Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:26

Διότι κάπου είπε για αυτόν προς τον μακάριο Σαμουήλ: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου, ο οποίος θα εκπληρώσει όλα τα θελήματά μου.» Β. Αληθοφανής ο ισχυρισμός, αλλά όχι ασφαλής. Α. Εντελώς απίθανος είναι, φίλε μου, και αποδεικτικός της άτοπης κενολογίας, για την οποία δεν γνωρίζω πώς οι αντίπαλοί μας που την υπερασπίζονται δεν ντρέπονται. Διότι δεν θα μας καθιστούσε προς φυσική εικόνα και ομοίωσή Του το να συνθελήσουμε απλώς και να βουλόμαστε τα ίδια με τον Πατέρα, αλλά αυτό θα μπορούσε να το επιτελέσει μόνο η ομοιότητα της φύσεως, και η ομοιότητα που προέρχεται σε κάθε περίπτωση από την ίδια την ουσία. Β. Επομένως, πώς θα μπορούσαμε εμείς να είμαστε σύμφωνα με τη θεία εικόνα; Α. Έχοντας ενυπάρχοντα τον Υιό, και έχοντας εγκατοικήσει και πλουτίσει από τον θείο χαρακτήρα μέσα μας.

Διότι, αν ο μεν είναι εγκαθιδρυμένος στους θρόνους της θεότητας, περιβεβλημένος το δεσποτικό αξίωμα, έστω κι αν έγινε υιός του Δαβίδ λαμβάνοντας σώμα από την αγία Παρθένο, ενώ οι δε παρίστανται ως σε Θεό και βασιλιά των όλων, σε ποιον από όσους υπάρχουν δεν είναι φανερή η διαφορά που υπάρχει μεταξύ του Χριστού και των αγγέλων; Διότι αυτός μεν είναι Υιός και Θεός, ενώ αυτοί καυχώνται για το μέτρο του δούλου και θεωρείται από αυτούς ως η ανώτατη δόξα η γνήσια υπακοή. Εάν δε κάποιος έλεγε: «Και με ποιον τρόπο θα πειστούμε να πιστέψουμε ότι αυτός που γεννήθηκε στους έσχατους καιρούς του αιώνα μέσω της αγίας Παρθένου θεμελίωσε τη γη εξαρχής και δημιούργησε τους ουρανούς;», θα ακούσει από εμάς ως απάντηση ότι, εάν επιλέξει να κατανοήσει τη δύναμη της αληθινής ενώσεως, όχι αυτής που νοείται μόνο στα πρόσωπα και κατά θέληση ή ευδοκία, θα βρει ότι τα ανθρώπινα έγιναν δικά του ιδιώματα εξαιτίας της οικονομίας του Θεού, και ότι δεν είναι ξένα προς την ανθρωπότητα εκείνα που αρμόζουν μόνο σε αυτόν, τον ενωθέντα Λόγο. Επειδή δε ο Εμμανουήλ είναι ένας και μόνος και αληθινός Υιός, νοείται από εμάς και ως Θεός και ως άνθρωπος. <Όλα τα υπέταξας κάτω από τα πόδια του.> Ανάτρεξε, λέει, με τη σκέψη σου στην αρχική δημιουργία του ανθρώπου και δες ποιος δημιουργήθηκε πρώτος, και εξέτασε προσεκτικά πώς πλαστήκαμε από τον Θεό κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή του, και τιμηθήκαμε πλουσιοπάροχα, λαμβάνοντας τον κλήρο να εξουσιάζουμε τα όντα επί της γης.

Ο θεσπέσιος Παύλος, βέβαια, χρησιμοποιεί πάλι μια άλλη επιδέξια μέθοδο. Διότι είπε αφενός ότι ο άνδρας έχει πλαστεί κατ' εικόνα και ομοίωση του Θεού. Αφετέρου, ότι το θήλυ έχει τεθεί κατά κάποιον τρόπο πίσω από τη δική του τιμή και δόξα, το ισχυρίστηκε σαφώς προσθέτοντας τα εξής: Διότι η γυναίκα, λέει, είναι δόξα του άνδρα. Επειδή δεν πλάστηκε ο άνδρας για τη γυναίκα, αλλά η γυναίκα για τον άνδρα. Έπειτα, μετριάζοντας πολύ σωστά εκείνα για τα οποία ήταν φυσικό να λυπηθεί το γυναικείο φύλο, προσθέτει και λέει: Όμως, ούτε η γυναίκα υπάρχει χωρίς τον άνδρα, ούτε ο άνδρας χωρίς τη γυναίκα. Διότι ομολογουμένως η γυναίκα προήλθε από τον άνδρα, και αυτό είναι αληθές. Διαπιστώνεται όμως ότι δεν είναι αμέτοχη και στη γέννηση του άνδρα. Η δε φύση, συνενώνοντας και τους δύο σε ένα, τους έκανε να έχουν ανάγκη ο ένας τον άλλον, συνδέοντάς τους με θεία οικονομία προς την αγάπη. Το ότι δε ο Θεός είναι ο δημιουργός των συμπάντων, το επιβεβαιώνει λέγοντας: Τα δε πάντα προέρχονται από τον Θεό, διότι τα πάντα έχουν παραχθεί στην ύπαρξη μέσω του Χριστού.

Ο μακάριος Παύλος γράφοντας στους Φιλιππησίους για τον Υιό λέει: «Ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό». Ποιος λοιπόν είναι αυτός που δεν θέλησε να θεωρήσει αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό; Διότι δεν είναι άραγε ανάγκη να πούμε ότι, κάποιος μεν είναι αυτός που υπάρχει σε μορφή Θεού, και κάποιος άλλος πάλι είναι εκείνος του οποίου ήταν η μορφή; Αλλά αυτό είναι φανερό σε όλους και ομολογούμενο. Επομένως, ο Πατέρας και ο Υιός δεν είναι ένα και το αυτό ως προς τον αριθμό, αλλά έχουν ιδιάζουσα υπόσταση και θεωρούνται ο ένας μέσα στον άλλον, σύμφωνα με την ταυτότητα της ουσίας, έστω κι αν προέρχεται ο ένας από τον άλλον, δηλαδή ο Υιός από τον Πατέρα. Άλλο. «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», έλεγε ο Σωτήρας, γνωρίζοντας προφανώς ότι και ο ίδιος έχει ξεχωριστή υπόσταση και ο Πατέρας. Αν όμως η αλήθεια του πράγματος δεν έχει έτσι, γιατί δεν τήρησε το πρέπον για τη μονάδα και δεν είπε: «Εγώ και ο Πατέρας είμαι ένα»; Επειδή όμως διατυπώνει το νόημα στον πληθυντικό αριθμό, είναι προφανές λοιπόν ότι ανατρέπει την άποψη των ετεροδόξων, διότι το «είμαστε» δεν θα μπορούσε λογικά να αποδοθεί σε έναν. Άλλο. Κατά τη δημιουργία του ανθρώπου φέρεται η φωνή του Θεού να λέει: «Ας φτιάξουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Εάν λοιπόν το εύρος της Αγίας Τριάδας, για να το πω έτσι, συστέλλεται σε ένα ως προς τον αριθμό, και οι ασεβείς αναιρούν την ξεχωριστή υπόσταση του Πατέρα και του Υιού, ποιος είναι αυτός που λέει και προς ποιον: «Ας φτιάξουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας»;

