Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:26

Αλλ᾽ εάν κάποιος, χρησιμοποιώντας ένα μικρό και ανθρώπινο κατά τα δικά μας μέτρα παράδειγμα, εξέταζε τη θεία πράξη ωσάν μέσα από μια εικόνα: όπως ακριβώς ένας έμπειρος ανδριαντοποιός, επιθυμώντας να πλάσει έναν ανδριάντα, πρώτα εξετάζει μέσα του τους τύπους και τα χαρακτηριστικά του, έπειτα συλλαμβάνει το πλάτος και το μήκος στο κατάλληλο μέγεθος, και εξετάζει την αναλογία του συνόλου σε κάθε μεμονωμένο τμήμα, και, αφού ετοιμάσει την κατάλληλη ύλη του χαλκού και προτυπώσει τον μελλοντικό ανδριάντα στη διάνοιά του, έχοντας την εντύπωση ότι τον βλέπει νοητά, έχοντας δε παράλληλα συνείδηση ότι συνεργάζεται μαζί του ο λόγος, με τον οποίο σκέπτεται και με τον οποίο συνηθίζει να πράττει τα πάντα (διότι κανένα έργο που δεν γίνεται με τον λόγο δεν είναι καλό), αρχίζοντας αυτήν την αισθητή εργασία προτρέπει τον εαυτό του ωσάν να επρόκειτο για κάποιον άλλον, λέγοντας: «εμπρός, ας φτιάξουμε, εμπρός, ας πλάσουμε έναν ανδριάντα». Έτσι και ο Δεσπότης των όλων Θεός, δημιουργώντας τον έμψυχο ανδριάντα από τη γη, σε κανέναν άλλον παρά στον δικό Του Λόγο απευθύνει την προτροπή, λέγοντας: «ποιήσωμεν ἄνθρωπον» [ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο], όχι με τον ίδιο τρόπο που έπραξε για τα υπόλοιπα· διότι μέσω του Λόγου δημιουργήθηκε όλη η κτίση.

Και πάλι προσθέτει το ίδιο, γράφοντας ως εξής: «Εύλογα, λοιπόν, σχετικά με την κατά σάρκα γέννηση, ο Δεσπότης μίλησε μέσω του προφήτη Σολομώντα, ο οποίος λέει: "πριν προέλθουν οι πηγές των υδάτων"». Έπειτα, αφού αναλύει στη συνέχεια κάποια άλλα, προσθέτει: «Λοιπόν, επειδή μιλήσαμε για τα προηγούμενα, είναι ακόλουθο να αναπληρώσουμε και αυτό που λείπει. Και λείπει το σχετικό με τα όρη και τους βουνούς. Διότι λέει: "πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους βουνούς με γεννά". Με τον όρο όρη και βουνούς εννοεί τους αποστόλους και τους διαδόχους των αποστόλων, προκειμένου να υποδηλώσει παροιμιωδώς, σε σύγκριση με τους άλλους ανθρώπους, τον δίκαιο βίο τους». Αφού εκθέτει κάποιες τέτοιες ερμηνείες, μεταβαίνει πάλι στα αποστολικά λόγια, εκφράζοντας τα αντίθετα από τον απόστολο. Διότι εκείνος μεν δίδασκε ότι ο προαιώνιος Υιός του Θεού είναι και «πρωτότοκος πάσης κτίσεως». Μαρτυρούσε με δυνατή φωνή ότι «τα πάντα έχουν κτιστεί δι' αυτού και εν αυτώ», και ότι ο ίδιος είναι «προ πάντων»· αυτός όμως υποβιβάζει αυτή τη θεολογία στη σάρκα, αρνούμενος λίγο αργότερα ακόμη και αυτήν. Και λέει τα εξής: «Για τον λόγο αυτό εύλογα προσθέτει "ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού"». Πότε έγινε εικόνα; Ή μήπως όταν ανέλαβε το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» πλάσμα; Διότι προηγουμένως, όπως έχω πει πολλές φορές, δεν ήταν τίποτε άλλο παρά Λόγος.

Και πάλι προσθέτει τα εξής: έτσι λοιπόν και ο Απόστολος λέει, όπως αναφέραμε λίγο πιο πάνω, «εκένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου», υποδηλώνοντας σε εμάς με τη μορφή του δούλου την ανθρώπινη σάρκα, την οποία ο Δεσπότης μας Θεός, διαπλάθοντάς την με τη δική του σοφία, είπε: «ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», ονομάζοντας εύστοχα την ανθρώπινη σάρκα εικόνα. Διότι γνώριζε με ακρίβεια ότι λίγο αργότερα θα αποτελούσε εικόνα του δικού του Λόγου. Μετά από αυτά, προσπαθεί να τεκμηριώσει ότι και το χωρίο «εκ γαστρός προ εωσφόρου εγέννησά σε» αναφερόταν στη σάρκα, και γράφει τα εξής: γι' αυτό, λοιπόν, εφόσον το άστρο που προαναγγέλλει την ημέρα ονομάστηκε εύλογα από τον προφήτη Δαβίδ εωσφόρος, δεν είναι πλέον ορθό να αναζητούμε για τον εωσφόρο ποιος τελικά τυγχάνει να είναι αυτός· διότι αυτός ήταν το άστρο που φάνηκε τότε, το οποίο έφερε και φανέρωσε την ημέρα στους μάγους. Είναι ολοφάνερο λοιπόν ότι το «προ εωσφόρου εγέννησά σε» έχει ειπωθεί από τον Παντοκράτορα Δεσπότη για τον Λόγο που γεννήθηκε μέσω της Παρθένου μαζί με την ανθρώπινη σάρκα, καθώς και το Ευαγγέλιο το υποδηλώνει σαφώς αυτό, ότι δηλαδή πρώτα γεννήθηκε ο Δεσπότης μας μέσω της Παρθένου, και ύστερα φάνηκε το άστρο που δείχνει την ημέρα.

Αυτά αρμόζει να νομίζουμε ότι τα ακούμε μάλλον από τον Σαβέλλιο παρά από τον Μάρκελλο, εκτός εάν ο Μάρκελλος χλευάζει τον Σαβέλλιο για τούτο, ότι δηλαδή δεν τόλμησε αναιδώς να ονομάσει «Υιό» τον σημαντικό λόγο που υπάρχει μέσα στον Θεό, όπως ο ίδιος νομίζει. Διότι δεν τον διέκρινε τόση παράνοια σκέψης, ώστε να αποδίδει λόγο στον επί πάντων Θεό με τον ίδιο τρόπο που αποδίδεται στους ανθρώπους, ούτε ήταν τόσο ανόητος, ώστε να ονομάζει Υιό του Θεού έναν λόγο χωρίς υπόσταση. Γι' αυτό ο Σαβέλλιος, λέγοντας ότι ο Θεός είναι ένας και αρνούμενος τον Υιό, ως επακόλουθο της δικής του υπόθεσης, ισχυριζόταν ότι ο ίδιος είναι και Πατέρας και Υιός· ο Μάρκελλος όμως, μολονότι υποστηρίζει παρόμοια με εκείνον ότι ο Θεός και ο Λόγος που υπάρχει μέσα Του είναι ένα και το αυτό, ομολογεί ότι ο Σαβέλλιος έσφαλε ασκόπως, αλλά δεν παραδέχεται το ίδιο και για τον εαυτό του. Διότι θα έπρεπε είτε να αποδέχεται και εκείνον, είτε να μέμφεται και τον εαυτό του, ή, εφόσον μέμφεται εκείνον, να αποφεύγει την όμοια με αυτόν κακοδοξία, και να μην υποθέτει ότι ο Θεός, δίκην κατασκευαστή ανδριάντων, συνομιλεί με τη δική Του σκέψη και τον δικό Του λογισμό, παρακινώντας τον εαυτό Του και λέγοντας: «εμπρός ας φτιάξουμε, εμπρός ας πλάσουμε ανδριάντα» (διότι έτσι είπε ότι μίλησε και ο Θεός λέγοντας «ποιήσωμεν ἄνθρωπον»), ούτε να υποθέτει ότι στον Θεό υπάρχει πότε μεν ενδιάθετος λόγος όπως στον άνθρωπο, πότε δε σημαντικός λόγος όπως ο προφορικός λόγος σε εμάς. Διότι αυτά θα ήταν πιο ανεκτό να τα ακούει κανείς από τον Σαβέλλιο ή από κάποιον από τους Ιουδαίους που αρνούνται απροκάλυπτα τον Υιό του Θεού, παρά να τα λέει ένας Χριστιανός.

