Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:26

αλλά για να μπορέσει (η ψυχή), αν τυχόν όντας σε άνθρωπο δεν κατανόησε τη γνώση της αλήθειας, αφού βρεθεί σε σκύλο ή σε άλογο και δαμαστεί και κατανοήσει, να επιστρέψει πάλι σε ανθρώπινο σώμα, και έτσι, έχοντας αποκτήσει τη γνώση, θα αναληφθεί στον δίσκο της σελήνης. Και είναι αξιοθαύμαστο να βλέπει κανείς ότι, ενώ βρισκόταν σε άνθρωπο, ο οποίος διαθέτει εκπαιδευτήρια, γραμματικούς και σοφιστές, αμέτρητο πλήθος τεχνών, καθώς και ομιλία, ακοή και λογιότητα, η ψυχή βρισκόταν σε άγνοια, ενώ, όταν βρέθηκε σε χοίρο, κατανόησε περισσότερα· για να αποδείξει έτσι μάλλον ότι η δική του υπόσχεση περί γνώσεως αρμόζει σε χοίρους, εξαιτίας της πλάνης και της ασέβειάς του. 56. Αναφορικά δε με την πλάση του Αδάμ, ο ίδιος, διηγούμενος, άλλα αντί άλλων συνυφαίνει στην πλάνη του, αναφέροντας ότι, λέει, εκείνος που είπε «ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση», * και προσθέτει λέγοντας το «ελάτε να ποιήσουμε», πράγμα που δεν είναι γραμμένο, αλλά αντίθετα έχει γραφτεί το «ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση».

Ενοχλούνται δε αυτοί, έχοντας ενδυθεί ιουδαϊκό φρόνημα, και αγανακτούν εναντίον του Υιού του Θεού, όπως ακριβώς έλεγαν εκείνοι: ότι «δεν σε λιθοβολούμε για κανένα κακό έργο, αλλά διότι, ενώ είσαι άνθρωπος, ονομάζεις τον εαυτό σου Υιό του Θεού, κάνοντας τον εαυτό σου ίσο με τον Θεό». Έτσι και αυτοί, έχοντας υποπέσει στο ίδιο πάθος των Φαρισαίων και των Ιουδαίων, αγανακτούν, μη θέλοντας να ονομάσουν τον Υιό ίσο με Εκείνον που Τον γέννησε. Διότι, παρατήρησε την ακρίβεια των Γραφών, ότι πουθενά δεν είπε η θεία Γραφή αυτόν τον λόγο πριν από την ένσαρκη παρουσία, αλλά ο Πατέρας λέει στον Υιό «ας δημιουργήσουμε άνθρωπο», αποκαλώντας τον Υιό συνδημιουργό και αποδεικνύοντάς Τον γνήσιο ως προς την ισότητα. Και πουθενά δεν είπε ο Υιός «Θεό μου και Θεό σας» * «και άκουσε ο Αδάμ τη φωνή του Θεού που περπατούσε στον παράδεισο», και «〈μίλησε ο Θεός στον Νώε:〉 φτιάξε για τον εαυτό σου κιβωτό από άσηπτα ξύλα», και «έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο», και «είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ», και ο Δαβίδ λέει «είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου»· και πουθενά δεν είπε ο Κύριος «Θεό μου και Θεό σας».

Αλλά κανείς από εκείνους που επινοούν την κακία δεν μπορεί να το αποδείξει αυτό. «Διότι στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη». Αλλά ταυτόχρονα, στην αρχή κατά την κοσμογονία, λέει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση», και δεν είπε: "Έλα, θα φτιάξω εγώ και θα σου υποδείξω πώς να εργαστείς". Έπειτα, [λέει] «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο», και δεν είπε: "Τον εποίησε και έδειξε στον Υιό πώς πρέπει να ποιεί τον άνθρωπο". Διότι ο Υιός δεν βρισκόταν σε άγνοια, ώστε, αφού πρώτα μάθει την τέχνη, τότε να παράγει τα έργα της. Αλλά επειδή, πάλι, όταν ήλθε ο Κύριός μας ενδύθηκε τη σάρκα, έγινε άνθρωπος και συναναστράφηκε μαζί μας, και επειδή απηύθυνε τον λόγο προς τους Ιουδαίους, οι οποίοι νόμιζαν ότι Αυτός καταλύει τα έργα του Πατέρα, επιθυμώντας να ανυψώσει τη διάνοιά τους, ώστε να μην προσέχουν μόνο στην ενανθρώπησή Του, έλεγε: «Τίποτε δεν κάνει ο Υιός, εάν δεν δει τον Πατέρα να το κάνει», για να δείξει ότι το έργο του Υιού είναι έργο του Πατέρα και ότι ο Πατέρας ευδοκεί σε όλη την οικονομία του έργου Του. Έτσι λοιπόν, κατ' ακολουθίαν, και ως προς τις άλλες φράσεις, σκοντάφτοντας σαν θηρία και ελεγχόμενοι από την όψη της αστραπής του Λόγου, δηλαδή της αλήθειας, θα καταδιωχθούν. «Άστραψε αστραπή και θα τους σκορπίσεις, εξαπόστειλε τα βέλη σου και θα τους συνταράξεις.» 79.

Σχετικά με αυτό που άρχισα να λέω (επειδή βέβαια έκανα μια παρέκβαση, πιάνοντας πάλι το νήμα θα συνεχίσω την εξήγηση), αναφέρομαι δηλαδή στην εξαιρετικά σκληρή, απλοϊκή και φιλόνεικη ερμηνεία της φράσης από τη Θεία Γραφή που διαρκώς προβάλλεται από αυτόν. Διότι το «κατ' εικόνα», το οποίο ο Θεός δώρισε στον Αδάμ, αυτός και οι οπαδοί του θέλουν να το ορίζουν με τρόπο απόλυτο, ότι δηλαδή εκπληρώνεται ως προς το σώμα, ορμώμενοι δήθεν από το ρητό «ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν». Και έπειτα προσθέτει ο θείος λόγος λέγοντας ότι «και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο, παίρνοντας χώμα από τη γη». Επειδή, ισχυρίζεται, ανέφερε ότι έπλασε τον άνθρωπο από τη γη, παρατήρησε ότι με απόλυτη αλήθεια ονόμασε άνθρωπο ολόκληρο το χοϊκό στοιχείο· άρα, για αυτό ακριβώς το χοϊκό στοιχείο προέλεγε ότι θα είναι κατ' εικόνα Θεού. Και αυτό είναι απόλυτο, όπως προείπα, και απλοϊκό, το να καθορίζεται με ανθρώπινα μέτρα σε ποιο μέρος του ανθρώπου τοποθετείται το «κατ' εικόνα» (αν πρέπει βέβαια κανείς να κάνει λόγο για μέρος), εξαιτίας των πολλών στοιχείων που έρχονται σε αντίθεση με την ανθρώπινη λογική ως προς τη φράση αυτή και τα οποία εγείρουν πλήθος ζητημάτων. Διότι, είτε θα καταστήσουμε τον Θεό ορατό και σωματικό, εάν βέβαια το «κατ' εικόνα» εκπληρώνεται στο σώμα με τρόπο σωματικό και όχι σχηματικό, είτε εξισώνουμε τον άνθρωπο με τον Θεό υποστηρίζοντας κάτι τέτοιο.

Γι' αυτό δεν πρέπει καθόλου να ορίζουμε ή να ισχυριζόμαστε με βεβαιότητα σε ποιο μέρος εκπληρώνεται το κατ' εικόνα, αλλά να ομολογούμε ότι το κατ' εικόνα υπάρχει στον άνθρωπο, ώστε να μην αθετήσουμε τη χάρη του Θεού και φανούμε άπιστοι σε Αυτόν. Διότι όσα λέει ο Θεός, αυτά είναι αληθινά, έστω κι αν διαφεύγουν από τη δική μας αντίληψη με λίγα λόγια. Το να αρνείται κανείς, λοιπόν, αυτό το κατ' εικόνα δεν είναι γνώρισμα πιστού ούτε της αγίας Εκκλησίας του Θεού. Διότι κάθε άνθρωπος είναι σαφώς πλασμένος κατ' εικόνα, και κανείς από όσους έχουν την ελπίδα τους στον Θεό δεν θα το αρνηθεί, παρά μόνο ίσως κάποιοι που πλάθουν μύθους, θέτοντας εαυτούς εκτός της Εκκλησίας και της παράδοσης των πατέρων, η οποία πηγάζει από τους προφήτες, τον νόμο, τους αποστόλους και τους ευαγγελιστές. 3. Επομένως, εκείνοι που διάκεινται φιλόνεικα ως προς αυτό το ζήτημα, βγαίνουν και οι ίδιοι εκτός της εκκλησιαστικής παραδόσεως, η οποία πιστεύει μεν ότι κάθε άνθρωπος είναι κατ' εικόνα, αλλά δεν 〈επιχειρεί〉 να ορίσει σε τι ακριβώς εντοπίζεται το κατ' εικόνα, ούτε μπορούν να το αποδείξουν αυτοί που πραγματεύονται αυτά τα ζητήματα με μυθώδη τρόπο ή τα αρνούνται.