Εάν όμως δεν προέρχεται από την ουσία του Πατρός, τότε δεν είναι ούτε Υιός, αλλά είναι σαν κάποιος νόθος και ψευδώνυμος. Αλλά ούτε και ο ίδιος ο Πατέρας θα μπορούσε να ονομαστεί δίκαια και αληθινά Πατέρας· διότι, αν δεν υπάρχει ο κατά φύσιν Υιός, εξαιτίας του οποίου είναι πατέρας, πώς θα μπορούσε να νοηθεί ως πατέρας; Αλλά αυτό είναι άτοπο. Ο Θεός είναι αληθινός Πατέρας, διότι αυτό ακριβώς διακηρύσσουν όλες οι θείες γραφές. Επομένως, Υιός είναι οπωσδήποτε αυτός που προέρχεται από αυτόν φυσικώς. Και αν ισχύει αυτό, δεν είναι κατώτερος, διότι ως Υιός είναι ομοούσιος. Άλλο. Το όνομα της πατριάς, δηλαδή της πατρότητας, δεν το έχει ο Θεός κυρίως από εμάς, αλλά μάλλον εμείς φαινόμαστε να το έχουμε λάβει από εκείνον. Αξιόπιστος είναι ο λόγος του Παύλου που βροντοφωνάζει ως εξής: «Από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη παίρνει το όνομά της». Επειδή δε ο Θεός είναι το αρχαιότερο από όλα, προφανώς εμείς είμαστε πατέρες κατά μίμηση, εμείς που κληθήκαμε στο δικό του πρότυπο με το να έχουμε πλαστεί κατ' εικόνα. Έπειτα πώς, πες μου, εμείς που δημιουργηθήκαμε καθ' ομοίωσή του, είμαστε κατά φύση πατέρες των δικών μας παιδιών, εάν αυτό δεν ενυπάρχει στην αρχέτυπη εικόνα προς την οποία έχουμε μορφοποιηθεί; Πώς, εξάλλου, θα μπορούσε κάποιος να δεχτεί ότι το όνομα της πατριάς, δηλαδή της πατρότητας, μεταβιβάστηκε και στους άλλους από τον Θεό, εάν ο ίδιος δεν είναι όντως πατέρας; Διότι φαίνεται, εάν έχουν έτσι τα πράγματα, ότι η φύση του θέματος είναι παντελώς ανεστραμμένη, και ότι μάλλον εμείς του αποδίδουμε το να ονομάζεται Πατέρας καθ' ομοίωση προς εμάς, παρά εκείνος σε εμάς.

Θα μπορούσε κανείς να κατανοήσει ορθά το «Χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα», το οποίο λέχθηκε σχετικά με τη δημιουργία του ανθρώπου, αναλογιζόμενος μέσα του τα εξής: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο», λέει, «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Διότι ακριβώς σε αυτό το σημείο είναι δυνατόν να παρατηρήσει κανείς με σαφήνεια ότι δεν υπάρχει τίποτα το υποδεέστερο στον Υιό, ωσάν να ήταν κάποιος υπηρέτης, σύμφωνα με τον ισχυρισμό εκείνων. Επειδή ο Θεός και Πατέρας δεν προστάζει τον Λόγο λέγοντας «Δημιούργησε άνθρωπο», αλλά, εφόσον συνυπάρχει μαζί Του κατά φύση και ενυπάρχει αδιαίρετα ωσάν συνεργάτης, τον καθιστούσε κοινωνό και της βουλής Του σχετικά με τον άνθρωπο, χωρίς να προηγείται της γνώσης του Υιού όταν νοεί κάτι, αλλά φανερωνόμενος ως νους, αδιαίρετα και άχρονα, μέσω του εντυπωμένου και ενυπάρχοντος Λόγου.

Διότι, αφού γίναμε μέτοχοί του μέσω του Πνεύματος, σφραγιστήκαμε καθ' ομοίωσιν προς αυτόν και ανεβαίνουμε στο αρχέτυπο σχήμα της εικόνας, σύμφωνα με την οποία η θεία γραφή λέει ότι έχουμε δημιουργηθεί. Διότι μόνο έτσι, αφού ανακτήσουμε το αρχέγονο κάλλος της φύσης μας και αναμορφωθούμε προς εκείνη τη θεία φύση, θα γίνουμε ανώτεροι από τα κακά που μας συνέβησαν εξαιτίας της παράβασης. Επομένως, ανεβαίνουμε στο υπερφυσικό αξίωμα μέσω του Χριστού, αλλά δεν θα γίνουμε και εμείς υιοί Θεού απαράλλακτα όπως εκείνος, παρά μόνο σε σχέση με εκείνον μέσω της χάριτος κατά μίμηση. Διότι αυτός είναι αληθινός Υιός που υπάρχει από τον Πατέρα, ενώ εμείς είμαστε θετοί από φιλανθρωπία, λαμβάνοντας ως μερίδιο χάριτος το: «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου». Διότι η δημιουργημένη και δούλη κτίση καλείται προς τα υπερφυσικά με γυμνό νεύμα και θέλημα του Πατέρα. Ενώ ο Υιός και Θεός και Κύριος δεν κατέχει το να είναι Θεός και Υιός επειδή το θέλησε ο Θεός και Πατέρας, ούτε επειδή απλώς το βουλήθηκε, αλλά, επειδή ανέλαμψε από την ίδια την ουσία του Πατέρα, φέρει εκ φύσεως το δικό της αγαθό. Και πάλι αποδεικνύεται ότι ο Υιός υπάρχει ως αληθινός Υιός, όταν εξετάζεται σε αντιπαραβολή με εμάς.

Δέξου, λοιπόν, αν το κρίνεις σωστό, την απόδειξη και μέσα από όσα παραθέτουμε, προσφέροντας υπομονετικά την ακοή σου στα λόγια μας. Η Θεία Γραφή μαρτυρεί ότι ο άνθρωπος έχει πλαστεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση του Θεού, ο οποίος είναι υπεράνω όλων. Και πράγματι, εκείνος που συνέταξε για εμάς το πρώτο βιβλίο· και αυτός είναι ο Μωυσής, τον οποίο γνώριζε ο Θεός «περισσότερο από όλους»· λέει: «Και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον έπλασε».

Επομένως, το να ρωτάει δεν υποδηλώνει καμία άγνοια σε Εκείνον που για χάρη μας έγινε σαν και εμάς, αλλά μάλλον μέσα από αυτό αποδεικνύεται ίσος με τον Πατέρα· διότι και Εκείνος ρωτά: «Αδάμ, πού είσαι;» και Αυτός επινοεί άγνοια και ρωτά: «Πού τον έχετε βάλει;», ώστε μέσω της ερωτήσεως να συγκεντρωθεί πλήθος για την απόδειξη, και να μαρτυρηθεί κυρίως από τους εχθρούς το παράδοξο της αναστάσεως εκείνου που είχε ήδη φθαρεί. <Έλεγαν λοιπόν οι Ιουδαίοι: «Δες πώς τον αγαπούσε». Μερικοί όμως από αυτούς είπαν: «Δεν μπορούσε αυτός που άνοιξε τα μάτια του τυφλού να κάνει ώστε να μην πεθάνει και αυτός;»> Ο Ευαγγελιστής πάντως, βλέποντας την αδάκρυτη φύση να δακρύζει, εκπλήσσεται, αν και το πάθος ήταν ίδιον της σαρκός, και δεν άρμοζε στη θεότητα. Ο Κύριος όμως δακρύζει, βλέποντας τον άνθρωπο που πλάστηκε κατ' εικόνα Του να έχει φθαρεί, για να σταματήσει το δικό μας δάκρυ. Διότι γι' αυτό και απέθανε, για να απαλλαγούμε και εμείς από τον θάνατο. Δακρύζει όμως μόνο, και αμέσως συγκρατεί το δάκρυ, για να μη φανεί σε κάποιον ότι είναι σκληρός και απάνθρωπος, και συγχρόνως εκπαιδεύοντάς μας σε αυτά να μην καταρρέουμε υπερβολικά για τους νεκρούς. Διότι το πρώτο περιέχει συμπάθεια, ενώ το δεύτερο είναι γυναικείο και άνανδρο. Γι' αυτό λοιπόν επέτρεψε στη δική Του σάρκα να κλάψει λίγο, αν και από τη φύση Του ήταν αδάκρυτος και ανεπίδεκτος κάθε λύπης, όσον αφορά τη δική Του φύση. Αλλά ακόμη και αυτοί που Τον μισούν θαυμάζουν το δάκρυ του Κυρίου.