Τον Θεό όμως που είναι πάνω από όλα, όλοι οι άνθρωποι τον ομολογούν βάσει των φυσικών τους εννοιών, και πρώτοι βεβαίως οι απόγονοι των Ιουδαίων, καθοδηγούμενοι από τις προφητικές Γραφές, όπως και ο ίδιος ο Μάρκελλος παρουσιάζει προχωρώντας παρακάτω. Επομένως, ήταν άλλος αυτός, τον οποίο «ο κόσμος δεν γνώρισε», Θεός και Λόγος, ο οποίος υπάρχει και ονομάζεται φως. Φως, όμως, όχι αισθητό, ούτε τέτοιο που να φωτίζει τους σαρκικούς οφθαλμούς παρόμοια με τον ήλιο. Διότι τότε θα μετείχε σε αυτό και η φύση των άλογων ζώων. Τώρα όμως (ο Ευαγγελιστής) διδάσκει τι είδους φως ήταν, λέγοντας: «ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Επομένως, μόνο στους ανθρώπους ανήκε αυτό το λογικό φως. Γι' αυτό, με δύναμη νοερή και λογική καθιστούσε νοερές και λογικές τις ψυχές που είχαν δημιουργηθεί «κατ' εικόνα και ομοίωσή» Του. Και όπως δεν ήταν αισθητό φως, έτσι δεν ήταν ούτε Εκείνος που βρίσκεται επέκεινα των πάντων, ο ίδιος ο Θεός (Πατέρας). Διότι «ο Θεός είναι φως και κανένα σκοτάδι δεν υπάρχει σε Αυτόν». Διότι ο μεν (Πατέρας) ήταν φως απρόσιτο, όπως διδάσκει ο θείος απόστολος λέγοντας «κατοικεί σε φως απρόσιτο, τον οποίο κανείς δεν είδε ούτε μπορεί να δει»· ο δε (Λόγος) «ήταν μέσα στον κόσμο», «φωτίζοντας κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Αλλά και ο κόσμος, λέει, δημιουργήθηκε μέσω αυτού του φωτός, καθώς ο Ανώτερος, δηλαδή ο Πατέρας, συνέστησε τα πάντα μέσω του Υιού.

Έπειτα, προχωρώντας παρακάτω, παρουσιάζει τον Λόγο του Θεού συγχρόνως και ως ενδιάθετο, γράφοντας τα εξής: «Διότι ποιος, είτε από τους αγίους αγγέλους είτε από τους δίκαιους ανθρώπους, θα ήταν τόσο αξιόπιστος ώστε να ανακαλέσει την τιμωρία που του είχε οριστεί από το πρόσωπο του Θεού, παρά μόνο ο ίδιος ο Λόγος, ο οποίος ήταν συμπαρών και συμ-πλάστης; Προς τον οποίο ο Πατέρας είπε: "Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο";». Στη συνέχεια αυτών, αποσαφηνίζει τι είδους Λόγο εισάγει, λέγοντας: «Αλλά αν κάποιος, χρησιμοποιώντας ένα μικρό και ανθρώπινο, δικό μας παράδειγμα, εξέταζε τη θεία πράξη ως μέσω μιας εικόνας· όπως δηλαδή, αν ένας έμπειρος ανδριαντοποιός, θέλοντας να κατασκευάσει έναν ανδριάντα, πρώτα εξετάζει μέσα του τους τύπους και τα χαρακτηριστικά του, έπειτα υπολογίζει το πρέπον πλάτος και μήκος, και εξετάζει την αναλογία του συνόλου σε κάθε μεμονωμένο μέρος, και αφού ετοιμάσει την κατάλληλη ύλη του χαλκού, και προτυπώσει στη διάνοιά του τον μελλοντικό ανδριάντα, και αφού θεωρήσει ότι τον βλέπει νοερά, έχοντας επίγνωση ότι συνεργάζεται μαζί του ο λόγος, με τον οποίο σκέφτεται και με τον οποίο συνηθίζει να πράττει τα πάντα (διότι τίποτα που δεν γίνεται με τον λόγο δεν είναι καλό), αρχίζοντας αυτή την αισθητή εργασία προτρέπει τον εαυτό του, σαν να επρόκειτο για κάποιον άλλον, λέγοντας: "Εμπρός, ας φτιάξουμε, εμπρός ας πλάσουμε ανδριάντα"· έτσι και ο Δεσπότης των όλων Θεός, δημιουργώντας από το χώμα τον έμψυχο ανδριάντα, δεν προτρέπει κάποιον άλλον, αλλά τον δικό Του Λόγο, λέγοντας: "Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο"».

Μέσω αυτών απέδωσε ξεκάθαρα στον Θεό και ενδιάθετο λόγο με τον οποίο κάποιος διαλογίζεται και προφορικό με τον οποίο συνομιλεί, υποθέτοντας ότι ο Λόγος που υπάρχει στον Θεό είναι παρόμοιος με τον δικό μας. Επειδή λοιπόν όλα αυτά αποτελούν άρνηση του Υιού του Θεού, δεν χρειάζεται καμία περαιτέρω επεξεργασία. Αλλά θεωρώ ότι αρμόζει να ρωτήσουμε μόνο τούτο: αν πράγματι υπήρχε ένας Θεός και τίποτε άλλο, ούτε Πατέρας ούτε Υιός, γιατί η Γραφή χρησιμοποίησε ψευδώς τέτοια ονόματα; Και γιατί ο ίδιος ο Μάρκελλος υποκρίνεται, αποκαλώντας Υιό αυτόν που δεν είναι Υιός αλλά λόγος; Και επειδή χρησιμοποίησε ως παράδειγμα τον ανθρώπινο λόγο, πρέπει να λεχθεί ότι δεν έχει κάθε άνθρωπος υιό, παρόλο που είναι λογικός και διαθέτει μέσα του τον έμφυτο λόγο· επομένως, άλλο πράγμα είναι ο υιός και άλλο ο λόγος. Αν λοιπόν ισχυρίζεται ότι ο Θεός έχει μέσα Του έναν λόγο και τίποτε άλλο, με τον οποίο σκεπτόταν και με τον οποίο συνομιλούσε με τον εαυτό Του λέγοντας «ας ποιήσουμε άνθρωπο», γιατί τον ονομάζει μάταια Υιό; Και γιατί υποκρίνεται απέναντι στην Εκκλησία; Γιατί, ενώ δεν πιστεύει στον Υιό του Θεού, προσποιείται ότι πιστεύει, προσδίδοντας στον εαυτό του το πρόσχημα της πίστης με το να αποκαλεί Υιό τον λόγο που υπάρχει στον Θεό, όταν το παράδειγμα διδάσκει σαφώς ότι απέχει πάρα πολύ ο έμφυτος λόγος στην ψυχή από έναν υιό που έχει γεννηθεί από κάποιον, ο οποίος υφίσταται καθ' εαυτόν, ζει και ενεργεί; «Αλλά δεν τον ονόμασα εγώ Λόγο», θα πει πιθανότατα, «αλλά ο θείος ευαγγελιστής»· θα ήταν λοιπόν ακόλουθο να συμφωνήσουμε και εμείς με αυτό.

Έπειτα, δεδομένου ότι οι αρχαίοι είχαν διδαχθεί προηγουμένως από τα θεία αναγνώσματα για τον λόγο που απευθυνόταν στον κάθε προφήτη, ο ίδιος κηρύττει τη θειότερη και εξέχουσα αρχή Του, την οποία κανένας από τους προφήτες δεν φανέρωσε στους ανθρώπους τόσο ξεκάθαρα και απροκάλυπτα. Γι' αυτό, με δυνατή φωνή, παραδίδοντας σε όλους το λανθάνον και κρυφό μυστήριο περί του Λόγου, βροντοφωνούσε λέγοντας: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Όλα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Διότι, λέει, εάν διαπαιδαγωγούμενοι από τις παλαιότερες θείες Γραφές είχατε μάθει από παλιά ότι ο λόγος του Κυρίου απευθύνθηκε στον τάδε προφήτη και σε άλλον πάλι παρομοίως απευθύνθηκε και εκ νέου σε άλλον, τώρα όμως είναι αναγκαίο να ευαγγελιστεί σε όλους όχι το πώς απευθύνθηκε, αλλά το πώς ήταν εξαρχής, και πώς «ήταν Θεός» και πώς «τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και πώς ο ίδιος εκείνος ο Θεός Λόγος, «μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα», από φιλανθρωπία του Πατρός «έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας». Αυτά ευαγγελιζόταν ο Ιωάννης, ο μέγας μαθητής και απόστολος του Χριστού, διδάσκοντας σε όλους τους ανθρώπους τα νέα και καινοφανή μυστήρια του Σωτήρα. Όχι με την έννοια ότι ο Θεός απλώς διέθετε λογική, ούτε ότι σκεφτόταν ο ίδιος μέσα του και συνομιλούσε με τον εαυτό του λέγοντας «ας δημιουργήσουμε άνθρωπο», ούτε ότι χρησιμοποιεί λόγια ως παραγγέλματα για όσα πρέπει να γίνουν. Διότι αυτά θα μπορούσε να τα πει οποιοσδήποτε αρνείται τον Υιό του Θεού.