Διότι γνωρίζουμε και εμείς οι ίδιοι κάποιους από τους ομολογητές, οι οποίοι παρέδωσαν το σώμα και την ψυχή τους υπέρ του Δεσπότη τους μέσα από την ομολογία, και διαβιώνοντας με αγνεία απέκτησαν την πιο αληθινή πίστη, διακρίθηκαν στην ευσέβεια, στη φιλανθρωπία και στην ευλάβεια, και πέρασαν τη ζωή τους με νηστείες, με κάθε αγαθότητα και με αποδείξεις αρετής. Συνέβη όμως να έχουν κάποιο ελάττωμα, δηλαδή να είναι υβριστές, ή να ορκίζονται στο όνομα του Θεού, ή να αρέσκονται σε μύθους, ή να είναι οξύθυμοι, ή να έχουν βίο [προσηλωμένο στην απόκτηση] χρυσού και αργύρου και άλλων πραγμάτων, τα οποία καθιστούν ελλιπή τα μέτρα της αρετής. Τι να πούμε λοιπόν; Ότι το μεν «κατ' εικόνα» το απέκτησαν μέσω της αρετής, αλλά εξαιτίας αυτών των λίγων ανθρώπινων ελαττωμάτων η εικόνα αμέσως [παύει] να είναι εικόνα, και η εικόνα που υπάρχει μέσα τους δεν είναι πλέον τέλεια; Και πάλι καταρρέει ο ισχυρισμός τους. Για όσους πάλι υποστηρίζουν ότι το βάπτισμα είναι το «κατ' εικόνα», ο ισχυρισμός τους καταπίπτει σε μεγάλο βαθμό. Διότι ούτε ο Αβραάμ έλαβε το βάπτισμα, ούτε ο Ισαάκ, ούτε ο Ιακώβ, ούτε ο Ηλίας, ούτε ο Μωυσής, ούτε οι παλαιότεροι της εποχής του Νώε και του Ενώχ, ούτε εκείνοι της εποχής των προφητών, ο Ησαΐας και οι υπόλοιποι. Τι συνάγεται λοιπόν; Άραγε εκείνοι δεν έχουν το «κατ' εικόνα»; Υπάρχει μεγάλη αντίρρηση απέναντι σε αυτούς, όπως ακριβώς και απέναντι στους οπαδούς του Αυδίου, οι οποίοι με φιλόνεικο τρόπο ορίζουν ότι το «κατ' εικόνα» βρίσκεται στο σώμα. 6.

Διότι το «ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση», λέει, ο Πατέρας το είπε στον δικό Του Λόγο. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Ο Λόγος, λέει, βρισκόταν μέσα στον Πατέρα, αλλά δεν ήταν Υιός, και το ότι «έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο», σημαίνει ότι ο Λόγος βρισκόταν μέσα στον Πατέρα. Και το «είδα», λέει, «να έρχεται πάνω στις νεφέλες σαν υιός ανθρώπου», αυτό, ισχυρίζεται, το έλεγε προαγγελτικά, όχι επειδή υπήρχε ήδη ο Υιός, αλλά επειδή επρόκειτο να ονομαστεί Υιός μετά τη Μαρία, και αφού ο Χριστός γεννήθηκε από το Άγιο Πνεύμα και από τη Μαρία, επρόκειτο να αναληφθεί μαζί με τη σάρκα· συνεπώς, υποστηρίζει, τα πάντα αναφέρονται σε αυτόν από την αρχή με πρόληψη (εκ των προτέρων). Δεν ήταν όμως ακόμη Υιός, αλλά ήταν λόγος, ακριβώς όπως υπάρχει ο λόγος μέσα μου. Ήδη όμως ανέφερα ότι εν μέρει συμμερίζεται παρόμοιες αντιλήψεις με τον Παύλο τον Σαμοσατέα, ενώ σε άλλα έχει προχωρήσει με τη σκέψη του ακόμη περισσότερο από εκείνον. 3. Και αυτός ο ίδιος θα ανασκευαστεί, έχοντας φτάσει στην έσχατη άρνηση του Θεού και σε μια αντίληψη παντελώς ξένη προς την αιώνια ζωή. Διότι, αν ο Υιός του Θεού είναι πρόσφατος κατά τη θεότητα, τότε ο Δαβίδ προηγείται αυτού, ή μάλλον συγκαταλέγεται σε αυτούς που προηγούνται του δημιουργού του. Διότι έτσι σκεπτόταν και ο ίδιος, παρακάμπτοντας μάλιστα και τη θεία Γραφή σύμφωνα με την πλανεμένη του αντίληψη, και ισχυριζόμενος ότι και ο Απόστολος είπε: «Ο πρώτος άνθρωπος πλάστηκε από τη γη, χοϊκός, και ο δεύτερος είναι από τον ουρανό». Αμέσως όμως ο λόγος της αλήθειας ορθώνεται εναντίον του και ελέγχει τη σκοτισμένη του διάνοια.

Αν όμως υπάρχει ο Αδάμ πριν υπάρξει ο Λόγος, άραγε μέσω ποιου δημιουργήθηκε ο ίδιος ο Αδάμ και όλα τα δημιουργήματα του Θεού πριν από αυτόν, ή προς ποιον είπε ο Πατέρας «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο»; Διότι κανείς ποτέ δεν διαβουλεύεται με τον δικό του ενδιάθετο ή προφορικό λόγο, αλλά προς τον έμφυτο και άγιο Λόγο του αναπτύσσει με κάθε σοφία τον σχεδιασμό περί της μέλλουσας δημιουργίας του ανθρώπου, ώστε να μάθουμε ότι από την αρχή ο Υιός βρισκόταν μαζί με τον Πατέρα του, για να μην θεωρήσουμε ότι ο Δημιουργός μας είναι πρόσφατος, αλλά ότι συνυπάρχει πάντοτε μαζί με τον Πατέρα προ των αιώνων, όπως μαρτυρεί και ο Ιωάννης λέγοντας: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν». 4. Όπως ισχυρίζεται αυτός ο αγύρτης, έτσι και εγώ λέω ότι ο Λόγος υπήρχε από την αρχή, αλλά ως Υιός γεννημένος από τον Θεό. Και αν δεν είναι Υιός του Θεού, μάταιος είναι ο κόπος του, μάταιη και η προαίρεσή του και η ελπίδα και η διάνοιά του. Διότι αυτός δεν λέει τίποτα περισσότερο από τους Ιουδαίους που Τον αρνήθηκαν. Επειδή το Ευαγγέλιο δεν λέει για αυτόν ότι «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην εν τω Θεώ», αλλά «ο Λόγος ην προς τον Θεόν». Και δεν λέει ότι βρισκόταν μόνο μέσα στον Θεό, αλλά ότι «Θεός ην ο Λόγος». Αντιθέτως, στον άνθρωπο, ο λόγος που υπάρχει πάντοτε ως ενδιάθετος και προφορικός δεν μπορεί να ονομαστεί άνθρωπος, αλλά λόγος ανθρώπου.

Διότι ομολογείται ότι ο Πατέρας λέει πολλά προς τον Υιό, όπως όταν λέει «γενηθήτω στερέωμα», «γενηθήτωσαν φωστῆρες», «ἐξαγαγέτω ἡ γῆ» και «ποιήσωμεν ἄνθρωπον». Ώστε ο Πατέρας ομιλεί στον Υιό και οι μεν λόγοι του Θεού, τους οποίους λέει στον Υιό, δεν είναι υιοί, ενώ ο Υιός προς τον οποίο ομιλεί ο Πατέρας, μαζί με τις άλλες προσωνυμίες, ονομάζεται ευσεβώς άρτος και ζωή και ανάσταση, και ακόμη ονομάζεται Λόγος, επειδή είναι ερμηνευτής των θελημάτων του Θεού. Για να μην εξαπατούν, λοιπόν, τους πιο απλοϊκούς οι αιρετικοί λέγοντας ότι ο Υιός είναι το ίδιο με τους λόγους που εκφέρονται από τον Θεό, οι Πατέρες, υποδεικνύοντας τη διαφορά του Υιού του Θεού σε σχέση με τα ρήματα του Θεού, ονόμασαν, λέγω, τον Υιό ουσία. Με αυτόν τον τρόπο παρουσίασαν τη διαφορά, ότι δηλαδή ο Θεός υπάρχει, και οι λόγοι που εκφέρει υπάρχουν μεν, αλλά δεν είναι ουσίες του Θεού, παρά λεκτικές ενέργειες. Ο Υιός όμως, όντας Λόγος, δεν είναι λεκτική ενέργεια του Θεού, αλλά, όντας Υιός, είναι ουσία. Διότι, αν ο Πατέρας υπάρχει και ο Υιός υπάρχει, και ο Υιός υπάρχει κατ' αυτόν τον τρόπο, έχοντας δηλαδή γνησίως το είναι από τον Θεό, τότε θα νοηθεί [ο Υιός] ως Λόγος, όχι όμως όπως οι λόγοι που εκφέρονται από τον Θεό. Διότι εκείνοι [οι λόγοι] έχουν το είναι μέσα σε αυτόν που τους ομιλεί, ενώ αυτός [ο Υιός] έχει το είναι με το να έχει γεννηθεί από τον Πατέρα, να ακούει τον Πατέρα και να υπηρετεί τον Πατέρα. Αυτήν, λοιπόν, την υπόσταση οι Πατέρες την ονόμασαν ουσία. 13.