Διότι ο θεσπέσιος Μωυσής, εξηγώντας τη δημιουργία αυτού του κόσμου, δεν απέδιδε τη δημιουργία σε ένα μόνο πρόσωπο, γράφοντας: «Και είπε ο Θεός: Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση». Και με το να πει το «Ας φτιάξουμε» και το «σύμφωνα με τη δική μας ομοίωση», υποδηλώνεται η Αγία Τριάδα. Διότι ο Πατέρας δημιούργησε και κάλεσε τα πάντα στην ύπαρξη μέσω του Υιού εν Πνεύματι. Αλλά αυτά δεν ήταν εύκολα κατανοητά στους αρχαιότερους, μάλλον δε ο λόγος ήταν ασαφής. Διότι δεν ονομάστηκε ειδικώς Πατέρας, αλλά ούτε και το πρόσωπο του Υιού παρουσιάστηκε ξεκάθαρα. Ο Κύριός μας όμως Ιησούς Χριστός, χωρίς καμία συγκάλυψη και με πολλή παρρησία, αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, ονομάζοντας τον εαυτό του Υιό και αποδεικνύοντάς τον αληθινό καρπό της φύσης που εξουσιάζει τα πάντα, φανέρωσε το όνομα του Πατέρα και μας ανύψωσε στην τέλεια γνώση. Διότι η πληρέστατη γνώση περί του Θεού και της αρχής των πάντων δεν συνίσταται μόνο στο να γνωρίζουμε ότι υπάρχει Θεός, αλλά ότι είναι και Πατέρας και τίνος είναι Πατέρας, συμπεριλαμβανομένου προφανώς και του Αγίου Πνεύματος. Διότι το να γνωρίζουμε μόνο ότι ο Θεός είναι Θεός δεν θα ταίριαζε σε εμάς περισσότερο από ό,τι σε αυτούς που ήταν υπό τον νόμο, αφού αυτό δεν υπερβαίνει το μέτρο της ιουδαϊκής σκέψης. Και όπως ο νόμος δεν οδήγησε τίποτα στην τελειότητα, εισάγοντας ένα μάθημα παιδαγωγικό και μη επαρκές για την κατόρθωση της κατά Θεόν αρετής;

Διότι ο Θεός των όλων τίμησε τον άνθρωπο δημιουργώντας τον αυτουργικώς. Διότι δεν πλάστηκε και αυτός μόνο με τον λόγο μαζί με τα άλλα κτίσματα, όπως ακριβώς συνέβη με το «Ας γίνει στερέωμα, και έγινε έτσι»· αλλά έλαβε χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο, σύμφωνα με τα λόγια του πάνσοφου Μωυσή. Δημιουργήθηκε δε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, και εγκαθιδρύθηκε ως ένας άρχοντας των όσων υπάρχουν επί της γης. Τιμήθηκε δε εκτός αυτού και με πνεύμα ζωής. Διότι εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής. Επομένως, «ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε», σύμφωνα με τα γεγραμμένα· διότι λάτρεψε τα γλυπτά είδωλα· και, όπως είπε ο προφητικός λόγος, «Προσκύνησαν αυτά που έφτιαξαν τα δάχτυλά τους». Και έσκυψε ο άνθρωπος, και ταπεινώθηκε ο άνδρας.

Αλλά η αξία της ανθρώπινης φύσης δεν περιορίζεται σε αυτά, αλλά υπάρχει μέσα μας ένα ακόμη μεγαλύτερο δώρο και χάρισμα της δημιουργικής τέχνης του Θεού. Διότι έχουμε δημιουργηθεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του, και έχουμε πλουτίσει από το αποτύπωμα της δικής Του δόξας, το οποίο αστράφτει νοητά στις ψυχές μας, αν και κατά τη σάρκα είμαστε χώμα και προερχόμαστε από το χώμα. Επομένως, ο άνθρωπος δεν είναι ένα ευκαταφρόνητο, αλλά μάλλον ένα αξιοθαύμαστο ζωντανό ον πάνω στη γη· και γι' αυτό ο Θεός σεμνύνεται για αυτόν. Έτσι λοιπόν είπε προς τον πολυπαθέστατο Ιώβ, καθιστώντας ολοφάνερα τα δικά Του μεγαλουργήματα: «Μήπως εσύ πήρες πηλό από τη γη και έπλασες ζωντανό ον, και το τοποθέτησες πάνω στη γη με την ικανότητα της ομιλίας;» Ψάλλει δε κάπου και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι; Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον επισκέπτεσαι;» Έπειτα εξηγεί το μεγαλείο της ανθρώπινης φύσης λέγοντας: «Τον έκανες για λίγο κατώτερο από τους αγγέλους· με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες, και τον κατέστησες άρχοντα στα έργα των χεριών σου. Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του.» Ο πάνσοφος Παύλος βέβαια εφάρμοσε μερικούς από τους προαναφερθέντες στίχους στον Χριστό. Θα μπορούσαν όμως να ειπωθούν, όχι αταίριαστα, και για κάθε άνθρωπο όμοιο με εμάς· διότι τίποτα σε αυτούς δεν είναι ψευδές. <Μήπως εκείνος που οργώνει θα οργώνει τη γη όλη την ημέρα; Μήπως θα πει ο πηλός στον κεραμέα: Τι κάνεις, γιατί δεν εργάζεσαι και δεν έχεις χέρια; Ή εκείνος που λέει στον πατέρα: Τι θα γεννήσεις;>

Και αυτό ήταν λοιπόν εκείνο που είχε ειπωθεί προς αυτόν μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: Επίστρεψε, Ισραήλ, προς τον Κύριο τον Θεό σου, διότι ασθένησες εξαιτίας των αδικιών σου. Έχει ειπωθεί δε και για αυτούς μέσω της φωνής του Ιερεμία από τον Σωτήρα όλων μας Χριστό: «Ιδού, εγώ επιφέρω σε αυτόν τον λαό ασθένεια, και θα ασθενήσουν από αυτήν πατέρες και υιοί μαζί, ο γείτονας και ο πλησίον του θα χαθούν.» Διότι ο Ισραήλ έχει εκπέσει ολοκληρωτικά, εξαιτίας της ασέβειάς του προς τον Χριστό, από το να μπορεί γενικά να εκπληρώσει οτιδήποτε από όσα συνήθως επιτελούν μια εξαίρετη ζωή. Αλλά «εξέγερσου», λέει, «όπως στην αρχή της ημέρας, όπως σε γενεά αιώνος», ώστε να τρέξεις προς αυτό, και να ανέλθεις πάλι σε εκείνο που ήσουν και στις αρχές, όταν παρήχθη στην ύπαρξη η ανθρώπινη φύση, δηλαδή ο πρώτος άνθρωπος, πριν συλληφθεί στις παγίδες της διαβολικής σκαιότητας και πριν θεωρήσει ως μηδαμινή την εντολή που του δόθηκε. Διότι ο Χριστός μάς αναμορφώνει σύμφωνα με εκείνον, και αναζωγραφίζει μέσα μας το αρχαίο κάλλος της φύσης, ενθέτοντας τα δικά του χαρακτηριστικά· διότι δημιουργηθήκαμε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή του. Γράφει λοιπόν ο πανάριστος Παύλος προς εκείνους που μετά την πίστη είχαν παρασυρθεί από αμάθεια στη σκιά του νόμου: «Τεκνία μου, για τα οποία πάλι δοκιμάζω ωδίνες, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας.» <Δεν είσαι εσύ εκείνη που ερημώνει τη θάλασσα, το πλήθος του ύδατος της αβύσσου;>

(Α f. 207, Β f. 146) Μέσω της πρώτης παραβολής, στην οποία το γένος της γης αποδεικνυόταν ως πλανημένο πρόβατο, μαθαίναμε ότι είμαστε κτίση του Θεού των πάντων, ο οποίος μας έφερε στην ύπαρξη ενώ κάποτε δεν υπήρχαμε· διότι «Αυτός μας έπλασε, και όχι εμείς», σύμφωνα με τα γεγραμμένα. «Και αυτός μεν είναι ο Θεός μας, εμείς δε λαός της νομής του, και πρόβατα της χειρός του.» Μέσω δε αυτής της δεύτερης παραβολής, όπου το χαμένο παρομοιάζεται με δραχμή, ως μία από τις δέκα πάλι, δηλαδή από την τελειότητα, ήτοι από το πλήθος που είναι άρτιο σε αριθμό (διότι και το δέκα είναι τέλειο, έχοντας την ανάβαση από τη μονάδα προς την παραπέρα πορεία), καταδεικνύεται σαφώς ότι έχουμε πλαστεί καθ' ομοίωσιν και κατ' εικόνα βασιλική, δηλαδή του Θεού των πάντων. Διότι βεβαίως η δραχμή είναι πάντως κάποιο νόμισμα που φέρει βασιλικά χαρακτηριστικά. Ότι δε, έχοντας πέσει κατά κάποιον τρόπο και χαθεί, βρεθήκαμε από τον Χριστό και μεταμορφωθήκαμε προς αυτόν μέσω αγιασμού και δικαιοσύνης, πώς θα μπορούσε κάποιος να αμφιβάλλει; Εφόσον έχει γράψει ως εξής ο μακάριος Παύλος: «Εμείς δε όλοι, με ανακαλυμμένο πρόσωπο, αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου». Απευθύνει επίσης επιστολή στους Γαλάτες γράφοντας τα εξής: «Τεκνία μου, για τους οποίους πάλι δοκιμάζω ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας».

