Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:26

Εάν, λοιπόν, αυτά θεωρούνται αμυδρά ως σε εικόνα μέσα στην εικόνα, πολύ περισσότερο είναι ανάγκη τα πάντα να προϋπάρχουν στο αρχέτυπο. Βέβαια, εδώ αυτό συμβαίνει σύμφωνα με τον λόγο της δημιουργίας, διότι λέει «ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», ενώ εκεί πέρα από κάθε λόγο και νου. Πλην όμως, επειδή τίποτα από τα του Θεού δεν είναι ανυπόστατο, ονομάζουμε ενυπόστατα αυτά που θεωρούνται εκεί στη θεότητα, και τρία πρόσωπα που ενώνονται σε μία φύση. Και αυτά είναι για εμάς ο Πατέρας, και ο Υιός, και το Άγιο Πνεύμα. Δεν δογματίζουν Θεό και Θεό και Θεό, μη γένοιτο, διότι αυτό είναι φανερά πολυθεΐα και μία άλλη ειδωλολατρία, αλλά εκείνα τα τρία των υποστάσεων τα δοξάζουμε ως έναν κατά τη φύση Θεό. Όπως ακριβώς, άλλωστε, και σε εμάς θεωρείται και πιστεύεται ότι υπάρχει νους, λόγος και πνεύμα, όχι ψυχή και ψυχή και ψυχή, αλλά αυτά τα τρία κατά τις ιδιότητες, αποτελούν μία κατά τη φύση ψυχή.

Αλλά εκείνο ούτε να το παραβλέψει κανείς είναι δυνατόν, έστω κι αν το θέλει. Και το μεν να αποσιωπήσει αυτή τη χάρη, για όποιον έχει υγιή νου και λογική, είναι εντελώς αδύνατον, το δε να μιλήσει επάξια γι' αυτήν είναι ακόμη πιο αδύνατον: ότι δηλαδή ο Θεός, αφού δημιούργησε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του, και τον αξίωσε να Τον γνωρίσει, και τον στόλισε με λογική ξεχωρίζοντάς τον από όλα τα ζώα, και του έδωσε την ευκαιρία να απολαμβάνει τα απερίγραπτα κάλλη του παραδείσου, και τον κατέστησε άρχοντα όλων των επίγειων, έπειτα, όταν εκείνος εξαπατήθηκε από το φίδι και έπεσε στην αμαρτία, και μέσω της αμαρτίας στον θάνατο και στα όσα επακόλουθα του αξίζουν, δεν τον εγκατέλειψε. Αντιθέτως, πρώτα έδωσε τον νόμο ως βοήθεια, έθεσε αγγέλους για τη φύλαξη και τη φροντίδα του, απέστειλε προφήτες για τον έλεγχο της κακίας και τη διδασκαλία της αρετής, ανέκοψε τις ορμές της κακίας με απειλές, παρακίνησε στην εργασία των αγαθών με υποσχέσεις, και πολλές φορές φανέρωσε εκ των προτέρων το τέλος κάθε πράγματος στο πρόσωπο διαφόρων ανθρώπων, προς νουθεσία των υπολοίπων. Και ενώ επιμέναμε στην ανυπακοή, παρά τα τόσα και τέτοια ευεργετήματα, δεν μας αποστράφηκε. Διότι δεν εγκαταλειφθήκαμε από την αγαθότητα του Δεσπότη, ούτε διέκοψε την αγάπη Του προς εμάς εξαιτίας της αναισθησίας μας απέναντι στις τιμές, με την οποία προσβάλαμε τον ευεργέτη, αλλά ανακληθήκαμε από τον θάνατο και ζωοποιηθήκαμε και πάλι από τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, στον οποίο ο τρόπος της ευεργεσίας περιέχει ακόμη μεγαλύτερο θαύμα: διότι «ενώ υπήρχε στη μορφή του Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό Του λαμβάνοντας μορφή δούλου», και πήρε επάνω Του τις ασθένειές μας, και βάσταξε τις αρρώστιες μας, και τραυματίστηκε για χάρη μας, ώστε με τις πληγές Του να γιατρευτούμε εμείς. Και μας εξαγόρασε από την κατάρα, γινόμενος κατάρα για εμάς, και υπέμεινε τον πιο ατιμωτικό θάνατο, για να μας επαναφέρει στην ένδοξη ζωή. Και δεν αρκέστηκε μόνο στο να μας ζωοποιήσει ενώ ήμασταν νεκροί, αλλά μας χάρισε και το αξίωμα της θεότητας, και ετοίμασε αιώνιες αναπαύσεις, που με το μέγεθος της ευφροσύνης τους ξεπερνούν κάθε ανθρώπινη σκέψη. Εκείνος δε, είναι τόσο αγαθός, που δεν απαιτεί καμία ανταπόδοση, αλλά αρκείται μόνο στο να αγαπάται για όσα έδωσε, και ζητά από εμάς την αγάπη προς αλλήλους πριν από την αγάπη προς τον Ίδιο. Εμείς, όμως, νομίζοντας ότι έχουμε τηρήσει κάπου μία από τις εντολές (διότι δεν θα έλεγα ότι πράγματι την τηρήσαμε, αφού όλες συνδέονται μεταξύ τους, σύμφωνα με τον ορθό λόγο του σκοπού τους, έτσι ώστε με την αθέτηση της μίας να καταλύονται αναγκαστικά και οι υπόλοιπες), δεν περιμένουμε την οργή για όσες παραβλέψαμε, αλλά αναμένουμε τιμές για αυτήν που δήθεν κατορθώσαμε.

Και πάλι, από κοινού, ο μεν Πατέρας, σχετικά με το ότι το θείο είναι τρισυπόστατο, λέει: «ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα μας και καθ' ομοίωσιν»· και «ελάτε, αφού κατεβούμε, να συγχύσουμε τις γλώσσες τους»· και «άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας». Ο δε Υιός λέει: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για το οποίο με έχρισε»· και «ο Παράκλητος τον οποίο εγώ θα στείλω σε εσάς από τον Πατέρα»· και «πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τα στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Το Άγιο Πνεύμα, όμως, λέει μέσω του Παύλου: «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το ίδιο Πνεύμα»· και «διαιρέσεις διακονιών υπάρχουν, αλλά ο ίδιος Κύριος»· και «διαιρέσεις ενεργημάτων υπάρχουν, αλλά ο ίδιος Θεός, που ενεργεί τα πάντα σε όλους»· και «η χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και η αγάπη του Θεού και Πατρός, και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος ας είναι με όλους σας»· και επιπλέον αυτών, «ο δε Κύριος», δηλαδή το Πνεύμα, «ας κατευθύνει τις καρδιές σας στην αγάπη του Θεού», δηλαδή του Πατέρα, «και στην υπομονή του Χριστού», δηλαδή του Υιού.

Αυτά ακριβώς θεωρούνται, από όσους έχουν μάτια πίστεως, στη μεν εικόνα αμυδρά, στο δε πρωτότυπο ολοκάθαρα. Επειδή, δηλαδή, ο άνθρωπος και λέγεται και είναι εικόνα του Θεού, ως προς τη διάπλαση της ψυχής και όχι ως προς τη μορφή του προσώπου, πρέπει όλα όσα εμφανίζονται κατά χάριν σε αυτήν την εικόνα, να προϋπάρχουν αναγκαστικά στο αρχέτυπό της. Με τη διαφορά ότι εδώ (στον άνθρωπο) υπάρχουν εικονικά, σύμφωνα με τον λόγο της δημιουργίας: «ας δημιουργήσουμε, λέγει, τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας»· ενώ εκεί (στον Θεό), επειδή τίποτα από τα του Θεού δεν είναι ανυπόστατο, λέμε ότι και αυτά τα τρία είναι ενυπόστατα, και αποτελούν τρία πρόσωπα ενωμένα σε μία φύση. Όπως λοιπόν και ο δικός μας νους έχει σύμφυτο και συνάναρχο τον λόγο και το πνεύμα, για να μην είναι άπνους και άλογος· πλουτίζεται δε και ο δικός μας λόγος οπωσδήποτε από νου και πνεύμα, για να μη θεωρείται άνοος και άπνους· και μετέχει και το πνεύμα φυσικά στον λόγο και στον νου, για να μη λέγεται άνοο και άλογο· έτσι, και σε ασύγκριτα ανώτερο βαθμό, πρέπει να πιστεύουμε ότι όλα αυτά είναι ενυπόστατα στον Θεό. Και αυτά μεν, ξεκινώντας από τα δικά μας και υψούμενοι σε όσα είναι υπέρτερα από εμάς, νοούμε, αποδεχόμαστε και δοξάζουμε για τον Πατέρα και τον Υιό και το Πνεύμα.