Αυτός μάλιστα χρησιμοποιεί την εικόνα ενός αγαλματοποιού που συνδιαλέγεται με τον εαυτό του και λέει προς τον εαυτό του: «Εμπρός, ας φτιάξουμε, εμπρός ας πλάσουμε έναν ανδριάντα»· διότι έτσι ισχυρίζεται ότι και ο Δεσπότης των όλων Θεός είπε προς τον εαυτό του το «ας ποιήσουμε άνθρωπο», όπως έχει ήδη αποδειχθεί πολλές φορές μέσω των προηγουμένων, με τα οποία φρονώ ότι έχει φανερωθεί πλήρως η άρνησή του απέναντι στον Υιό του Θεού. Διότι, αφενός το να ισχυρίζεται κανείς ότι ο Θεός διαλέγεται με τον εαυτό του, έχοντας μέσα του τον δικό του Λόγο, θα αποτελούσε δείγμα ιουδαϊκού φρονήματος· αφετέρου το να είναι ο ίδιος πατέρας του Λόγου που ενυπάρχει μέσα του, και υιός του ο Λόγος που ενυπάρχει μέσα του, ήταν γνώρισμα της κακοδοξίας του Σαβελλίου, όπως άλλωστε είναι και το να λέγει ότι τα τρία είναι 〈ένα〉, δηλαδή ο Πατέρας και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα· διότι και αυτό ανήκει στον Σαβέλλιο. Αυτό ακριβώς αποφαινόταν και ο ίδιος ο Μάρκελλος γράφοντας κάπως έτσι: «Διότι είναι αδύνατον τρεις υπάρχουσες υποστάσεις να ενοποιούνται σε μια μονάδα, εάν προηγουμένως η Τριάδα δεν έχει την αρχή της από τη μονάδα. Διότι ο ιερός Παύλος είπε ότι στη μονάδα ανακεφαλαιώνονται εκείνα τα οποία σε τίποτα δεν διαφέρουν από τον Θεό ως προς την ενότητα· διότι ως προς την ενότητα, μόνον ο Λόγος και το Πνεύμα διακρίνονται στον Θεό».

22. Όσο για τους σκοπούς και των δύο αυτών θεραπειών —διότι αυτό υπολείπεται ακόμη να εξετάσουμε—, της μεν μίας σκοπός είναι η υγεία ή η ευεξία της σάρκας, είτε να τη διαφυλάξει όταν υπάρχει, είτε να την επαναφέρει όταν έχει χαθεί, για τα οποία δεν είναι διόλου βέβαιο αν θα ωφελήσουν εκείνους που τα κατέχουν· επειδή συχνά και τα αντίθετα ωφέλησαν περισσότερο αυτούς που τα βίωσαν, όπως η φτώχεια και ο πλούτος, η δόξα και η αδοξία, η ταπείνωση και η λαμπρότητα, και όσα από τη φύση τους βρίσκονται στο μέσο και δεν κλίνουν περισσότερο προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση, αλλά ανάλογα με τη χρήση και την προαίρεση εκείνων που τα κατέχουν, αποβαίνουν προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο. Της άλλης όμως, ο προκείμενος σκοπός είναι να πτερώσει την ψυχή, να την αποσπάσει από τον κόσμο και να την παραδώσει στον Θεό· και το «κατ᾽ εικόνα», είτε να το διαφυλάξει εάν παραμένει, είτε να το καθοδηγήσει εάν κινδυνεύει, είτε να το διασώσει εάν έχει φθαρεί· να ενοικίσει τον Χριστό στις καρδιές διά του Πνεύματος· και, το σπουδαιότερο από όλα, να κάνει θεό και μέτοχο της άνω μακαριότητας εκείνον που ανήκει στην άνω τάξη.

Διότι τι άραγε θα κάναμε, εάν η ευημερία μας ήταν μόνιμη, όταν, ενώ δεν παραμένει σταθερή, είμαστε τόσο πολύ προσκολλημένοι σε αυτήν, και μας έχει υποδουλώσει σε τέτοιο βαθμό η ηδονή και η απάτη που την περιβάλλει, ώστε να μη δυνάμεθα να συλλογιστούμε τίποτα ανώτερο ούτε υψηλότερο από τα παρόντα πράγματα, και μάλιστα ενώ ακούμε και πιστεύουμε ότι έχουμε πλασθεί «κατ' εικόνα Θεού», η οποία βρίσκεται άνω και μας ελκύει προς τον εαυτό της;

ΙΓʹ. Εννοώ βεβαίως την πρόσφατη αδελφική διαμάχη που ξέσπασε εναντίον μας, από την οποία ατιμάζεται και ο Θεός και ο άνθρωπος. Ο μεν (Θεός), κατ' αυτούς, ούτε γεννήθηκε καθόλου για εμάς ούτε καρφώθηκε στον σταυρό· είναι δε σαφές, ότι ούτε τάφηκε ούτε αναστήθηκε, όπως πίστεψαν μερικοί από εκείνους που κακώς θεωρούνται φιλόχριστοι· αλλά τιμάται μόνο σε εκείνο το σημείο, όπου η τιμή έχει καταστεί ατιμία, και εξαιτίας αυτού διαιρείται σε δύο υιούς, ή συντίθεται. Ο δε (άνθρωπος) δεν προσλαμβάνεται ούτε τιμάται τέλεια, αλλά απορρίπτεται και αποξενώνεται ως προς το πιο σημαντικό στοιχείο του, εφόσον το μέγιστο στην ανθρώπινη φύση είναι το «κατ' εικόνα» και η δύναμη του νου. Διότι έπρεπε, επειδή ενώθηκε η θεότητα, να διαιρεθεί η ανθρωπότητα, και γύρω από το ζήτημα του νου να ανοηταίνουν όσοι κατά τα άλλα είναι σοφοί· και να μη σώζομαι εγώ ολόκληρος, που ολόκληρος έσφαλα και καταδικάστηκα εξαιτίας της παρακοής του πρωτοπλάστου και της κλοπής από τον αντίπαλο (διάβολο)· με αποτέλεσμα να ελαττώνεται, από τη μία για τον Θεό η χάρη, και από την άλλη για εμάς η σωτηρία.

Αλλά δεν θα έφτανε σε τέτοιο σημείο παραφροσύνης, ώστε να βλέπει την απατηλή ομοιότητα στην περίπτωση της αλήθειας. Πάλι, διδαχθήκαμε για μια άλλη ομοιότητα στη θεόπνευστη Γραφή από εκείνον που είπε: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Αλλά δεν νομίζω ότι ο Ευνόμιος θα έβλεπε αυτό το είδος της ομοιότητας στον Υιό και στον Πατέρα, ώστε να ανακηρύξει τον Μονογενή Θεό ταυτόσημο με τον άνθρωπο. Γνωρίζουμε και ένα άλλο είδος ομοιότητας, το οποίο αναφέρει ο λόγος στην κοσμογονία σχετικά με τον Σηθ, ότι ο Αδάμ γέννησε τον Σηθ σύμφωνα με τη μορφή του και σύμφωνα με την ομοιότητά του· το οποίο, εάν το έλεγε ο Ευνόμιος, δεν θα απορρίπταμε τον λόγο του. Διότι εδώ ούτε η φύση εκείνων που ομοιάζουν μεταξύ τους είναι διαφορετική, και ο χαρακτήρας και η μορφή έχουν κοινωνία. Αυτά και άλλα παρόμοια είναι όσα εμείς έχουμε κατανοήσει σχετικά με τη διαφορά του ομοίου. Ας δούμε, λοιπόν, τι έχει υπόψη του ο Ευνόμιος όταν αποδίδει στον Υιό εκείνη την 〈εξαίρετη〉 〈ομοιότητα〉 προς τον Πατέρα, λέγοντας ότι είναι 〈όμοιος〉 〈με εκείνον που τον γέννησε μόνο κατά μια εξαίρετη ομοιότητα σύμφωνα με την ιδιάζουσα έννοια, όχι ως πατέρας προς πατέρα· διότι δεν υπάρχουν δύο πατέρες〉. Ενώ υποσχέθηκε να αναδείξει την κατ' εξαίρεση ομοιότητα του Υιού προς τον Πατέρα, με τον λόγο του αποδεικνύει το πώς δεν αρμόζει να τον θεωρούμε όμοιο.

Θα μπορούσες να κατανοήσεις το λεγόμενο, εάν εξετάσεις ποια είναι η πρώτη μήτρα της ανθρώπινης σύστασης, και ποια είναι η κοιλία που κυοφόρησε το ανθρώπινο γένος. Διότι νομίζω ότι δεν είναι κάποια άλλη παρά η φιλανθρωπία και η αγαθότητα του Θεού, από την οποία πλαστήκαμε και γεννηθήκαμε. Διότι είπε: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους. Και πάλι λέει: «Υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν». Και είναι δυνατόν να σταχυολογήσει κανείς μύριες τέτοιες φωνές από την Αγία Γραφή, μέσω των οποίων αναγνωρίζεται ποια είναι η κοιλία που μας έπλασε και ποια είναι η μήτρα που μας έφερε στο φως μέσω της γέννησης. Βλέποντας, λοιπόν, αυτά, εκείνος που θλίβεται βαθιά για την απώλεια αυτών που αποστάτησαν οδύρεται· διότι είναι ξεκάθαρος θρήνος η φωνή με την οποία θρηνεί για τους αμαρτωλούς. Λέγοντας: «Πώς απαλλοτριώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα; Πώς πλανήθηκαν από την κοιλία, τιμώντας το ψεύδος αντί για την αλήθεια, αυτοί των οποίων ο θυμός έχει την ομοιότητα με τον πατέρα του ψεύδους, τον πρώτο όφι;». «Σαν της ασπίδας», λέει, «της κωφής, που βουλώνει τα αυτιά της, η οποία δεν θα εισακούσει τη φωνή των γητευτών, ακόμη και όταν γητεύεται από κάποιον σοφό».