Διότι αυτός δημιούργησε τη γη και τον ουρανό και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά, και έπλασε τον άνθρωπο στην αρχή σύμφωνα με τη δική του εικόνα και ομοίωση, ώστε, αφοσιωμένος στις επιδιώξεις της αρετής, να ζει με λαμπρότητα μέσα σε αγιότητα και μακαριότητα, και να έχει πλούσια τη μέθεξη των χαρισμάτων του. Έπειτα όμως παρασύρθηκε στην αμαρτία, εξαπατημένος από τις κακουργίες του διαβόλου· γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε έγινε καταραμένος και υποτάχθηκε στη φθορά. Είχε λοιπόν προοριστεί και προγνωριστεί προ καταβολής κόσμου ο Χριστός για την επανόρθωση των πάντων. Διότι ευδόκησε ο Θεός και Πατέρας «να ανακεφαλαιώσει τα πάντα στο πρόσωπό του, και αυτά που είναι στον ουρανό και αυτά που είναι πάνω στη γη». Όμως τέτοιου είδους κατορθώματα επιφυλάσσονταν για τον Μονογενή που έγινε όμοιος με εμάς και ανέτειλε στον κόσμο με σάρκα. Το ότι βέβαια ο Θεός θεωρούσε αναγκαία τη φροντίδα για τους πλανημένους, ακόμη και πριν από τον καιρό της ελεύσεώς του, και ότι χάριζε την επίσκεψή του σε εκείνους που είχαν ξεπέσει από άγνοια, θέλησε να το κάνει γνωστό και μέσα από τα ίδια τα γεγονότα. Γι' αυτό ακριβώς πρόσταξε τον μακάριο προφήτη να βαδίσει προς τη Νινευή. Η Νινευή ήταν περσική πόλη, που βρισκόταν προς την ανατολή και ήταν ξακουστή, και, όπως λέει ο προφήτης Ιερεμίας, «είναι γη των γλυπτών». Διότι πάρα πολλές ήταν οι πόλεις που συνόρευαν με τους Ιουδαίους και ήταν προσκολλημένες στις λατρείες των ειδώλων. «

Αυτόν όμως που έχει πλαστεί κατ' εικόνα Θεού, αφού τον υποβίβασες στο μηδέν, πράττεις πράγματα ανυπόφορα· και αποτολμάς ανόσια να τον χτυπήσεις με το σίδερο. Όταν όμως κάποιες φορές βλέπεις τον ομογενή σου άνθρωπο να σφαδάζει νεκρός πάνω στη γη, δεν επιθυμείς να ανοίξει αμέσως η γη για σένα, ούτε αναλογίζεσαι, όταν προβαίνεις σε τέτοια άγρια τολμήματα, ότι έχεις συνηθίσει μεν να οργώνεις τη γη, να σκίζεις με τα άροτρα τα χωράφια, έπειτα να κρύβεις μέσα σε αυτά τους σπόρους, και με το σίδερο πάλι να θερίζεις αυτό που καρποφόρησε με τη χάρη του Θεού. Και εκείνη τη στιγμή βέβαια θαυμάζεις τη γη ως μητέρα αγαθών καρπών, επειδή σε εξυπηρετεί άριστα στον πορισμό των αναγκαίων· και επαινείς, όπως είναι φυσικό, τη χρησιμότητα του σιδήρου. Πώς λοιπόν δεν ντρέπεσαι να αδικείς εκείνα μέσω των οποίων σου δίνονταν τα προς το ζην; Διότι το μεν ένα το έκανες φονικό όπλο, ενώ την άλλη την έβαψες κόκκινη με αθώα αίματα.

Διότι έπρεπε, έπρεπε, εφόσον η ανθρώπινη φύση είχε περιπέσει στην αμαρτία και είχε απροσδόκητα εμπλακεί στις παγίδες του θανάτου, να προαναγγελθεί το μυστήριο της αποκατάστασής της στο καλύτερο, και να μην αγνοηθεί ο Χριστός, ο οποίος επρόκειτο να πεθάνει δι' ημάς και υπέρ ημών εν καιρώ. Πλάστηκε, λοιπόν, ο προπάτορας Αδάμ, σύμφωνα με την πίστη των ιερών Γραφών, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού. Γεννήθηκαν δε και προήλθαν από αυτόν, πρώτος μεν ο Κάιν, και δεύτερος μετά από εκείνον ο Άβελ. Αλλά στον μεν Κάιν θα αποδώσουμε το πρόσωπο του Ισραήλ. Επειδή και ο ίδιος ο Χριστός, εφόσον τα πλήθη των Ιουδαίων είχαν ομότροπη συμπεριφορά με τον Κάιν, θεώρησε ότι εκείνος τους προμήνυε. Διότι ο ίδιος έλεγε: «Εάν εσείς παραμείνετε στον δικό μου λόγο, θα είστε αληθινά μαθητές μου, και θα γνωρίσετε την αλήθεια, και η αλήθεια θα σας ελευθερώσει». Αυτοί όμως, μη κατανοώντας το κάλλος της πατρικής ελευθερίας, επιχειρούσαν να λαμπρύνονται με σαρκικά καυχήματα, λέγοντας: «Σπέρμα του Αβραάμ είμαστε και σε κανέναν δεν έχουμε γίνει δούλοι ποτέ. Πώς εσύ λες ότι ελεύθεροι θα γίνετε;» Τι απαντά, λοιπόν, σε αυτά ο Χριστός; «Εάν ήσασταν τέκνα του Αβραάμ», λέει, «θα κάνατε τα έργα του Αβραάμ. Τώρα, όμως, ζητάτε να σκοτώσετε εμένα, έναν άνθρωπο ο οποίος σας έχω πει την αλήθεια που άκουσα από τον Πατέρα. Αυτό ο Αβραάμ δεν το έκανε». Και τους αποδίδει ως πατέρα τον Σατανά, λέγοντας: «Εσείς κάνετε τα έργα του πατέρα σας».

Διότι ο Ιούδας, έχοντας ανεβεί για να κουρέψει τα πρόβατά του, έκανε τη συνεύρεση μαζί της ως πάρεργο της διαδρομής του· και της επιτρέπει να κρατήσει τη ράβδο, τον δακτύλιο και το περιδέραιο, υποσχόμενος να στείλει και ένα ερίφιο. Επειδή, δηλαδή, ο Χριστός έχει ως κύρια και αναγκαιότατη μέριμνα το να δέχεται τους καρπούς του λογικού ποιμνίου, προφανώς εκείνων που έχουν πιστέψει και αγιαστεί εν Πνεύματι, θα κάνει κατά καιρούς την εν Πνεύματι κοινωνία με τη Συναγωγή των Ιουδαίων σαν κάτι το παροδικό και όχι απολύτως εσκεμμένο· θα την αναδείξει όμως καρποφόρα, ώστε να κυοφορεί τη σοφία που προέρχεται από Αυτόν. Και θα παραδώσει τον εαυτό Του σε αυτήν, όπως ακριβώς και σε εμάς τους ίδιους, ως ράβδο δυνάμεως, ως εικόνα και ομοίωση του Θεού και Πατέρα (διότι αυτό συμβολίζει ο δακτύλιος), ως ωραιότερο στο κάλλος από τους υιούς των ανθρώπων.

Ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο από τη γη «και εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή». Και άλλοι μεν λένε ότι η ψυχή δημιουργήθηκε από το εμφύσημα, όπως το σώμα από τα χέρια· άλλοι δε, ότι εκείνο το εμφύσημα έγινε ψυχή σε αυτόν· άλλοι πάλι, ότι εκείνο το εμφύσημα έδωσε ζωτική δύναμη στον άνθρωπο που είχε ήδη πλαστεί ολόκληρος· και άλλοι, ότι αυτό το εμφύσημα είναι ο νους, ο οποίος διακρίνεται από την ψυχή, και αυτό αποτελεί το «κατ' εικόνα», ώστε ο άνθρωπος να συνίσταται από αυτά τα τρία: τον νου, την ψυχή και το σώμα, κατά τρόπο ιδιάζοντα σε ένωση. Και τίθεται το ερώτημα εάν αυτό το εμφύσημα αποτελεί ίδιον της ουσίας του Θεού ή είναι κάτι αλλότριο.