Αυτός λοιπόν κατηγορείται από κάποιους και καταγγέλλεται στον ίδιο τον Κωνστάντιο, και υφίσταται εξορία στα μέρη του Ταύρου. Στον τόπο αυτόν διέδωσε ευρέως και αποκάλυψε πλήρως όλα τα στοιχεία της κακοδοξίας του, φέρνοντάς τα στο φως με παρρησία. Διότι, έχοντας αποβάλει κάθε ίχνος ντροπής με περισσή αναισχυντία, εξέθεσε ανελλιπώς τα εμέσματα της κακοδιδασκαλίας του. Τόλμησε, δηλαδή, να πει ότι ο Υιός είναι ανόμοιος προς τον Πατέρα και ότι δεν είναι ταυτόσημος κατά τη θεότητα με τον Πατέρα. Και δεν το λέμε αυτό επειδή εμείς στηριζόμαστε στην απλή ομοιότητα· διότι γνωρίζουμε ότι ο Υιός βρίσκεται υπεράνω της ομοιότητας προς τον Πατέρα, όντας ταυτόσημος κατά τη θεότητα, ίσος και ουδόλως αλλοιωμένος. Επειδή υπάρχουν πολλά που έχουν παρομοιωθεί με τον Θεό, αλλά δεν είναι ταυτόσημα ή ίσα κατά τη θεότητα, όπως ακριβώς και ο άνθρωπος πλάστηκε «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν», αλλά δεν είναι ταυτόσημος με τον Θεό ως προς την ισότητα. Και η βασιλεία των ουρανών είναι όμοια με κόκκο σιναπιού (αλλά ο κόκκος δεν είναι ταυτόσημος με τη βασιλεία, ούτε μετέχει καθόλου σε αυτήν) και είναι όμοια με προζύμι και όμοια με δέκα παρθένους και με άνθρωπο οικοδεσπότη, ως προς την ομοιότητα, αλλά όχι κατά την ταυτότητα. Επειδή όμως ο Υιός είναι όμοιος με τον Πατέρα και υπέρτερος της απλής ομοιότητας, λόγω του ότι είναι ταυτόσημος προς τον Πατέρα και ίσος με τον Πατέρα, αποτελεί μέλημά μας να διακηρύττουμε όχι μόνο το όμοιο, αλλά το ταυτόσημο και το ίσο, ως Θεό από Θεό και Υιό από Πατέρα, που δεν είναι αλλοτριωμένος από την ουσία Του, αλλά έχει γεννηθεί από Αυτόν.

Διότι, εάν βεβαίως έχει γεννήσει από τον εαυτό του τον Υιό, είναι αδύνατον να μην είναι αυτός ίσος και όμοιος με τον Πατέρα. Επειδή κάθε τι που γεννά, γεννά κάτι όμοιο με τον εαυτό του, και όχι μόνο όμοιο, αλλά και ίσο κατά την ταυτότητα. Διότι ο άνθρωπος γεννά άνθρωπο και ο Θεός Θεό, και ο μεν άνθρωπος γεννά μέσα από σωματική ένωση, ενώ ο Θεός ανεκδιήγητα μόνος του γέννησε τον Μονογενή, και μάλιστα όχι με κάποια διαρροή, ούτε με συστολή ούτε με διαστολή, αλλά όντας πνεύμα ο Πατέρας γέννησε από τον εαυτό του ανάρχως και αχρόνως τον Υιό, όμοιο με αυτόν κατά πάντα και ίσο, όπως αναφέρει το άγιο Ευαγγέλιο ότι «ζητούσαν οι Ιουδαίοι να τον σκοτώσουν, επειδή όχι μόνο κατέλυε το Σάββατο, αλλά επειδή αποκαλούσε και τον εαυτό του Υιό του Θεού, καθιστώντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό». Πώς άλλωστε να μην είναι όμοιος με τον Πατέρα και ίσος κατά πάντα εκείνος που έχει μέσα του τη ζωή και λέγει «όπως ακριβώς ο Πατέρας ανασταίνει τους νεκρούς, έτσι και ο Υιός ανασταίνει τους νεκρούς», και που λέγει «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»; Δεν είναι δυνατόν να είναι διαφορετικός εκείνος που δι' εαυτού φανερώνει τον Πατέρα και λέγει ότι «όποιος γνωρίζει εμένα, γνωρίζει τον Πατέρα» και «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», δεδομένου ότι ο ίδιος δεν είναι άλλος (διαφορετικός) από τον Πατέρα· όπως άλλωστε υποδηλώνει ο Πατέρας † και ο Υιός: «ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσιν». Διότι, εάν ο Υιός δεν ήταν όμοιος με τον Πατέρα, πώς λοιπόν ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν;

Διότι δεν είπε ο Πατέρας «ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μου» ή «κατ' εικόνα δική σου», αλλά κατ' εικόνα δική μας. Και λέγοντας «δική μας» απέδειξε την ισότητα του Πατέρα με τον Υιό, και όχι μόνο την ομοιότητα, αλλά και το ταυτόσημο στα πάντα και απαράλλακτο. 7. Πώς δε είναι δυνατόν να μην είναι ίσος και όμοιος, όπως ήδη ανέφερα, εκείνος που λέει ότι «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»; Διότι όχι μόνο ο ίδιος το λέει αυτό στο Ευαγγέλιο, αλλά και ο Ησαΐας, προφητεύοντας εν Αγίω Πνεύματι, αναγνώρισε τον Υιό μέσα στον Πατέρα και όχι ξένο προς τον Πατέρα ούτε παραλλαγμένο, όπως αναφέρει το σχετικό χωρίο, το οποίο έχει την εξής μορφή: σύμφωνα μεν με το εβραϊκό κείμενο ως εξής: «φθόου σααρείμ, ουϊαβώ γωι σαδίκ, σωμήρ εμμουνείμ, ιεσρό σαμώχ, θεσάρ σαλώμ σαλώμ, χι βάκ βατόου, βετού βααδωναΐ αδά ώθ, χι βαϊά αδωναΐ σώρ ωλεμείμ»· σύμφωνα δε με τη μετάφραση του Ακύλα ως εξής: «ανοίξτε τις πύλες, ας εισέλθει έθνος δίκαιο, που φυλάττει την πίστη, πλάσμα στηριγμένο, φύλαξη ειρήνης, διότι σε αυτόν έχουν στηρίξει την πεποίθησή τους· να έχετε την πεποίθησή σας στον Κύριο έως τον αιώνα, διότι στον Κύριο βρίσκεται ο Κύριος που στερέωσε τους αιώνες», και σύμφωνα με τους Εβδομήκοντα ως εξής: «ανοίξτε τις πύλες, ας εισέλθει 〈λαός δίκαιος〉 που φυλάσσει την αλήθεια και υπερασπίζεται την αλήθεια και φυλάσσει την ειρήνη. Διότι σε εσένα ήλπισαν, Κύριε, έως τον αιώνα, ο Θεός ο μέγας, ο αιώνιος».

Γι' αυτό, ο βλαστός, που είναι όμοιος από όμοιο και ίσος από ίσο, έχει κατανοηθεί από εμάς μέσω της πίστης όχι με κάποια σωματική έννοια, αλλά ως Θεός από Θεό, Φως από Φως και ενυπόστατος Λόγος του Πατρός, διασώζοντας την αμετάβλητη δόξα του πρωταρχικού, με το να μην είναι το πρωταρχικό αίτιο του εαυτού του, αλλά να γεννά από τον εαυτό του το ίσο με άχραντη και ακατάληπτη ουσία, ομοουσίως το ουσιώδες και ενυπόστατο θείο γέννημα, το οποίο είναι εικόνα όχι άψυχη, αλλά που χαρακτηρίζει το γένος του Πατρός, όπως λέει η Θεία Γραφή, η οποία τοποθετεί το γέννημα στο ίδιο επίπεδο ισότητας με τον γεννήτορα, λέγοντας: «εικόνα του αοράτου Θεού». Και για να μην νομίσει κανείς ότι η εικόνα διαφέρει από την ταυτότητα, ο ίδιος ο Πατέρας, προνοώντας για τη διόρθωση της δικής μας ζωής, πριν από αυτόν τον λόγο είπε το «ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση», χωρίς να διαχωρίσει τον εαυτό του από τον Υιό, αλλά εκφέροντας μια δυϊκή και ομώνυμη λέξη, το «ας ποιήσουμε άνθρωπο», για να υποδηλώσει δύο, τον εαυτό του και τον Υιό, ή θα έλεγα και το Άγιο Πνεύμα. Και ως προς την ισότητα της εικόνας, παρεμβάλλοντας το μη ανόμοιο μέσω δύο λέξεων, ανέφερε μεν μία «εικόνα», αλλά με το «δική μας» δήλωσε τον δυϊκό αριθμό, ώστε ο άνθρωπος που δημιουργήθηκε να μην γίνει εικόνα σύμφωνα με την εικόνα του ενός, αλλά σύμφωνα με την ομοιότητα και την ισότητα των δύο, για να γίνει απολύτως σαφές ότι το πρωταρχικό παραμένει σε ταυτότητα και αναλλοίωτο στον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα.

Και ο Δαβίδ πάλι λέγει στον 〈οα'〉 ψαλμό: Θα συμπαραμείνει με τον ήλιο και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών. 〈β'〉 Ότι συνυπήρχε με τον Πατέρα— Ο Μωυσής λέγει κατά την κτίση του κόσμου: Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ’ εικόνα δική μας και καθ’ ομοίωση. 〈γ'〉 Ότι είναι συγκτίστης— Η Σοφία λέγει: Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν μαζί του· και όταν καθόριζε τον θρόνο του· και όταν στερέωνε πάνω στους ανέμους τα επάνω νέφη· και όταν τοποθετούσε ασφαλείς τις πηγές κάτω από τον ουρανό· και όταν στερέωνε τα θεμέλια της γης, ήμουν πλάι του αρμόζοντας τα πάντα.