Σε αυτήν την κτίση, ήλιος μεν είναι ο καθαρός βίος, άστρα δε οι αρετές, αέρας δε η διαφανής πολιτεία, θάλασσα δε είναι το βάθος του πλούτου της σοφίας και της γνώσεως, χλόη δε και βλαστήματα η αγαθή διδασκαλία και τα θεία διδάγματα, τα οποία νέμεται ο λαός της νομής, δηλαδή το ποίμνιο του Θεού, δένδρα δε καρποφόρα είναι η εργασία των εντολών. Σε αυτήν κτίζεται και ο αληθινός άνθρωπος, ο οποίος δημιουργήθηκε κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν του Θεού. Βλέπεις ποιου κόσμου γίνεται αρχή Αυτή η ημέρα, την οποία εποίησε ο Κύριος, για την οποία λέγει ο προφήτης ότι δεν είναι ούτε ημέρα όμοια με τις άλλες ημέρες ούτε νύχτα όμοια με τις άλλες νύκτες. Και δεν έχει διακηρύξει ακόμη ο λόγος το εξαίρετο της παρούσης χάριτος. Αυτή έλυσε την ωδίνα του θανάτου, αυτή έφερε στο φως τον πρωτότοκο των νεκρών, σε αυτήν συνετρίβησαν οι σιδηρές πύλες του θανάτου, σε αυτήν συνεθλάσθησαν οι χάλκινοι μοχλοί του άδου. Τώρα ανοίγεται το δεσμωτήριο του θανάτου, τώρα κηρύσσεται στους αιχμαλώτους η άφεσις, τώρα χαρίζεται στους τυφλούς η ανάβλεψις, τώρα επισκέπτεται αυτούς που κάθονται στο σκότος και στην σκιά του θανάτου η εξ ύψους ανατολή.

Διότι έτσι θα γίνουμε σύσσωμοι και συμμέτοχοι με τον παντέλειο και αιώνιο Θεό, του οποίου την πανήγυρη τελούμε σήμερα, ο οποίος για χάρη μας έγινε κατά σάρκα νήπιο στους έσχατους καιρούς, από τον οποίο προέρχεται κάθε δώρημα τελειωτικό· ο οποίος απέδειξε υπερφυώς την κατά φύση τελειότητα της αρετής και στην ανθρώπινη κατάστασή Του, και η σύναξη της Εκκλησίας θα αποβεί προς τιμήν και δόξαν Του. Διότι έτσι ο προφητικός λόγος, αινιττόμενος την αρτιγενή σωματική θεοφάνειά Του, την περιγράφει με τα χαρακτηριστικά της θεοπρεπούς Του τελειότητας. Διότι λέει: «πριν να γνωρίσει το παιδί το καλό ή το κακό, θα απορρίψει την πονηρία και θα εκλέξει το αγαθό», πράγμα το οποίο αποτελεί γνώρισμα άκρας και τελειότατης διάκρισης και αληθινής φρόνησης. Ο μέγας Απόστολος, προετοιμάζοντάς μας για αυτήν την ομοιότητα, διατύπωσε το προαναφερθέν θεόπνευστο λόγιό του· ώστε, μέσω αυτού, να καθίσταται εμφανώς γνωστή μέσα μας η θεοτευχία του «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν», και να γνωρίζεται η υπεραγιότητα του κάλλους του πρωτοτύπου.

Ο δε επόμενος λόγος, τον οποίο διατύπωσε η καθαρή και ακηλίδωτη νύμφη λέγοντας, «Εγώ στον αδελφιδό μου και ο αδελφιδός μου σε εμένα», αποτελεί κανόνα και όρο της κατά την αρετή τελειότητας. Διότι μαθαίνουμε μέσα από αυτά ότι η κεκαθαρμένη ψυχή δεν πρέπει να έχει τίποτα άλλο μέσα της παρά μόνο τον Θεό, ούτε να αποβλέπει σε τίποτε άλλο, αλλά να καθαρίσει τον εαυτό της από κάθε υλικό πράγμα και νόημα με τέτοιον τρόπο, ώστε, έχοντας μετατεθεί εξ ολοκλήρου προς το νοητό και άυλο, να καταστήσει τον εαυτό της την πιο εναργή εικόνα του αρχέτυπου κάλλους. Και όπως ακριβώς εκείνος που βλέπει πάνω στον πίνακα τη ζωγραφιά να έχει διαμορφωθεί με ακρίβεια σύμφωνα με κάποιο από τα αρχέτυπα, αποφαίνεται ότι η μορφή και των δύο είναι μία, λέγοντας ότι και το κάλλος της εικόνας είναι του πρωτοτύπου, και ότι το αρχέτυπο καθοράται εναργώς μέσα στο μίμημα, με τον ίδιο τρόπο και εκείνη που είπε ότι «Εγώ στον αδελφιδό μου και ο αδελφιδός μου σε εμένα», δηλώνει ότι έχει συμμορφωθεί με τον Χριστό ανακτώντας το οικείο κάλλος, την αρχική μακαριότητα της φύσης μας, έχοντας ωραιοποιηθεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση του πρώτου και μόνου και αληθινού κάλλους.

Η φράση όμως που ακολουθεί αμέσως μετά καθιστά ασαφή τα πρόσωπα, δηλαδή από ποιον ειπώθηκε και προς ποιον απηύθυνε το: «Απόστρεψε τους οφθαλμούς σου από ενώπιόν μου, διότι αυτοί με ανεπτέρωσαν»· διότι σε κάποιους μεν φαίνεται ότι τα λόγια αυτά ειπώθηκαν από τον Δεσπότη προς την καθαρή ψυχή, εγώ όμως φρονώ ότι το ρητό αρμόζει καλύτερα να εφαρμόζεται στη νύμφη. Διότι σε αυτήν βρίσκω ότι ταιριάζει η έννοια όσων υποδηλώνονται από τον λόγο. Τις σκέψεις μου δε αυτές θα τις εκθέσω εν συντομία: Έχω ακούσει σε πολλά σημεία τη θεόπνευστη Γραφή να αναφέρει ότι ο Θεός έχει πτέρυγες, πότε μεν με την προφητεία που λέει ότι «Υπό τη σκέπη των πτερύγων σου θα με σκεπάσεις» και ότι «Υπό τις πτέρυγές του θα ελπίσεις», πάλι δε με τον Μωυσή στη μεγάλη ωδή να περιγράφει το ίδιο, λέγοντας ότι «Άπλωσε τις πτέρυγές του και τους δέχθηκε». Αλλά και αυτό που ειπώθηκε από τον Κύριο προς την Ιερουσαλήμ, ότι «Πόσες φορές θέλησα να συγκεντρώσω τα τέκνα σου, όπως ακριβώς η όρνιθα συγκεντρώνει τα μικρά της κάτω από τις πτέρυγές της», θα έλεγε κανείς, βλέποντας τα συμφραζόμενα, ότι δεν βρίσκεται έξω από το προκείμενο νόημα. Εάν, λοιπόν, με κάποιον απόρρητο τρόπο, ο θεόπνευστος λόγος ορίζει ότι υπάρχουν πτέρυγες στη θεία φύση, και η αρχική δημιουργία του ανθρώπου μαρτυρεί ότι η φύση μας πλάστηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, συμπεραίνεται αναμφίβολα ότι αυτός που δημιουργήθηκε κατ' εικόνα διέθετε σε όλα την ομοιότητα προς το αρχέτυπο.

Ένα από τα δημιουργήματα είναι και η ανθρώπινη φύση, η οποία δεν προήλθε προς το τέλειο μέσω σταδιακής προόδου καθ' ομοιότητα των άλλων, αλλά πλάστηκε εξαρχής με τελειότητα· διότι δημιουργήθηκε ο άνθρωπος, λέγει, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού. Γεγονός που καταδεικνύει το ύψιστο και τελειότατο των αγαθών. Διότι τι ανώτερο θα μπορούσε να βρεθεί από την ομοίωση προς τον Θεό; Κατά την πρώτη δημιουργία, λοιπόν, το πέρας εμφανίστηκε μαζί με την αρχή, χωρίς καμία χρονική απόσταση, και η φύση άρχισε να υπάρχει ευρισκόμενη στην τελειότητα. Επειδή όμως εξοικειώθηκε με τον θάνατο μέσω της σχέσης της με την κακία και εξέπεσε από την παραμονή της στο αγαθό, δεν ανακτά την τελειότητα αθρόα, όπως συνέβη κατά την πρώτη σύστασή της, αλλά προχωρά προς το ανώτερο μέσα από κάποιον δρόμο, με μια ορισμένη αλληλουχία και τάξη, αποβάλλοντας σιγά-σιγά την εμπαθή προσκόλληση στα αντίθετα. Διότι κατά την πρώτη κατασκευή δεν υπήρχε τίποτε που να εμποδίζει το τέλειο της φύσης να συμπέσει με τη γένεση, αφού η κακία ήταν ανύπαρκτη· κατά τη δεύτερη αναστοιχείωση (αναδημιουργία), όμως, η χρονική παράταση συμπαρομαρτεί αναγκαστικά σε εκείνους που επιστρέφουν προς το πρώτο αγαθό. Διότι η διάνοιά μας, έχοντας δεθεί με την υλική προσκόλληση εξαιτίας της κακίας, αποξέει σιγά-σιγά, μέσω της ευγενέστερης πνευματικής αγωγής, τη σύμφυση με το χειρότερο, σαν να αφαιρεί κάποιον φλοιό που την περιβάλλει.