Διότι το έλλογο ον γεννιέται έχοντας φυσική προδιάθεση προς το αγαθό. Και αυτό το διδάσκει γράφοντας ο πάνσοφος Παύλος, ότι «δικό του δημιούργημα είμαστε, κτισμένοι για καλά έργα, τα οποία προετοίμασε ο Θεός για να περπατήσουμε μέσα σε αυτά». Διότι ο άνθρωπος κυβερνάται σύμφωνα με την ελεύθερη βούλησή του και του έχουν εμπιστευθεί τα ηνία της δικής του διάνοιας, ώστε να κατευθύνεται όπου θέλει, είτε προς το αγαθό, είτε προς το αντίθετο. Έχει δε η φύση του εμφυτευμένη μέσα της την έφεση και την προθυμία προς κάθε τι αγαθό, καθώς και το να επιθυμεί να επιμελείται την αγαθότητα και τη δικαιοσύνη. Διότι έτσι λέμε ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν, επειδή το ον αυτό είναι από τη φύση του αγαθό και δίκαιο. Επειδή όμως δεν έπρεπε να είναι μόνο λογικό και να έχει προδιάθεση προς την αγαθοεργία και τη δικαιοσύνη, αλλά να είναι και μέτοχο του Αγίου Πνεύματος, για να έχει μέσα του λαμπρότερα τα χαρακτηριστικά της θείας φύσης, γι' αυτό και του ενεφύσησε πνοή ζωής. Και αυτό είναι το Πνεύμα που χορηγείται μέσω του Υιού στη λογική κτίση, και τη διαμορφώνει προς την ανώτατη μορφή, δηλαδή τη θεία. Διότι το ότι το πνεύμα που του εμφυσήθηκε δεν έγινε η ψυχή του ανθρώπου, ούτε βέβαια ο νους, όπως νομίζουν μερικοί, μπορεί να το δει κανείς από το εξής. Πρώτον, διότι αυτός που ενεφύσησε εννοείται πως είναι ο Θεός, ενώ αυτό που εμφυσήθηκε από αυτόν θεωρείται οπωσδήποτε ως κάτι δικό του, δηλαδή της ουσίας του.

Εάν άλλο είναι το «κατ' εικόνα» και άλλο το «καθ' ομοίωσιν» ή εάν πρόκειται για το ίδιο· διότι λένε ότι το μεν «κατ' εικόνα» το λάβαμε αμέσως μόλις δημιουργηθήκαμε, το δε «καθ' ομοίωσιν», όχι, αλλά έχει φυλαχθεί για εμάς για τον μέλλοντα αιώνα. Γι' αυτό, λέει, είναι γραμμένο: «Όταν ο Χριστός φανερωθεί, θα είμαστε όμοιοι με αυτόν». Και πάλι έχει ειπωθεί, λέει: «Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσίν μας», και μετά τη δημιουργία του ανθρώπου είπε: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα δική του τον εποίησε», αποσιωπώντας εδώ το «καθ' ομοίωσιν», για να δείξει, λέει, ότι δεν το έχουμε λάβει ακόμη αυτό, αλλά ότι έχει φυλαχθεί για εμάς σε εκείνη τη μακάρια ζωή.

Επίλυσις. Εάν ισχυρίζονται ότι το «κατ' εικόνα» είναι διαφορετικό από το «καθ' ομοίωσιν», ας μας διδάξουν τη διαφορά. Διότι εμείς έχουμε την πεποίθηση ότι το «κατ' εικόνα» δεν δηλώνει τίποτε άλλο παρά το «καθ' ομοίωσιν», και ομοίως το «καθ' ομοίωσιν» δηλώνει το «κατ' εικόνα». Και την προς τον Θεό ομοίωση λάβαμε κατά την πρώτη δημιουργία, και είμαστε εικόνες του Θεού. Διότι, όπως είπα, η ανθρώπινη φύση είναι δεκτική και αγαθότητας και δικαιοσύνης και αγιασμού, και έχει την έφεση προς αυτά εμφυτευμένη από τον Θεό. Και αυτό μπορεί κανείς να το διαπιστώσει από το εξής. Η εκτροπή στη διάνοια του ανθρώπου έγινε όχι βέβαια από τα φαύλα προς το αγαθό, αλλά από το αγαθό προς το φαύλο. Πρέπει λοιπόν να προϋπήρχε αρχικά εκείνο, το οποίο ακριβώς εγκαταλείψαμε και εκτραπήκαμε. Διότι το ότι σπάρθηκε στην ψυχή του ανθρώπου από την πρώτη δημιουργία η έφεση, η προθυμία και η γνώση κάθε αγαθού, το διασαφηνίζει ο πάνσοφος Παύλος λέγοντας: «Διότι όταν τα έθνη, τα οποία δεν έχουν νόμο, πράττουν εκ φύσεως τα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι νόμος για τον εαυτό τους, οι οποίοι αποδεικνύουν το έργο του νόμου γραμμένο στις καρδιές τους, ενώ ταυτόχρονα δίνει μαρτυρία και η συνείδησή τους.»

Αν, δε, και στα έθνη τα οποία βρίσκονται εκτός νόμου υπάρχει φυσικά η γνώση του νόμου, δηλαδή του σκοπού του νομοθέτη, τότε θα είναι σε όλους φανερό ότι η ανθρώπινη φύση δημιουργήθηκε εξαρχής δίκαιη και αγαθή, και για τον σκοπό αυτόν πλάστηκε από τον Θεό, φέροντας τη δική Του μορφή και την εικόνα της αγαθότητάς Του. Διότι πράγματι ήταν άγιος ο πρώτος χρόνος της ζωής του ανθρώπου. Όταν όμως παρεισέφρησε η αμαρτία, τα γνωρίσματα της ομοίωσης με τον Θεό δεν παρέμειναν πλέον λαμπρά μέσα μας. Επειδή όμως έγινε άνθρωπος ο Μονογενής Λόγος του Θεού, η ανθρώπινη φύση έγινε και πάλι άγια, αναμορφούμενη σύμφωνα με Αυτόν μέσω του αγιασμού και της δικαιοσύνης. Έτσι, κάπου λέει ο πάνσοφος Παύλος ότι «Εμείς όλοι, με ξεσκεπαστό πρόσωπο, αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια την εικόνα Του, από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου. Και ο Κύριος είναι το Πνεύμα». Επομένως, συντελέστηκε μια ανανέωση και τρόπον τινά μια ανάπλαση στην ανθρώπινη φύση εν Χριστώ, καθώς η σάρκα μας ρυθμίζεται προς μια άγια ζωή εν Πνεύματι. Αν, δε, η Ιερή Γραφή αναφέρει κάπου ότι ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο κατ' εικόνα Του, αλλά έχει αποσιωπήσει το «καθ' ομοίωσιν», πρέπει να κατανοήσουμε ότι αρκέστηκε στο να πει το «κατ' εικόνα», επειδή το «καθ' ομοίωσιν» δεν υποδηλώνει τίποτα το διαφορετικό. Διότι είναι περιττό να λέμε ότι αυτό μας επιφυλάσσεται για τον μέλλοντα αιώνα.

Διότι, ενώ ο Θεός είπε «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσιν», ποιος τολμά να πει ότι δημιουργήθηκε μεν κατ' εικόνα, όχι όμως πια και καθ' ομοίωσιν; Θα γίνουμε δε όμοιοι με τον Χριστό ως προς την αφθαρσία και την υπέρβαση του θανάτου, καθώς και κατά τη δόξα την οποία ο ίδιος θα μας χαρίσει. Διότι γράφει πάλι ο απόστολος Παύλος, άλλοτε μεν ότι «Διότι πεθάνατε, και η ζωή σας έχει κρυφτεί μαζί με τον Χριστό στον Θεό· όταν ο Χριστός, η ζωή σας, φανερωθεί, τότε και εσείς μαζί του θα φανερωθείτε μέσα σε δόξα», άλλοτε δε πάλι «Ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας του». Επειδή και τώρα δεν είμαστε έξω από το να είμαστε καθ' ομοίωσίν του, εφόσον βεβαίως είναι αληθές ότι εκείνος μορφώνεται μέσα μας διά του Αγίου Πνεύματος. Διότι γράφει πάλι προς τους Γαλάτες ο Παύλος: «Τεκνία μου, για τα οποία πάλι δοκιμάζω ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας». Διότι, όταν διατηρήσουμε τους εαυτούς μας πιστούς και αγίους, τότε φαίνεται να μορφώνεται μέσα μας, και να εκπέμπει νοερά ως αστραπή στις διάνοιές μας τα δικά του χαρακτηριστικά.