Εκείνος που άλλοτε ήταν υπερασπιστής τους το έκρινε αυτό με ορθό λόγο και δικαιοσύνη. Όμως, επειδή ως Θεός που είναι κατά τη φύση του είναι φιλάνθρωπος και αγαθός, δεν πρέπει να αδρανήσουμε ούτε να απελπιστούμε για τη σωτηρία που προέρχεται από αυτόν. Διότι είναι δυνατόν, παραδίδοντας τους εαυτούς μας σε ικεσίες και εξομολογήσεις, να τον καταστήσουμε ίλεω. Γι' αυτό, όλοι από κοινού, και εγώ ο προφήτης που τα λέω αυτά, και εσείς από τον λαό που έχετε επιλέξει να είστε θεοσεβείς, ικετεύοντας θερμά και παρακαλώντας με επίμονες δεήσεις λέμε: «Επίστρεψε από τον ουρανό και δες από τον άγιο οίκο της δόξας σου». Εφόσον του δείχνουμε τη μεταστροφή μας από τα χειρότερα προς τα καλύτερα, λέμε: «Δες και τούτο, Κύριε, που είναι αναγκαίο να σου υπενθυμίσουμε, ότι πολλές φορές όχι εξαιτίας της δικής μας αξίας, αλλά εξαιτίας του δικού σου ζήλου ενήργησες μαζί μας, αν και είμαστε ανάξιοι, και μας παρείχες τα δικά σου ελέη. Πού είναι λοιπόν εκείνος ο ζήλος σου, η ισχύς σου και το πλήθος του ελέους σου;» Διότι και άλλοτε, πολλές φορές που αμαρτήσαμε, μας ανέχθηκες, και δεν είναι καθόλου παράδοξο, επειδή κάποτε καταξίωσες να πεις: «Ο λαός μου είναι τέκνα και ο λαός μου είναι υιοί». Όπως, λοιπόν, ως πατέρας τέκνων έδειξες ανοχή στο παρελθόν, έτσι και τώρα πάλι δείξε ανοχή. Διότι δεν ήταν ο Αβραάμ ο πατέρας μας, έστω κι αν φάνηκε να υπηρετεί την κατά σάρκα γέννησή μας, αλλά σύμφωνα με την αλήθεια εσύ είσαι ο πατέρας μας, ως Πατέρας όλων των πνευμάτων και των ψυχών που έχουν πλαστεί κατ' εικόνα δική σου.

Εξ αυτού πηγάζουν σε όλους τους ανθρώπους, Έλληνες και βαρβάρους από κοινού, οι φυσικοί και αυτοδίδακτοι συλλογισμοί, εξ αυτού οι έννοιες του λόγου και της σοφίας, εξ αυτού τα σπέρματα της φρονήσεως και της δικαιοσύνης, εξ αυτού οι κατανοήσεις των τεχνών, εξ αυτού η γνώση της αρετής, το προσφιλές όνομα της σοφίας και ο σεμνός έρωτας για τη φιλοσοφική παιδεία, εξ αυτού η γνώση κάθε αγαθού και καλού, εξ αυτού η αντίληψη του ίδιου του Θεού και ο επάξιος της θεοσέβειας βίος, εξ αυτού προέρχεται στον άνθρωπο η ισχύς της βασιλείας και η ακαταμάχητη κυριαρχία πάνω σε όλα τα επίγεια. Και καθώς ο Λόγος, ο πατέρας των λογικών όντων, συγκρότησε τον «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» Θεού χαρακτήρα στην ψυχή του ανθρώπου, διαμόρφωσε αυτό το ζωντανό ον ως βασιλικό, αναδεικνύοντάς το ως το μόνο επί της γης ικανό να κυβερνά και να κυβερνάται [έχοντας επίγνωση αυτού], και να προμελετά και να προδιδάσκεται από εδώ την επαγγελμένη ελπίδα της ουράνιας βασιλείας. Για χάρη αυτής έχει έλθει, και δεν δίστασε ο ίδιος ο πατέρας των τέκνων να έλθει σε συναναστροφή με τους θνητούς, και, καλλιεργώντας τα δικά του σπέρματα και ανανεώνοντας τις άνωθεν χορηγίες, ευαγγελιζόταν σε όλους ότι θα μετάσχουν στην ουράνια βασιλεία, και τους καλούσε και τους παρακαλούσε να είναι έτοιμοι για την ανοδική πορεία, έχοντας προετοιμάσει την επάξια της κλήσεως στολή. Και γέμιζε με άρρητη δύναμη του κηρύγματος σύμπασα την γη όση επιβλέπει ο ήλιος, αποτυπώνοντας την ουράνια βασιλεία μέσω του μιμήματος της επίγειας, προς την οποία παροτρύνει ολόκληρο το γένος των ανθρώπων να σπεύσει, προβάλλοντας αυτήν την αγαθή ελπίδα.

«Τον ελάττωσες λίγο σε σύγκριση με τους αγγέλους, με δόξα και τιμή τον στεφάνωσες». Και βέβαια, και με άλλον τρόπο στεφάνωσε με δόξα και τιμή τον άνθρωπο ο Θεός, λέγοντας μόνο για τον άνθρωπο: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», και αφού εμφανίστηκε με διάφορους τρόπους στους αγίους ανθρώπους, και τους μετέδωσε Άγιο Πνεύμα και ουράνια δύναμη, ώστε να γνωρίζουν το μέλλον, να αποδιώκουν ασθένειες και να ανασταίνουν νεκρούς· και το μέγιστο όλων, τιμώντας τον με την παρουσία του Μονογενούς.

Αλλά, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί: «Του Θεού η οδός είναι άμωμη»· έτσι, θέλοντας να είμαι και εγώ κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του, έκανε και τη δική μου οδό άμωμη, καταρτίζοντας με διδασκαλίες, παραινέσεις και κάθε λογής μαθήματα την οδό μου, δηλαδή καθιστώντας τη ζωή και τον βίο μου άμωμο. Αντί δε της λέξεως «άμωμον», ο Ακύλας απέδωσε «τέλειον». Επιπροσθέτως, «κατασκεύασε και τα πόδια μου σαν των ελαφιών»· για τα οποία ελάφια γίνεται πολύς λόγος στα ιερά γράμματα. Εάν δε κάποιος εξετάσει τα προλεχθέντα με την ησυχία του, θα ανακαλύψει ότι το νόημά τους ανάγεται στους αγίους άνδρες του Θεού, οι οποίοι εξολοθρεύουν κάθε ερπετό και ιοβόλο ζώο. Επειδή τέτοια είναι εκ καταβολής η φύση του ελαφιού, να σκοτώνει τα φίδια και να εξοντώνει κάθε ερπετό. Είναι δε το ζώο αυτό ορεσίβιο και γρήγορο, όπως και οι άγιοι του Θεού προσβλέπουν στα άνω, και όχι στα γήινα, και επιδιώκουν τα υψηλά, από πόθο για τη βασιλεία των ουρανών. Αυτήν λοιπόν την ομοιότητά του με τους αγίους και ο Δαβίδ την αποδίδει στη χάρη του Θεού, λέγοντας στη συνέχεια: «Και με στήνει στα ύψη μου». Διότι, κι αν ακόμη άλλοι προσπαθούν με κάθε τρόπο να μας σύρουν προς τα κάτω και να μας καταβιβάσουν στα βάθη και στις κοιλάδες της κακίας· όμως ο Θεός μας, σαν ένας αγωνοθέτης που μας διδάσκει να είμαστε καλοί δρομείς, μας παρορμά προς τα ύψη που μας ταιριάζουν· δική Του άλλωστε είναι η χάρη.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ ΚΒʹ. Ο Κύριος με ποιμαίνει, και τίποτα δεν θα μου λείψει· σε τόπο χλοερό, εκεί με εγκατέστησε· δίπλα σε νερά αναπαύσεως με ανέθρεψε· την ψυχή μου επανέφερε. Με οδήγησε. Η κατάσταση των προβάτων αποτελεί μια μέση κατάσταση ανάμεσα στην προκοπή των τελείων και σε εκείνους που κυλιούνται στον βυθό της κακίας, και οι οποίοι για τον λόγο αυτόν παρομοιάζονται με ερπετά και άγρια θηρία. Διότι τέλειος θα ήταν εκείνος του οποίου η ψυχή έχει διαμορφωθεί σύμφωνα με την εικόνα και την ομοίωση του Θεού, μέσα από ενάρετους τρόπους ζωής· αυτός που αναγνωρίζει τον Κύριο ως βασιλιά, και όχι απλώς ως ποιμένα. Αντίθετα, εκείνος που εξέπεσε από αυτήν την κατάσταση και, από δική του προαιρετική διαστροφή, μετέπεσε σε θηριώδη έξη, θα μπορούσε να αποκληθεί άλογο θηλυμανές και λύκος αρπακτικός. Φίδια, εξάλλου, και γεννήματα οχιών, χοίρους, σκύλους και αλεπούδες συνηθίζει η Γραφή να ονομάζει τους ανθρώπους αυτούς. Εκείνοι όμως που από μια τέτοια πτώση μεταστρέφονται στην καλύτερη κατάσταση, βρισκόμενοι προς το παρόν σαν στα εισαγωγικά στάδια και στα πρόθυρα της κατά Θεόν γνώσεως, θα μπορούσαν εύλογα να ονομαστούν πρόβατα του Θεού· και όταν προκόψουν προς το τελειότερο, αποκαλούνται άνθρωποι. Και όταν βέβαια είναι πρόβατα, καθοδηγούμενοι από τον ποιμένα που φανερώθηκε μέσω του Ιεζεκιήλ ως Δαβίδ, δηλαδή από τον εκ σπέρματος Δαβίδ Σωτήρα μας και Χριστό, διδάσκονται να λέγουν: Ο Κύριος με ποιμαίνει, και τίποτα δεν θα μου λείψει.

