθαν εξαιτίας της κακίας. Διότι έτσι έδωσε εντολή ο Σωτήρας, να αναγεννώμαστε δι' ύδατος και Πνεύματος και να επανερχόμαστε στο αρχικό μας αξίωμα, δηλαδή μέσω της δεήσεως και της σωτηρίου επικλήσεως, με την επιφοίτηση του αγίου Πνεύματος στο ύδωρ. Βαπτιζόμαστε, λοιπόν, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του αγίου Πνεύματος· και κατ' αυτόν τον τρόπο ενοικεί η χάρη του αγίου Πνεύματος στην ψυχή του βαπτισθέντος, λαμπρύνοντάς την και καθιστώντας την θεοειδή, και ανακαινίζοντας σε αυτήν το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν»· και εν συνεχεία, αφού απορρίψουμε όλα τα παλαιά έργα της κακίας, συνάπτουμε με τον Θεό συνθήκη για έναν δεύτερο βίο και κάνουμε αρχή μιας καθαρότερης πολιτείας, ώστε να γίνουμε και εμείς συγκληρονόμοι όσων έχουν αναγεννηθεί προς αφθαρσία και έχουν επιτύχει την αιώνια σωτηρία. Χωρίς το βάπτισμα όμως δεν είναι δυνατόν να επιτύχει κανείς εκείνη την αγαθή ελπίδα, έστω κι αν γίνει ο ευσεβέστερος όλων των ευσεβών. Διότι έτσι είπε ο Θεός Λόγος, ο οποίος ενανθρώπησε για τη σωτηρία του γένους μας: Αληθινά σας λέγω, εάν δεν αναγεννηθείτε δι' ύδατος και Πνεύματος, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών.

Διότι, αναλαμβάνοντας τον λόγο από την αρχή, του ανήγγειλε μεγάλα και θαυμαστά πράγματα τα οποία δεν γνώριζε και τα οποία δεν είχε ακούσει με τα ώτα της καρδιάς· λέγοντάς του πολλά περί Θεού και υποδεικνύοντας την ευσέβεια, ότι δηλαδή δεν υπάρχει άλλος Θεός επάνω στον ουρανό, ούτε κάτω στη γη, παρά μόνον ο ένας Θεός, ο οποίος γνωρίζεται εν Πατρί και Υιώ και Αγίω Πνεύματι. Και αφού του έκανε γνωστά πολλά μυστήρια της θεολογίας, μεταξύ αυτών του εξιστόρησε και τα περί της αόρατης και της ορατής κτίσεως· το πώς δηλαδή ο Δημιουργός, αφού παρήγαγε τα πάντα εκ του μη όντος, έπλασε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσίν Του και, τιμώντας τον με το αυτεξούσιο, τον αξίωσε να μετέχει στα αγαθά του παραδείσου, διατάσσοντάς τον να απέχει μόνον από εκείνο που ήταν το ξύλο της γνώσεως, επειδή όμως εκείνος αθέτησε την εντολή, τον εξόρισε από τον παράδεισο. Εξαιτίας τούτου, το ανθρώπινο γένος, έχοντας εκπέσει από την οικειότητά του με Αυτόν, περιέπεσε σε αυτές τις πολλές πλάνες, υποδουλωμένο στις αμαρτίες και υποκείμενο στον θάνατο μέσω της τυραννίας του διαβόλου· ο οποίος, αφού καθυπέταξε τους ανθρώπους, τους έκανε να λησμονήσουν παντελώς τον Θεό και Δεσπότη, και τους έπεισε να λατρεύουν τον ίδιο μέσω της μυσαρής προσκυνήσεως των ειδώλων.