Και ακριβώς αυτό, ω φίλοι, είπε και μέσω του Μωυσή ο Λόγος του Θεού, φανερώνοντάς μας αυτό που δήλωσε ότι λέει ο Θεός με αυτό ακριβώς το νόημα κατά τη δημιουργία του ανθρώπου, λέγοντας τα εξής: Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωσιν· και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πετεινά του ουρανού και τα κτήνη και ολόκληρη τη γη και όλα τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη. Και δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον δημιούργησε· άρρεν και θήλυ τους δημιούργησε. Και τους ευλόγησε ο Θεός, λέγοντας: Αυξάνεστε και πληθύνεστε και γεμίστε τη γη και κυριεύστε την.

Και για να μην πείτε, παρερμηνεύοντας τα προαναφερθέντα λόγια, εκείνα που υποστηρίζουν οι δάσκαλοί σας, ότι δηλαδή ο Θεός έλεγε το «Ας κάνουμε» προς τον εαυτό Του, όπως ακριβώς κι εμείς πολλές φορές, όταν πρόκειται να κάνουμε κάτι, λέμε στον εαυτό μας «ας κάνουμε», ή ότι ο Θεός είπε το «Ας κάνουμε» προς τα στοιχεία της φύσης, δηλαδή τη γη και τα υπόλοιπα, από τα οποία κατανοούμε ότι έχει πλαστεί ο άνθρωπος, θα παραθέσω και πάλι λόγια που ειπώθηκαν από τον ίδιο τον Μωυσή, από τα οποία μπορούμε αδιαμφισβήτητα να αναγνωρίσουμε ότι Εκείνος συνομιλούσε με κάποιον που αποτελούσε αριθμητικά έτερο πρόσωπο και διέθετε λογική. Τα λόγια αυτά είναι τα εξής: «Και είπε ο Θεός: Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς στο να γνωρίζει το καλό και το κακό». Επομένως, λέγοντας «σαν ένας από εμάς», φανέρωσε τον αριθμό εκείνων που συνυπάρχουν μεταξύ τους, δηλαδή τουλάχιστον δύο. Διότι εγώ δεν θα έλεγα ότι είναι αληθινό αυτό που δογματίζει η λεγόμενη από εσάς αίρεση, ούτε οι δάσκαλοί της μπορούν να αποδείξουν ότι μιλούσε σε αγγέλους ή ότι το ανθρώπινο σώμα ήταν δημιούργημα αγγέλων. Αντιθέτως, αυτό το Γέννημα, που πραγματικά προβλήθηκε από τον Πατέρα, συνυπήρχε με τον Πατέρα πριν από όλα τα δημιουργήματα, και σε αυτό απευθύνεται ο Πατέρας, όπως ακριβώς δήλωσε ο Λόγος μέσω του Σολομώντα, ότι δηλαδή Αυτό ακριβώς το Γέννημα γεννήθηκε από τον Θεό ως αρχή πριν από όλα τα δημιουργήματα, το οποίο μέσω του Σολομώντα ονομάζεται Σοφία, και το ίδιο ειπώθηκε και μέσω της αποκάλυψης που έγινε στον Ιησού του Ναυή.

Διότι αφότου ήλθε στον κόσμο ο Χριστός, αληθινά ο νέος άνθρωπος, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν, ανακαινίζεται διά της χάριτος και της δυνάμεως του Πνεύματος, φθάνοντας στο μέτρο της τέλειας αγάπης, η οποία βγάζει έξω τον φόβο και δεν είναι πλέον δυνατόν να υποστεί πτώση. «Διότι η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει». «Διότι», λέει ο Ιωάννης, «ο Θεός είναι αγάπη, και εκείνος που μένει στην αγάπη, μένει στον Θεό». Αυτού του μέτρου αξιώθηκαν οι απόστολοι, καθώς και εκείνοι που άσκησαν παρομοίως με αυτούς την αρετή και παρουσίασαν τους εαυτούς τους τέλειους στον Κύριο και ακολούθησαν τον Σωτήρα με τέλειο πόθο σε όλη τους τη ζωή.

Πάνω σε νεφέλες σαν αετοί μεταφέρονται τώρα οι θείοι απόστολοι, εκεί όπου βρίσκεται το σώμα που αποτελεί την αιτία της ανάστασης και της αφθαρσίας για τους ανθρώπους, προτυπώνοντας την φοβερή και έσχατη αρπαγή στον αέρα. Αν και εμείς οι άνθρωποι τιμηθήκαμε με νοερή και λογική ψυχή και δημιουργηθήκαμε κατ' εικόνα του Κτίστη, εξισωθήκαμε με τα άλογα ζώα και ατιμαστήκαμε με τη φθορά, γι' αυτό και θανατωνόμαστε ατιμωτικά και ολοκληρωτικά σαν πρόβατα.

Αυτό το κάνει σαφέστερο προχωρώντας, λέγοντας: «Αλλά σε μένα τουλάχιστον και γι' αυτόν τον λόγο φαίνεται ότι κανένα από τα επίγεια αγαθά δεν είναι αξιόπιστο για τους ανθρώπους, ούτε μακροχρόνιο, αλλά, αν μη τι άλλο, και αυτό έχει σοφά επινοηθεί από τον δημιουργό Λόγο και τη Σοφία που υπερβαίνει κάθε νου, το να γινόμαστε αντικείμενο παιγνίου ανάμεσα στα ορατά πράγματα, τα οποία άλλοτε μεταβάλλονται με ποικίλους τρόπους και προκαλούν μεταβολές, τα οποία φέρονται πάνω κάτω και ανατρέπονται, και πριν καν τα κρατήσουμε, απέρχονται και διαφεύγουν, ώστε, βλέποντας την αστάθεια και την ανωμαλία που υπάρχει σε αυτά, να μεθορμιστούμε προς τη μέλλουσα ζωή. Διότι τι θα κάναμε αν η ευημερία μας παρέμενε σταθερή, όταν, παρόλο που δεν παραμένει, είμαστε τόσο πολύ προσκολλημένοι σε αυτήν, και η σχετική με αυτήν ηδονή και απάτη μας έχει τόσο πολύ υποδουλώσει, ώστε να μην μπορούμε να σκεφτούμε τίποτα ανώτερο και υψηλότερο από τα παρόντα, και μάλιστα ενώ έχουμε πλαστεί κατ' εικόνα Θεού και ακούμε και πιστεύουμε ότι αυτή η εικόνα βρίσκεται άνω και μας ελκύει προς τον εαυτό της;» Και πάλι, στον λόγο «Πρὸς τοὺς Πολιτευομένους» λέει: «ώστε να γνωρίσουμε ότι είμαστε ένα τίποτα σε σύγκριση με την αληθινή και πρώτη σοφία, αλλά να στρεφόμαστε πάντοτε μόνο προς Αυτόν και να ζητούμε να καταυγαζόμαστε από τις λάμψεις που προέρχονται από εκεί, μέσω της ανωμαλίας των ορατών πραγμάτων που ανατρέπονται, καθώς Εκείνος μας οδηγεί προς τα σταθερά και τα μόνιμα.»

Διότι τα μέσα, τα οποία κινούνται προς την αεικίνητη στάση των άκρων, είναι άνισα προς τα άκρα. Για παράδειγμα, ώστε μέσα από ένα παράδειγμα να καταστήσω σαφή την έννοια στους φιλόπονους και για τα υπόλοιπα, «άκρο» μεν είναι το: «και είπεν ο Θεός, ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ’ εικόνα δική μας και καθ’ ομοίωση»· «μέσο» δε είναι το: «και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπο, άρρεν και θήλυ εποίησεν αυτούς»· και πάλι «άκρο» είναι το: «διότι εν Χριστώ Ιησού δεν υπάρχει ούτε άρρεν ούτε θήλυ».

