Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:26

«Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Άραγε δεν παρατήρησες ότι η απόδειξη ήταν ελλιπής; Το «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση», ως απόφαση περιείχε δύο στοιχεία: το «Κατ' εικόνα» και το «Καθ' ομοίωσιν». Η δημιουργία όμως έχει (μόνο) το ένα. Μήπως άλλα θέλησε και κατόπιν άλλαξε απόφαση; Μήπως κάποια μεταμέλεια συνόδευσε τη δημιουργία; Μήπως υπήρξε αδυναμία του Δημιουργού, ώστε άλλα να προκρίνει και άλλα να πράξει; Ή μήπως υπήρξε φλυαρία στα λόγια; Ίσως βέβαια να σημαίνει το ίδιο το «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση»· διότι, λέγοντας «Κατ' εικόνα», μήπως δεν εννοούσε και το «Καθ' ομοίωσιν»; Όποια εκδοχή και αν επιλέξουμε, θα κατηγορήσουμε το ιερό κείμενο. Διότι, αν σημαίνει το ίδιο πράγμα, είναι περιττό να λέγεται δύο φορές το ίδιο. Αλλά το να υποστηρίζει κανείς ότι υπάρχει άσκοπος λόγος μέσα στη Γραφή αποτελεί φοβερή βλασφημία. Βεβαίως όμως η Γραφή δεν φλυαρεί. Επομένως, είναι αναγκαίο να δημιουργήθηκε ο άνθρωπος και «Κατ' εικόνα» και «Καθ' ομοίωσιν».

Γιατί δεν αναφέρεται: «Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν»; Μήπως ατόνησε ο Δημιουργός; Ασεβής είναι αυτός ο λόγος. Μήπως μεταμελήθηκε Εκείνος που προστάζει; Ακόμη πιο ασεβής είναι αυτή η σκέψη. Αλλά μήπως μίλησε και έπειτα άλλαξε βουλή; Όχι. Ούτε λοιπόν η Γραφή επαναλαμβάνει το ίδιο, ούτε ο Δημιουργός ατονεί, ούτε η βουλή του ματαιώθηκε. Ποιος είναι λοιπόν ο λόγος αυτής της σιωπής; «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Το πρώτο το λαμβάνουμε από την ίδια τη δημιουργία μας, ενώ το δεύτερο το κατορθώνουμε με την ελεύθερη προαίρεσή μας. Στην αρχική μας κατασκευή συνυπάρχει μέσα μας το γεγονός ότι έχουμε πλαστεί «κατ' εικόνα» Θεού, ενώ με την ελεύθερη προαίρεσή μας κατορθώνεται το να γίνουμε «καθ' ομοίωσιν» Θεού. Αυτό δε που εξαρτάται από την προαίρεση ενυπάρχει μέσα μας εν δυνάμει, αλλά εμείς οι ίδιοι το φέρνουμε σε ενέργεια. Εάν ο Κύριος, όταν μας δημιουργούσε, δεν είχε πει προκαταβολικά το «Ας ποιήσουμε... και καθ' ομοίωσιν», εάν δεν μας είχε χαρίσει τη δύναμη να γίνουμε «καθ' ομοίωσιν», δεν θα μπορούσαμε με τη δική μας εξουσία να δεχτούμε την ομοίωση με τον Θεό. Τώρα όμως μας έπλασε εν δυνάμει ικανούς να ομοιωθούμε με τον Θεό. Παρέχοντάς μας δε τη δύναμη να ομοιούμαστε με τον Θεό, μας άφησε να είμαστε εμείς οι ίδιοι εργάτες της ομοίωσης με τον Θεό, ώστε η αμοιβή της εργασίας μας να είναι ισάγγελη, ώστε να μην είμαστε σαν τις εικόνες που δημιουργούνται από κάποιον ζωγράφο και στέκονται αδρανείς, και ώστε τα επιτεύγματα της δικής μας ομοίωσης να μη φέρουν έπαινο σε άλλον. Διότι, όταν βλέπεις μια εικόνα αποτυπωμένη με ακρίβεια ως προς το πρωτότυπο, δεν επαινείς την εικόνα, αλλά θαυμάζεις τον ζωγράφο.

Προκειμένου, λοιπόν, το θαύμα να γίνει δικό μου και όχι ξένο, εναπέθεσε σε εμένα το να γίνω καθ' ομοίωσιν Θεού.

Διότι το «κατ’ εικόνα» το κατέχω από το ότι είμαι έλλογο ον, ενώ το «καθ’ ομοίωσιν» το αποκτώ με το να γίνω χρηστός. Γίνετε τέλειοι, όπως ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι τέλειος. Είδες πού μας αποδίδει ο Κύριος το «καθ’ ομοίωσιν»; Στο ότι ανατέλλει τον ήλιό Του επί πονηρών και αγαθών και βρέχει επί δικαίων και αδίκων. Εάν γίνεις μισοπόνηρος, αμνησίκακος, αν δεν μνημονεύεις τη χθεσινή έχθρα, εάν γίνεις φιλάδελφος, συμπαθής, ομοιώθηκες με τον Θεό. Εάν συγχωρήσεις τον εχθρό σου από καρδιάς, ομοιώθηκες με τον Θεό. Εάν συμπεριφερθείς απέναντι στον αδελφό που έσφαλε εις βάρος σου όπως ακριβώς συμπεριφέρεται ο Θεός απέναντι σε εσένα τον αμαρτωλό, τότε με την ευσπλαγχνία προς τον πλησίον ομοιώθηκες με τον Θεό. Ώστε το μεν «κατ’ εικόνα» το κατέχεις από το να είσαι έλλογος, το δε «καθ’ ομοίωσιν» το αποκτάς με το να ενστερνιστείς τη χρηστότητα. Περιβλήσου σπλάγχνα οικτιρμού, χρηστότητα, για να ενδυθείς τον Χριστό. Διότι διά των τρόπων με τους οποίους αναλαμβάνεις τη συμπάθεια, διά των ίδιων ενδύεσαι τον Χριστό και, διά της οικειώσεως προς Αυτόν, έγινες οικείος του Θεού. Έτσι, η ιστορία αποτελεί διαπαιδαγώγηση του ανθρωπίνου βίου.

«Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα»· ας έχει μέσα στην κτίση το Κατ' εικόνα. Ας γίνει και Καθ' ομοίωσιν· γι' αυτό του έδωσε τη δύναμη. Εάν τον είχε δημιουργήσει εξαρχής και καθ' ομοίωσιν, πού θα ήταν η δική σου αξία; Γιατί θα στεφανωνόσουν εσύ; Διότι, εάν ο Δημιουργός τα είχε δώσει όλα ολοκληρωμένα, πώς θα σου ανοιγόταν η βασιλεία των ουρανών; Τώρα όμως το μεν ένα δόθηκε, το δε άλλο αφέθηκε ατελές, ώστε, αφού τελειοποιήσεις τον εαυτό σου, να καταστείς άξιος της μισθαποδοσίας από τον Θεό.

Έγινες, λοιπόν, όμοιος με τον Θεό δια της χρηστότητας, δια της ανεξικακίας, δια της κοινωνίας, με το να είσαι φιλάδελφος και φιλάλληλος, με το να μισείς την πονηρία και να κυριαρχείς επί των παθών της αμαρτίας, ώστε να σου ανήκει η εξουσία. «Και ας εξουσιάζουν τα ψάρια». Σου δόθηκε το να εξουσιάζεις τα άλογα ψάρια, ώστε να γίνεις κυρίαρχος του άλογου πάθους.