Ο δε Λόγος του διακονούσε τη σωτηρία σε εκείνους που σώζονταν· διότι «απέστειλε τον λόγο του και τους θεράπευσε, και τους λύτρωσε από τις καταστροφές τους». Για ποιον λόγο, όμως, ο Κύριος επέβλεψε από τον ουρανό, και ποια είναι η αιτία που έκρινε άξιους της δικής του εποπτείας όλους τους υιούς των ανθρώπων, το φανερώνει αμέσως μετά λέγοντας: «Αυτός που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους»· αντί αυτού, ο Σύμμαχος λέει: «Αυτός που πλάθει ξεχωριστά κάθε μία καρδιά τους». Διότι, εάν έφερνε στην ύπαρξη τον ανθρώπινο νου με όμοιο τρόπο όπως τα άλογα ζώα, δεν θα υπήρχε καμία ανάγκη να επιβλέπει ο ίδιος τους υιούς των ανθρώπων· θα επαρκούσε η γενική πρόνοια, η οποία προνοεί για όλα εξίσου. Τώρα όμως, επειδή ακριβώς η ψυχή του ανθρώπου αποτελεί μια εξαίρετη ουσία, εφόσον μαρτυρείται ότι μόνο για τον άνθρωπο έχει πει: «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσιν»· και «δημιούργησε ο Κύριος τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον δημιούργησε»· εύλογα, προνοώντας για τη δική του εικόνα, επέβλεψε από τον ουρανό και είδε όλους τους υιούς των ανθρώπων.

Διότι ο χαρακτήρας τους, τον οποίο οι ίδιοι αποτύπωσαν στους εαυτούς τους, έχοντας αφανίσει από πάνω τους το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» του Θεού, και έχοντας περιβάλει την ψυχή τους με είδη και μορφές άλογων ζώων και ερπετών μέσω της μοχθηρίας των τρόπων τους, θα καταφθαρεί στο κατοικητήριο του άδη. Κατά δε τον Σύμμαχο: «Τη δε δύναμή τους θα φθείρει ο άδης μακριά από την έντιμη κατοικία του». Διότι αυτό που νόμισαν ότι εξασφάλισαν για τους εαυτούς τους ως ισχυρό μέσω της κακίας που ρίζωσε μέσα τους, αυτό θα το φθείρει ο άδης στις κατοικίες που βρίσκονται σε αυτόν. Και αυτό μεν είναι το τέλος των ασεβών. Οι δε ευσεβείς, έχοντας αξιωθεί εκείνο τον καιρό το πρωί και το νέο φως της ανατολής, θα κατακυριεύσουν τους ασεβείς· ή κατά τον Ακύλα: θα επικρατήσουν, ή κατά τον Σύμμαχο: θα τους υποτάξουν. Διότι από τους ασεβείς που ταπείνωσαν εδώ τους ευθείς, εκεί θα λυτρώσει την ψυχή για να μην παρασυρθεί μαζί με τους ασεβείς, αλλά να βρίσκεται σε άλλους τόπους και ποίμνια.

Έτσι και ο νόμος διατάσσει: Θεούς δεν θα κακολογήσεις, και για τους άρχοντες του λαού σου δεν θα μιλήσεις με κακά λόγια. Εύλογα, λοιπόν, θα μπορούσαν να ονομαστούν έτσι όσοι διαφύλαξαν το «κατ' εικόνα»· ο Θεός αυτών συγκεντρώνει ολόκληρη την οικουμένη στο κριτήριο· αυτός, όντας ο Κύριος, ο Λόγος του Θεού, ο οποίος ενανθρώπησε, μίλησε μέσω του Ευαγγελίου, και καλεί μεν τους πάντες, όμως δεν υπάκουσαν όλοι στο Ευαγγέλιο.

Διότι στον πεντηκοστό έκτο ψαλμό ευαγγελιζόταν την εξομολόγηση προς τον Κύριο ανάμεσα στους λαούς και την ψαλμωδία σε Αυτόν ανάμεσα στα έθνη. Στον προκείμενο όμως ψαλμό υποδηλώνει την αποβολή του Ισραήλ, όπως ακριβώς δίδασκαν και τα όσα ελέχθησαν προηγουμένως. Και πράγματι, μετά τα πρώτα, με τα οποία δηλωνόταν η αποβολή του προηγούμενου λαού, καθώς και το σημείο που επρόκειτο να δοθεί σε όσους Τον φοβούνται, στη συνέχεια, αφού παρενεβλήθη ενδιάμεσα ένα διάψαλμα, το Άγιο Πνεύμα αναπέμπει προσευχή στον Θεό λέγοντας: «Για να λυτρωθούν οι αγαπητοί Σου, σώσε με τη δεξιά Σου και εισάκουσέ με». Ικετεύει, λοιπόν, παρακαλώντας για αυτά, ώστε ο Θεός, χρησιμοποιώντας τη δική Του δεξιά, να λυτρώσει και να σώσει τους αγαπητούς Του. Και δεν ικετεύει απλώς λέγοντας «Σώσε», αλλά ζητά «με τη δική Του δεξιά» πρώτα να λυτρώσει και έπειτα να σώσει. Ως αγαπητούς δε του Θεού δεν εννοούσε άλλους παρά τους ανθρώπους που πλάστηκαν κατ' εικόνα Του. Διότι, ακόμη και αν υπέπεσαν τα μέγιστα στην αμαρτία, εντούτοις, λόγω της ουσίας της ψυχής τους, η οποία είναι νοερή και λογική, έχουν ονομαστεί αγαπητοί του Θεού. Εκλιπαρεί, λοιπόν, ο λόγος τον Θεό υπενθυμίζοντάς Του τους αγαπητούς Του, και Τον παρακαλεί να τους λυτρώσει από τους νοητούς εχθρούς και πολεμίους· και αφού τους λυτρώσει, να τους σώσει μέσω της δικής Του δεξιάς.

Έπειτα προσθέτει: Εγώ αυτά παράγγειλα· αυτοί όμως δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, στο σκοτάδι πορεύονται. Τους αποκαλεί δε θεούς, είτε εξαιτίας της τιμής που τους απένειμε ο λαός, προσερχόμενος σε αυτούς με μέγιστο φόβο και τιμή, ωσάν να επρόκειτο για τον ίδιο τον Θεό· είτε επειδή επείχαν θέση Θεού, έχοντας αναλάβει το έργο της κρίσεως, κολάζοντας και τιμωρώντας όσους αδικούσαν, σύμφωνα με τον νόμο τους· είτε διότι τιμήθηκαν από τον Θεό με το όνομα της υιοθεσίας, ώστε να λέγεται γι' αυτούς: «Υιούς γέννησα και ύψωσα»· είτε διότι δημιουργήθηκαν κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, εξαιτίας της νοερής και λογικής ουσίας που υπάρχει στους ανθρώπους. Αμέσως λοιπόν, προχωρώντας στον ίδιο τον προκείμενο ψαλμό, ο λόγος λέει προς τους κατηγορουμένους: «Εγώ είπα· Θεοί είστε και όλοι υιοί του Υψίστου».

Το κάνει δε αυτό για δύο λόγους: αφενός μεν, για να αποστομώσει με το παραπάνω την αναισχυντία εκείνων που ισχυρίζονται ότι υπάρχει κάτι το περιττό και άχρηστο στον κόσμο· αφετέρου δε, για να δείξει πόση είναι η πρόνοια του Θεού για τους ανθρώπους, εφόσον μεριμνά τόσο πολύ ακόμη και για εκείνα που δημιουργήθηκαν για χάρη τους. Τι θα μπορούσε να συγκριθεί με αυτήν την πρόνοια, όταν τρέφει με τέτοιο τρόπο ακόμη και όσα μας υπηρετούν, και δεν μας αφήνει να κοπιάζουμε για τα πάντα; Διότι ούτε εγκατέλειψε τον άνθρωπο, ούτε τον επιβαρύνει με κόπους, μεριμνώντας με ποικίλους τρόπους για τη σωτηρία του. Εδώ είναι καλό να πούμε προς αυτόν που καταδουλώνει τους ομογενείς του: η μόνη δουλεία για τους ανθρώπους είναι τα άλογα ζώα· εσύ όμως αυτά τα παραμελείς· γι' αυτό, έχοντας διασπάσει την ίδια τη φύση της δουλείας και της κυριότητας, την έκανες να δουλεύει στον εαυτό της και να εξουσιάζεται από τον εαυτό της. Εκείνον που πλάστηκε καθ' ομοίωσιν του Θεού και είναι άρχοντας όλης της γης, ποιος τον πουλά; Ποιος τον αγοράζει; Μόνο ο Θεός θα μπορούσε να το κάνει αυτό, ή μάλλον ούτε καν ο ίδιος ο Θεός· διότι τα χαρίσματά Του είναι αμεταμέλητα. Εάν λοιπόν ο Θεός δεν υποδουλώνει τον ελεύθερο άνθρωπο, ποιος είναι αυτός που τοποθετεί τη δική του εξουσία πάνω από τον Θεό; Πλην όμως, αρκεί το να είναι κανείς δούλος στους ελεύθερους, και να υπάρχει τόση διαφορά, ώστε από το ίδιο χώμα το ένα μέρος να εξουσιάζει και το άλλο να εξουσιάζεται. Ας μην γίνεται όμως βαρύς ο ζυγός, ούτε το επιτίμιο της πρώτης μας αμαρτίας. Κάνει δε να αναβλαστάνει χόρτο σε αυτούς τους υπερφυείς και υψηλότατους λόγους, που είναι σαν όρη· χόρτο το οποίο είναι σε θέση να λάβουν ως τροφή εκείνοι που υπολείπονται σε λογική αντίληψη.

Τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν· δώσε μου σύνεση και θα μάθω τις εντολές σου. Διότι, ενώ τον ουρανό και τη γη και όλα όσα υπάρχουν μέσα σε αυτά τα δημιούργησε με λόγο και με πρόσταγμα, όταν έφτασε στον άνθρωπο είπε: Ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση. Σε ποιον άλλον άραγε λέει το «Ας ποιήσουμε άνθρωπο», παρά στον Μονογενή του και στο Άγιο Πνεύμα, τους οποίους μάλιστα αποκαλεί τώρα χέρια;

Αυτό ακριβώς διδάσκει και ο μέγας Μωυσής, ως ο αρχαιότερος όλων των προφητών, περιγράφοντας διά του θείου Πνεύματος τη σύσταση της ουσίας και τη διαρρύθμιση του σύμπαντος, ότι δηλαδή ο κοσμοποιός και δημιουργός των όλων παραχωρεί την κατασκευή των κατώτερων δημιουργημάτων στον ίδιο τον Χριστό, και σε κανέναν άλλον παρά στον θείο και πρωτότοκο Λόγο Του, και ότι συνομιλεί μαζί Του κατά τη δημιουργία του ανθρώπου: «διότι», λέει, «είπε ο Θεός, ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσή μας». Αυτόν τον λόγο επιβεβαιώνει και άλλος προφήτης, θεολογώντας στους ψαλμούς περίπου ως εξής: «Αυτός είπε, και έγιναν· Αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν», εισάγοντας από τη μια πλευρά τον Πατέρα και Ποιητή ως κυρίαρχο των πάντων να προστάζει με βασιλικό νεύμα, και από την άλλη πλευρά τον θείο Λόγο, ο οποίος έπεται Αυτού και δεν είναι άλλος από εκείνον που εμείς κηρύττουμε, να υπηρετεί τις πατρικές προσταγές. Αυτόν, ήδη από την πρώτη δημιουργία του ανθρώπου, όλοι όσοι λέγεται ότι διέπρεψαν στη δικαιοσύνη και στην αρετή της θεοσέβειας, τόσο γύρω από τον μέγα θεράποντα Μωυσή όσο και πριν από αυτόν, πρώτος ο Αβραάμ και οι απόγονοί του και όσοι μετέπειτα αναδείχθηκαν δίκαιοι και προφήτες, αφού Τον αντίκρυσαν με τα καθαρά μάτια της διάνοιας, Τον γνώρισαν και Του απέδωσαν τον προσήκοντα σεβασμό ως Υιό του Θεού, ενώ και ο Ίδιος, χωρίς να παραμελεί καθόλου την ευσέβεια προς τον Πατέρα, κατέστη για όλους διδάσκαλος της γνώσης του Πατέρα.

Θα ήταν αρμόζον, λοιπόν, ως προς τους Ιουδαίους το ρητό, το οποίο διδάσκει ότι άλλος είναι ο Κύριος που δημιούργησε τα πάντα έναντι του Θεού των όλων, από τον οποίο ομολογεί ότι έχει αποσταλεί, λέγοντας: «και τώρα ο Κύριος με απέστειλε». Αυτός θα είναι εκείνος στον οποίο ο Πατέρας, προστάζοντας κατά την κοσμογονία, λέει: «Γενηθήτω φως», και «γενηθήτω το τάδε και το τάδε»· καθώς και το: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας». Διότι με αυτή την έννοια έχει αναγραφεί και στους Ψαλμούς το: «Ότι αυτός είπε και έγιναν· αυτός ενετείλατο και κτίσθηκαν». Καθόσον είναι ολοφάνερο πως εκείνος που δίνει κάποια εντολή και ομιλεί, σε άλλον εκτός από τον εαυτό του εντέλλεται και προστάζει. Εντούτοις, το να εξετάσουμε κάθε λέξη της περικοπής δεν είναι έργο της παρούσας πραγματείας.

Εάν λοιπόν στην άρρητη και ανέκφραστη δύναμη και ουσία δεν μετέχει κανένα από τα όντα παρά μόνο ένας έχει την κοινωνία της, τον οποίο ο ίδιος ο Πατέρας, από πρόνοια για τα σύμπαντα, συνέστησε πριν από όλα τα άλλα, ώστε να μην καταστραφεί εντελώς η φύση των δημιουργημάτων, έχοντας αποστασιοποιηθεί από την αγένητη και αχώρητη πατρική ουσία εξαιτίας της δικής της αδυναμίας και ατονίας, αλλά να διατηρείται, να αυξάνεται και να τρέφεται απολαμβάνοντας τη μεσιτική χορηγία, την οποία ο Μονογενής Λόγος του Θεού δεν παύει ποτέ να παρέχει αφειδώς στα πάντα, αλλά, καθώς εισχωρεί παντού και διέρχεται μέσα από τα πάντα, προνοεί εξίσου για τη σωτηρία όλων, λογικών και αλόγων, θνητών και αθανάτων, επουρανίων και επιγείων, θείων και αοράτων δυνάμεων, και με μία λέξη, όλων όσων έλαβαν την ύπαρξη δι' αυτού, και πολύ περισσότερο, κατά τρόπο εξαιρετικό, προνοεί για τη νοερή και λογική φύση, εξαιτίας της οποίας δεν περιφρονούσε ούτε το ανθρώπινο γένος, αλλά το τιμούσε τα μέγιστα και το φρόντιζε, χάρη στην οικείωση και τη συνάφεια προς αυτόν λόγω του λογικού, βάσει της οποίας αναφέρεται στα ιερά Λόγια ότι έχει πλαστεί «κατ' εικόνα» του.

Ωστόσο, αν και ο ίδιος ο Λόγος του Θεού ονομάζεται θεολογικά με την προσηγορία «Κύριος», εντούτοις τον ανώτατο και ανώτερο Πατέρα και Κύριό του, με πολλή ευσέβεια τον αποκαλεί δύο φορές Κύριο, χρησιμοποιώντας για αυτόν το ξεχωριστό όνομα· διότι λέει: «και τώρα Κύριος Κύριος με απέστειλε», δεδομένου ότι, κυριολεκτικά, ο επί πάντων Θεός είναι ο πρώτος και αληθινός Κύριος, τόσο του ίδιου του μονογενούς Του Λόγου όσο και όλων των δημιουργημάτων που έγιναν μετά από αυτόν· επί των οποίων ο Λόγος του Θεού, αναδεχόμενος από τον Πατέρα δευτερευόντως την κυριότητα και τη δεσποτεία, ως γνήσιος και μονογενής Υιός, ευλόγως θα μπορούσε και ο ίδιος με ευσέβεια να ονομαστεί δεύτερος Κύριος. 〈Από τη Γένεση〉. «Και είπε ο Θεός, ας κάνουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση», και πάλι: «και είπε ο Θεός, δεν είναι καλό να είναι μόνος του ο άνθρωπος· ας του κάνουμε βοηθό όμοιο με αυτόν». Και για να μη νομίσει κανείς ότι αυτά ειπώθηκαν προς τους αγγέλους, αμέσως δηλώνει ότι αυτός που έλαβε την εντολή δεν είναι άγγελος του Θεού, λέγοντας: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». 〈Από την ίδια〉. «Ο ήλιος ανέτειλε στη γη, και ο Λωτ εισήλθε στη Σηγώρ, και έβρεξε ο Κύριος στα Σόδομα θειάφι και πυρ παρά του Κυρίου». Σαφώς τον αναγορεύει δεύτερο Κύριο, και διδάσκει ότι, αφού έλαβε την εντολή από τον ανώτερο, εκτέλεσε την τιμωρία εναντίον των ασεβών.