Γιατί, λοιπόν, δεν σε κυριεύει κανένας οίκτος για αυτά που βλέπεις; Βλέπεις ανθρώπους νομάδες, διασκορπισμένους σαν τα κοπάδια για την αναζήτηση της τροφής· μπαλωμένα κουρέλια, αυτό είναι το ένδυμά τους· ένα ραβδί στα χέρια, αυτό είναι το όπλο, αυτό είναι το όχημα· και ούτε αυτό το κρατούν με τα δάχτυλα, αλλά είναι δεμένο στις παλάμες τους με κάποιους ιμάντες· ένα σχισμένο σακούλι, και ένα κομμάτι ψωμί, κατεστραμμένο από τη μούχλα και τη σήψη· η εστία, το σπίτι, το στρώμα, το κρεβάτι, η αποθήκη, το τραπέζι, ολόκληρος ο εξοπλισμός της ζωής τους είναι αυτό το σακούλι. Έπειτα δεν αναλογίζεσαι ποιος είναι αυτός που βρίσκεται σε αυτήν την κατάσταση; Ότι είναι άνθρωπος, αυτός που έχει πλαστεί κατ' εικόνα του Θεού, αυτός που έχει ταχθεί να κυριεύει τη γη, αυτός που έχει υποταγμένη την υπηρεσία των άλογων ζώων. Αυτός έχει φτάσει σε τέτοιο σημείο συμφοράς και αλλοίωσης, ώστε να είναι αμφίβολη η όψη του, μην έχοντας πάνω του ξεκάθαρα τα γνωρίσματα ούτε απολύτως ανθρώπου ούτε κάποιου άλλου από τα ζώα. Εάν τον παρομοιάσεις με άνθρωπο, η ανθρώπινη φύση αρνείται αυτή την παραμόρφωση· εάν στρέψεις την παρομοίωση προς τα άλογα ζώα, ούτε εκείνα δεν αποδέχονται την ομοιότητα με αυτό το θέαμα. Μόνοι, όντας σε τέτοια κατάσταση, συναναστρέφονται μόνο με τους όμοιούς τους και συναθροίζονται σε ομάδες εξαιτίας της κοινής τους συμφοράς· αυτοί που γίνονται αποτρόπαιοι σε όλους τους άλλους, αλλά από ανάγκη δεν αποστρέφονται ο ένας τον άλλον· διότι, καθώς εκδιώκονται από παντού, συγκροτούν έναν δικό τους ξεχωριστό λαό, συρρέοντας ο ένας κοντά στον άλλον.

Έπειτα, μετά από αυτούς τους λόγους, ρωτά ο ίδιος τον εαυτό του και του απαντά. Διότι, αφού ρώτησε: «Τι είναι αυτό που έχει γίνει;» απαντά, «αυτό που πρόκειται να γίνει»· «και τι είναι αυτό που έχει πραχθεί;» λέει, «αυτό που πρόκειται να πραχθεί». Ποιο είναι, λοιπόν, το νόημα της ερώτησης; Είναι σαν να του φέρναμε αντίρρηση και να του λέγαμε, ως λογική συνέπεια όσων έχουμε διδαχθεί: αν τα πάντα είναι ματαιότητα, είναι φανερό ότι δεν έχει γίνει απολύτως τίποτα από αυτά που δεν έχουν πραγματική υπόσταση. Διότι το μάταιο είναι εντελώς ανύπαρκτο, και το ανύπαρκτο δεν θα μπορούσε κανείς να το συγκαταλέξει σε όσα έχουν πραγματικά γίνει. Αν λοιπόν αυτά δεν υπάρχουν, πες μας τι είναι αυτό που έγινε, το οποίο θα παραμείνει στην ύπαρξη; Με συντομία, λοιπόν, δόθηκε από αυτόν η απάντηση στο ερώτημα: Θέλεις να μάθεις τι είναι αυτό που έγινε; Σκέψου τι είναι αυτό που πρόκειται να γίνει, και θα κατανοήσεις αυτό που έχει γίνει. Και τούτο σημαίνει: Σκέψου, λέει, άνθρωπε, πώς θα γίνεις αν υψώσεις τον εαυτό σου μέσω της αρετής. Αν διαμόρφωνες την ψυχή σου σε όλα σύμφωνα με τα αγαθά χαρακτηριστικά, αν απαλλασσόσουν από τις κηλίδες της κακίας, αν ξέπλενες από τη φύση σου κάθε ρύπο των υλικών μολυσμάτων, τι θα γίνεις στολισμένος με τέτοια χαρίσματα; Τι είδους μορφή θα περιβάλεις τον εαυτό σου; Εάν το κατανοήσεις αυτό με τη λογική, διδάχθηκες αυτό που έγινε κατά την αρχική δημιουργία, το οποίο είναι αληθινά και αυτό που πρόκειται να γίνει: το «κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν». Και πού βρίσκεται τώρα εκείνο, θα πω σε αυτόν που τα διδάσκει αυτά, το οποίο κάποτε δημιουργήθηκε και αναμένεται να υπάρξει και πάλι στο μέλλον, αλλά τώρα δεν υπάρχει;

«Απέκτησα δούλους και δούλες». Τι λες; Καταδικάζεις σε δουλεία τον άνθρωπο, του οποίου η φύση είναι ελεύθερη και αυτεξούσια, και νομοθετείς ενάντια στον Θεό, ανατρέποντας τον νόμο Του για τη φύση. Διότι αυτόν που δημιουργήθηκε γι' αυτόν ακριβώς τον σκοπό, το να είναι κύριος της γης, και έχει οριστεί για να άρχει από τον Πλάστη, αυτόν τον υποβάλλεις στον ζυγό της δουλείας, σαν να εναντιώνεσαι και να μάχεσαι το θείο πρόσταγμα. Έχεις λησμονήσει τα όρια της εξουσίας, ότι δηλαδή η κυριαρχία σου έχει περιοριστεί μέχρι την επιστασία των άλογων όντων. Διότι λέει: «Ας εξουσιάζουν τα πετεινά και τα ψάρια και τα τετράποδα και τα ερπετά». Πώς, υπερβαίνοντας την υποταγμένη σε εσένα δουλεία, επαίρεσαι εναντίον της ίδιας της ελεύθερης φύσης, συγκαταλέγοντας τον ομόφυλό σου μαζί με τα τετράποδα ή και τα άποδα;

«Αναδίδει», λέει, «χόρτο για τα κτήνη και χλόη για την υπηρεσία των ανθρώπων». Εσύ όμως, αφού διχοτόμησες τη φύση σε δουλεία και κυριότητα, την έκανες να είναι δούλη του εαυτού της και να εξουσιάζει τον εαυτό της. Διότι λέει: «Απέκτησα δούλους και δούλες». Έναντι ποιου τιμήματος, πες μου; Τι αντάξιο αυτής της φύσης βρήκες ανάμεσα στα όντα; Με πόσα κέρματα κοστολόγησες τον έλλογο άνθρωπο; Με πόσους οβολούς ζύγισες την εικόνα του Θεού; Με πόσους στατήρες ξεπούλησες τη θεόπλαστη φύση; Είπε ο Θεός: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσή μας». Αυτόν που υπάρχει καθ’ ομοίωση του Θεού, που είναι άρχοντας όλης της γης και που έχει λάβει ως κληρονομιά από τον Θεό την εξουσία των πάντων πάνω στη γη, ποιος τον πουλά, πες μου, και ποιος τον αγοράζει; Μόνο ο Θεός θα είχε αυτή τη δύναμη, ή μάλλον ούτε καν ο ίδιος ο Θεός. Διότι «είναι αμεταμέλητα», λέει, «τα χαρίσματά Του». Επομένως, δεν θα μπορούσε ο Θεός να υποδουλώσει τη φύση, Εκείνος που ανακάλεσε στην ελευθερία εμάς, οι οποίοι υποδουλωθήκαμε οικειοθελώς στην αμαρτία. Αν όμως ο Θεός δεν υποδουλώνει αυτό που είναι ελεύθερο, ποιος είναι αυτός που τοποθετεί τη δική του δυναστεία πάνω από τον Θεό; Πώς εξάλλου θα πουληθεί ο άρχοντας όλης της γης και όλων των επίγειων αγαθών; Διότι είναι απολύτως αναγκαίο, μαζί με αυτόν που πουλιέται, να παραδίδεται και η ιδιοκτησία του. Με πόσο τίμημα, λοιπόν, θα κοστολογήσουμε ολόκληρη τη γη; Και με πόσο όλα τα πράγματα πάνω στη γη; Αν όμως αυτά είναι ανεκτίμητα, εκείνος που βρίσκεται πάνω από αυτά ποιας τιμής είναι άξιος, πες μου; Ακόμη κι αν πεις ολόκληρο τον κόσμο, ούτε κι έτσι βρήκες την αξία που του αναλογεί.