Πού λοιπόν πάλι, σύμφωνα με αυτούς, εάν υποτεθεί ότι η ψυχή είναι σώμα, θα διασωθεί σε εμάς η έννοια του «κατ' εικόνα», εάν δεν παραδεχθούμε ότι η ψυχή κατέχει σε όλα την ομοιότητα προς το αρχέτυπο; Διότι, όπως ακριβώς ονομάζουμε την ψυχή νοερή εικόνα του Νοερού, και εικόνα του Αθανάτου, του Αφθάρτου και του Αοράτου, η οποία αναγνωρίζεται μέσα από αυτά τα χαρακτηριστικά, έτσι ακριβώς, ονομάζοντάς την ασώματη εικόνα του Ασωμάτου, εννοούμε ότι διαφεύγει από κάθε όγκο και παρομοίως από κάθε χωρική καταμέτρηση. Εντούτοις, λέμε ότι αυτή είναι κάτι διαφορετικό από Εκείνο ως προς την ιδιότητα της φύσεως. Επειδή, σε αντίθετη περίπτωση, δεν θα ήταν πλέον εικόνα, αλλά απαράλλακτη ταυτότητα. Με όσα δε γνωρίσματα κατανοείται Εκείνο μέσα στην άκτιστη, άτρεπτη και άναρχη φύση, θεωρούμε απολύτως ξεκάθαρα ότι μέσα στα ίδια γνωρίσματα φανερώνεται και η κτιστή λογική φύση· όχι όμως κατά τον ίδιο τρόπο, αλλά όπως η φανέρωση του λόγου μέσα από τους έσχατους απόηχους της φωνής.

ΚΕʹ. Τέσσερα από τα θεία ιδιώματα, τα οποία συνέχουν, φρουρούν και διασώζουν τα όντα, κοινοποίησε ο Θεός από άκρα αγαθότητα, όταν έφερε στην ύπαρξη τη λογική και νοερή ουσία: το ον, το αεί ον, την αγαθότητα και τη σοφία. Από αυτά, τα μεν δύο τα παρέσχε στην ουσία, τα δε άλλα δύο στη γνωμική επιτηδειότητα· και στην μεν ουσία παρέσχε το ον και το αεί ον, στη δε γνωμική επιτηδειότητα την αγαθότητα και τη σοφία, ώστε ό,τι είναι ο Ίδιος κατ' ουσίαν, να γίνεται η κτίση κατά μετουχή. Γι' αυτόν τον λόγο λέγεται ότι (η λογική φύση) δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού· και «κατ' εικόνα» μεν, ως ον που προέρχεται από το Ον· και ως αεί ον, από το αεί Ον, αν και όχι άναρχα, αλλά ατελεύτητα· «καθ' ομοίωσιν» δε, ως αγαθός, από τον Αγαθό· και ως σοφός, από τον Σοφό· αυτός που είναι τέτοιος κατά χάριν, από Εκείνον που είναι τέτοιος κατά φύσιν. Και «κατ' εικόνα» μεν του Θεού είναι κάθε λογική φύση· «καθ' ομοίωσιν» δε, είναι μόνο οι αγαθοί και οι σοφοί.

Πώς και με ποιον τρόπο η αγία Εκκλησία του Θεού εικονίζει συμβολικά τον άνθρωπο και η ίδια εικονίζεται από αυτόν ως άνθρωπος. Και πάλι, σύμφωνα με έναν άλλο τρόπο θεωρίας, έλεγε ότι η αγία Εκκλησία του Θεού είναι άνθρωπος, έχοντας ως ψυχή το ιερατείο, ως νου το θείο θυσιαστήριο και ως σώμα τον κυρίως ναό, εφόσον αποτελεί εικόνα και ομοίωση του ανθρώπου που δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση του Θεού. Έτσι, μέσω του ναού, ως σώματος, προβάλλει την ηθική φιλοσοφία, ενώ μέσω του ιερατείου, ως ψυχής, αναπτύσσει πνευματικά τη φυσική θεωρία, και μέσω του νου, δηλαδή του θείου θυσιαστηρίου, φανερώνει τη μυστική θεολογία. Αντίστροφα, ο άνθρωπος είναι μια μυστική εκκλησία, ο οποίος, μέσω του σώματος ως ναού, λαμπρύνει ενάρετα το πρακτικό μέρος της ψυχής με την εφαρμογή των εντολών σύμφωνα με την ηθική φιλοσοφία. Μέσω δε της ψυχής ως ιερατείου, προσφέρει στον Θεό διά του λόγου τους εσωτερικούς λόγους των αισθητών πραγμάτων, οι οποίοι έχουν καθαρθεί εν Πνεύματι και έχουν περιτμηθεί από την ύλη σύμφωνα με τη φυσική θεωρία. Και, μέσω του νου ως θυσιαστηρίου, επικαλείται την πολυΰμνητη στα άδυτα σιγή της αφανούς και άγνωστης μεγαλοφωνίας της θεότητας, διά μέσου μιας άλλης λαλούσας και πολύφθογγης σιγής, και, στο μέτρο του εφικτού για τον άνθρωπο, ενώνεται μαζί της κατά τη μυστική θεολογία, γινόμενος τέτοιος, όπως ακριβώς αρμόζει να είναι εκείνος που αξιώθηκε την παρουσία του Θεού και σφραγίστηκε από τις ολόλαμπρες ακτίνες Του.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΟΣΙΩΤΑΤΟ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΜΑΡΙΝΟ Έχοντας θέσει ως σκοπό στον εαυτό σου να συνάψεις την πανύμνητη φιλία με τον Θεό, θεοτίμητε Πατέρα, διανύεις τον δρόμο προς αυτήν με άριστη τάξη. Αφενός με τον λόγο, αποσκοπώντας στη γένεση της αρετής, περιγράφεις τη φύση των όντων· αφετέρου με τον νου, αποσκοπώντας στη συγκρότηση της απλανούς ενώσεως [γνώσεως], περιορίζεις την κίνηση κάθε αιώνα και χρόνου. Σε αυτά συνεισέρχεται θερμότερος ο πόθος για τον Θεό· συμπαρεκτείνοντας την κίνησή σου, ως ποθούντος, με την απειρία Του, και, λόγω του ακατάληπτου του ποθουμένου, καθιστώντας την έφεσή σου ακατάληπτη. Το τέλος αυτής της εφέσεως είναι ο ίδιος ο Θεός, ο οποίος γίνεται πλήρωση του πόθου για τους αξίους, ως αυθυπόστατη απόλαυση των αγαθών. Της οποίας [απόλαυσης] ο λόγος γνωρίζει ως μόνη κατάληψη την εμπειρία, καθώς τυγχάνει σαφώς ένωση υπέρλογη, η οποία δεν υπόκειται καθόλου σε κανένα νοερό σχήμα. Γι' αυτό, ο βίος σου έγινε το πρόσωπο του λόγου, και ο λόγος η φύση του βίου· αποτυπώνοντας αληθινά τον καινό άνθρωπο κατά Χριστόν. Αυτός φέρει αξιομίμητα την εικόνα και την ομοίωση του Θεού που τον έκτισε· τις οποίες πρέπει τώρα να εννοήσουμε ως την αλήθεια και την αγαθότητα· όπου η μεν πρώτη είναι το τέλος της θεωρίας, η δε δεύτερη αποτελεί το τέλος της πράξεως· και η μεν πρώτη είναι αντίπαλος του ψεύδους, η δε δεύτερη της πονηρίας.

Διότι η ουσία, το κατ' εικόνα, είναι ο λόγος· ενώ το καθ' ομοίωσιν, ο βίος, είναι η υπόσταση, από τα οποία αμφότερα ολοκληρώνεται η αρετή. Διότι λένε ότι η αρετή είναι υπόσταση της σοφίας, ενώ ουσία της αρετής είναι η σοφία. Γι' αυτό, η μεν αλάνθαστη έκφανση της σοφίας είναι ο τρόπος της αγωγής των θεωρητικών· της δε αρετής βάση έχει καταστεί ο λόγος της θεωρίας των πρακτικών.