Τα άστρα και ο ήλιος και η σελήνη και όλα όσα βλέπουμε με τα μάτια μας και κατανοούμε με τον νου μας, έλαβαν την ύπαρξή τους με έναν λόγο. Η θάλασσα και η γη και ο διάκοσμος που υπάρχει σε αυτά, κάθε λογής γένη ζώων, διάφορες ποικιλίες φυτών, όλα έγιναν με ένα πρόσταγμα. Ο άνθρωπος, όμως, δεν δημιουργήθηκε έτσι. Διότι δεν ειπώθηκε: «Ας γίνει άνθρωπος», αλλά κάτι περισσότερο διακρίνεται σε αυτόν: ανώτερη από το φως, ανώτερη από τον ουρανό, ανώτερη από τους φωστήρες, ανώτερη από όλα είναι η δημιουργία του ανθρώπου. Διότι λέει η Γραφή: «Έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο». Καταδέχεται να διαπλάσει το δικό μας σώμα με το ίδιο Του το χέρι. Δεν υπηρέτησε άγγελος στην πλάση, δεν μας έβγαλε η γη από μόνη της σαν τα τζιτζίκια, δεν χρησιμοποίησε κάποιους λειτουργούς και διακόνους για το δημιούργημά Του, αλλά ο Ίδιος φιλοτεχνεί με το χέρι Του παίρνοντας χώμα από τη γη. Όταν λοιπόν αποβλέψεις στο υλικό που ελήφθη, εύλογα θα πεις: «Τι είναι ο άνθρωπος;». Όταν όμως κατανοήσεις τον Πλάστη και την προσωπική Του δημιουργική ενέργεια, πάλι, αλλάζοντας σκέψη, θα αποφανθείς με εσωτερική πεποίθηση ότι: «Μέγα είναι ο άνθρωπος», αφού αφενός μεν εξαιτίας της ύλης από την οποία έχει κατασκευαστεί, λογίζεται ως ένα τίποτα σύμφωνα με τη δική του φύση, αφετέρου δε εξαιτίας της τιμής με την οποία έχει τιμηθεί, κρίνεται ως κάτι αληθινά μέγα χάρη στο «κατ' εικόνα» και το «καθ' ομοίωσιν».

«Πληθύνεσθε»· αυτή είναι η ευλογία της Εκκλησίας. Ας μην περιορίζεται, λέει, η θεολογία σε έναν ή δύο, αλλά ας κηρυχθεί σε όλη τη γη το ευαγγέλιο της σωτηρίας. «Πληθύνεσθε». Ποιοι; Εκείνοι που γεννιούνται σύμφωνα με το ευαγγέλιο. «Γεμίστε τη γη». Τη σάρκα που σας δόθηκε για διακονία, γεμίστε την με αγαθά έργα· το μάτι ας είναι γεμάτο από το να βλέπει τα πρέποντα, το χέρι ας είναι γεμάτο από αγαθά έργα, τα πόδια ας βαδίζουν για την επίσκεψη των ασθενών, πορευόμενα προς όσα αρμόζουν. Ολόκληρη η κατάσταση των μελών του σώματός μας ας είναι γεμάτη από τα έργα των εντολών. Διότι αυτό σημαίνει το «Γεμίστε τη γη». Επειδή τα λόγια αυτά, αν και ίσως είναι κοινά και για τα άλογα ζώα, αποκτούν την ιδιαιτερότητά τους για τον άνθρωπο, όταν εμείς κάνουμε αδιάλειπτα χρήση του «κατ' εικόνα» και εκείνου με το οποίο τιμηθήκαμε. Διότι εκείνα αυξάνονται σωματικά, ενώ εμείς πνευματικά· και εκείνα γεμίζουν τη γη με το πλήθος τους, ενώ εμείς με τα αγαθά έργα γεμίζουμε τη γη που είναι συζευγμένη μαζί μας, δηλαδή τη σωματική μας διάπλαση.

«Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ’ εικόνα μας και καθ’ ομοίωση.» Αποδείχθηκε προηγουμένως εν παρόδω και με αρκετή σαφήνεια αποδείχθηκε ποιος είναι αυτός που μιλάει και προς ποιον απευθύνεται. Η Εκκλησία έχει τις αποδείξεις γι' αυτά, ή μάλλον έχει την πίστη, η οποία είναι πιο βέβαιη από την απόδειξη. «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο.» Κατανόησε τον εαυτό σου, αρχίζοντας από αυτό το σημείο. Για κανένα άλλο από τα δημιουργήματα δεν έχει καταγραφεί παρόμοια έκφραση. Το φως δημιουργήθηκε, και προήλθε με ένα απλό πρόσταγμα· διότι είπε ο Θεός: «Γενηθήτω φως.» Ο ουρανός έλαβε υπόσταση χωρίς προηγούμενη σύσκεψη· οι φωστήρες, και δεν βουλεύτηκε καθόλου γι' αυτούς· η θάλασσα και τα απέραντα πελάγη παρήχθησαν στην ύπαρξη με μια προσταγή. Κάθε λογής γένη ψαριών δημιουργήθηκαν με ένα κέλευσμα. Θηρία και κτήνη, πλάσματα που κολυμπούν και πτηνά· «είπε, και έγιναν.» Εδώ όμως δεν υπάρχει ακόμη ο άνθρωπος, και προηγείται σύσκεψη για τον άνθρωπο. Δεν είπε, όπως για όλα τα υπόλοιπα: «Ας γίνει άνθρωπος.» Από αυτό γνώρισε την αξία σου· δεν ανέθεσε τη δημιουργία σου σε ένα απλό πρόσταγμα, αλλά συστήθηκε θεϊκό συμβούλιο για εσένα, για το πώς πρόκειται να παραχθεί στη ζωή αυτό το πολύτιμο ον. Διότι λέει: «Ας δημιουργήσουμε.» Ο σοφός βουλεύεται, ο τεχνίτης συλλογίζεται. Μήπως άραγε λείπει κάτι από την τέχνη του και, εξαιτίας αυτής της μέριμνας, θέλει να κάνει τέλειο το δημιούργημά του; Όχι· αλλά μόνο για να σου δείξει ότι είσαι τέλειος ενώπιον του Θεού.

Έμαθες, λοιπόν, ότι υπάρχουν δύο, προς το παρόν, πρόσωπα στον Θεό: εκείνος που ομιλεί και εκείνος προς τον οποίο απευθύνεται ο λόγος. Γιατί όμως δεν είπε: «Θα δημιουργήσω άνθρωπο», αλλά: «Ας δημιουργήσουμε»; Για να κατανοήσεις την ίση κυριαρχία, ώστε γνωρίζοντας τον Πατέρα να μην αγνοήσεις τον Υιό, για να γνωρίζεις ότι ο Πατέρας δημιούργησε μέσω του Υιού και ο Υιός έκτισε σύμφωνα με το θέλημα του Πατέρα, και για να δοξάσεις τον Πατέρα εν τω Υιώ και τον Υιό εν τω Αγίω Πνεύματι. Έτσι έχεις γίνει κοινό έργο, ώστε να είσαι και κοινός προσκυνητής αμφοτέρων, χωρίς να διασπάς την προσκύνηση, αλλά διατηρώντας ενιαία τη θεότητα. Βλέπεις διήγηση μεν απλή στη μορφή, θεολογία όμως ακραιφνή στο νόημα. Διότι μετά το «Ας δημιουργήσουμε» πρόσθεσε: «Και δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο». Δεν είπε: «Δημιούργησαν τον άνθρωπο», για να μη λάβεις αφορμές πολυθεΐας. Επειδή, εάν και η πράξη της δημιουργίας διατυπωνόταν στον πληθυντικό, οι άνθρωποι θα προχωρούσαν αδίστακτα στο να επινοήσουν για τον εαυτό τους μεγάλα πλήθη θεών. Πρώτον, λοιπόν, αναφέρει: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο», για να γνωρίσεις τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Έπειτα, όμως, λέει: «Και δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο», για να κατανοήσεις τα τρία πρόσωπα ως έναν Θεό, όχι συγχέοντας τις υποστάσεις, αλλά αναγνωρίζοντας τη μία ουσία και δύναμη, ώστε να αποδίδεις μία δόξα, χωρίς να μερίζεσαι ως προς την προσκύνηση ούτε να καταπίπτεις στην πολυθεΐα. Διότι δεν είπε: «Και δημιούργησαν οι θεοί τον άνθρωπο», αλλά: «Δημιούργησε ο Θεός».

«Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Το ότι, λοιπόν, έχουμε πλαστεί κατ' εικόνα Θεού είναι ολοφάνερο από τη Γραφή. Πώς όμως πρέπει να νοηθεί το «κατ' εικόνα Θεού»; Δεν πρέπει να εννοήσουμε τίποτα το σωματικό και γήινο. Ας καθαρίσουμε την καρδιά μας από απλοϊκές αντιλήψεις, απαίδευτες προκαταλήψεις και αμαθείς δοξασίες περί του Θεού. Όπως αυτές που διατυπώνουν μερικοί: εφόσον έχουμε πλαστεί κατ' εικόνα Θεού, τότε οπωσδήποτε ο Θεός έχει την ίδια μορφή με εμάς. Και μήπως τάχα έχει ο Θεός μάτια, αυτιά, κεφάλι, χέρια, και ισχίο πάνω στο οποίο κάθεται [και όλα τα δικά μας γνωρίσματα] (διότι λέγεται και στη Γραφή: «ο Θεός κάθεται») και πόδια με τα οποία περπατά; Αλλά δεν είναι τέτοιος ο Θεός. Απόβαλε από την καρδιά σου τις απρεπείς φαντασιώσεις, διώξε από μέσα σου κάθε διανόημα ανάρμοστο προς το μεγαλείο του Θεού. Ο Θεός είναι ασχημάτιστος και απλός· μην πλάθεις με τη φαντασία σου μορφή γι' αυτόν. Μη σμικρύνεις ιουδαϊκώς τον Μέγα, μην εγκλωβίζεις τον Θεό σε σωματικές έννοιες, μην τον περιορίζεις με τον νου σου. Είναι απερίληπτος ως προς το μεγαλείο του. Αναλογίσου τον Μέγα, και σε αυτό το μεγάλο πρόσθεσε κάτι περισσότερο από αυτό που έχεις νοήσει, και σε αυτό το περισσότερο πρόσθεσε ακόμη περισσότερο, και πείσε τον λογισμό σου ότι δεν μπορείς να προσεγγίσεις τα απέραντα. Μην εννοήσεις λοιπόν κάποιο σχήμα· διότι ο Θεός νοείται εκ της δυνάμεώς του.

Πώς λοιπόν είπε η Γραφή ότι έχουμε πλαστεί «κατ' εικόνα» Θεού; Ας κατανοήσουμε τι το οικείο προς τον Θεό διαθέτουμε και ότι το «κατ' εικόνα» είναι παντελώς αδύνατον να εκληφθεί ως αναφερόμενο στη σωματική μορφή. Διότι η μεν μορφή υφίσταται σε κάποιο ορατό σώμα, όμως μέσα στο ορατό το αόρατο δεν λαμβάνει σχήμα. Αλλά ούτε βέβαια θα μπορούσε ποτέ το φθαρτό να είναι εικόνα του αφθάρτου. Διότι το σώμα αυξάνεται, φθίνει, γερνάει, αλλοιώνεται· είναι άλλο στη νεότητα και άλλο στο γήρας, άλλο όταν έχει ευεξία και άλλο όταν πάσχει, άλλο όταν ευφραίνεται και άλλο όταν λυπάται, άλλο όταν έχει θάρρος και άλλο όταν φοβάται, άλλο στην ειρήνη και άλλο στον πόλεμο, άλλο στον κορεσμό και άλλο στην ένδεια. Άλλο είναι το χρώμα εκείνου που βρίσκεται σε εγρήγορση και άλλο εκείνου που κοιμάται· διότι του πρώτου το δέρμα ακμάζει και ερυρθριάζει, καθώς η θερμότητα κινείται προς την εξωτερική επιφάνεια, ενώ του δεύτερου έχει ψυχρανθεί, επειδή η θερμότητα εισδύει στο βάθος. Γι' αυτό και τα σώματα όσων κοιμούνται είναι ωχρά. Πώς λοιπόν είναι δυνατόν αυτό που αλλοιώνεται να μοιάζει με το αναλλοίωτο; Αυτό που ποτέ δεν παραμένει σταθερό ούτε μένει στην ίδια κατάσταση να μοιάζει με αυτό που υπάρχει πάντοτε με τον ίδιο και αναλλοίωτο τρόπο; Τι εννοεί λοιπόν λέγοντας «κατ' εικόνα ημετέραν»; Μήπως ότι η ρευστή φύση είναι εικόνα της ακίνητης και η διαμορφωμένη εικόνα της άμορφης;

Πώς λοιπόν θα βρούμε το Κατ' εικόνα; Σε αυτό πάλι που είπε πριν από λίγο ο Θεός. Διότι δεν παρεμβάλλω στον λόγο κάποιο δικό μου, εξωτερικό επινόημα. «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας, και ας εξουσιάζουν τα ψάρια». Σύμφωνα, λοιπόν, με το παράδειγμα της αρχής, δηλαδή της εξουσίας, πρέπει να νοηθεί η δική μας ομοίωση προς το Θείο. Το δε κυρίαρχο στοιχείο δεν βρίσκεται σε καμία περίπτωση στο σώμα ούτε στη σάρκα, αλλά στην ψυχή. Διότι το μεν ανθρώπινο σώμα είναι πιο αδύναμο από πολλά άλογα ζώα, και η δική μας σάρκα δεν θα μπορούσε ποτέ να συγκριθεί ως προς τη δύναμη με αυτήν της καμήλας ή του ελέφαντα ή του αλόγου ή του βοδιού ή οποιουδήποτε από τα μεγαλύτερα θηρία που θα μπορούσες να αναφέρεις. Η ψυχή μας, όμως, και ο νους που βρίσκεται μέσα σε αυτήν, μπορεί εύκολα να τα υποτάξει όλα αυτά, και ο άνθρωπος μετακινεί τα μεγάλα και δυσκολομεταχείριστα βάρη με τεχνικές επινοήσεις και όχι με σωματική δύναμη. Ώστε το κυρίαρχο στοιχείο μας και το Κατ' εικόνα και ομοίωσιν του Θεού πρέπει να θεωρηθεί ότι βρίσκεται στην κατασκευή του λογισμού, και όχι στη μορφή του σώματος. Αλλά ίσως πεις εσύ: Και πώς ο Θεός δεν μίλησε για τον λογισμό, αλλά λέει ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα δική Του; Επειδή και ο λογισμός ονομάζεται άνθρωπος και η ψυχή είναι ο έσω άνθρωπος. Άκουσε τον Απόστολο που λέει: «Αν και ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός όμως ανακαινίζεται». Πώς λοιπόν; Θα αναγνωρίσουμε τον ίδιο άνθρωπο ως δύο;

Το «Ας ποιήσουμε λοιπόν τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας» ας το κατανοήσουμε με την έννοια του «θα του προσφέρουμε πλούτο λογικής»· και έτσι, «Ας εξουσιάζουν τα ψάρια και τα θηρία και τα πάντα». Δεν είπε όμως «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας, και ας οργίζονται και ας επιθυμούν και ας κυριεύονται από πάθη». Διότι τα πάθη δεν έχουν συμπεριληφθεί στο κατ' εικόνα Θεού, αλλά ο λογισμός, ο κυρίαρχος των παθών, ο άρχοντας όλων των σωματικών πραγμάτων, ο οποίος υπερβαίνει τα φαινόμενα και τα απατηλά. Εσύ όμως θαύμασε τη φροντίδα και την πρόνοια του Θεού για εσένα από την ίδια την αρχή, διότι αμέσως μόλις δημιουργήθηκες, δημιουργήθηκες ως άρχοντας και κατέχεις αυτήν την εξουσία στο διηνεκές και χωρίς να μεταβιβάζεται σε διάδοχο. Διότι ένας άνθρωπος που λαμβάνει κάποια εξουσία από άλλον άνθρωπο, ως θνητός από θνητό και ως μη έχων από μη έχοντα (διότι ποια εξουσία έχει ο άνθρωπος επί της ψυχής;), εύλογα και πάρα πολύ γρήγορα την χάνει και πάλι. Εσύ όμως έλαβες αυτή την εξουσία από τον ίδιο τον Θεό και την κατέχεις ανεξίτηλη, όχι γραμμένη σε ξύλα ούτε σε φθαρτούς παπύρους που καταναλώνονται από τον σκόρο, αλλά χαραγμένη στην ίδια τη φύση από την πρώτη θεϊκή φωνή που είπε «Ας εξουσιάζουν». Διότι έκτοτε και μέχρι το τέλος όλα αυτά τα σύμπαντα είναι υποτελή στην ανθρώπινη εξουσία. Διότι λέγει, «Ας εξουσιάζουν τα ψάρια, τα θηρία της γης, τα πετεινά του ουρανού, τα κτήνη και τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη».