Φρονώ, λοιπόν, ότι πολύ ορθά λέγεται πως η λογική και αθάνατη ψυχή, καθώς και ο απαθής νους που υπάρχει στην ανθρώπινη φύση, διασώζουν την εικόνα και την ομοίωση του Θεού, καθόσον η ουσία της έχει συσταθεί ως άυλη, ασώματη, νοερή και λογική, ούσα δεκτική αρετής και σοφίας. Εάν, βέβαια, κάποιος ήταν ικανός να κατασκευάσει άγαλμα και μορφή της ψυχής σε εικόνα, αυτός θα μπορούσε να παραστήσει και κάτι από τα ανώτερα όντα. Εάν όμως ο ανθρώπινος νους είναι άμορφος, αόρατος και χωρίς σχήμα, και η ουσία του δεν μπορεί ούτε να θεαθεί με την όραση ούτε να κατανοηθεί με τον λόγο και την ακοή, ποιος θα ήταν τόσο παράφρων ώστε να αποφανθεί ότι ένα ανθρωπόμορφο ξόανο φέρει τη μορφή και την εικόνα του ύψιστου Θεού; Η φύση του Θεού, λοιπόν, νοείται πέρα από κάθε θνητή ύλη, συλλαμβανόμενη από τις κεκαθαρμένες ψυχές με διαυγή νου και μέσα στη σιγή. Αντίθετα, το σχήμα του Δία που βλέπουμε στο είδωλο, θα μπορούσε να είναι η εικόνα ενός άνδρα θνητού ως προς τη φύση, και μάλιστα δεν μιμείται ολόκληρο τον άνθρωπο, αλλά κάποιο κατώτερο μέρος του, διότι δεν φέρει κανένα ίχνος ζωής και ψυχής. Πώς λοιπόν ο επί πάντων Θεός και ο δημιουργικός νους των όλων θα μπορούσε να είναι αυτός ο ίδιος ο Δίας από χαλκό ή από νεκρό ελεφαντόδοντο; Και πώς ποτέ ο δημιουργικός νους των συμπάντων θα μπορούσε να ταυτιστεί με εκείνον τον Δία, τον πατέρα του Ηρακλή που γεννήθηκε από την Αλκμήνη, και των υπολοίπων ανδρών που μυθολογείται ότι προήλθαν από τον Δία, οι οποίοι, αφού τερμάτισαν τον θνητό τους βίο με τον ίδιο τρόπο όπως όλοι οι άνθρωποι, άφησαν στους μεταγενέστερους ανεξίτηλα τα μνημεία της δικής τους [θνητής] φύσης;

Θεωρούσε δε αναγκαίο να προπαιδεύονται σε αυτά όσοι επρόκειτο να αφοσιωθούν στους ιερούς νόμους, και να θυμούνται τι είναι αυτό που ελήφθη από τη γη γι' αυτούς και στη γη θα αναλυθεί πάλι, και τι είναι μέσα μας το ανώτερο και όμοιο με τον Θεό, καθώς και πώς πρέπει να συμπεριφέρονται στο καθένα από τα προαναφερθέντα, να μην υβρίζουν ούτε να ασεβούν προς τον κατ' εικόνα Θεού άνθρωπο, και βεβαίως να μην τον μολύνουν με αισχρές και παράνομες πράξεις, αλλά να φέρουν διαπαντός τον πόθο εκείνης της πρώτης και τρισμακάριας διαμονής και ζωής και να σπεύδουν να επιστρέψουν σε αυτήν, προσευχόμενοι να αξιωθούν την πρώτη και τρισμακάρια ζωή και αξία· αλλά και να προετοιμάζονται ήδη από εδώ για την αποδημία προς τα εκεί, διότι δεν είναι δυνατόν με άλλον τρόπο στους βέβηλους και τους μη κεκαθαρμένους να εισέλθουν στα ιερά εκείνα μέρη, από τα οποία και ο πρώτος άνθρωπος εξέπεσε λόγω απροσεξίας, έχοντας περιφρονήσει τη θεία εντολή. Επιπλέον αυτών, ο ιεροφάντης προσθέτει ένα άλλο, βασικότατο δόγμα, διδάσκοντας να μην αγνοούμε ότι παρίσταται στον καθένα κάποιος πονηρός δαίμονας που καραδοκεί, βάσκανος και μισόκαλος, ο οποίος εξαρχής επιβουλεύεται τη σωτηρία των ανθρώπων.

Εύλογα, λοιπόν, με το ίδιο Πνεύμα και ο πάνσοφος Μωυσής, ξεκινώντας τη δική του αφήγηση περί της κοσμογονίας, λέει ότι στην αρχή που προαναφέρθηκε, ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη. Και εισάγει τον Θεό να συνομιλεί με αυτόν, ως τον οικείο και πρωτότοκο Λόγο Του, κατά τη δημιουργία του ανθρώπου, στα όσα γράφει: «Και είπε ο Θεός· ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Αυτό ακριβώς υπαινισσόταν και ο ψαλμωδός, όταν, αναφερόμενος εκτενώς στο πρώτο Αίτιο, λέει: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν», παρουσιάζοντας ξεκάθαρα τη διαταγή και την προσταγή του πρώτου προς το δεύτερο Αίτιο, όπως δηλαδή ενός Πατέρα προς τον Υιό. Διότι είναι βεβαίως απολύτως προφανές ότι καθένας που λέει κάτι, το λέει σε κάποιον άλλον, και εκείνος που δίνει εντολή, δίνει εντολή σε κάποιον άλλον εκτός από τον εαυτό του. Απερίφραστα, εξάλλου, ο Μωυσής πάλι, μνημονεύοντας δύο Κυρίους, δηλαδή τον Πατέρα και τον Υιό, αφηγείται κάπως έτσι σχετικά με την τιμωρία των ασεβών, λέγοντας: «Και έβρεξε ο Κύριος εκ μέρους του Κυρίου πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα θειάφι και πυρ». Σε συμφωνία με αυτά και ο Δαβίδ ψάλλοντας είπε: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου· κάθισε εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Και προχωρώντας, υπαινίχθηκε την κρυφή και απολύτως απόρρητη γέννησή Του, λέγοντας: «Εκ γαστρός, προ του εωσφόρου, σε γέννησα».

ΙΖ΄. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΦΥΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Και εδώ πάλι η μεν θεωρία των Φοινίκων και των Αιγυπτίων περί ζωογονίας εισήγαγε την αυτόματη γένεση όλων ανεξαιρέτως των ζώων και των ανθρώπων πάνω στη γη, περιγράφοντας ότι με τον ίδιο τρόπο μία και η αυτή φύση προήλθε τυχαία από τη γη και υποθέτοντας ότι η άλογη ψυχή και ουσία δεν διαφέρει σε τίποτα από τη λογική. Αυτά, άλλωστε, δήλωναν τα χωρία των συγγραφέων τους που παρατέθηκαν προηγουμένως. Από την άλλη πλευρά, εμείς ευλόγως έχουμε προτιμήσει τα τέκνα των Εβραίων, επειδή έχουν αντιληφθεί τα περί της αρχικής συστάσεως των ανθρώπων με τρόπο πάγκαλο, σοφό και αληθινό: ότι, δηλαδή, υποστηρίζουν πως ένα μέρος από όσα υπάρχουν μέσα μας είναι θείο και αθάνατο, άσαρκο ως προς τη φύση και ασώματο, και ότι αυτό ακριβώς τυγχάνει να είναι ο αληθινός άνθρωπος, που έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, και ότι αυτός είναι έργο του Θεού και όχι της τύχης ούτε κάποιας αυτόματης φύσης, αλλά του ίδιου του Αιτίου των πάντων, ο οποίος με θεία κρίση θέλησε να μην στερούνται ούτε τα επίγεια τη νοερή και λογική ουσία, έτσι ώστε μέσω όλων, των επουρανίων και των αιθερίων, καθώς και των επίγειων λογικών όντων που είναι ικανά να αντιληφθούν τη θεότητά Του, να αναπέμπεται σε Αυτόν ο προσήκων ύμνος. Έτσι, λοιπόν, περιέχουν τα ιερά λόγια των Εβραίων: «Και είπε ο Θεός: ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση· και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε».

Εύλογα, λοιπόν, και η θεία Γραφή αναφέρει ότι ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε όπως τα υπόλοιπα ζώα. Διότι τα μεν προήλθαν από τη γη με ένα πρόσταγμα του Παμβασιλέα, ενώ τα άλλα ανυψώθηκαν από την υγρή ουσία, πάλι με δικό Του νεύμα· και πως μόνο το πιο θεοφιλές από τα επίγεια όντα, εμείς οι ίδιοι, πλαστήκαμε ως προς την ψυχή κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού. Γι' αυτό και διαπιστώνεται ότι η φύση του είναι αρχική και βασιλική, και είναι το μόνο από τα επίγεια όντα που είναι λογικό, δημιουργικό, κριτικό και νομοθετικό, ικανό να κατανοεί τέχνες και επιστήμες. Διότι μόνο η ψυχή που υπάρχει στον άνθρωπο είναι νοερή και λογική ουσία, της οποίας δεν μετέχουν τα άλλα επίγεια ζώα. Γι' αυτό τον λόγο, τα μεν υπηρετούν και κατέχουν θέση υπηρετών προς τον άνθρωπο, ενώ αυτός, ως δεσπότης και ηγεμόνας, υποδουλώνει και υποτάσσει αυτά που ως προς τη σωματική ρώμη είναι πολύ ισχυρότερα, αλλά υποδεέστερα λόγω της στέρησης της νοερής ουσίας. Αυτόν, λοιπόν, λένε ότι έλαβε την ύπαρξή του από τον ίδιο τον Θεό, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, με μία ξεχωριστή υπεροχή. Εξαιτίας τούτου έχει τη δύναμη να φθάνει στη σύλληψη εννοιών περί του Θεού, να αποκτά αντιλήψεις της σοφίας, της δικαιοσύνης και κάθε αρετής, και να υπολογίζει τις τροχιές του ήλιου, της σελήνης και των άστρων, καθώς και τους κύκλους των ημερών και των ωρών, χάρη στη συγγένειά του με τα άνω, την οποία από τους θνητούς επιδεικνύει μόνο ο άνθρωπος.