Δηλαδή, ως συμπέρασμα όλου αυτού του λόγου που ειπώθηκε, μάθε συνοπτικά τον συνολικό σκοπό του: να έχεις φόβο Θεού, για να απέχεις από κάθε κακία, και να τηρείς τις εντολές Του, για να πράττεις το αγαθό, διότι για τον σκοπό αυτόν πλάστηκε και υπάρχει εκ φύσεως ο άνθρωπος, ο οποίος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού. Αυτό συνίσταται αφενός στο να φοβάται τον Θεό εξαιτίας της φθοράς της σάρκας, είτε όταν αυτή απειλείται (εφόσον η απειλή γίνεται πιστευτή και τηρείται η εντολή), είτε όταν ενεργείται (εφόσον η απειλή δεν γίνεται πιστευτή και παραβιάζεται η εντολή) —διότι μέσω αυτής, με την οδυνηρή παιδαγωγία, του υπενθυμίζεται, έστω και παρά τη θέλησή του, ότι βρίσκεται υπό δεσποτεία— και αφετέρου στο να πράττει το αγαθό, επειδή η ψυχή του έχει εκ φύσεως σπαρμένες μέσα της τις ενεργητικές δυνάμεις του καλού: το μεν λογιστικό ώστε να αναζητά το όντως αγαθό, το δε επιθυμητικό ώστε να το ποθεί, και το θυμικό ώστε να αγωνίζεται υπέρ αυτού. Αλλά να έχεις τον φόβο του Θεού και να τηρείς τις εντολές Του όχι μόνο για την προαναφερθείσα αιτία, αλλά και διότι ο Θεός θα θέσει κάθε έργο του ανθρώπου, είτε είναι αγαθό είτε πάλι πονηρό, υπό την απολύτως δίκαιη εξέτασή Του, ζητώντας του λόγο για κάθε εντολή που παραβιάστηκε.

Ποια είναι η αιτία που ο Κύριος εξέπνευσε στον σταυρό πριν από τους ληστές και τι συμβολίζουν οι ληστές και η θραύση των σκελών; Επειδή ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, όντας Θεός κατά φύσιν, αφού προσέλαβε την ανθρώπινη σάρκα, έγινε αληθινά ο μόνος άνθρωπος, διαφυλάσσοντας μόνος μέσα Του τον σκοπό του Θεού, για τον οποίο είπε «ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση». Και όπως ακριβώς ο πρώτος άνθρωπος πλάστηκε από τα θεία χέρια, έτσι και ο Κύριος, πεθαίνοντας τον θάνατο υπέρ αυτού, μόνος και πρώτος εναπόθεσε την ψυχή Του στις πατρικές παλάμες. Και όπως ακριβώς ήταν και έγινε μονογενής και πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, έτσι καταδέχθηκε, μόνος και πρώτος Αυτός, να υπομείνει τον θάνατο που αναιρεί τον θάνατο, ώστε να γίνει και πρωτότοκος εκ των νεκρών και να έχει Αυτός τα πρωτεία στα πάντα.

Τι σημαίνει το «ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν», ενώ προχωρώντας πιο κάτω λέει «και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον, κατ' εικόνα Θεού εποίησεν αυτόν» και παραλείπει το «καθ' ομοίωσιν»; Επειδή ο πρωταρχικός σκοπός του Θεού ήταν να γίνει ο άνθρωπος κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν, και το μεν «κατ' εικόνα» συνίσταται στην αφθαρσία, την αθανασία και το αόρατο, τα οποία εικονίζουν το θείο, αυτά τα έδωσε ο Θεός ώστε να τα κατέχει η ψυχή, έχοντάς της δώσει μαζί με αυτά το αυτοδέσποτο και το αυτεξούσιο, τα οποία όλα αποτελούν εικονίσματα της ουσίας του Θεού. Το δε «καθ' ομοίωσιν» είναι η απάθεια, η πραότητα, η μακροθυμία και τα λοιπά γνωρίσματα της αγαθότητας του Θεού, τα οποία στο σύνολό τους αποτελούν παραστατικά στοιχεία της ενέργειας του Θεού. Επομένως, τα στοιχεία της ουσίας Του, τα οποία δηλώνει το «κατ' εικόνα», τα έδωσε εκ φύσεως στην ψυχή. Εκείνα όμως που ανήκουν στην ενέργεια του Θεού και χαρακτηρίζουν το «καθ' ομοίωσιν», τα εναπέθεσε στη δική μας αυτεξούσια βούληση, αναμένοντας την τελική έκβαση του ανθρώπου, μήπως και μέσω της μίμησης των θεοπρεπών γνωρισμάτων της αρετής καταστήσει τον εαυτό του όμοιο με τον Θεό. Για τον λόγο αυτό, λοιπόν, η Θεία Γραφή στα όσα αναφέρονται στη συνέχεια παρέλειψε το «καθ' ομοίωσιν».

Εάν όμως κάποιος ισχυριστεί ότι η Γραφή δεν χρησιμοποιεί την πληθυντική έκφραση περί Θεού πάντοτε προς επίκριση, και προβάλει προς επιβεβαίωση του ισχυρισμού του το χωρίο «καὶ εἶπεν ὁ Θεός· ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ᾽ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν», λέγοντας «και βεβαίως δεν θεωρούμε ότι μέσω αυτής της φράσης ο λόγος εισάγει υπόνοια πολυθεΐας», εμείς απαντούμε το εξής: όταν η Αγία Γραφή χρησιμοποιεί τον πληθυντικό περί Θεού λόγο με ευσεβή τρόπο απευθυνόμενη προς τους ευσεβείς, φανερώνει τις τρεις πανάγιες υποστάσεις, υποδεικνύοντας μυστικά τον τρόπο υπάρξεως της παναγίας και άναρχης Μονάδας, επειδή η πάνσεπτη, προσκυνητή και πανεύφημη Τριάδα των υποστάσεων είναι μονάδα κατά την ουσία —διότι ο Θεός μας είναι Μονάδα εν Τριάδι και Τριάδα εν Μονάδι—. Όταν όμως χρησιμοποιεί τον πληθυντικό λόγο περί Θεού απευθυνόμενη στους ασεβείς, τότε, όπως νομίζω, ελέγχει την αξιοκατάκριτη αντίληψη που έχουν εκείνοι περί της θεότητος, οι οποίοι θεώρησαν ότι η διαφορά στα ιδιώματα είναι φυσική και όχι υποστατική, πράγμα που σαφώς εισάγει την πολυθεϊστική πλάνη σε όσους αντιλαμβάνονται κατ' αυτόν τον τρόπο τη θεότητα.

Εάν όμως ούτε λέγοντας αυτά δεν πείθουμε, επειδή είναι αρεστό στο Πνεύμα και αγαπητό σε όσους αγαπούν το Πνεύμα να μην φιλονικούν, ας αποδεχθούμε ομόφωνα μεταξύ μας την Αγία Γραφή, η οποία παρουσιάζει την εν Μονάδι Παναγία Τριάδα άλλοτε μεν ως δημιουργό, όπως στο «ας ποιήσουμε άνθρωπο» —διότι η υπόσταση των όντων είναι σαφώς έργο του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος—, άλλοτε δε ως εκείνη που αποδέχεται όσους πολιτεύθηκαν ευσεβώς σύμφωνα με τους νόμους της, ως εκείνη που προνοεί για όσους έλαβαν από αυτήν τη γένεση της υπάρξεως, όπως όταν εμφανίστηκε στον Αβραάμ τριαδικώς και συνομίλησε μοναδικώς, και άλλοτε ως τιμωρό, δηλαδή ως κριτή εκείνων που διέφθειραν τους νόμους της φύσεως και ως διορθώτρια εκείνων που παρέκκλιναν από τον επιβεβλημένο νόμο της φύσεως, όπως στο «ας κατεβούμε να συγχύσουμε τις γλώσσες τους». Διότι η Αγία και Ομοούσιος Τριάς δεν είναι μόνο δημιουργική των όντων, αλλά και συνεκτική και απονεμητική ανάλογα με την αξία του καθενός, εφόσον ως ένας Θεός κατά φύση υπάρχει δημιουργός, προνοητής και κριτής αυτών που έχουν δημιουργηθεί από Αυτόν. Διότι είναι κοινό γνώρισμα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, όπως ακριβώς το να δημιουργούν, έτσι και το να κρίνουν και να προνοούν σοφά για τα δημιουργήματα.