ΕΠΙΛΥΣΗ. Η θεία και ομοούσια Τριάδα βρίσκεται πέρα από κάθε μορφή και σωματική φαντασία. Πρέπει δε να πιστεύουμε ότι ο Πατέρας είναι μέσα στον Υιό και ο Υιός μέσα στον Πατέρα, και όποιος έχει δει τον Υιό έχει δει τον Πατέρα· ο δε Υιός οράται και μέσα στο ομοούσιο Πνεύμα. Διότι έχει γραφτεί ότι «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα». Όπου δε υπάρχει απόλυτη ταυτότητα ουσίας, εκεί δεν υπάρχει καμία απολύτως διαφορά. Αλλά ό,τι κατανοείς ότι είναι ο Πατέρας, αυτό είναι και ο Υιός, εκτός μόνο από το να είναι πατέρας· και ό,τι αντιλαμβάνεσαι ότι είναι ο Υιός, αυτό είναι και το Πνεύμα, εκτός μόνο από το να είναι υιός. Διότι το καθένα από αυτά που ονομάστηκαν υφίσταται το καθένα με τη δική του υπόσταση, και είναι αληθινά αυτό που λέγεται ότι είναι· η δε ομοιότητα της αγίας Τριάδας στο καθετί παραμένει απαράλλακτη. Επομένως, ακόμη και αν ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα του Υιού, και έτσι είναι κατ' εικόνα του Θεού. Διότι μέσα του λάμπουν τα χαρακτηριστικά ολόκληρης της ομοούσιας Τριάδας, καθώς είναι μία η κατά φύση θεότητα που υπάρχει στον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Γράφει λοιπόν ο θεσπέσιος Μωυσής: «Και είπε ο Θεός: Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση.» Το δε «δική μας» δεν δηλώνει ένα πρόσωπο, επειδή το πλήρωμα της θείας και άρρητης φύσης υπάρχει σε τρεις υποστάσεις.

Άλλο. Ο μακάριος Μωυσής, εξηγώντας τη δημιουργία του ανθρώπου, παρουσιάζει τον Θεό να λέει: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση». Και με το να λέει «δική μας», υποδηλώνεται πάλι η δυάδα, ενώ προφανώς συνυπάρχει και συνθεολογείται το Άγιο Πνεύμα. Εάν, λοιπόν, στον έναν άνθρωπο φαίνεται η ίδια εικόνα του Πατρός και του Υιού, τότε σε τίποτα δεν διαφέρουν ως προς τη μεταξύ τους ομοιότητα.

ΑΛΛΟ. Αν λέτε ότι ο Υιός έχει γεννηθεί μέσω βουλήσεως και επιμένετε ότι η θέληση γι' αυτόν προϋπάρχει της γεννήσεώς του, γιατί η Γραφή δεν λέει γι' αυτόν αυτά που προφανώς λέει για τα άλλα δημιουργήματα; Διότι, για τα όντα που έχουν δημιουργηθεί από τον Θεό, προηγείται η θέληση, όπως στο «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο» και στο «Όλα όσα θέλησε, τα έκανε». Στην περίπτωση όμως του Θεού Λόγου, πουθενά δεν φαίνεται να έχει προηγηθεί θέληση ή βούληση. Αλλά ακούμε μόνο ότι ήταν και είναι. Και, για να το πω έτσι, φυσικός του τόπος είναι ο Πατέρας. Αν λοιπόν για όλα ανεξαιρέτως τα κτίσματα η Γραφή αναφέρει ότι προηγείται η θέληση, ενώ για τον Υιό δεν θα βρούμε τίποτα τέτοιο σε αυτήν, άρα δεν είναι ένα από τα δημιουργήματα, ούτε έγινε μέσω θελήσεως, όπως όλα τα υπόλοιπα, αλλά προήλθε από τον Πατέρα και από την ουσία εκείνου που τον γέννησε, και υπάρχει αιώνια.

Άλλο, διηγηματικώς. Διά πολλών λόγων έχει ήδη αποδειχθεί ότι των δημιουργημάτων προηγήθηκε η βούληση. Από ένα δε θα γίνει κατανοητό το παν. Διότι κατά την κατασκευή του ανθρώπου, το «Ας ποιήσουμε άνθρωπο» και το «Ας γίνει στερέωμα» και το «Ας γίνει τούτο και εκείνο», είναι δηλωτικά της βουλής που εκφράστηκε από τον Θεό για το καθένα από τα δημιουργήματα, έστω και αν το έργο φαίνεται να ακολουθεί αμέσως. Εάν λοιπόν των μεν κτισμάτων προηγείται η βούληση, τα πάντα δε έγιναν διά του Υιού, είναι εκτός των πάντων εκείνος διά του οποίου έγιναν τα πάντα. Και εάν είναι διαφορετικός από εκείνα των οποίων προηγήθηκε η βούληση, δεν θα μπορούσε να έχει γίνει κατά βούληση όπως αυτά. Διότι αυτός είναι η ζώσα βουλή του Πατρός, εντός της οποίας εργάζεται τα πάντα.

Παρατήρηση από τη θεία Γραφή, καλή και ωφέλιμη. Είπε, λέει, ο Θεός: Ας γίνει φως, ας γίνει στερέωμα, ας γίνουν φωστήρες· και έγινε έτσι. Είπε: Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο· και δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο. Αλλά σε όλα αυτά πουθενά δεν φαίνεται να υπάρχει λόγος εκ μέρους του Υιού προς τον Πατέρα, που να δείχνει ότι θέλει να μάθει πώς πρέπει να γίνουν τα δημιουργήματα· αντίθετα, η φωνή γίνεται έργο. Αν λοιπόν τα έργα γίνονται μέσω του Λόγου σύμφωνα με τη βουλή του Πατέρα, τότε ο Λόγος είναι η ζωντανή και ενούσια βουλή του Πατέρα, η οποία υπάρχει μέσα στον Πατέρα, και έχει τον Πατέρα μέσα της.

ΑΛΛΟ. Αντίθεση εκ μέρους των οπαδών του Ευνομίου. Φαίνεται κάπου να λέει, ισχυρίζονται, ο Πατέρας προς τον Υιό: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο». Και ο ίδιος πάλι ο Σωτήρας, συνομιλώντας με τους Ιουδαίους, λέει: «Από τον εαυτό μου δεν μιλώ, αλλά όσα άκουσα από τον Πατέρα, αυτά σας αναγγέλλω». Άραγε, λοιπόν, εάν κάποιος ρωτούσε εσάς που καυχιέστε για την ορθότητα των δογμάτων, εάν ο Πατέρας συνομιλεί με τον Υιό για όσα πρόκειται να πει απευθυνόμενος προς κάποιον που τα γνωρίζει ή προς κάποιον που δεν τα γνωρίζει, τι θα απαντούσατε; Αν μεν λοιπόν δεν γνωρίζει, αλλά μαθαίνει μόνο τότε που ο λόγος του Πατέρα απευθύνεται σε αυτόν για κάτι, τότε είναι διαφορετικός από Εκείνον κατά τη φύση. Αν πάλι γνωρίζει, πώς δεν αποτελεί αμάθεια και ανοησία το να μιλά σε κάποιον που γνωρίζει σαν να μην γνωρίζει; Διότι και μεταξύ των ανθρώπων κάτι τέτοιο θα θεωρούνταν παράλογο. Αν, από την άλλη, είναι άτοπο να ισχυριστούμε ότι ο Θεός περιπίπτει σε κάτι τέτοιο, είναι προφανές ότι απευθύνεται σε αυτόν ως προς μη γνωρίζοντα. Επομένως, ούτε αυτός είναι ο ενδιάθετος Λόγος, ούτε βέβαια γνωρίζει αυτά που θέλει ο Θεός και Πατέρας, παρά μόνο εάν απευθυνθεί σε αυτόν ο λόγος από Εκείνον.