ΤΑΛΑΣΙΜΑΝΗΣ. Ούτε εγώ απαιτώ αυτό, αλλά δώσε μου παράδειγμα με διαφορετικό τρόπο. Οδήγησέ με κάπως στην κατανόηση αυτού που αναζητούμε. Διότι έχω πεισθεί από τα προηγούμενα ότι μπορείς να κάνεις πάρα πολλά και σε αυτό το θέμα. ΜΟΝΑΧΟΣ. [72] Θα σου πω λοιπόν, επειδή βλέπω ότι ρωτάς με καλή πρόθεση, όχι όσα γνωρίζουμε, διότι δεν μας έχει επιτραπεί να ρίχνουμε αυτούς τους μαργαρίτες σε αμύητες ψυχές, αλλά όσα μπορείς εσύ να κατανοήσεις. Πρόσεξε λοιπόν. Πιστεύουμε ότι υπάρχει ένας Θεός, δημιουργός κάθε ορατής και αόρατης φύσεως. Διότι το να μη φρονεί κανείς έτσι είναι ξεκάθαρη αθεΐα. Ένας τέτοιος Θεός λοιπόν κατ' ανάγκην έχει και Λόγο, διότι πώς θα μπορούσε ο Θεός να είναι άλογος; Αλλά και ο Λόγος πρέπει να έχει πνεύμα, επειδή κανένας λόγος δεν προέρχεται χωρίς πνεύμα. Επιπλέον λέμε ότι αυτά είναι ενυπόστατα, διότι τίποτα από όσα υπάρχουν στον Θεό δεν είναι ανυπόστατο. Και αυτή είναι για εμάς η Τριάδα για την οποία ακούς, χωρίς να δογματίζουμε ότι υπάρχει Θεός και Θεός και Θεός -άπαγε- διότι αυτό είναι σαφής πολυθεΐα, αλλά ότι αυτά τα τρία σύμφωνα με τις ιδιότητές τους αποτελούν έναν Θεό κατά τη φύση. [73] Έπειτα, εσύ που πιστεύεις ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, πώς, ενώ βλέπεις την τριάδα μέσα στην εικόνα, δεν πιστεύεις στο πρωτότυπο της εικόνας;

Η αγιότητά σου όμως, ας με ανεχθεί που σε πλησιάζω με στοργή· αναλαμβάνοντας αυτήν την εξουσία, να θυμάσαι ποιους κυβερνάς, ποιους καθοδηγείς και σε ποιον πρόκειται να δώσεις λόγο για αυτούς. Εννοώ εκείνους που έχουν τιμηθεί με την εικόνα του Θεού και έχουν πλαστεί καθ' ομοίωσή Του, και στον Θεό, ενώπιον του οποίου τα πάντα θα παραστούν αμέσως για κρίση, και μπροστά στο πρόσωπο του οποίου όλη η κτίση φρίττει και τρέμει, ο οποίος θα ζητήσει από εμάς λόγο για όσα έχει πράξει ο καθένας στη ζωή του, και τον οποίο τίποτα απολύτως δεν διαφεύγει, όχι μόνο από τα φανερά, αλλά ούτε και από τα κρυφά. Τόσο πολύ περιβάλλει ο Θεός αυτούς με ενδιαφέρον και τόσο πολύ τους αγαπά, ώστε όχι μόνο τους δημιούργησε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του, αλλά και τους χάρισε τον παράδεισο, και όταν εξέπεσαν από αυτόν λόγω της απάτης, τους διασφάλισε με τον νόμο, τους διαπαιδαγώγησε με τους προφήτες, τους δίδαξε το συμφέρον μέσω ιερών ανδρών, και τους παρέδωσε σε φύλακες αγγέλους. Για χάρη τους άπλωσε τον ουρανό, εξάπλωσε τον αέρα, εδραίωσε τη γη, άναψε τον ήλιο, έχυσε το νερό. Τι χρειάζεται να λέω πολλά; Τους έκανε κοινωνούς της φύσεώς Του, τους ανέδειξε αδελφούς και κληρονόμους Του. Τόσο πολύ λοιπόν ο Θεός τους υπεραγαπά· επομένως, όταν τους κρίνεις και τους καθοδηγείς, να τους θεωρείς όλους ως αδελφούς του Χριστού και κατά χάριν υιούς του Θεού. Διότι έτσι και Εκείνον που τους αγαπά θα Τον ελκύσεις να σε αγαπήσει, και αυτούς θα τους παρακινήσεις σε ψυχωφελή μίμηση.