Δεν είπε: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας, και ας τρώνε από κάθε καρποφόρο δέντρο που φέρει καρπό μέσα του». Διότι αυτά ειπώθηκαν αργότερα, μετά τη φύτευση του παραδείσου, για να διδαχθείς εσύ να θεωρείς δευτερεύουσες τις ανάγκες της σάρκας σε σύγκριση με τα προτεύοντα ζητήματα της ψυχής, επειδή πρώτα μας ανατέθηκε η εξουσία να κυβερνάμε, και έπειτα μας χορηγήθηκε άφθονα η απόλαυση του παραδείσου. Είσαι ον πλασμένο για να εξουσιάζει, άνθρωπε, και γιατί υποδουλώνεσαι στα πάθη; Γιατί υποβιβάζεις το αξίωμά σου και γίνεσαι δούλος της αμαρτίας; Γιατί παραδίδεις τον εαυτό σου αιχμάλωτο στον διάβολο; Άρχοντας της κτίσης ορίστηκες, μην απορρίπτεις την αξιοπρέπεια της ίδιας σου της φύσης. Έχεις αναλάβει κάποια κοσμική εξουσία; Έχεις ακόμη μεγαλύτερο χρέος να διατηρείς ομοίως και τον λογισμό ως άρχοντα και κυρίαρχο των παθών, για να μη γίνεις περίγελος και αντικείμενο χλευασμού σε όσους εξουσιάζεις. Διότι, αντί για άρχοντα και ανώτερο, σε αντιλαμβάνονται ως υποταγμένο και κατευθυνόμενο, όμοια με δούλο δεσμώτη και άχρηστο. Κλήθηκες ως δούλος; Γιατί σε θλίβει η δουλεία του σώματος; Γιατί δεν σεμνύνεσαι για την κυριαρχία που σου έχει δοθεί από τον Θεό, το ότι δηλαδή έχεις τον λογισμό ως δεσπότη των παθών;

«Ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα θηρία της γης». Δεν βλέπεις το λιοντάρι, το βαρύ και βρυχώμενο, του οποίου και μόνο το όνομα είναι ανυπόφορο στην ακοή και ο βρυχηθμός του κάνει τη γη να τρέμει, και του οποίου την ορμή απέχει πολύ το να μπορεί να αντέξει κανείς; Διότι σε κανένα, ούτε καν στα μεγαλύτερα από τα άλογα ζώα, δεν υπάρχει εκ φύσεως τόση περίσσεια δύναμης, ώστε να αντισταθεί σε ένα λιοντάρι που ορμά. Αλλά όμως, και αυτόν τον ανυπόφορο και φοβερό τον βλέπεις πολλές φορές κλεισμένο μέσα σε ένα μικρό κλουβί. Ποιος λοιπόν είναι αυτός που τον φυλάκισε, που επινόησε το μικρό δεσμωτήριο για το μεγάλο θηρίο και, με την αραιότητα εκείνων των ξύλινων κιγκλιδωμάτων, εξασφάλισε την αναπνοή στον έγκλειστο, ώστε να μην πνιγεί από το ίδιο του το λαχάνιασμα, και μέσω της ελεύθερης αναπνοής φρόντισε εκ των προτέρων για την ασφάλειά του; Δεν είναι ο άνθρωπος; Δεν είναι ο ίδιος που παίζει και με τη λεοπάρδαλη, όταν της προβάλλει ένα χαρτί διαμορφωμένο σε ανθρώπινο σχήμα, και αυτή μεν κατασπάραξε το χαρτί, ενώ ο άνθρωπος που βρισκόταν από κάτω περιγέλασε την ανοησία του θηρίου; Μήπως δεν μετατρέπει σε παιχνίδια του, με τις δικές του επινοήσεις, και τα πιο άγρια και ακαταμάχητα από τα υπόλοιπα θηρία; Μήπως δεν κυριαρχεί στα πάντα με την υπεροχή της διάνοιάς του; Τι να πω για τα πτηνά; Ότι, αν και ο ίδιος δεν ανεβαίνει στον αέρα με το σώμα του, πετάει ωστόσο μαζί με τα πετεινά, χρησιμοποιώντας τον λογισμό του σαν φτερά. Διότι τίποτε δεν μπορεί να συγκρατήσει τη διάνοια του ανθρώπου.

Διότι μην πεις: «Τι σχέση έχουν με εμένα όσα φέρονται στον αέρα;», επειδή μέσω του λογικού και εκείνα γίνονται υποχείριά σου, μαζί με τα ίδια τα ερπετά που έρπουν επί της γης. Βλέπεις πώς οφείλεις να κατανοείς το ότι έχεις δημιουργηθεί «κατ' εικόνα» του Θεού; Δηλαδή, ως προς το κυριαρχικό, καθώς και ως προς το νοερό και λογικό γνώρισμα της ψυχής.

«Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε.» Άραγε δεν παρατήρησες ότι το αποτέλεσμα είναι ελλιπές σε σχέση με την αρχική βουλή; Εκεί αναφέρεται: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσιν», ενώ εδώ: «Κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Η βουλή περιελάμβανε δύο στοιχεία: το «κατ' εικόνα» και το «καθ' ομοίωσιν». Η δημιουργική πράξη περιέχει μόνο το ένα, το «κατ' εικόνα». Μήπως άλλη ήταν η βουλή και άλλο τελικά το δημιούργημα; Μήπως ακολούθησε κάποια μεταμέλεια κατά τη δημιουργία, ή μήπως τυχόν υπήρξε αδυναμία του Δημιουργού, ο οποίος, ενώ σχεδίασε μεγάλα πράγματα, κατόρθωσε τελικά μικρά; Ή μήπως θα μπορούσε να υποτεθεί κάποια φλυαρία στα προηγούμενα λόγια και να θεωρηθεί περιττή η προσθήκη του δεύτερου όρου, με το σκεπτικό ότι οι δύο λέξεις έχουν την ίδια έννοια και σημαίνουν απαράλλακτα το ίδιο; Όμως, οτιδήποτε από όλα αυτά και αν υποψιαστούμε ή προφασιστούμε, αυτό θα καταλήξει σε διόλου μικρή κατηγορία εναντίον της Γραφής. Διότι, εάν κάποιος ισχυριστεί ότι το «καθ' ομοίωσιν» είναι κάτι το περιττό, σαν να επαναλαμβάνεται δηλαδή το ίδιο πράγμα δύο φορές, τότε καταδικάζει τον λόγο ως άσκοπο, και αυτό συνιστά δεινή βλασφημία κατά της Γραφής, η οποία ουδέποτε γνωρίζει να αργολογεί. Επομένως, είναι και τα δύο αναγκαία και το καθένα φέρει τη δική του ξεχωριστή σημασία, τόσο το «κατ' εικόνα» όσο και το «καθ' ομοίωσιν».