Διότι και στη φύση των άλογων όντων, όσα έλαχαν τον ένυδρο και τον εναέριο βίο, το καθένα έχει κατασκευαστεί με τρόπο κατάλληλο προς το είδος της ζωής του, έτσι ώστε, μέσω της ιδιαίτερης διάπλασης του σώματός τους, να είναι οικείος και συγγενής για το μεν ένα ο αέρας, και για το άλλο το νερό. Έτσι, λοιπόν, και ο άνθρωπος, έχοντας πλαστεί για την απόλαυση των θείων αγαθών, έπρεπε να έχει στη φύση του κάτι συγγενικό προς εκείνο στο οποίο μετέχει. Για τον λόγο αυτόν κοσμήθηκε και με ζωή και με λογικό και με σοφία και με όλα τα θεοπρεπή αγαθά, ώστε μέσω του καθενός από αυτά να έχει την επιθυμία προς ό,τι του είναι οικείο. Επειδή, λοιπόν, ένα από τα αγαθά που ανήκουν στη θεία φύση είναι και η αϊδιότητα, έπρεπε οπωσδήποτε η κατασκευή της φύσεώς μας να μην είναι στερημένη ούτε από αυτό, αλλά να φέρει μέσα της το αθάνατο, ώστε μέσω της δύναμης που ενυπάρχει σε αυτήν να γνωρίζει το υπερκείμενο και να βρίσκεται σε διαρκή επιθυμία της θείας αϊδιότητας. Αυτά ακριβώς, με περιληπτική έκφραση και μέσω μίας μόνο φράσης, τα υπέδειξε ο λόγος της κοσμογονίας, λέγοντας ότι ο άνθρωπος έχει δημιουργηθεί «κατ' εικόνα Θεού»· διότι μέσα στην ομοίωση του «κατ' εικόνα» περιλαμβάνεται η απαρίθμηση όλων όσων χαρακτηρίζουν το θείο, και όσα εξιστορεί εκτενέστερα σχετικά με αυτά ο Μωυσής, παραθέτοντάς μας δόγματα με τη μορφή διήγησης, ακολουθούν την ίδια ακριβώς διδασκαλία.

Εφόσον λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, είναι σαφής η απόδειξη της Αγίας Τριάδος, του Πατρός, εννοώ, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Αυτή λοιπόν η αγία και ομοούσιος Τριάδα λέγει προς τον εαυτό της το: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας. Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Διότι μορφωθήκαμε νοητώς σύμφωνα με την εικόνα του Μονογενούς. Και πάλι: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς». Το ότι δε ο Θεός δημιούργησε τα πάντα διά του Λόγου, είναι σαφές από όσα έχουν γραφτεί για καθένα από τα δημιουργήματα, το: «Και είπε ο Θεός: Ας γίνει», καθώς η Γραφή υποδηλώνει τη δημιουργία διά του Λόγου· διότι, εάν δεν συνέβαινε αυτό, θα αρκούσε να γραφεί: «Και εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη και τα λοιπά»· και πάλι: «Με την προσταγή του Θεού έγινε το στερέωμα»· και πάλι: «Διαχώρισε ο Θεός». Και όταν ακούσεις το «Είπε ο Θεός», αμέσως με τη σκέψη σου να συνδέσεις εκείνον που άκουσε με εκείνον που μίλησε: «Και είπε ο Θεός: Ας γίνουν φωστήρες. Και εποίησε ο Θεός τους φωστήρες». Ποιος μίλησε και ποιος άκουσε; Και σε πολλά ακόμη χωρία της Παλαιάς Διαθήκης μπορεί κανείς να βρει να υποδεικνύεται με ήπιο τρόπο η υπόσταση της Αγίας Τριάδος και το ομοούσιο αυτής, όπως στην περίπτωση του Αβραάμ: «Εμφανίστηκε», λέγει, «σε αυτόν ο Θεός στη δρυ του Μαμβρή, καθώς αυτός καθόταν στη θύρα της σκηνής του το μεσημέρι».

ΟΜΙΛΙΑ Α ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΓΕΝΕΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΣΤΟ «ΚΑΤ' ΕΙΚΟΝΑ ΚΑΙ ΚΑΘ' ΟΜΟΙΩΣΙΝ» Ήρθα για να εκπληρώσω την εξόφληση ενός παλαιού χρέους, του οποίου την απόδοση ανέβαλα όχι από αχαριστία της προαιρέσεως αλλά από σωματική ασθένεια· χρέος αναγκαιότατο, το οποίο οφείλεται στην ακρόασή σας. Διότι θα ήταν άδικο, αφού διδαχθήκαμε τα περί των αγρίων θηρίων και των ψαριών και των πτηνών και των κτηνών, περί του ουρανού και των ουρανίων, καθώς και περί της γης και των επί της γης, να μη φωτιστούμε από τη θεόπνευστη Γραφή και για τα όσα αφορούν τη δική μας γένεση. Διότι, όπως ακριβώς τα μάτια μας, ενώ βλέπουν τα εξωτερικά αντικείμενα δεν βλέπουν τον εαυτό τους, εκτός εάν προσηλωθούν σε κάτι λείο και στερεό, οπότε ανακλώμενη από εκεί η όραση, σαν από παλίρροια, τα κάνει έπειτα να δουν τον εαυτό τους, έτσι και ο δικός μας νους με κανέναν άλλον τρόπο δεν βλέπει τον εαυτό του, εάν δεν εγκύψει στις Γραφές. Διότι το φως που υπάρχει σε αυτές, ανακλώμενο, γίνεται η αιτία για να δει καθαρά ο καθένας μας τον εαυτό του, επειδή στερούμαστε συνέσεως ως προς τον εαυτό μας και δεν μπορούμε να δούμε την κατασκευή μας, αγνοώντας το τι ακριβώς είμαστε και το ποιοι είμαστε. Διότι στεκόμαστε με τεράστια αμέλεια απέναντι στον εαυτό μας, εμείς που δεν έχουμε γνώση ούτε των πιο πρόχειρων και των πιο μικρών πραγμάτων που υπάρχουν μέσα μας.

«Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Αποδείχθηκε προηγουμένως εν παρόδω, και μάλιστα αποδείχθηκε επαρκώς, τίνος είναι ο λόγος και προς ποιον απευθύνεται. Η Εκκλησία κατέχει τις αποδείξεις για αυτά, ή μάλλον έχει πίστη που είναι βεβαιότερη από κάθε απόδειξη. «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο». Μελέτησε καλά τον εαυτό σου αρχίζοντας από αυτό εδώ το σημείο. Για κανένα άλλο από τα δημιουργήματα δεν έχει καταγραφεί μέχρι τώρα αυτή η φωνή. Το φως έγινε, και ήταν ένα απλό πρόσταγμα.

Είπε ο Θεός: «Ας γίνει φως». Ουρανός, και χωρίς σύσκεψη έγινε ο ουρανός· φωστήρες, και καθόλου δεν συσκέφθηκε εκ των προτέρων για τους φωστήρες· θάλασσα και απέραντα πελάγη, και με μια προσταγή ήλθαν στην ύπαρξη. Κάθε λογής είδη ψαριών διατάχθηκαν και έγιναν, θηρία και κτήνη, πλάσματα που κολυμπούν και πτηνά· είπε και έγιναν. Εδώ δεν υπάρχει ακόμη άνθρωπος, και γίνεται σύσκεψη για τον άνθρωπο. Δεν είπε, όπως για τα άλλα: «Ας γίνει άνθρωπος». Κατανόησε την αξία σου. Δεν εναπέθεσε τη γένεσή σου σε ένα απλό πρόσταγμα, αλλά συγκροτήθηκε συμβούλιο μέσα στον Θεό για το πώς πρόκειται να έλθει στη ζωή το πολύτιμο αυτό πλάσμα. «Ποιήσωμεν»· ο σοφός συσκέπτεται, ο τεχνίτης συλλογίζεται. Άραγε λείπει κάτι από την τέχνη του και από μέριμνα θέλει να καταστήσει το δημιούργημά του άρτιο, τέλειο και ακριβές; Ή μήπως το κάνει για να σου δείξει ότι είσαι τέλειος ενώπιον του Θεού;

Διδάχθηκες ότι υπάρχουν δύο πρόσωπα, εκείνος που ομιλεί και εκείνος προς τον οποίο απευθύνεται ο λόγος. Γιατί δεν είπε: «Θα ποιήσω», αλλά: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο»; Για να κατανοήσεις την ⟨ίση⟩ κυριαρχία, για να μην αγνοήσεις τον Υιό αναγνωρίζοντας μόνο τον Πατέρα, για να γνωρίσεις ότι ο Πατέρας ποίησε δια του Υιού και ο Υιός έκτισε με το πατρικό θέλημα, και για να δοξάσεις τον Πατέρα εν τω Υιώ και τον Υιό εν τω Πατρί [Αγίω]. Έτσι έγινες κοινό έργο, για να είσαι κοινός προσκυνητής και των δύο, χωρίς να διαχωρίζεις την προσκύνηση, αλλά διατηρώντας ενωμένη τη θεότητα. Παρατήρησε, λοιπόν, ότι κατά το σχήμα πρόκειται για ιστορία, ενώ κατά τη δύναμη για θεολογία.

«Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον». «Ας ποιήσουμε»· και δεν είπε: «και εποίησαν», για να μη λάβεις αφορμές πολυθεΐας. Διότι, εάν εισαγόταν πληθυντικό πρόσωπο, οι άνθρωποι θα προχωρούσαν αλόγιστα συσσωρεύοντας για τον εαυτό τους πολλά πλήθη θεών. Τώρα όμως είπε: «Ας ποιήσουμε», για να γνωρίσεις Πατέρα και Υιό [και Άγιο Πνεύμα]· «Εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον», για να ενώσεις τη θεότητα [και θα ενώσεις όχι τις υποστάσεις αλλά τη δύναμη], για να έχεις μία δόξα, χωρίς να διαμερίζεσαι ως προς την προσκύνηση, χωρίς να διαμερίζεσαι σε πολυθεΐα. Δεν είπε: «εποίησαν οι θεοί τον άνθρωπο», αλλά: «Εποίησεν ο Θεός». [Ξεχωριστή είναι η υπόσταση του Πατρός και ξεχωριστή του Υιού και ξεχωριστή του Αγίου Πνεύματος. Γιατί λοιπόν δεν είναι τρεις θεοί; Επειδή η θεότητα είναι μία,] διότι τη θεότητα που βλέπω στον Πατέρα, αυτή βλέπω και στον Υιό [και αυτή που βλέπω στο Άγιο Πνεύμα, αυτή και στον Υιό]· διότι η μορφή στον καθένα είναι μία και η αρχή από τον Πατέρα στον Υιό είναι η ίδια. Γι' αυτό και από εμάς η προσκύνηση και η δοξολογία είναι μία. Το προοίμιο της δικής μας δημιουργίας είναι αληθινή θεολογία.

«Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Έχουμε πλαστεί κατ' εικόνα Θεού. Πώς λοιπόν είμαστε κατ' εικόνα Θεού; Ας αποκαθάρουμε την απλοϊκή καρδιά, την απαίδευτη προκατάληψη και τις αμαθείς αντιλήψεις περί Θεού. Εάν έχουμε πλαστεί κατ' εικόνα Θεού, λέγει, μήπως ο Θεός έχει την ίδια μορφή με εμάς; Υπάρχουν άραγε στον Θεό οφθαλμοί και ώτα, κεφαλή, χέρια, ισχίο πάνω στο οποίο κάθεται (διότι αναφέρεται στη Γραφή ότι ο Θεός κάθεται), πόδια με τα οποία περιπατεί; Είναι λοιπόν τέτοιος ο Θεός; Απομάκρυνε από την καρδιά σου τις απρεπείς φαντασιώσεις. Διώξε από μέσα σου κάθε αντίληψη που δεν αρμόζει στο μεγαλείο του Θεού. Ο Θεός είναι ασχημάτιστος, απλός· μην πλάθεις με τη φαντασία σου κάποια μορφή για Αυτόν. Μη σμικρύνεις ιουδαϊκώς τον Μέγα, μην περιορίζεις τον Θεό με σωματικές έννοιες, μην Τον περιγράφεις με τον δικό σου νου. Είναι απερίληπτος ως προς το μεγαλείο Του. Νόησε τον Μέγα, και σε αυτό το μεγαλείο πρόσθεσε κάτι περισσότερο από αυτό που ήδη εννόησες, και στο περισσότερο ακόμα περισσότερο, και πείσε τον ίδιο σου τον λογισμό ότι δεν πρόκειται να φτάσει τα απέραντα. Μη συλλαμβάνεις στον νου σου σχήμα· ο Θεός νοείται μέσα από τη δύναμή Του. Στην απλότητα της φύσης Του, πόσο είναι άραγε το μέγεθός Του; Βρίσκεται παντού και ξεπερνά τα πάντα, και είναι αναφής, αόριστος, και εκφεύγει από τη δική σου ικανότητα κατανόησης. Ούτε από μέγεθος περιορίζεται, ούτε από σχήμα περιλαμβάνεται, ούτε η δύναμή Του μπορεί να υπολογιστεί, ούτε από τον χρόνο δεσμεύεται, ούτε από πέρατα καθορίζεται. Τίποτε σχετικά με τον Θεό δεν είναι όπως σε εμάς.

Πώς λοιπόν είπε η Γραφή ότι έχουμε δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού; Ας διδαχθούμε τα περί του Θεού, ας κατανοήσουμε τα περί του εαυτού μας, ότι δηλαδή δεν έχουμε το «κατ' εικόνα» στη μορφή του σώματος. Διότι η μορφή ανήκει σε σώμα που φθείρεται, και το άφθαρτο δεν σχηματίζεται μέσα σε κάτι φθαρτό, ούτε το φθαρτό αποτελεί εικόνα του αφθάρτου. Το σώμα αυξάνεται, μειώνεται, γηράσκει, αλλοιώνεται· άλλο είναι στη νεότητα και άλλο στο γήρας, άλλο όταν έχει ευεξία και άλλο όταν πάσχει, άλλο όταν φοβάται και άλλο όταν ευφραίνεται, άλλο όταν βρίσκεται σε στέρηση και άλλο σε χορτασμό, άλλο σε ειρήνη και άλλο σε μάχη. Άλλο είναι το χρώμα εκείνου που αγρυπνεί και άλλο εκείνου που κοιμάται· του μεν πρώτου αναδεικνύεται πιο ερυθρό, καθώς η θερμότητα κινείται προς τα έξω, του δε δεύτερου η θερμότητα έχει ψυχθεί και υποχωρήσει στο βάθος. Γι' αυτό και τα σώματα όσων κοιμούνται είναι υπόωχρα. Πώς λοιπόν μπορεί το αλλοιούμενο να μοιάζει με το αναλλοίωτο; Πώς αυτό που δεν παραμένει ποτέ σταθερό να μοιάζει με εκείνο που είναι πάντοτε το ίδιο; Μας διαφεύγει όπως τα ρευστά στοιχεία, πριν καν θεαθεί έχει κιόλας ξεγλιστρήσει, το ανθρώπινο σώμα εμφανίζεται διαρκώς διαφορετικό. «Κατ' εικόνα ημετέραν». Της ακίνητης φύσης είναι εικόνα η ρευστή; Της άμορφης η μορφοποιημένη;

Πώς λοιπόν να αναζητήσουμε το «Κατ᾽ εικόνα»; Σε εκείνα που είπε ο ίδιος ο Κύριος. Εάν πω κάτι δικό μου, να μην το δεχθείτε, εάν όμως είναι του Δεσπότου, να το αποδεχθείτε. «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση, και ας εξουσιάζουν τα ψάρια». Με το σώμα ή με τη λογική; Στην ψυχή βρίσκεται η εξουσία ή στη σάρκα; Η σάρκα είναι πιο αδύναμη από πολλά ζώα. Ποια σύγκριση μπορεί να γίνει μεταξύ της σάρκας του ανθρώπου και της καμήλας, του ανθρώπου και του βοδιού, του ανθρώπου και οποιουδήποτε θηρίου θέλεις; Ευάλωτη είναι η σάρκα του ανθρώπου όταν αντιπαρατίθεται με τη σάρκα ενός θηρίου. Αλλά πού βρίσκεται η εξουσία; Στην υπεροχή της λογικής. Όσο υστερεί στη δύναμη του σώματος, τόσο υπερέχει στην κατασκευή της λογικής. Πώς μετακινεί ο άνθρωπος τα μεγάλα βάρη, με την επινόηση του νου ή με τη σωματική ένταση;

«Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας». Για τον εσωτερικό άνθρωπο μιλάει όταν λέει: «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο». Αλλά εσύ θα πεις: Γιατί δεν μας μιλάει για τον λογικό νου; Είπε ότι ο άνθρωπος πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού· άραγε ο λογικός νους είναι ο άνθρωπος; Άκουσε τον Απόστολο που λέει: «Ακόμη και αν ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός όμως ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα». Πώς; Αναγνωρίζω δύο ανθρώπους, έναν που φαίνεται και έναν κρυμμένο μέσα σε αυτόν που φαίνεται [τον αόρατο], τον εσωτερικό άνθρωπο. Έχουμε, λοιπόν, μέσα μας έναν άνθρωπο και είμαστε κατά κάποιον τρόπο διπλοί. Και πράγματι, είναι αληθινό αυτό που λέγεται, ότι εμείς είμαστε το εσωτερικό μας· διότι εγώ προσδιορίζομαι κατά τον εσωτερικό άνθρωπο· τα εξωτερικά δεν είμαι εγώ, αλλά είναι δικά μου. Διότι δεν είμαι εγώ το χέρι, αλλά εγώ είμαι το λογικό μέρος της ψυχής, ενώ το χέρι είναι μέρος του ανθρώπου. Επομένως, το μεν σώμα είναι όργανο του ανθρώπου, όργανο της ψυχής, ενώ ο άνθρωπος κυρίως νοείται σύμφωνα με την ίδια την ψυχή του.

«Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας», δηλαδή ας του δώσουμε τον πλούτο της λογικής. «Και ας εξουσιάζουν». Όχι: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας, και ας οργίζονται και ας επιθυμούν και ας λυπούνται»· διότι τα πάθη δεν συμπεριελήφθησαν στην εικόνα του Θεού, αλλά το λογικό, το οποίο είναι ο κυρίαρχος των παθών. «Και ας εξουσιάζουν τα ψάρια». Ευθύς μόλις δημιουργήθηκες, δημιουργήθηκες ως άρχοντας. «Και ας εξουσιάζουν». Όταν κάποιος λαμβάνει εξουσία ενός έτους από βασιλιά, άνθρωπος από άνθρωπο, θνητός από θνητό, λαμβάνοντας από κάποιον που δεν έχει πραγματική κυριότητα —διότι τι είδους εξουσία επί της ψυχής μπορεί να λάβει ο άνθρωπος;—, εσύ αντίθετα έλαβες εξουσία από τον Θεό, η οποία δεν είναι γραμμένη σε ξύλινες πινακίδες ούτε σε φθαρτούς παπύρους που γίνονται βορά των σκόρων, αλλά η ίδια η φύση σου φέρει εγγεγραμμένη τη θεία φωνή. «Ας εξουσιάζουν»· όλα αυτά υπόκεινται στην ανθρώπινη εξουσία. «Ας εξουσιάζουν τα ψάρια, τα θηρία της γης, τα πετεινά του ουρανού, τα κτήνη, και τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη». Δεν είπε: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας, και ας τρώνε από κάθε καρποφόρο δέντρο που έχει μέσα του τον καρπό του». Έρχονται δεύτερα τα της σάρκας, ενώ πρώτα είναι τα της ψυχής, αυτά προηγούνται. Πρώτα μας παραχωρήθηκε, μαζί με τη δημιουργία μας, η δύναμη της εξουσίας. Είσαι ον πλασμένο για να κυριαρχεί, άνθρωπε, και γιατί υποδουλώνεσαι στα πάθη; Γιατί καταρρίπτεις το αξίωμά σου και γίνεσαι δούλος της αμαρτίας; Γιατί καθιστάς τον εαυτό σου αιχμάλωτο του διαβόλου; Ορίστηκες άρχοντας της κτίσης, και απέρριψες την αξιοπρέπεια της ίδιας σου της φύσης;