Αντίθεση, σύμφωνα με τις απόψεις του Ευνόμιου. Και πώς θα μπορούσε, λέει, ο Υιός να είναι λόγος του Πατέρα και σοφία, εφόσον η μεν σοφία είναι γνώση, ο δε λόγος είναι μια άπρακτη προφορά λέξης; Όμως η γνώση δεν είναι κάτι το ενυπόστατο, αλλά ούτε και έμβιο ον, και το ίδιο ισχύει ομοίως για τον λόγο. Ο Υιός όμως είναι έμβιο ον· επομένως δεν είναι γνώση, ούτε σοφία, ούτε λόγος. Έπειτα, επιπλέον αυτού, πώς θα μπορούσε να υπάρξει λόγος μέσα σε λόγο, αφού είναι εντελώς αδύνατον το όμοιο να βρίσκεται μέσα στο όμοιο; Διότι ούτε χρώμα θα μπορούσε να υπάρξει μέσα σε χρώμα. Αν λοιπόν ο Λόγος ήταν όντως ο κατά φύση Υιός του Πατέρα, πώς θα μπορούσε να απευθυνθεί λόγος προς αυτόν, για παράδειγμα, στη φράση: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο;»

ΑΛΛΟ, που περιέχει μια πιθανή εξήγηση του ρητού. Ο Πατέρας εργάζεται τα πάντα μέσω του Υιού, και αυτό είναι το σχήμα της υποταγής, το να φαίνεται δηλαδή σαν να υπόκειται στα θελήματα του Πατέρα. Όπως ακριβώς, όταν ο Πατέρας λέει: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο», ο Λόγος λαμβάνει με θεοπρεπή τρόπο χώμα από τη γη και απεργάζεται αυτό που αποφασίστηκε. «Διότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού.» Διδάσκοντας λοιπόν ο Παύλος ότι και στον μέλλοντα αιώνα ο Πατέρας θα γίνει τα πάντα μέσα μας πάλι μέσω του Υιού, λέει πολύ σοφά: «Όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε ο Θεός να είναι τα πάντα σε όλους.» Διότι είναι σαν να έλεγε: Ας μην νομίζει κανείς ότι στον μέλλοντα αιώνα θα γίνουμε μέτοχοι του Πατέρα με διαφορετικό τρόπο, παρά μόνο πάλι μέσω του Υιού. Το «μέσω του Υιού», όμως, υποδηλώνει την υποταγή, η οποία καθόλου δεν αδικεί τον Υιό ως προς τον λόγο της ουσίας, αλλά διατηρεί την ενότητα και τη συνήθη τάξη της Αγίας Τριάδας απαράλλαχτη. Διότι δεν θα στασιάσει τότε με τον εαυτό της, ούτε αυτό που υπάρχει πάντοτε κατά τον ίδιο τρόπο θα διαταραχθεί από άτακτες μεταβολές, αλλά θα είναι πάλι, και εκείνον τον καιρό, ο Πατέρας μέσω του Υιού τα πάντα σε όλους: και ζωή, και αφθαρσία, και χαρά, και αγιότητα, και δύναμη, και καθετί που περιλαμβάνεται στις υποσχέσεις προς τους αγίους. Διότι δες πόση οικονομία φέρει ο Λόγος.

Στο ίδιο, ότι ο Υιός του Θεού είναι η δικαιοσύνη. Στη Γένεση: Και είπε ο Θεός: Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας. Ο Παύλος: Και δεν είναι παράδοξο· διότι ο ίδιος ο Σατανάς μετασχηματίζεται σε άγγελο φωτός. Δεν είναι, λοιπόν, μεγάλο πράγμα εάν και οι υπηρέτες του μετασχηματίζονται ως υπηρέτες δικαιοσύνης.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΗʹ. Ενανθρώπησε λοιπόν ο Υιός και Λόγος του Θεού, για να ανακαινίσει μέσω του εαυτού του και μέσα στον εαυτό του το κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν· να διδάξει επίσης σε εμάς την ενάρετη πολιτεία, κάνοντάς την για εμάς προσιτή μέσω του εαυτού του· και με την κοινωνία της ζωής να ελευθερώσει από τη φθορά τη φθαρμένη ανθρώπινη φύση, γινόμενος η απαρχή της δικής μας ανάστασης, και να μας λυτρώσει από την τυραννία του διαβόλου, καλώντας μας στη θεογνωσία. Έχει πάψει λοιπόν η θρησκεία των δαιμόνων, η κτίση έχει αγιαστεί με το θείο αίμα, βωμοί και ναοί των ειδώλων έχουν γκρεμιστεί, η θεογνωσία έχει φυτευτεί, η ομοούσια Τριάδα, ο ένας αληθινός Θεός πιστεύεται και λατρεύεται, οι αρετές εφαρμόζονται στη ζωή, έχει δοθεί βέβαιη ελπίδα ανάστασης μέσω της ανάστασης του Χριστού, οι δαίμονες τρέμουν τους ανθρώπους που παλιά ήταν υποχείριά τους· και το πιο θαυμαστό είναι ότι όλα αυτά έχουν κατορθωθεί μέσω σταυρού, παθών και θανάτου. Σε όλη τη γη έχει κηρυχθεί το Ευαγγέλιο της θεογνωσίας, όχι τρέποντας σε φυγή τους εχθρούς με πόλεμο και όπλα και στρατόπεδα, αλλά λίγοι γυμνοί, φτωχοί και αγράμματοι, διωκόμενοι, βασανιζόμενοι, θανατούμενοι, κηρύττοντας Εκείνον που σταυρώθηκε ως προς τη σάρκα και πέθανε, επικράτησαν των πολλών και δυνατών και πλουσίων και σοφών· διότι τους ενίσχυε η παντοδύναμη δύναμη του Σταυρωθέντος. Ο άλλοτε φοβερότατος θάνατος έχει νικηθεί, και τώρα προτιμάται από την πιο γλυκιά ζωή.

Και επιπλέον αυτού σκέψου, ότι είχε πλαστεί κατ' εικόνα του Δημιουργού, είχε ταχθεί να εξουσιάζει τα επί της γης, και βρισκόταν σαν στα χέρια του Θεού, μέσω της εν αγιασμώ ζωής, και ήταν σχεδόν ένα ολάνθιστο και ευγενέστατο φυτό του παραδείσου. Επειδή όμως, εξαπατημένος από τις πικρίες του όφεως, απομακρύνθηκε από την αρχική του κατάσταση, και, αφού αθέτησε τη θεία εντολή, πιάστηκε επ' αυτοφώρω, τότε ακριβώς, τότε, αποσπώμενος από την πρώτη του θέση και ρίζα, γλίστρησε από το χέρι Εκείνου που τον συγκρατούσε στον αγιασμό, και έπεσε στη γη, δηλαδή από τα ύψη της αρετής, και κατήλθε αδύναμος στο να επιλέξει να φρονεί τα σαρκικά, νοσώντας πλέον από άκρατη πονηρία, και χωρίς να διαφέρει σε τίποτα, νομίζω, από τον όφι. Απογυμνωνόταν έτσι από την αρχική του βασιλεία και δόξα, και εκδιωκόταν από τον παράδεισο και την τρυφή. Ή μήπως δεν μας τα είπε αυτά ο θείος Μωυσής; ΠΑΛΛ. Τα είπε βεβαίως. ΚΥΡ. Βλέποντάς τον λοιπόν ο νομοθέτης να έχει κατέλθει ήδη σε τέτοιο σημείο φαυλότητας, απομακρύνθηκε κατά κάποιον τρόπο, και αποστράφηκε με βδελυγμία την πονηρία που υπήρχε μέσα του. Διότι ο Μωυσής έφυγε, αφήνοντας τον όφι. Είναι δε γεγραμμένο, ότι «το Άγιο Πνεύμα της σοφίας θα αποφύγει τον δόλο, και θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς». Διότι είναι ασύμβατα μεταξύ τους ο αγιασμός και η ακαθαρσία, το φως και το σκότος, η δικαιοσύνη και η αδικία. ΠΑΛΛ. Αληθές. ΚΥΡ.