Διότι, εάν μαζί με τα άλλα μυστήρια, τα οποία κανένας λόγος δεν θα μπορούσε να προσεγγίσει, ο Θεός έγινε άνθρωπος και ήλθε και για τον εξής σκοπό, για να εκπληρώσει τον νόμο πνευματικά με την κατάργηση του γράμματος, και για να εδραιώσει και να καταστήσει φανερό το ζωοποιό στοιχείο του —εννοώ του νόμου— με την αφαίρεση εκείνου που θανατώνει (και αυτό που θανατώνει στον νόμο, σύμφωνα με τον θείο απόστολο, είναι το γράμμα, όπως ακριβώς και το ζωοποιό στοιχείο του νόμου κατ' αυτόν είναι το πνεύμα· διότι λέγει, «το μεν γράμμα θανατώνει, το δε πνεύμα ζωοποιεί»), τότε ρητώς επέλεξαν τη μερίδα που αντιτίθεται στον Χριστό και αγνόησαν ολόκληρο το μυστήριο της σαρκώσεώς Του εκείνοι που έθαψαν τη δύναμη της διάνοιάς τους μόνο στο γράμμα και δεν θέλησαν να είναι κατ' εικόνα και ομοίωση του Θεού, αλλά αντίθετα προτίμησαν το να είναι γη, σύμφωνα με την απειλή, και να επιστρέψουν στη γη, εξαιτίας της σχέσης του γράμματος με τη γη, παρά να αρπαγούν προς τον ουρανό, εννοώ δηλαδή το πνεύμα, στον αέρα, δηλαδή στον νοερό φωτισμό, μέσα σε νεφέλες, δηλαδή στις υψηλές θεωρίες, εις προϋπάντηση του Κυρίου, και με αυτόν τον τρόπο να βρίσκονται πάντοτε μαζί Του μέσω της γνώσης.

Ενδεχομένως δε, κάποιος από τους σφόδρα φιλοκάλους, φιλοτιμούμενος, να πει ότι δόξα μεν είναι η ύψιστη ομορφιά του «κατ' εικόνα», τιμή δε το απαράλλακτο μίμημα του «καθ' ομοίωσιν»· διότι το μεν πρώτο εκ φύσεως το δημιουργεί η αληθής θεωρία των πνευματικών λόγων, ενώ το δεύτερο η ακριβής και ανόθευτη πράξη των εντολών. Αυτά έχοντας αποκτήσει ο μέγας Εζεκίας, ετάφη στην ανάβαση των τάφων των υιών του Δαυίδ, όπως θα μπορούσε κάποιος να πει αποδίδοντας το ρητό σαφέστερα, αντί του «τον έθαψαν στην ανάβαση των τάφων των υιών του Δαυίδ», 〈και τοποθέτησαν τη μνήμη του Εζεκία στο ύψος της μνήμης των απ' αιώνος αγίων.〉 Ας παρατηρήσουμε δε ότι δεν έχει λεχθεί 〈στους τάφους του Δαυίδ ή στην ανάβαση των τάφων του Δαυίδ·〉 διότι είναι ασύγκριτος με τα όντα, όχι μόνο με τους ανθρώπους, αλλά και με τους αγγέλους, και παντελώς αχώρητος, τόσο ο ίδιος ο κατά σάρκα λόγος του Κυρίου όσο και ο τρόπος του βίου Του, πόσο μάλλον η ανέφικτη έννοια της άπειρης θεότητάς Του. Επομένως, είναι επιθυμητό για καθέναν που έχει αισθανθεί έντονα τη μεγαλειότητα, το να βρεθεί έστω 〈στους τάφους των υιών του Δαυίδ,〉 ή το κράτιστο, στην ανάβαση των τάφων των υιών του Δαυίδ. Διότι στους τάφους του Δαυίδ κανείς δεν αναφέρεται στην Γραφή ότι έχει ταφεί, πόσο μάλλον στην ανάβαση των τάφων του Δαυίδ· διότι ο κατά σάρκα βίος του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών είναι ασύγκριτος, όπως ανέφερα, κατά πάντα, και ως προς τον λόγο και ως προς τον τρόπο.

Ψαλμός ιη'. Ψαλμός εις το τέλος, του Δαβίδ. «Οι ουρανοί διηγούνται δόξα Θεού», όχι χρησιμοποιώντας προφορά φωνής, αφού στερούνται λόγου, αλλά διεγείροντας τη λογική φύση να δοξάζει, με την ομορφιά και το μέγεθός τους, Εκείνον που μόνο με τον λόγο Του έκτισε τόσο τεράστιους ουρανούς. Αλλά και ως λογικοί ουρανοί οι απόστολοι «διηγούνται δόξα Θεού» που ενανθρώπησε, «το δε στερέωμα αναγγέλλει τα έργα των χειρών του», δηλαδή τη σοφία και τη δύναμη του Κτίστη, το πώς πρόσταξε την πολύ απαλή φύση των υδάτων να γίνει στερέωμα ανάμεσα σε ύδατα και ύδατα· και στην πράξη ολοκληρωνόταν αμέσως αυτό που προστάχθηκε· «η ημέρα στην ημέρα», ο Πατέρας στον Υιό, «εκφέρει λόγο», είτε το «ας φτιάξουμε άνθρωπο» είτε το «κάθισε εκ δεξιών μου», ή απλώς, ό,τι ευδοκεί, «και η νύχτα στη νύχτα», δηλαδή η φύση που λυτρώθηκε από την πλάνη «αναγγέλλει τη γνώση» της θεοσέβειας σε αυτήν που ακόμη συνέχεται από τη νύχτα της δυσσέβειας. «Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγοι, των οποίων δεν ακούγονται οι φωνές τους»· και επομένως, στη συνέχεια, «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους», δηλαδή των αποστόλων, «και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους». «Στον ήλιο έθεσε το σκήνωμά του», κάτω από τον ήλιο έγινε τέλειος άνθρωπος Αυτός που κηρύττεται από αυτούς «και αυτός» ο ήλιος, δηλαδή, «σαν νυμφίος που εκπορεύεται από τον νυμφώνα του, θα αγαλλιάσει σαν γίγαντας για να διατρέξει τον δρόμο του», χωρίς να ατονεί καθόλου. «Από το ένα άκρο του ουρανού είναι η έξοδός του, και το κατάντημά του έως το άλλο άκρο του ουρανού».

Ψαλμός 44 «Εἰς τὸ τέλος, ὑπὲρ τῶν ἀλλοιωθησομένων· τοῖς υἱοῖς Κορὲ εἰς σύνεσιν· ᾠδὴ ὑπὲρ τοῦ ἀγαπητοῦ». (Στο τέλος, για αυτούς που θα μεταβληθούν· στους υιούς Κορέ για σύνεση· ωδή υπέρ του αγαπητού). «Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό»· αλλά ποιος είναι ικανός να μιλήσει μεγαλοπρεπώς και για τον Πατέρα που τον εξέφερε μυστικά, και για τον Υιό που προήλθε άρρητα, τον αγαθό και ενυπόστατο; «Λέγω εγώ τα έργα μου στον βασιλιά» και Υιό μου· «Ας φτιάξουμε κόσμο αόρατο και ορατό»· και όσα αρμόζουν μεταξύ αυτών, το· «Ας φτιάξουμε άνθρωπο» και τα εξής. Έργα εννοώ, τα οποία εξέφερα απαθώς μέσω του αγαθού Λόγου και βασιλιά και Υιού μου. «Η γλώσσα μου είναι κάλαμος γραμματέα ταχυγράφου». Γλώσσα δε και λόγος του Πατέρα είναι ο Υιός «ο πιο ωραίος στο κάλλος από τους υιούς των ανθρώπων», από του οποίου «τα χείλη ξεχύθηκε χάρη» που κηρύττει τη γνώση του Θεού, τη μετάνοια και τη βασιλεία των ουρανών, τα οποία ο Πατέρας αποδεχόμενος «ευλόγησε», δηλαδή επαίνεσε τον Υιό στον αιώνα, λέγοντας προς αυτόν· «Ζώσου τη ρομφαία σου στον μηρό σου, δυνατέ», δηλαδή τη νίκη κατά των εχθρών και του θανάτου, «με την ωραιότητά σου και με το κάλλος σου, και τέντωσε το τόξο, και προχώρησε κατευοδούμενος, και βασίλευε» επί των βασιλέων και των κυρίων· «ένεκα της αλήθειας και της πραότητας και της δικαιοσύνης», με τις οποίες και ο ίδιος φαίνεσαι να δοξάζεσαι· και αφού νομοθέτησες αυτά στους συνετούς των ανθρώπων, «και θα σε οδηγήσει θαυμαστά η δεξιά σου», δηλαδή, θα γίνεις θαυμαστός μέσω των θαυμάτων των χεριών σου. «