Κλήθηκες δούλος; Τι σε λυπεί η δουλεία του σώματος; Γιατί δεν καυχάσαι για την κυριαρχία που σου έχει δοθεί από τον Θεό, ότι δηλαδή διαθέτεις λογισμό που είναι δεσπότης των παθών; Όταν δεις τον κύριό σου να είναι δούλος της ηδονής, και τον εαυτό σου σώφρονα, να γνωρίζεις ότι εσύ μεν είσαι δούλος μόνο κατ' όνομα, ενώ εκείνος κατ' όνομα μεν έχει την κυριαρχία, στην πράξη όμως έχει επιβεβαιωμένη τη δουλεία του. Τον βλέπεις να παρασύρεται μαζί με την πόρνη, ενώ τον εαυτό σου να περιφρονεί την πόρνη· πώς δεν είσαι εσύ κυρίαρχος του πάθους, ενώ εκείνος είναι δούλος των ηδονών που εσύ καταπατάς; Επομένως, ως προς το «Ας ποιήσουμε άνθρωπο και ας εξουσιάζουν»· όπου υπάρχει η δύναμη του εξουσιάζειν, εκεί βρίσκεται η εικόνα του Θεού.

«Ας εξουσιάζουν τα ψάρια». Πρώτα μας δόθηκε η εξουσία επί εκείνων που ζουν μακριά μας. Δεν είπε: «Ας εξουσιάζουν τα ζώα που ζουν μαζί μας», αλλά: «Τα ψάρια»· διότι η διαβίωσή τους είναι μέσα στο νερό. Επομένως, πρώτα μας δόθηκε η εξουσία επί των ψαριών. Και πώς εξουσιάζουμε τα ψάρια; Αν τυχόν αντιλήφθηκες ποτέ τον εαυτό σου να εμφανίζεται στην όχθη μιας λίμνης, (παρατήρησες) πώς η σκιά σου τα κατατρόμαξε όλα. Ποιος κύριος του σπιτιού, όταν ο οίκος θορυβεί, εμφανιζόμενος ξαφνικά επέβαλε τέτοια ησυχία και τα μετέβαλε όλα σε ευταξία με την παρουσία του άρχοντα; Πώς όλη η ένυδρη κτίση, μόλις εμφανιστεί ένας άνθρωπος, αλλάζει συμπεριφορά. Δεν κινείται πλέον ελεύθερα, ούτε τολμά να κολυμπήσει στην επιφάνεια της θάλασσας ή της λίμνης. Το δελφίνι, όταν δει κάπου κοντά άνθρωπο, καίτοι είναι το πιο βασιλικό από τα κήτη, νιώθει συστολή. Έτσι δόθηκε στον άνθρωπο η εξουσία πάνω στα πλάσματα που κολυμπούν. Όταν όμως δεις τον λογισμό σου να διαπερνά τα πάντα και να τα εξουσιάζει όλα, πώς δεν εξουσιάζεις και τα κήτη; Είδα εγώ την ανθρώπινη επινόηση, ότι κατασκευάζουν κάποια αγκίστρια και βάζουν σε αυτά δολώματα ανάλογα με το μέγεθος των κητών που πρόκειται να τα καταπιούν. Έπειτα, στα άκρα εκείνων των σχοινιών, από τα οποία κρέμονται τα αγκίστρια στο άλλο τους άκρο, αφού φουσκώσουν ασκούς με αέρα και τους δέσουν σε εκείνα τα άκρα, τους αφήνουν να επιπλέουν μετέωροι πάνω στο πέλαγος.

«Ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα θηρία της γης». Δεν βλέπεις το λιοντάρι, το ογκώδες και βρυχώμενο, του οποίου και το βλέμμα είναι ανυπόφορο και ο βρυχηθμός κάνει τη γη να τρέμει; Σε ποιον είναι τόσο υποφερτό, ώστε να μπορέσει να υπομείνει την ορμή του; Σε κανένα από τα ζώα. Έχει τόση πεποίθηση στην περίσσεια της δύναμής του, ώστε να περιφρονεί όλα τα θηρία. Κι όμως, αυτό το βλέπεις κλεισμένο σε ένα μικρό κλουβί. Ποιος είναι αυτός που το φυλάκισε, που επινόησε το μικρό δεσμωτήριο για το μεγάλο ζώο; Ποιος, με τα κενά εκείνων των ξύλινων ράβδων, εξασφάλισε την αναπνοή στο θηρίο, ώστε να μην πνιγεί από το ίδιο του το λαχάνιασμα, αλλά, παρέχοντάς του ελεύθερη αναπνοή, φρόντισε παράλληλα και για την ασφάλεια; Ποιος; Δεν είναι ο άνθρωπος; Κάνει παιχνίδια τα πιο άγρια από τα θηρία. Δεν εμπαίζει τις λεοπαρδάλεις, όταν προβάλλει από ψηλά ένα χαρτί σε σχήμα ανθρώπου, και εκείνη μεν κατασπαράζει το χαρτί, ενώ ο άνθρωπος που κρύβεται από κάτω περιγελά την ανοησία του θηρίου; Δεν κυριαρχεί ο άνθρωπος στα πάντα με την υπεροχή του; Τι να σου πω για τα πτηνά; Ότι, παρόλο που ο άνθρωπος δεν ανεβαίνει στον αέρα, συμπετά με τα πτηνά με τη δύναμη του λογισμού. Διότι τίποτα δεν συγκρατεί τον λογισμό. Τα όσα βρίσκονται στον βυθό τα ερευνά, τα όσα είναι πάνω στη γη τα θηρεύει, τα όσα πετούν στον αέρα τα προκαταλαμβάνει. Είδες ποτέ ένα πουλί να κάθεται στην άκρη ενός κλαδιού και να περιγελά τους ανθρώπους; Διότι έχει εμπιστοσύνη στην ελαφρότητα των φτερών του.

Αλλά όμως μπορεί κανείς να δει ένα πολυμήχανο παιδί να συνδέει καλάμια μεταξύ τους και στην άκρη των καλαμιών να προσαρτά ιξό (ξόβεργα), και έπειτα απαρατήρητα να κρύβει την παρουσία του ιξού ανάμεσα στα κλαδιά και τα φύλλα. Και, εκμεταλλευόμενο το αφηρημένο βλέμμα του πουλιού, με ένα ανεπαίσθητο άγγιγμα αιχμαλώτισε αυτό που ταξίδευε στον αέρα· το πτηνό που πετούσε στον αιθέρα το κατέβασε δεμένο με τον ιξό. Κάτω βρίσκεται ο άνθρωπος, και το χέρι του είναι κάτω, αλλά η διάνοιά του ανεβαίνει και μέσω της τέχνης (της επινόησης) τα πάντα γίνονται εφικτά σε αυτόν. Στήνονται δίχτυα για τα φτερωτά, οι τοξότες σημαδεύουν όσα πετούν, με δολώματα θηρεύονται τα πιο λαίμαργα. Δεν είδες ποτέ και έναν αετό να ορμά με σφοδρότητα στο θήραμα, και έπειτα να πιάνεται στις παγίδες που βρίσκονται κάτω στη γη; Έτσι, το υψηλό βρίσκεται κάτω, αφού ελκύστηκε από τα ανθρώπινα δολώματα. Τα πάντα τα έθεσε [ο Θεός] κάτω από το χέρι του ανθρώπου, και γέμισε την κτίση, και δεν άφησε τον άνθρωπο χωρίς μερίδιο στην κυριαρχία. Μην πεις: «Τα όσα πετούν στον αέρα τι σχέση έχουν με εμένα;» Μέσω της λογικής και εκείνα γίνονται υποχείριά σου. «Και των ερπετών που σέρνονται πάνω στη γη». Βλέπεις πού έγκειται το ότι έχεις δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού;

Έτσι λοιπόν η γη, η μεν χαρίστηκε ως κατάλληλη για κατοικία [η καλύτερη], η δε ως αναγκαία για τη γεωργία, ενώ άλλη προορίστηκε για τη βοσκή των τετράποδων. Πες μου· μπορώ να ορίσω ό,τι επιθυμώ, επειδή έγινα κύριος σύμφωνα με τη δωρεά του Δεσπότη που με δημιούργησε; Και γεμίστε την. Και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πετεινά του ουρανού και τα θηρία της γης. Αυτή λοιπόν είναι η ευλογία, αυτή η νομοθεσία, αυτό το αξίωμα που μας έχει δοθεί από τον Θεό.