ΚΣΤ΄. ΤΟΥ ΚΛΗΜΕΝΤΟΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ «Επιπλέον, η βάρβαρη φιλοσοφία γνωρίζει αφενός τον νοητό κόσμο και αφετέρου τον αισθητό· τον έναν ως αρχέτυπο και τον άλλον ως εικόνα του καλού παραδείγματος. Και τον μεν (νοητό) τον ανάγει στη μονάδα, ως νοητό, τον δε αισθητό στην εξάδα· διότι στους Πυθαγορείους η εξάδα, ως γόνιμος αριθμός, ονομάζεται γάμος. Και στη μεν μονάδα συγκροτεί αόρατο ουρανό και άγια γη και νοητό φως. “Διότι εν αρχή”, λέει, “εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην· η δε γη ήτο αόρατος”. Έπειτα προσθέτει: “Και είπεν ο Θεός· Γενηθήτω φως, και εγένετο φως”. Στην δε αισθητή κοσμογονία δημιουργεί στερεό ουρανό (καθώς το στερεό είναι αισθητό), καθώς και ορατή γη και βλεπόμενο φως. Άραγε δεν σου φαίνεται ότι από εδώ ο Πλάτων αφήνει τις ιδέες των ζωντανών όντων στον νοητό κόσμο και δημιουργεί τα αισθητά είδη σύμφωνα με τα νοητά γένη; Εύλογα, λοιπόν, ο Μωυσής λέει ότι το σώμα διαπλάθεται από γη, το οποίο ο Πλάτων ονομάζει γήινο σκήνωμα, ενώ η λογική ψυχή εμφυσήθηκε άνωθεν από τον Θεό στο πρόσωπο. Διότι εκεί λένε ότι εδράζεται το ηγεμονικό, ερμηνεύοντας έτσι την είσοδο της ψυχής στον πρωτόπλαστο που επιτελείται μέσω των αισθητηρίων, γι' αυτό και ο άνθρωπος δημιουργήθηκε “κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν”. Διότι εικόνα μεν του Θεού είναι ο θείος και βασιλικός Λόγος, ο απαθής άνθρωπος· εικόνα δε της εικόνας είναι ο ανθρώπινος νους.» [Ας ακούσουμε όμως και όσα πρόκειται να λεχθούν·]

ΚΗʹ. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΘΑΝΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ Και στα ζητήματα σχετικά με την αθανασία της ψυχής, ο Πλάτων δεν διαφέρει καθόλου στις απόψεις του από τον Μωυσή. Διότι ο πρώτος όρισε ότι η ψυχή που βρίσκεται μέσα στον άνθρωπο είναι αθάνατη ουσία, λέγοντας ότι αυτή είναι εικόνα του Θεού, ή μάλλον ότι έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα του Θεού. «Διότι είπε ο Θεός», αναφέρει, «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση. Και δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα του Θεού τον δημιούργησε». Και στη συνέχεια, διαχωρίζοντας με τον λόγο τον σύνθετο άνθρωπο στο ορατό σώμα και στο νοούμενο μέρος της ψυχής, προσθέτει: «Και πήρε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο, και εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής, και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή». Αλλά αναφέρει επίσης ότι αυτός πλάστηκε ως άρχοντας και βασιλιάς όλων όσων υπάρχουν πάνω στη γη. Λέει λοιπόν: «Και είπε ο Θεός: Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με την εικόνα και την ομοίωσή μας, και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πτηνά του ουρανού και τα κτήνη και ολόκληρη τη γη. Και δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο σύμφωνα με την εικόνα Του, κατ' εικόνα του Θεού τον δημιούργησε». Και πώς αλλιώς θα μπορούσε να νοηθεί ως εικόνα και ομοίωμα του Θεού, παρά μόνο σύμφωνα με τις δυνάμεις που υπάρχουν στον Θεό και σύμφωνα με την ομοιότητα ως προς την αρετή;

Δεν σου φαίνεται, λοιπόν, από αυτά ότι ο Πλάτων τοποθετεί τις ιδέες των έμβιων όντων στον νοητό κόσμο και ότι τα αισθητά είδη δημιουργούνται σύμφωνα με τα νοητά γένη; Εύλογα, συνεπώς, ο Μωυσής λέει ότι το σώμα πλάθεται από τη γη, το οποίο ο Πλάτων ονομάζει γήινο σκήνωμα, και ότι η λογική ψυχή εμφυσήθηκε άνωθεν από τον Θεό στο πρόσωπο. Διότι εκεί λένε ότι εδράζεται το ηγεμονικό, ερμηνεύοντας την επιπρόσθετη είσοδο της ψυχής μέσω των αισθητηρίων στον πρωτόπλαστο, γι' αυτό και ο άνθρωπος δημιουργήθηκε «κατ᾽ εικόνα και καθ᾽ ομοίωσιν». Διότι εικόνα του Θεού είναι ο θείος και βασιλικός Λόγος, ο απαθής άνθρωπος, ενώ εικόνα της εικόνας είναι ο ανθρώπινος νους. Αν πάλι επιθυμείς να παραλάβεις την εξομοίωση με διαφορετικό όνομα, θα έβρισκες στον Μωυσή να ονομάζεται θεία ακολουθία. Διότι λέει: «Οπίσω Κυρίου του Θεού υμών πορεύεσθε και τας εντολάς αυτού φυλάξατε». Και ακόλουθοι, νομίζω, και θεράποντες του Θεού είναι όλοι οι ενάρετοι.

Έπειτα, σαν να ενεγράφη σε αγώνες για να αναμετρηθεί ταυτόχρονα με όλους, μεταβαίνει στον Νάρκισσο και λέει: «ώστε, ακόμη και αν κάποιος λέει τούτο, προβάλλοντας τον ισχυρισμό 〈ότι υπάρχει πρώτος Θεός και δεύτερος〉, όπως ακριβώς έχει γράψει αυτολεξεί ο Νάρκισσος (διότι δεν το επιτρέπει αυτός που λέει «ας φτιάξουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας»), ότι δηλαδή αυτός και ο Πατέρας του είναι δύο, όπως μαρτυρεί ο ίδιος ο Κύριος και όπως εν μέρει έχουμε ακούσει από τις Άγιες Γραφές. Εάν, λοιπόν, ο Νάρκισσος εξαιτίας αυτού θα ήθελε να διαχωρίσει δυνάμει τον Λόγο του Πατέρα, ας γνωρίζει ότι ο προφήτης που έγραψε πως ο Θεός είπε «ας φτιάξουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», ο ίδιος έχει γράψει «και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο». Και μεταβαίνοντας από τον Νάρκισσο στον Αστέριο, γράφει τα εξής: «Διότι ο Αστέριος αποφάνθηκε ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα και το αυτό μόνο ως προς τούτο, ότι δηλαδή συμφωνούν στα πάντα. Έτσι, μάλιστα, είπε: 〈και λόγω της ακριβούς συμφωνίας σε όλα τα λόγια και τα έργα «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»〉». Και πάλι καταφέρεται εναντίον του Ευσεβίου λέγοντας: «Διότι θέλουν ο Σωτήρας να είναι (απλός) άνθρωπος· και τούτο είναι φανερό από τον τρόπο με τον οποίο πανούργα ο Ευσέβιος προσάρμοσε τα ρητά του αποστόλου στο δικό του θέλημα. Διότι, θέλοντας σαν από κάποια παλαιά ωδίνα να γεννήσει μια μεγίστη βλασφημία, «έβγαλε από τον ίδιο του τον θησαυρό» σύμφωνα με τη ρήση του Σωτήρα «το πονηρό»».

Και προχωρώντας, διαβεβαιώνει πάλι λέγοντας ότι δεν έχει ονομαστεί Λόγος καταχρηστικά, έστω κι αν διαρραγούν οι ψευδόμενοι ετεροδιδάσκαλοι, αλλά ότι υπάρχει κυρίως και αληθώς ως Λόγος. Και προσθέτει: διότι ποιο άλλο αποκρυμμένο μυστήριο υπήρχε παρά αυτό που αφορά τον Λόγο; Και κατ' αυτόν τον τρόπο ήταν αποκρυμμένο αυτό το μυστήριο προηγουμένως «εν τω Θεώ», ώστε κανείς από τον παλαιό λαό να μη γνωρίζει με σαφήνεια τα περί του Λόγου, αλλά αντίθετα εμείς να απολαμβάνουμε τώρα τον πλούτο «της δόξης» και του αποκρυμμένου μυστηρίου. Και μετά από αυτά, χρησιμοποιεί και πάλι μια ανθρώπινη εικόνα, γράφοντας με τον εξής τρόπο: διότι ποιος, είτε από τους αγίους αγγέλους είτε από τους δίκαιους άνδρες, ήταν τόσο ικανός ώστε να ακυρώσει την τιμωρία που ορίστηκε από το πρόσωπο του Θεού, εκτός από τον ίδιο τον Λόγο, ο οποίος ήταν συμπαρών και συνδημιουργός, προς τον οποίο ο Πατέρας είπε: «ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσή μας», αφού δεν υπήρχε άλλος θεός ικανός να συμπλάσει μαζί Του. «Εγώ», λέει, «είμαι ο πρώτος Θεός, και εγώ είμαι μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει άλλος Θεός». Ούτε, λοιπόν, υπήρχε κάποιος «νεότερος θεός», ούτε κάποιος άλλος, όντας θεός «μετά από αυτά», είχε τη δυνατότητα να συνεργήσει με τον Θεό.