Διότι, για όσο καιρό ο άνθρωπος, ο οποίος είχε πλαστεί σύμφωνα με τη θεία εικόνα, σχεδόν ανατρεφόταν στον κόλπο του Θεού και δεν είχε ακόμη παραβεί τη δοθείσα εντολή, όντας ντυμένος με τη στοργή και την αγάπη Του, παρέμενε καθαρός και αγιασμένος, μη γνωρίζοντας τη νέκρωση που προέρχεται από τον θάνατο. Όταν όμως απομακρύνθηκε από τη σκέπη και τη φιλία του Θεού εξαιτίας των ροπών του προς το κακό, αποδείχθηκε ξεκάθαρα ανίερος και βδελυρός, έχοντας προσβληθεί από τη νόσο της ακαθαρσίας του θανάτου. Αφού όμως ο Θεός και Πατέρας μάς δέχθηκε και πάλι εν Χριστώ και μας περιέβαλε με τη θεία χάρη, και τρόπον τινά μας κρατά στους κόλπους Του μέσω της υιοθεσίας, αποβάλλοντας μαζί με τις ακαθαρσίες και τη νέκρωση που προήλθε από την αρχαία κατάρα, επιστρέφουμε στην αρχική μας κατάσταση.

Επιστολή του Αγίου Κυρίλλου Επισκόπου Αλεξανδρείας προς τον Καλοσίριο, Επίσκοπο Αρσενοΐτη, κατά αυτών που υποστηρίζουν ότι το Θείο είναι ανθρωπόμορφο. Κάποιοι που έφτασαν από το όρος του Καλαμώνος ρωτήθηκαν από εμένα σχετικά με τους μοναχούς εκεί, με ποιον τρόπο ζουν ή ποια είναι η διαγωγή του βίου τους. Εκείνοι έλεγαν ότι πολλοί μεν προοδεύουν στην άσκηση και επιθυμούν σφόδρα να κατορθώσουν τον βίο που ταιριάζει στους μοναχούς· υπάρχουν όμως και κάποιοι που περιφέρονται και από αμάθεια αναστατώνουν όσους θέλουν να ησυχάζουν, και διαβεβαίωναν ότι διαδίδουν τέτοιου είδους αντιλήψεις: έλεγαν δηλαδή ότι, επειδή η Θεία Γραφή λέει πως ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα Θεού, πρέπει να πιστεύουμε ότι το Θείο είναι ανθρωποειδές, ήγουν ανθρωπόμορφο. Αυτό είναι εντελώς ασύνετο και ικανό να υποβάλει στις κατηγορίες της έσχατης δυσσέβειας όσους επιλέγουν να έχουν τέτοια φρονήματα. Διότι ο άνθρωπος είναι μεν ομολογουμένως πλασμένος κατ' εικόνα Θεού, όμως η ομοιότητα δεν είναι σωματική· διότι ο Θεός είναι ασώματος. Και αυτό το διδάσκει ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «Πνεύμα ο Θεός». Επομένως, εφόσον είναι πνεύμα, δεν είναι ενσώματος ούτε έχει σωματική μορφή. Διότι αυτό που στερείται σώματος, στερείται και σχήματος. Επειδή το Θείο είναι χωρίς ποσότητα και χωρίς σχήμα.

Το ότι ο άνθρωπος έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα του Θεού, έχει άλλες εκφάνσεις και σημασίες. Διότι μόνο αυτός, σε σχέση με όλα τα επίγεια ζώα, είναι λογικός, φιλεύσπλαχνος, έχοντας την επιτηδειότητα για κάθε αρετή, και του έλαχε να εξουσιάζει όλα τα επίγεια καθ' ομοίωση και κατ' εικόνα του Θεού. Επομένως, λέγεται ότι έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα του Θεού ως προς το ότι είναι ον λογικό και καθόσον αγαπά την αρετή και εξουσιάζει τα επί της γης. Εάν, όμως, νομίζουν ότι η εικόνα αναφέρεται στο σχήμα του σώματος, τότε τίποτα δεν εμποδίζει να λέγεται ότι ο Θεός έχει την ίδια μορφή και με τα άλογα ζώα. Διότι βλέπουμε ότι και αυτά αποτελούνται από τα ίδια με εμάς μόρια, έχοντας πόδια, στόμα, οφθαλμούς, μύτη, γλώσσα και τα υπόλοιπα μέλη του σώματος. Ας σταματήσει, λοιπόν, η δική σου θεοσέβεια τέτοιου είδους ανθρώπους, ή μάλλον ας επιπλήξει εκείνους που έχουν τη συνήθεια να φλυαρούν με αυτόν τον τρόπο.

ΕΠΙΛΥΣΗ. Ερμηνεύοντας το «κατ' εικόνα Θεού» ως προς τον άνθρωπο, δεν υποστηρίζουμε ότι η μορφή του σώματος μετασχηματίζεται προς Αυτόν. Διότι το θείο είναι ασώματο, άυλο και αψηλάφητο, και βρίσκεται πέρα από κάθε ποσότητα και περιγραφή, είδος και σχήμα. Εφαρμόζοντας δε στον άνθρωπο τη θεία απεικόνιση, λέμε ότι ο άνθρωπος έχει πλαστεί «καθ' ομοίωσιν» του ίδιου του Δημιουργού σύμφωνα με την ποιότητα των ηθών, δηλαδή των τρόπων διαγωγής, και σύμφωνα με την πνευματική μορφή, η οποία φανερώνεται μέσα από την ωραιότητα των αρετών. Διότι το θείο βρίσκεται σε καθετί το καλό, και αποτελεί την αυτοπηγή, τη ρίζα και τη γένεση κάθε αρετής, και από εκεί φθάνουν και σε εμάς τα αγαθά. Εάν, λοιπόν, διαμορφωνόμαστε προς τον Θεό σύμφωνα με τη μορφή που προκύπτει από τις αρετές, και αυτό το χαρακτηριστικό ενυπάρχει και στους αγίους αγγέλους, και μάλιστα σε βαθμό ασυγκρίτως ανώτερο από εμάς, δεν είναι δύσκολο να κατανοήσουμε ότι και κάθε λογική κτίση διαμορφώνεται προς τον Θεό μέσω του αγιασμού, της δικαιοσύνης και κάθε αρετής. Διότι, εάν σε εμάς τους επίγειους αρμόζει το θείο και υπερκόσμιο κάλλος, πώς να μην αρμόζει πολύ περισσότερο στις άνω λογικές δυνάμεις, στις οποίες αναπαύεται ο Θεός; Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και οι θείες Γραφές ονομάζουν τον ουρανό θρόνο Του.

Αναβάσεις δε των τάφων αυτών είναι τα ύψη των κατορθωμάτων που περιέχονται σε αυτές τις μνήμες, μέσω των οποίων εκείνοι ανέβηκαν προς τον Θεό· στους οποίους ενταφιάζουν αυτοί που εγκαθιδρύουν, δηλαδή οι πρακτικοί τρόποι και οι θεωρητικοί λόγοι· στους οποίους αναλαμβάνονται από όλον τον Ιούδα και τους κατοίκους της Ιερουσαλήμ, ο νους που πέθανε αξιέπαινα ως προς όλα τα όντα· ως προς τα αισθητά, με την απόθεση της αισθητηριακής ενέργειας· ενώ ως προς τα νοητά, με την κατάπαυση της νοερής κίνησης. Τον Εζεκία, λοιπόν, που μνημονεύεται ως κράτος Θεού, ως νου κραταιό στην πράξη και λαμπρότατο στη γνώση, τον θάβουν όταν πεθαίνει· δηλαδή, αφού αποχωρίστηκε θεληματικά από όλα τα όντα, και ενώθηκε με Εκείνον που είναι υπεράνω των όντων. Όλος ο Ιούδας και οι κάτοικοι της Ιερουσαλήμ, δηλαδή η ενάρετη πράξη του και η αληθής θεωρία της γνώσης, στην ανάβαση των τάφων των υιών του Δαβίδ, στο ύψος, λέγω, της μνήμης των απ' αιώνος αγίων, του απέδωσαν δόξα και τιμή· δόξα μεν λόγω του κατ' εικόνα κάλλους, τιμή δε λόγω της καθ' ομοίωσιν μίμησης. Διότι το πρώτο το κατεργάζεται η αληθής θεωρία των πνευματικών λόγων· ενώ το δεύτερο πάλι, η ακριβής εφαρμογή των θείων εντολών. Το ρήμα «έθαψαν», εξάλλου, θα το εννοήσεις αντί του «τοποθέτησαν». Πρέπει δε να παρατηρηθεί ότι κανείς δεν αναφέρεται πως ετάφη στους τάφους του Δαβίδ, ή στην ανάβαση των τάφων του Δαβίδ. Διότι η ένσαρκη ζωή του Σωτήρος ημών Χριστού είναι ασύγκριτη και αχώρητη, τόσο ως προς τον τρόπο όσο και ως προς τον λόγο. «