Πώς λοιπόν δεν ειπώθηκε ομοίως και μετά τη δημιουργία του ανθρώπου το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν»; Τον εποίησε ο Θεός, αλλά μόνο «κατ' εικόνα». Εάν μεν αυτό οφείλεται στο ότι τυχόν ατόνησε ο Δημιουργός, ο λόγος είναι ασεβής και άτοπος· εάν δε στο ότι μετανόησε, η σκέψη είναι πολλαπλώς ασεβέστερη· εάν πάλι στο ότι δήθεν διόρθωσε εκ των υστέρων, κατά την πράξη της δημιουργίας, την αρχική Του βουλή ως μη απολύτως ορθή, και αυτό συνιστά ομοίως έννοια αθεΐας. Αλλά ούτε ο Δημιουργός ατονεί ούτε ο Αγαθός, που γνωρίζει τα πάντα, μετανοεί και αναβάλλει τις υποσχέσεις Του ούτε ο Σοφός αλλάζει απόφαση ούτε η Γραφή λέει κάτι τέτοιο. Ποιος είναι λοιπόν ο λόγος για τον οποίο ο θεσπέσιος Μωυσής αναφέρει μόνο το «κατ' εικόνα» κατά τη δημιουργία του ανθρώπου, αποσιωπώντας το «καθ' ομοίωσιν», μολονότι στην αρχική εξαγγελία της βουλής είχαν συμπεριληφθεί από αυτόν ομοίως και τα δύο;

Η εξήγηση είναι εύκολη για εκείνον που προσέχει και επιθυμεί να κατανοήσει. Διότι το μεν «κατ' εικόνα» μας έχει δοθεί εκ φύσεως και μας συνοδεύει αμετάβλητο από την αρχή μέχρι το τέλος, το δε «καθ' ομοίωσιν» το κατορθώνουμε αργότερα με την προαίρεσή μας και με δική μας προσπάθεια. Γι' αυτό λοιπόν, κατά την πρώτη Του βουλή, λέγοντας ο Θεός «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας» πρόσθεσε και το «καθ' ομοίωσιν», δείχνοντας ότι θα εναποθέσει μέσα μας και την αυτεξούσια προαίρεση, η οποία έχει τη δύναμη να μας κάνει να ομοιωθούμε με τον Θεό. Και πράγματι τέτοιοι πλαστήκαμε, σύμφωνα με την προαγγελία του Θεού. Διότι είναι πολλοί εκείνοι που ομοιώθηκαν με Αυτόν, και ασφαλώς θα υπάρξουν και αυτοί που θα ομοιωθούν, έστω και αν δεν προσπαθούμε όλοι να σπεύσουμε προς αυτό, αλλά μάλλον βαδίζουμε στον αντίθετο δρόμο από θεληματική κακία. Κατά την πράξη της δημιουργίας όμως αργότερα είπε μόνο το «κατ' εικόνα», επειδή μόνο αυτό εγκαθίδρυσε τέλειο και αναλλοίωτο στην ανθρώπινη φύση. Ενώ το «καθ' ομοίωσιν», επειδή προς το παρόν το εγκατέσπειρε στον άνθρωπο μόνο εν δυνάμει, και δεν είχε ακόμη φανερωθεί ως αποτέλεσμα, αλλά απαιτούσε για την επίτευξή του την πράξη εκείνου που έλαβε την προαίρεση, εύλογα το αποσιώπησε. Εάν λοιπόν ο Θεός δεν είχε πει προκαταβολικά στη βουλή Του το «και καθ' ομοίωσιν» και με εκείνον τον πρώτο λόγο δεν μας είχε χαρίσει ευθύς εξαρχής τη δυνατότητα να γίνουμε όμοιοι με τον Θεό, δεν θα μπορούσαμε εμείς αργότερα να λάβουμε αυτό το μέγα χάρισμα στηριζόμενοι μόνο στη δική μας εξουσία. Και γι' αυτόν τον λόγο συμπεριελήφθη τότε αναγκαστικά.

Επειδή, λοιπόν, όταν πλέον φθάσαμε στο σημείο να δημιουργηθούμε και λάβαμε την ύπαρξη εκ του μη όντος, εκείνο μεν που δόθηκε στη φύση μας από τον Κτίστη σαν κάτι το συνυφασμένο με την ουσία μας και εξυπαρχής ολοκληρωμένο, αυτό το είχαμε αμέσως και εξαιτίας αυτού ονομαζόμασταν, δηλαδή, «κατ' εικόνα» Θεού· εκείνο όμως που δεν ολοκληρώθηκε αμέσως μαζί μας ούτε συμπορεύθηκε φυσικώς με την πλάση μας, αλλά επρόκειτο να προσαρμοστεί σε εμάς αργότερα ως αποτέλεσμα της μετέπειτα ελεύθερης προαιρέσεως ή της δικής μας ενέργειας —εννοώ την «καθ' ομοίωσιν» Θεού κατάσταση—, αυτό δεν ήμασταν ακόμη ούτε μπορούσε να λεχθεί για εμάς. Διότι ο Κτίστης το άφησε αυτό σκόπιμα ατελές, ώστε η εργασία του καλού να επιτελεστεί από εμάς και το αγαθό να θεωρηθεί δικό μας, προκειμένου να λάβουμε εξαιτίας αυτού και τον οφειλόμενο μισθό· για να μην παραμένουμε σαν άψυχες εικόνες, οι οποίες, αν και έχουν ολοκληρωθεί από τον ζωγράφο, κείτονται άσκοπα και δεν συνεισφέρουν τίποτε από μόνες τους στο δικό τους κάλλος, τις οποίες ο θεατής, όταν τις παρατηρεί και διαπιστώνει ότι έχουν ζωγραφιστεί με ακρίβεια, ευλόγως μεν θαυμάζει και επαινεί τον ζωγράφο, όμως τα ίδια τα χρώματα ή τους πίνακες πάνω στους οποίους έχουν ζωγραφιστεί δεν τα θεωρεί άξια κανενός λόγου. Προκειμένου, επομένως, να γίνει και δικό μου το θαύμα και να μοιραστώ με τον Θεό τον έπαινο για την καλή δημιουργία, άφησε σε εμένα το να γίνω «καθ' ομοίωσιν» Θεού.

Υπάρχει λοιπόν εν δυνάμει μέσα μου το λογικό και νοερό στοιχείο, το οποίο ακριβώς αποδεικνύει ότι έχω πλασθεί «κατ' εικόνα» Θεού, ενώ εν ενεργεία είναι η επιδίωξη της αρετής και η έμπρακτη κατόρθωση του αγαθού, ώστε να φθάσω μέσω του άριστου τρόπου ζωής στο «καθ' ομοίωσιν» του Θεού. Ώστε το μεν «κατ' εικόνα» Θεού είναι η αρχή και η ρίζα του αγαθού, την οποία έλαβα αμέσως κατά τη δημιουργία μου εντεθειμένη μέσα στη φύση μου, το δε «καθ' ομοίωσιν» Θεού το αποκτώ στο τέλος, μέσα από τα έργα μου, τους κόπους μου για το καλό και την ενάρετη διαγωγή μου σε όλη τη ζωή. Εύλογα, λοιπόν, ο Δημιουργός δεν αποφάνθηκε ότι έγινα αμέσως και «καθ' ομοίωσιν» Θεού ταυτόχρονα με τη δημιουργία μου. Διότι, άκουσε και τι λέει στο Ευαγγέλιο: «Να γίνεστε τέλειοι, όπως ακριβώς και ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι τέλειος. Διότι ανατέλλει τον ήλιο του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει πάνω σε δικαίους και αδίκους». Βλέπεις πού και πότε μας αποδίδει ο Κύριος το «καθ' ομοίωσιν»; Όταν γίνεις πολέμιος της πονηρίας, αμνησίκακος, χωρίς να εκδικείσαι τον εχθρό, όταν γίνεις φιλάδελφος και συμπονετικός, τότε ομοιώθηκες με τον Θεό. Εάν, όπως είναι ο Θεός απέναντί σου, τον αμαρτωλό, που του εναντιώνεσαι καθημερινά, τέτοιος γίνεις και εσύ απέναντι στον αδελφό σου που έχει σφάλει απέναντί σου, τότε με την τέλεια αγάπη και με την ευσπλαχνία προς τον πλησίον ομοιώθηκες με τον Θεό. Ανάλαβε, λοιπόν, σπλάγχνα οικτιρμών και αγαθότητα, για να ενδυθείς τον Χριστό.

«Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Ας κατέχει, λέει, το «κατ' εικόνα» από την ίδια του τη δημιουργία, ας φτάσει όμως έπειτα και στο «καθ' ομοίωσιν» με τη δική του προσπάθεια, επειδή έχει λάβει τη δυνατότητα για αυτό μέσα στην ίδια του τη φύση. Αν σε είχε πλάσει και καθ' ομοίωσιν του Θεού εξαρχής, πού θα βρισκόταν η δική σου αξία; Από πού θα στεφανωνόσουν; Αν ο Δημιουργός τα είχε αποδώσει όλα στη φύση, πώς θα σου ανοιγόταν η βασιλεία των ουρανών; Γι' αυτόν τον λόγο, το ένα δόθηκε, ενώ το άλλο αφέθηκε ατελές, ώστε εσύ, τελειοποιώντας τον εαυτό σου, να γίνεις άξιος της ανταμοιβής από τον Θεό.