Εκείνοι διαφύλαξαν το κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν. Διότι άκουσαν τη θεία Γραφή να εξηγεί: «Και είπε ο Θεός: Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα ημετέρα και καθ' ομοίωσιν», και ερεύνησαν τι είναι το κατ' εικόνα και το καθ' ομοίωσιν, και βρήκαν ότι το αρχικό και το λογικό είναι το κατ' εικόνα, ενώ το καθ' ομοίωσιν είναι το αγαθοποιό και το αυτεξούσιο. Διότι ο Θεός βασιλεύει ως κτίστης και δημιουργός όλης της κτίσεως, αόρατης και ορατής, τον δε άνθρωπο τον έθεσε να βασιλεύει σε όσα βρίσκονται πάνω στη γη, και αυτό είναι το κατ' εικόνα. Ο Θεός είναι αίτιος κάθε αγαθού, σε καμία περίπτωση όμως του κακού. Θέλει λοιπόν και ο άνθρωπος να εργάζεται το αγαθό, όσο είναι εφικτό, και να απέχει από κάθε κακία, και αυτό είναι το καθ' ομοίωσιν. «Ο Θεός κάθεται επί του αγίου θρόνου του» ασώματα και άρρητα, κυκλούμενος από αγγελικές χοροστασίες. Κάθισαν και αυτοί σε θρόνο αγιοσύνης, απαλλαγμένοι από τις βιοτικές περιστάσεις, κυκλούμενοι από αρετές και κατακοσμούμενοι από θείες έννοιες. «Εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών». Εβασίλευσαν και αυτοί επί των εθνικών παθών. «Ο Κύριος εβασίλευσε, ντύθηκε ευπρέπεια». Και αυτοί, αφού βασίλευσαν επί των παθών, ντύθηκαν την απάθεια. «Ντύθηκε ο Κύριος δύναμη και περιζώστηκε». Ντύθηκαν και αυτοί τον θείο πόθο και περιζώστηκαν δύναμη. «

Είθε να τηρήσουμε και εμείς και αυτήν και τις υπόλοιπες θείες εντολές, ώστε αφενός να διαφύγουμε τις επαπειλούμενες κολάσεις, αφετέρου να καταξιωθούμε της επαγγελίας των μελλόντων αιώνιων αγαθών και να λάβουμε την ίδια μερίδα με τους προειρημένους αγίους που διαφύλαξαν το κατ' εικόνα, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ας είναι η δόξα στον Πατέρα, συνάμα και στο Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Αλλά ας προχωρήσουμε τώρα στις θείες εντολές και ας δούμε πάλι τι μας παραγγέλλει ο Πανάγαθος. «Φρόντισε», λέει, «να συμφωνήσεις γρήγορα με τον αντίδικό σου, ενόσω βρίσκεσαι μαζί του καθ' οδόν, μήπως τυχόν σε παραδώσει ο αντίδικος στον κριτή, και ο κριτής στον υπηρέτη, και ριχτείς στη φυλακή· αλήθεια σου λέω, δεν πρόκειται να βγεις από εκεί, μέχρις ότου ξεπληρώσεις και τον τελευταίο κοδράντη». Επειδή δε δημιουργηθήκαμε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του, και ο Ίδιος από υπερβολική αγαθότητα ενανθρώπησε για χάρη μας, θέλει να μιμούμαστε όσο είναι δυνατόν την ανεξικακία Του· διότι αυτό προανήγγειλε από παλιά και ο Πατέρας Του μέσω του προφήτη: «Ιδού ο Υιός μου, τον οποίο εξέλεξα, ο αγαπητός μου, στον οποίο ευαρεστήθηκε η ψυχή μου· θα θέσω το Πνεύμα μου επάνω Του, και θα αναγγείλει κρίση στα έθνη· δεν θα φιλονικήσει ούτε θα κραυγάσει, ούτε θα ακούσει κανείς τη φωνή Του στις πλατείες». Θέλοντας ο Πανάγαθος να διδάξει και σε εμάς αυτή την ανεξικακία, εισάγει πολλή μέριμνα υπέρ αυτής, και σε τέτοιο βαθμό, ώστε να αγαπάμε και τους εχθρούς μας, να προσευχόμαστε για αυτούς που μας κακομεταχειρίζονται, να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό, να ταπεινωνόμαστε σε εκείνον που μας χτυπά, και να δίνουμε ακόμη και το ιμάτιο σε αυτόν που θέλει να μας κρίνει στο δικαστήριο για να πάρει τον χιτώνα.

Διότι στην αρχή, όταν ο Θεός έπλαθε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του, τον δημιούργησε θεοδίδακτο, πληρέστατο και δεκτικό κάθε αγαθού. Όμως, επειδή ο σατανάς φθόνησε αυτό το μεγάλο αξίωμα και αυτό το τόσο μεγάλο καλό, τον αποξένωσε από το καλό. Γι' αυτό τον λόγο, έχουμε ανάγκη από μεγάλη εγρήγορση και προσπάθεια, έχουμε ανάγκη από πολλή βοήθεια και από την ανάγνωση των θείων Γραφών, όπως προείπαμε, ώστε να γίνουμε πάλι θεοδίδακτοι με τη θεία χάρη και να επαναφερθούμε στο αρχικό μας αξίωμα. Διότι τίποτα άλλο δεν φωτίζει τον νου, δεν κόβει την αμαρτία, δεν αυξάνει την αρετή, και δεν μπορεί να κάνει τον άνθρωπο να αγαπά τον Χριστό και να τηρεί τις εντολές Του, όσο η ανάγνωση των θείων Γραφών μετά τον Θεό.

ΛΟΓΟΣ ΕΚΤΟΣ Του ιδίου, λόγος έκτος, κατά την έκτη ημέρα. Περί της εξάδας των έργων του Θεού, τα οποία παρήγαγε η γη, τετράποδα, ερπετά, θηρία, κτήνη, τον παράδεισο και τον άρχοντα αυτών, τον άνθρωπο. Ευλόγησον, πάτερ. Με τη χάρη του Χριστού, του Υιού του Θεού, διά του οποίου έγιναν τα πάντα, και σύμφωνα με τη μεγάλη βουλή που ο Πατήρ συνεβουλεύθηκε: «Ας φτιάξουμε άνθρωπο», φθάσαμε ήδη στην ημέρα και στον έκτο λόγο, στον οποίο υπάρχει και η διήγηση των έργων. Ας τεντώσουμε την ακοή μας, ας κλίνουμε τα αυτιά μας για την ακρόαση αυτών, ας ακούσουμε την απαρχή των λόγων, όσα ακούσαμε και γνωρίσαμε και τα οποία η θεία χάρη μας ανήγγειλε μέσω του Μωυσή. Ότι δηλαδή κατά την έκτη ημέρα ο Κτίστης, αφού ολοκλήρωσε τα κτίσματα, όσα ευδόκησε να κτίσει, φυτεύει και τον παράδεισο, δημιουργεί και τον άρχοντα αυτών, τον άνθρωπο. «Και είπε ο Θεός, ας βγάλει η γη ζωντανή ψυχή κατά γένος, τετράποδα και ερπετά και θηρία της γης και τα κτήνη, και όλα τα ερπετά της γης, κατά γένος». Και έγινε έτσι.