«Και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον έπλασε». Ίσως πει εδώ η γυναίκα: «Αυτός ο λόγος δεν με αφορά καθόλου· ο άνδρας πλάστηκε εκείνη τη στιγμή. Διότι η Γραφή δεν είπε "την άνθρωπο" ή απλώς "άνθρωπο", αλλά το φανέρωσε αυτό με την προσθήκη του αρσενικού άρθρου». Για να μην υποθέσει, λοιπόν, κανείς από αμάθεια ή και από κακοβουλία ότι με την ονομασία του ανθρώπου υποδηλώνεται μόνο ο άνδρας, πρόσθεσε αμέσως: «Άρσεν και θήλυ εποίησεν αυτούς», για να γνωρίζεις ότι και η γυναίκα έχει πλαστεί «κατ' εικόνα Θεού» και «καθ' ομοίωσιν Θεού», όπως ακριβώς και ο άνδρας. Διότι οι φύσεις και των δύο πλάστηκαν όμοιες και ομότιμες, και ίσες είναι οι πράξεις τους, ίσα τα έπαθλα, ίση η καταδίκη. Ας μην προφασίζεται η γυναίκα την αδυναμία της· διότι αυτή αφορά μόνο στη σάρκα. Η ψυχή, όμως, έχει λάβει την οικεία της δύναμη εξίσου με την ανδρική. Επειδή, λοιπόν, έλαβαν ισότιμα το «κατ' εικόνα Θεού», ισότιμη έχουν και την αρετή και την επίδειξη των αγαθών έργων. Και δεν υπάρχει καμία δικαιολογία για εκείνη που τυχόν προβάλλει την αδυναμία του σώματος. Διότι, έστω κι αν από τη φύση της είναι γενικά τρυφερή, εντούτοις είναι πρόθυμη στη συμπόνια, ανθεκτική στις καρτερίες, επίμονη στις αγρυπνίες.

Έχει, λοιπόν, και το θήλυ, όχι λιγότερο από το άρρεν, και το «κατ' εικόνα» και το «καθ' ομοίωσιν», επειδή αυτά δεν παρατηρούνται και δεν συνίστανται στον εξωτερικά φαινόμενο άνθρωπο, δηλαδή στο σώμα, αλλά στον εσωτερικό και κυριότερο. Και για τον λόγο αυτόν, και εμείς απευθύνουμε τον λόγο και στους δύο σαν να πρόκειται για έναν, και τους προτρέπουμε με κάθε σπουδή προς το «καθ' ομοίωσιν». Αυτό δε θα το κατορθώσεις οπωσδήποτε μέσω της χρηστότητας, της ανεξικακίας, της κοινωνίας, της μετάδοσης, της φιλαλληλίας, της φιλαδελφίας, της μισοπονηρίας και της κυριαρχίας επί των παθών της αμαρτίας. Διότι από αυτό ακολουθεί κατόπιν και η κυριαρχία επί των αλόγων.

Κεφάλαιο Γ΄. Ότι η φύση του ανθρώπου είναι πολυτιμότερη από ολόκληρη την ορατή κτίση. Αξίζει όμως να μην παραβλέψουμε ούτε αυτό το γεγονός χωρίς να το μελετήσουμε: ότι δηλαδή, ενώ ένας τόσο τεράστιος κόσμος και τα μέρη του τέθηκαν ως θεμέλια για τη σύσταση του σύμπαντος, η κτίση δημιουργείται κατά κάποιον τρόπο αυτοστιγμεί από τη θεία δύναμη, λαμβάνοντας υπόσταση ταυτόχρονα με το πρόσταγμα. Αντιθέτως, της δημιουργίας του ανθρώπου προηγείται θεία βουλή, και προδιαγράφεται από τον Δημιουργό μέσω του Λόγου το τι πρόκειται να γίνει, και το πώς πρέπει να είναι, και με ποιο αρχέτυπο πρέπει να φέρει ομοιότητα, και για ποιον σκοπό θα δημιουργηθεί, και τι θα πράξει αφού δημιουργηθεί, και σε ποια όντα θα κυριαρχήσει. Όλα αυτά τα προεξετάζει ο Λόγος, έτσι ώστε ο άνθρωπος να λάβει την αξία του πριν από τη γένεσή του, αποκτώντας την εξουσία των όντων προτού καν έρθει στην ύπαρξη. Διότι αναφέρει η Γραφή: «Είπε ο Θεός, ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας, και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας, και τα θηρία της γης, και τα πετεινά του ουρανού, και τα κτήνη, και ολόκληρη τη γη». Ώ του θαύματος! Ο ήλιος δημιουργείται και δεν προηγείται καμία βουλή· το ίδιο και ο ουρανός, με τον οποίο τίποτα μέσα στην κτίση δεν μπορεί να συγκριθεί. Με ένα μόνο πρόσταγμα συγκροτείται ένα τέτοιο θαύμα, χωρίς ο Λόγος να επισημαίνει ούτε από πού προήλθε, ούτε πώς έγινε, ούτε τίποτα άλλο παρόμοιο.

Αυτός θεωρεί διά των οφθαλμών το ορατό· αυτός κατανοεί διά της ακοής το λεγόμενο, και αγαπά το ευάρεστο, ενώ αποστρέφεται ό,τι δεν του προξενεί ευχαρίστηση, και χρησιμοποιεί το χέρι για ό,τι επιθυμεί, κρατώντας και απωθώντας μέσω αυτού όσα κρίνει επωφελή, χρησιμοποιώντας για τον σκοπό αυτόν τη συνέργεια του οργάνου. Εάν, λοιπόν, στον άνθρωπο, μολονότι τυγχάνουν διαφορετικά τα όργανα που έχουν κατασκευαστεί από τη φύση για την αίσθηση, εκείνος που ενεργεί και κινείται μέσα από όλα αυτά και χρησιμοποιεί το καθένα καταλλήλως για τον προκείμενο σκοπό, είναι ένας και ο αυτός, χωρίς να μεταβάλλει τη φύση του μαζί με τις διαφορές των ενεργειών· πώς θα μπορούσε κανείς στην περίπτωση του Θεού, εξαιτίας των ποικίλων δυνάμεών Του, να διακρίνει πολυμέρεια στην ουσία Του; Διότι «Εκείνος που έπλασε τον οφθαλμό», καθώς λέγει ο Προφήτης, και «Εκείνος που φύτεψε το ους», αποτύπωσε στη φύση των ανθρώπων αυτές τις ενέργειες σαν κάποια διακριτικά γνωρίσματα, σύμφωνα με τα πρότυπα που υπάρχουν στον Ίδιο. Διότι λέγει: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας». Αλλά πού βρίσκεται τώρα η αίρεση των Ανομοίων; Τι θα απαντήσουν σε τέτοια φωνή; Πώς θα διασώσουν την κενότητα του δόγματός τους μπροστά σε αυτά τα λόγια; Άραγε θα ισχυριστούν ότι είναι δυνατόν μία εικόνα να ομοιάζει με διαφορετικές μορφές; Εάν ο Υιός είναι ανόμοιος ως προς τη φύση με τον Πατέρα, πώς δημιουργεί μία εικόνα από διαφορετικές φύσεις;

Διότι Εκείνος που είπε, «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας», και μέσω του πληθυντικού αριθμού φανέρωσε την Αγία Τριάδα, δεν θα έκανε λόγο για την εικόνα στον ενικό αριθμό, εάν τα αρχέτυπα ήταν ανόμοια μεταξύ τους. Διότι δεν ήταν δυνατόν να αναδειχθεί ένα ενιαίο ομοίωμα για εκείνα που δεν ταυτίζονται μεταξύ τους· αντίθετα, εάν οι φύσεις ήταν διαφορετικές, θα δημιουργούσε οπωσδήποτε και τις εικόνες τους διαφορετικές, πλάθοντας την κατάλληλη για την καθεμία.

Αλλ' επειδή η μεν εικόνα είναι μία, ενώ το αρχέτυπο της εικόνας δεν είναι ένα· ποιος είναι τόσο στερημένος λογικής, ώστε να αγνοεί ότι όσα ομοιάζουν με το ένα, οπωσδήποτε είναι όμοια και μεταξύ τους; Γι' αυτό λέει, αποκόπτοντας ίσως ο λόγος αυτήν την κακία κατά τη δημιουργία της ανθρώπινης ζωής: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και ομοίωσή μας». ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ζ'.

Αλλά είναι απλός και ασύνθετος· και πώς διασπείρεται στην αισθητή πολυμέρεια; Πώς βρίσκεται το ποικίλο μέσα στη μονότητα; Πώς το ένα μέσα στην ποικιλία; Αλλά βρήκα τη λύση αυτών των αποριών ανατρέχοντας στην ίδια τη φωνή του Θεού: «Ας ποιήσουμε», λέει, «άνθρωπο κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσή μας». Διότι η εικόνα, εφόσον δεν υπολείπεται σε κανένα από τα γνωρίσματα που νοούνται στο αρχέτυπο, είναι κυριολεκτικά εικόνα· στο σημείο όμως που θα αποκλίνει από την ομοιότητα προς το πρωτότυπο, ως προς το μέρος εκείνο δεν είναι πλέον εικόνα. Επομένως, επειδή ένα από τα γνωρίσματα που θεωρούνται ότι ανήκουν στη θεία φύση είναι το ακατάληπτο της ουσίας, είναι απόλυτη ανάγκη και ως προς αυτό η εικόνα να έχει τη μίμηση προς το αρχέτυπο. Διότι, αν η μεν φύση της εικόνας κατανοούνταν, το δε πρωτότυπο βρισκόταν υπεράνω κατανοήσεως, η αντίθεση αυτών των ιδιωμάτων θα αποδείκνυε την αστοχία της εικόνας. Επειδή όμως η φύση του δικού μας νου, ο οποίος είναι κατ’ εικόνα του Κτίστη, διαφεύγει από τη γνώση, διατηρεί ακριβή την ομοιότητα προς το υπερκείμενο, χαρακτηρίζοντας την ακατάληπτη φύση με το να είναι και ο ίδιος καθεαυτόν άγνωστος.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΣΤ΄. Θεώρηση του θείου ρητού που λέει: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Στο οποίο εξετάζεται ποια είναι η έννοια της εικόνας, και εάν το εμπαθές και φθαρτό ομοιάζει με το μακάριο και απαθές, και πώς υπάρχει στην εικόνα το άρρεν και το θήλυ, ενώ στο πρωτότυπο αυτά δεν υφίστανται.

Αλλά ας επαναλάβουμε πάλι τη θεία φωνή: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσή μας». Πόσο μικρά και ανάξια του μεγαλείου του ανθρώπου είναι αυτά που φαντάστηκαν ορισμένοι από τους εξωεκκλησιαστικούς σοφούς, οι οποίοι, συγκρίνοντας τον άνθρωπο με αυτόν τον κόσμο, νόμιζαν ότι τον εξυψώνουν. Διότι ισχυρίζονται ότι ο άνθρωπος είναι ένας μικρός κόσμος, ο οποίος αποτελείται από τα ίδια ακριβώς στοιχεία με το σύμπαν. Αυτοί, όμως, που με τον κομπασμό αυτής της ονομασίας προσφέρουν έναν τέτοιο έπαινο στην ανθρώπινη φύση, δεν αντιλαμβάνονται ότι εξυμνούν τον άνθρωπο με ιδιότητες που συναντώνται στο κουνούπι και στο ποντίκι. Διότι και σε αυτά η σύσταση προέρχεται από τα τέσσερα αυτά στοιχεία, επειδή στο κάθε έμψυχο ον παρατηρείται οπωσδήποτε ένα μεγαλύτερο ή μικρότερο μερίδιο από καθένα από αυτά, χωρίς τα οποία είναι αδύνατον από τη φύση των πραγμάτων να συσταθεί οτιδήποτε μετέχει στις αισθήσεις. Τι το σπουδαίο υπάρχει, λοιπόν, στο να θεωρείται ο άνθρωπος αποτύπωμα και ομοίωμα του κόσμου; Ενός ουρανού που παρέρχεται, μιας γης που αλλοιώνεται, και όλων όσα περιέχονται σε αυτά, τα οποία παρέρχονται μαζί με τη φθορά εκείνου που τα περιβάλλει; Αλλά πού έγκειται, σύμφωνα με την εκκλησιαστική διδασκαλία, το μεγαλείο του ανθρώπου; Όχι στην ομοιότητά του με τον κτιστό κόσμο, αλλά στο γεγονός ότι δημιουργήθηκε κατ' εικόνα της φύσης του Κτίστη. Ποιο είναι, λοιπόν, το νόημα αυτής της εικόνας; Ίσως ρωτήσεις: πώς είναι δυνατόν εκείνο που έχει σώμα να ομοιάζει με το ασώματο; Πώς το πρόσκαιρο με το αιώνιο; Πώς αυτό που αλλοιώνεται μέσω της μεταβολής με το αναλλοίωτο; Πώς το εμπαθές και φθαρτό με το απαθές και άφθαρτο;

Εάν όμως η μίμηση απομακρυνθεί από το πρότυπο, τότε αυτό είναι κάτι άλλο και όχι εικόνα εκείνου. Πώς λοιπόν ο άνθρωπος, το θνητό αυτό και εμπαθές και ολιγόζωο ον, είναι εικόνα της άφθαρτης, της καθαρής και αιώνιας φύσης; Όμως τον αληθινό λόγο για αυτό μόνο η όντως Αλήθεια θα μπορούσε να τον γνωρίζει με σαφήνεια. Εμείς όμως, στον βαθμό που μπορούμε να κατανοήσουμε, ιχνηλατώντας την αλήθεια με κάποιους στοχασμούς και εικασίες, έχουμε να υποθέσουμε τα εξής για τα ζητούμενα. Ούτε ο θείος λόγος ψεύδεται, όταν λέει ότι ο άνθρωπος έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού· ούτε η ελεεινή ταλαιπωρία της ανθρώπινης φύσης εξομοιώνεται με τη μακαριότητα της απαθούς ζωής. Διότι είναι ανάγκη να γίνει αποδεκτό ένα από τα δύο, εάν κανείς συγκρίνει την κατάστασή μας με τον Θεό: ή ότι το Θείο είναι παθητό, ή ότι το ανθρώπινο είναι απαθές, ώστε μέσα από την ισότητα των ιδιωμάτων να επαληθεύεται και στους δύο η έννοια της ομοιότητας. Εάν όμως ούτε το Θείο είναι εμπαθές, ούτε η δική μας φύση είναι απαλλαγμένη από το πάθος, τότε υπολείπεται κάποια άλλη εξήγηση, σύμφωνα με την οποία θεωρούμε ότι αληθεύει η θεία φωνή που λέει ότι ο άνθρωπος έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού. Επομένως, πρέπει να επανεξετάσουμε την ίδια τη θεία Γραφή, μήπως και μέσα από τα γραφόμενα προκύψει κάποια καθοδήγηση προς το ζητούμενο. Αφού δηλαδή αναφέρει το «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα» και για ποιους σκοπούς να τον δημιουργήσουμε, προσθέτει στη συνέχεια τον εξής λόγο: ότι εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, και τον εποίησε κατ' εικόνα Θεού. «