Για να μη διερωτώμεθα σχετικά με τα θηρία και για ποιον λόγο δημιουργήθηκαν, η Γραφή εκ των προτέρων τα επαίνεσε, αναφέροντας ότι ο Κτίστης είδε πως είναι καλά, έστω και αν εμείς αγνοούμε γιατί είναι καλά, ή μάλλον είναι ολοφάνερα καλά εξαιτίας τούτου: διότι οι ιατροί κατασκευάζουν από αυτά θεραπευτικά φάρμακα. «Και είπε ο Θεός: ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσιν». Δεν είπε πλέον «ας γίνει» ούτε «ας παραγάγει», αλλά «ας ποιήσουμε», για να τιμήσει τον άρχοντα των κτισμάτων Του. Προς ποιον, άραγε, έγινε η διαβούλευση του Πατρός, ώστε να πει «ας ποιήσουμε άνθρωπο»; Είναι προφανές ότι απευθύνεται προς τον «Θαυμαστό Σύμβουλο» και «αγαπητό Υιό» και προς το ομοούσιο Πνεύμα. Τι σημαίνει το «κατ' εικόνα»; Το κυριαρχικό, το αυτεξούσιο και το απαθές. Και τι το «καθ' ομοίωσιν»; Το ενάρετο, το διορατικό και το αθάνατο, τα οποία, αλίμονο, εξαιτίας του γεγονότος της παρακοής ανατράπηκαν άρδην και χάθηκαν. «Και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πετεινά του ουρανού και τα κτήνη, και ολόκληρη τη γη». «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε, άρσεν και θήλυ τους εποίησε. Και τους ευλόγησε ο Θεός, λέγοντας: αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη και κατακυριεύστε την».

Εμείς δε, αφού μάθαμε πόσο σπουδαίου και πόσο μεγάλου αξιώματος μας καταξίωσε ο Δεσπότης, όχι απλώς του πιο βασιλικού και ηγεμονικού, αλλά και εκείνου του κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή του, και τα οποία χάσαμε εξαιτίας της αμαρτίας, ας θρηνήσουμε τον εαυτό μας και, μετανοώντας ειλικρινά, ας πενθήσουμε από καρδιάς και ας κλάψουμε, και προσερχόμενοι στον ίδιο τον Κύριό μας «ας προσκυνήσουμε και ας προσπέσουμε» και ας προφθάσουμε το πρόσωπό του με εξομολόγηση, ομολογώντας του τη ζημία που έχουμε υποστεί, την οποία και ο ίδιος γνωρίζει και βλέπει καθαρά.

Δες μέσω αυτού του παιδιού πόσα αγαθά διδάσκει ο Θεός στην ανθρώπινη φύση. Και ως πρώτο αγαθό, όσοι το επιθυμούν διδάσκονται μέσω αυτού την αμεριμνησία για τον κόσμο και την αγάπη προς τον Θεό· έπειτα τη φυγή από τον κόσμο, την περιφρόνηση της σάρκας, τη φροντίδα της ψυχής, την έλλειψη αλαζονείας, την απλότητα, την εγκράτεια, ή μάλλον το απόγειο της νηστείας, την αγνότητα, την ησυχία, το αναμάρτητο, το απαλλαγμένο από κομπασμό, την πραότητα, την ταπεινότητα και όλα τα παρόμοια. Διότι τέτοιους θέλει ο Θεός να είμαστε εμείς που έχουμε πλαστεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του. Τι λοιπόν, θα πει κάποιος, θέλει ο Χριστός να γίνουμε όλοι εμείς πρόδρομοί Του; Και ποιος μπορεί να μιμηθεί και άρα να εξισωθεί με τον μεγαλύτερο από αυτούς που έχουν γεννηθεί από γυναίκα και τον ανώτερο των προφητών; Το να γίνουμε πρόδρομοι και ίσοι με εκείνον είναι βέβαια αδύνατο, αλλά το να απέχουμε από κάθε κακία και να μιμούμαστε τις αρετές του στο μέτρο του δυνατού, δεν είναι αδύνατο. Μήπως δεν τον μιμήθηκε ο μέγας Αντώνιος, ο Παύλος ο Θηβαίος, ο θείος Ονούφριος, ο μέγιστος Παΐσιος και οι συνοδοιπόροι τους; Και τι το παράξενο που οι άνθρωποι μιμήθηκαν αυτόν τον μέγιστο Ιωάννη, τη στιγμή που μιμήθηκαν και τον ίδιο τον Θεό και τους αγγέλους Του; Αυτοί οι άνθρωποι, έχοντας αντιληφθεί ότι το κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν είναι εκ φύσεως αρχοντικό και αυτεξούσιο, έσπευσαν να μιμηθούν τον Θεό, όσο είναι δυνατόν σε ανθρώπους να Τον μιμούνται;

Για το ότι, εξάλλου, οφείλουμε να μιμούμαστε και τον Θεό και τους αγγέλους και τους αγίους και τον μέγα Ιωάννη, ας ακούσουμε τον θείο Παύλο που λέει: «Γίνετε μιμητές μου, όπως κι εγώ του Χριστού». Διότι δεν είπε γίνετε απόστολοι, όπως κι εγώ, αλλά «γίνετε μιμητές μου», δηλαδή να προσκολλάσθε σε κάθε αγαθό αγαπώντας τον Χριστό και να απέχετε από κάθε κακία. Επομένως και εμείς δεν είπαμε προηγουμένως ότι ο Θεός θέλει να γίνουμε πρόδρομοι, αλλά ότι ο Θεός θέλει να είναι τέτοιοι όσοι έχουν πλαστεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή του, δηλαδή να αγαπούν με όλη τους την καρδιά τον Θεό, να μισούν τις ηδονές της σάρκας, την προσκόλληση στον κόσμο, τη μανία της πλεονεξίας, τον βίο της πολυκτημοσύνης, και, για να μιλήσουμε συνοπτικά, καθετί το σκολιό και το διεστραμμένο, και ως προς αυτό να μιμούνται τον θείο και μέγιστο Ιωάννη. Με τις ευχές και τις πρεσβείες του είθε να απολαύσουμε μαζί του την αιώνια και μακάρια ζωή, με τη χάρη, τους οικτιρμούς και τη φιλανθρωπία του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον άναρχο Πατέρα του και το Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων· αμήν.

Σήμερα τυλίγεται σε σπάργανα εκείνος που σπαργάνωσε με ομίχλη τη θάλασσα, και εκείνος που την περιτείχισε με άμμο κλείνεται μέσα σε ένα μικρό σπήλαιο, και ανακλίνεται σε φάτνη εκείνος που εποχείται στα Χερουβείμ, προκειμένου να διαλύσει τις αλυσίδες των αμαρτημάτων μας και να σκορπίσει την ομίχλη της άγνοιας, προσφέροντας τη γνώση του τρισάγιου Θεού. Και επειδή, αν και βρισκόμασταν σε τιμή, εφόσον είχαμε πλαστεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση του Θεού, δεν το αντιληφθήκαμε, αλλά μάλλον «παραβληθήκαμε με τα ανόητα κτήνη και γίναμε όμοιοι με αυτά», λαμβάνει ο Δεσπότης τη δουλική, πήλινη εικόνα και αυτή τη φθαρτή ομοίωση, και, παραμένοντας αναλλοίωτος Θεός, ανακλίνεται ως νήπιο σε φάτνη αλόγων ζώων, για να μας επαναφέρει από την κτηνώδη ομοίωση και πάλι στο κατ' εικόνα του Θεού. Σήμερα η «προσδοκία των εθνών» και το «άστρο από τον Ιακώβ και ο άνθρωπος από τον Ισραήλ», αφού γεννήθηκε, κάλεσε μάγους από την Ανατολή να του προσφέρουν δώρα: «βασιλιάδες της Θαρσίς και τα νησιά», λέγει, «θα προσφέρουν δώρα, βασιλιάδες των Αράβων και της Σαβά θα φέρουν δώρα». Σήμερα τα δεσμά του θανάτου και της φθοράς διαλύονται, διότι γεννήθηκε η όντως ζωή και η ανάσταση. «Εγώ είμαι», λέγει, «η οδός και η ζωή» και η ανάσταση.

Αυτός είναι ο Υιός μου, ο «θαυμαστός σύμβουλος», με τον οποίο συσκέφθηκα: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση». «Αυτός είναι ο άγγελος της μεγάλης βουλής, ο ισχυρός Θεός, ο εξουσιαστής, ο άρχοντας της ειρήνης και ο πατέρας του μέλλοντος αιώνος». «Αυτός είναι ο αγαπητός μου Υιός, στον οποίο ευαρεστήθηκα».