Διότι Εκείνος που έφερε τα πάντα στην ύπαρξη και διαμόρφωσε ολόκληρο τον άνθρωπο σύμφωνα με τη θεία εικόνα με το δικό Του θέλημα, δεν περίμενε να δει τον αριθμό των ψυχών να φτάνει στο δικό του πλήρωμα μέσα από τις σταδιακές προσθήκες εκείνων που γεννιούνται· αλλά αφού συνέλαβε εξαρχής στο νου Του σύνολη την ανθρώπινη φύση σε όλο της το πλήρωμα μέσω της προγνωστικής Του ενέργειας και την τίμησε με τον υψηλό και ισάγγελο κλήρο, επειδή προείδε με τη διορατική Του δύναμη ότι η ανθρώπινη προαίρεση δεν θα πορευόταν ευθεία προς το αγαθό και γι' αυτό θα εξέπιπτε από την αγγελική ζωή· για να μην περικοπεί το πλήθος των ανθρώπινων ψυχών, χάνοντας εκείνον τον τρόπο με τον οποίο οι άγγελοι αυξήθηκαν σε πλήθος, για τον λόγο αυτόν εγκαθιδρύει στη φύση μια μέθοδο αύξησης κατάλληλη για αυτούς που ολίσθησαν στην αμαρτία, εμφυτεύοντας στην ανθρωπότητα, αντί για την αγγελική μεγαλοφυΐα, τον κτηνώδη και άλογο τρόπο της γενεαλογικής διαδοχής. Εξαιτίας αυτού μου φαίνεται ότι και ο μέγας Δαβίδ, οικτίροντας την αθλιότητα του ανθρώπου, θρήνησε τη φύση με τούτα τα λόγια: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το εννόησε»· εννοώντας ως τιμή την ισοτιμία με τους αγγέλους. Γι' αυτό, λέει, παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και έγινε όμοιος με αυτά. Διότι όντως έγινε κτηνώδης αυτός που αποδέχθηκε στη φύση του αυτή τη ρευστή διαδικασία γένεσης, εξαιτίας της ροπής του προς το υλικό.

Αλλά ας μη στενοχωρείται κανείς, σαν κάποιο από τα νήπια, δυσανασχετώντας για τη σύντομη αναβολή των ευχάριστων πραγμάτων. Διότι, επειδή τα πάντα οικονομούνται με λόγο και σοφία, είναι απόλυτη ανάγκη να θεωρούμε ότι τίποτα από όσα συμβαίνουν δεν στερείται ούτε αυτού του ίδιου του λόγου ούτε της σοφίας που ενυπάρχει σε αυτόν. Θα ρωτήσεις, λοιπόν: Ποιος είναι αυτός ο λόγος, εξαιτίας του οποίου η μετάβαση από τον λυπηρό βίο προς το ποθούμενο δεν γίνεται αμέσως, αλλά, έχοντας παραταθεί για ορισμένους χρόνους, αυτή η βαριά και σωματική ζωή αναμένει το τέλος της ολοκλήρωσης των πάντων, ώστε τότε η ανθρώπινη ζωή, σαν να ελευθερώθηκε από κάποιο χαλινάρι, να επιστρέψει και πάλι άνετη και ελεύθερη στον μακάριο και απαθή βίο; Αλλά το αν ο συλλογισμός αυτός προσεγγίζει την αλήθεια των όσων αναζητούμε, θα το γνώριζε σαφώς η ίδια η Αλήθεια. Εκείνο, πάντως, που ήλθε στη δική μας διάνοια είναι το εξής, επαναλαμβάνοντας πάλι τον αρχικό λόγο: «Ας ποιήσουμε», λέει ο Θεός, «άνθρωπο κατ' εικόνα και ομοίωσή μας. Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Η μεν εικόνα του Θεού, λοιπόν, η οποία θεωρείται σε ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, έφτασε στην ολοκλήρωσή της. Ο Αδάμ, όμως, δεν είχε ακόμη δημιουργηθεί· διότι το γήινο πλάσμα ονομάζεται Αδάμ σύμφωνα με κάποια ετυμολογική σημασία, όπως αναφέρουν οι γνώστες της εβραϊκής γλώσσας.

Γι' αυτόν τον λόγο ο Παύλος, συμβουλεύοντας όσους επιθυμούν να υπακούουν να προσκολλώνται στην τελειότητα, υποδεικνύει και τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν να επιτύχουν αυτό που επιδιώκουν, λέγοντας ότι πρέπει να απεκδυθούν τον παλαιό άνθρωπο και να ενδυθούν τον νέο, ο οποίος ανακαινίζεται κατ' εικόνα του Δημιουργού του. Ας επανέλθουμε, όμως, όλοι σε εκείνη τη θεοειδή χάρη, στην οποία έπλασε εξαρχής τον άνθρωπο ο Θεός, λέγοντας: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και ομοίωσή μας». Σε Αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Του ιδίου Γρηγορίου Νύσσης, περί του τι είναι το «κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν». Όσοι επιθυμούν να κατανοήσουν χωρίς πλάνη τη θεόκτιστη ωραιότητα του προσώπου τους, δεν μπορούν με κανέναν άλλον τρόπο να δουν να καθρεφτίζεται η δική τους εικόνα και τα χαρακτηριστικά του προσώπου τους, παρά μόνο μέσα από ένα καθαρότατο κάτοπτρο. Εκεί, πλησιάζοντας την εικόνα της όψης τους, βλέπουν καθαρά στο εσωτερικό του, μέσα σε αυτό και δι' αυτού, ένα ακριβές αντίγραφο των χαρακτηριστικών τους, σύμφωνα με τη δική τους εικόνα και ομοίωση. Επομένως, και εμείς, ατενίζοντας σαν μέσα σε κάποιο κάτοπτρο προς τη θεία ακτίνα του νοερού ήλιου, ας κατανοήσουμε από εκεί ξεκάθαρα το αποσκίασμα, τη μορφή και την εικόνα του «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» της δικής μας φύσης. Διότι, όπως τουλάχιστον νομίζω εγώ, η κατασκευή του ανθρώπου είναι –πράγματι είναι– κάτι το φοβερό και δυσερμήνευτο, που απεικονίζει μέσα της πολλά και απόκρυφα μυστήρια του Θεού.

Και όπως ακριβώς η φύση του οφθαλμού αντιλαμβάνεται με ευχέρεια τα όσα βρίσκονται έξω από αυτόν, αλλά αδυνατεί να κατανοήσει πώς είναι η ίδια, έτσι και για κάθε οφθαλμό της ανθρώπινης διάνοιας, ο λόγος της δικής μας δημιουργίας έχει καταστεί δυσθεώρητος και δυσκατάληπτος. Διότι, αφού ο Κτίστης ολοκλήρωσε τον απλό και κατεξοχήν νοερό κόσμο των αόρατων δυνάμεων, και ύστερα από αυτόν και τούτον τον υλικό και ορατό κόσμο, που συντίθεται από τέσσερα στοιχεία, τότε λέγει: «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας»· και δημιουργεί ένα ον, σαν έναν μικτό κόσμο συγγενικό και προς τους δύο κόσμους, το οποίο συντίθεται από ασώματη, αθάνατη και άφθαρτη ψυχή, και από υλικό και ορατό τετράστοιχο σώμα.

Όταν έγινε αυτό, λέει πάλι η Γραφή ότι «εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε»· και Θεό ονομάζει τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Πολλές λοιπόν και διάφορες γνώμες διατυπώθηκαν περί αυτού από τους ερμηνευτές. Διότι άλλοι μεν χαρακτήρισαν ως κατ' εικόνα Θεού και ομοίωσιν το αρχικό και εξουσιαστικό στοιχείο του ανθρώπου, άλλοι δε το νοερό και αόρατο της ψυχής.

Άλλοι εννοούν το άφθαρτο και αναμάρτητο, όταν δημιουργήθηκε ο Αδάμ· άλλοι έχουν αναφέρει ότι αυτό αποτελεί προφητεία για το βάπτισμα. Τελευταίος δε από όλους, ωσάν σε έκτρωμα, φάνηκε και σε εμένα πρέπον να πω ορισμένα πράγματα περί αυτού· και πρώτα από όλα αξίζει να διερευνηθεί το εξής: γιατί άραγε ο Θεός δεν ονόμασε μάλλον τους νοερούς και άυλους και ουράνιους και πλησιόθεους αγγέλους «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσίν» Του; Διότι, βεβαίως, και το αξίωμα της αρχής και της εξουσίας σε ολόκληρη τη γη, αλλά και στον ίδιο τον άνθρωπο, το κατέχουν αυτοί, και μάλιστα σε βαθμό ανώτερο από τον άνθρωπο.