Ιδού τρία πρόσωπα, αλλά μία η φύση· διότι ο ίδιος ο Πατέρας και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα δημιούργησαν τον κόσμο, τον συγκρατούν και τον περατώνουν πάλι, όταν το θελήσουν. Η ενέργεια και το θέλημα όμως του καθενός είναι ένα, και δεν μπορεί κανείς να πει ότι αυτό μεν το δημιούργησε ο Πατέρας και δεν συμμετέχει ο Υιός ούτε το Πνεύμα, αυτό δε το συγκρατεί ο Υιός και δεν συμμετέχει ο Πατέρας ούτε το Πνεύμα, και εκείνο το περατώνει το Πνεύμα και δεν συμμετέχει ο Υιός ούτε ο Πατέρας, όπως ακριβώς και προηγουμένως τα παραδείγματα με τη φωτιά και τον ήλιο κατέδειξαν σαφώς τη διάκριση των υποστάσεων και την ενότητα της φύσης. Διότι, για όσους η φύση, η βασιλεία, η δύναμη και η δόξα είναι μία, οπωσδήποτε και το θέλημα είναι ένα και τα έργα κοινά. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε και ο Πατέρας έλεγε προς τον Υιό του και το Άγιο Πνεύμα: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Ο δε Υιός πάλι στις έσχατες ημέρες έλεγε «δεν μπορώ να κάνω τίποτα από τον εαυτό μου» και ότι «δεν λαλώ από τον εαυτό μου», και πάλι για το Άγιο Πνεύμα έλεγε ότι «δεν θα λαλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα λαλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά».

Και αυτά μεν είναι αρκετά περί της ενώσεως της θείας φύσεως και της διαιρέσεως των τριών παναγίων υποστάσεών της. Έπρεπε δε και εμείς, έπρεπε όσοι έχουμε δημιουργηθεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, να έχουμε αγάπη, ομόνοια και προθυμία για κάθε αγαθό έργο, και να μη φθονούμε ο ένας τον άλλον, ούτε να καταδαγκώνουμε και να καταρρίπτουμε ο ένας τον άλλον, αλλά, όπως ακριβώς όλοι οι άνθρωποι είμαστε ομοούσιοι μέσω της σάρκας και του αίματος, και έχουμε πλαστεί από τη γη και πάνω σε αυτήν βαδίζουμε, από αυτήν τρεφόμαστε και σε αυτήν επιστρέφουμε, και όλοι έχουμε έναν πατέρα, τον Θεό, στον οποίο αφού πιστέψαμε, βαπτιστήκαμε, έτσι οπωσδήποτε έπρεπε να αγαπάμε και να στηρίζουμε ο ένας τον άλλον, να ειρηνεύουμε και να συνδεόμαστε μεταξύ μας ως συστρατιώτες και δούλοι του βασιλέως Χριστού. Και όπως ο λόγος φανέρωσε περί της ενότητος και της ομονοίας της Αγίας Τριάδος, έτσι έπρεπε και όλοι οι άνθρωποι να ομονοήσουν και να συναχθούν, ως ομοφυείς όλοι, προς την ενότητα της ορθής μας πίστεως. Επειδή, όμως, ο σατανάς απέσχισε άπειρα πλήθη ανθρώπων από μια τέτοια πίστη, έπρεπε τουλάχιστον εμείς, που με τη χάρη του Θεού είμαστε ευσεβείς και ορθόδοξοι, να έχουμε αγάπη και ομόνοια προς το αγαθό. λέω προς το αγαθό, επειδή υπάρχει και πονηρή ομόνοια και σατανική αγάπη.

Τι είναι λοιπόν αυτό και γιατί έγινε αυτή η μεγάλη και ασύλληπτη από τον νου οικονομία; Ας μην αγνοήσουμε το μέγεθος του μυστηρίου, αλλά ας κατανοήσουμε ότι ο Θεός μάς προσκαλεί εξαιτίας αυτού σε αγιοσύνη και αμόλυντο βίο. Γι' αυτό και προέλεγε: «Να γίνεστε άγιοι, διότι εγώ είμαι άγιος». Επειδή όμως μολύναμε εκείνο το πρωτόπλαστο και πρωτόκτιστο κάλλος της αγιοσύνης και διαστρέψαμε το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» προς έναν εμπαθή και ρυπαρό βίο, θέλησε ο πανάγιος, πανάγαθος και πανελεήμων Θεός να μας υποδείξει ότι δίνει μεγάλη σημασία στην αγνή πολιτεία και καθαρότητα. Γι' αυτό, παραλαμβάνει στα Άγια των Αγίων την τριετή Μαρία, τη θεόπαιδα, για να ανατραφεί πνευματικά, άγια και άμωμα, ώστε από άγια, άμωμη και αμόλυντη σάρκα ο υπεράγιος και άσαρκος Λόγος του Θεού και Θεός να προσλάβει σάρκα με τρόπο που ξεπερνά τη λογική, και μέσα από αυτό να αναμορφώσει σε αγιασμό και άμεμπτο βίο τους εραστές της αθάνατης ζωής.

Διότι, θέλοντας να μιλήσει για την ποσότητα των ουράνιων ταγμάτων και για την πτώση του ενός τάγματος που εξέπεσε από εκεί, καθώς και για την πλάση του Αδάμ, την πτώση του από την απάτη και έπειτα την ανάστασή του, δεν θέλησε να πει φανερά ότι εγώ, με την ευδοκία του Πατρός και τη συνέργεια του Αγίου Πνεύματος, έφερα στην ύπαρξη από το μη ον δέκα τάγματα άυλων αγγέλων πριν από τη δημιουργία του κόσμου, από τα οποία, εξαιτίας μοχθηρής και υπερήφανης προαίρεσης, το ένα έπεσε και απέμειναν τα εννέα. Και επειδή το πεπτωκός εκείνο τάγμα δεν ήταν άξιο αναστάσεως και ανακλήσεως, επειδή ακριβώς δεν διέθετε φύση δεκτική μετανοίας όντας άυλο και αθάνατο και ήταν ανάξιο συγγνώμης, έπλασα από τη γη τον άνθρωπο, χαρίζοντάς του βέβαια και άυλη ψυχή, και τον έκανα αθάνατο και δεκτικό μετανοίας, εφόσον προγνώριζα και την πτώση και την αποκατάστασή του, και τον χαρίτωσα με το να είναι λογικός και αυτεξούσιος και «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσή μας», και του έδωσα ως κατοικία έναν άρρητο παράδεισο και, γενικώς, δεν τον τίμησα λιγότερο από τους αγγέλους, διότι ευδόκησα το δέκατο τάγμα να αναπληρωθεί μέσω αυτού. Επειδή όμως και αυτός εξαπατήθηκε και κυριεύτηκε από υπερηφάνεια και σφετερίστηκε πράγματα ανώτερα από την αξία του, έπεσε και αυτός και απέμειναν πάλι τα εννέα πρόβατα, τα τάγματα, οι εννέα δραχμές των ουράνιων δυνάμεων, τα ενενήντα εννέα πλήθη των άυλων προβάτων μου.

Εμείς όμως, ας σταματήσουμε προς το παρόν μέχρι αυτήν την ερώτηση, και την επόμενη Κυριακή ας υπενθυμίσουμε και τα υπόλοιπα του θέματος και ας κατανοήσουμε το κρυμμένο νόημα και τον πλούτο της μοναχικής μας κουράς. Και ας σπεύσουμε να πολιτευθούμε επάξια του σχήματός μας και να μην πράττουμε τίποτα το ανάξιο και χαμερπές απέναντι σε τόσο μεγάλο ύψος και αξίωμα, μήτε να ατιμάσουμε με τα έργα μας την τόσο μεγάλη τιμή και φανούμε ασύνετοι. Διότι «και ο άνθρωπος», λέει, «ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε»· όντας «κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν», δεν κατενόησε την τόσο μεγάλη τιμή, και αφού έπραξε έργα ανάξια αυτής της μεγάλης τιμής, «παραβλήθηκε» τότε «με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά», και το «κατ' εικόνα» δεν τον ωφέλησε καθόλου, επειδή το αχρήστευσε και πρόδωσε την τιμή.