Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:26

Παρομοίως, και το άφθαρτο, και το άυλο, και το αόρατο, και το καθαρό, και όλα τα άλλα εγκώμια που θα μπορούσες να πεις για τον Αδάμ, υπάρχουν σε υπερθετικό βαθμό στους νοερούς και ουράνιους χορούς των ασωμάτων. Επομένως, το «κατ' εικόνα» του ανθρώπου υπαινίσσεται για εμάς κάτι βαθύτερο από τα προαναφερθέντα. Διότι ο άνθρωπος δεν κατέχει απλώς μία εικόνα και ομοίωση του Θεού, αλλά και δεύτερη και τρίτη, απεικονίζοντας σαν σε καθρέφτη και σε τυπική –όχι φυσική– σκιαγραφία το μυστήριο της τρισυπόστατης Θεότητας· και όχι μόνο αυτό, αλλά προδιαγράφοντας σαφώς και την ενανθρώπηση του ενός της Αγίας Τριάδος, του Θεού Λόγου. Και ίσως η γυμνή ψυχή να είναι κατ' εικόνα της Θεότητας, ενώ το σύνθετο της ψυχής και του σώματός μας να είναι καθ' ομοίωση της σαρκώσεως του Λόγου. Μάλλον όμως ας αναδράμουμε στην ίδια την αρχή του ζητήματος, αναζητώντας πρώτα από εκεί, σαν από κάποια βαθύτατη πηγή, το γιατί άραγε ο Θεός δεν δημιούργησε τις προπατορικές και κορυφαίες μας υποστάσεις –εννοώ του Αδάμ, της Εύας και του υιού που προήλθε από αυτούς– με όμοιο τρόπο, είτε καθ' ομοιότητα με τα υπόλοιπα λογικά όντα, δηλαδή τους αγγέλους, είτε πάλι κατ' ισότητα με τα έμψυχα ζώα;

Γι' αυτό ούτε σε αυτήν εμφύσησε ο Θεός πνοή ζωής, επειδή αυτή αποτελούσε τύπο της πνοής και της ζωής του Αγίου Πνεύματος, και επειδή επρόκειτο εκείνη, μέσω του Αγίου Πνεύματος, να δεχθεί τον Θεό, ο οποίος είναι η όντως πνοή και ζωή των πάντων. Επομένως, μπορεί κανείς να διαπιστώσει και να θαυμάσει ότι, από τη μία πλευρά, ο αγέννητος Αδάμ δεν είχε κανέναν άλλον όμοιό του αγέννητο ή αναίτιο ανάμεσα στους ανθρώπους, όπως ακριβώς ούτε η εκπορευτή Εύα, καθώς αποτελούσαν αληθινούς τύπους του αγέννητου Πατρός και του Αγίου Πνεύματος· από την άλλη πλευρά, ο γεννητός υιός είχε όλους τους ανθρώπους, οι οποίοι είναι γεννητοί υιοί, ως όμοιους αδελφούς του, αποτελώντας την τυπική εικόνα και ομοίωση του Χριστού, του γεννητού Υιού, ο οποίος έγινε άνθρωπος, πρωτότοκος χωρίς σπορά ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς.

Εάν όμως δεν είναι έτσι, ούτε ως προς το κατ' εικόνα, γιατί άραγε δεν δημιουργήθηκαν τέσσερις, ή δύο ή περισσότερες υποστάσεις των προπατόρων, οι οποίες να έχουν διαφορετικά τα υποστατικά τους ιδιώματα; Εννοώ δηλαδή το αγέννητο, το γεννητό και το εκπορευτό, αλλά δημιουργήθηκαν τρεις και μόνο; Επομένως, έχεις σύμφωνα με το κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν μια τυπική τριάδα εν μονάδι σε τρεις υποστάσεις· συνεπάγεται λοιπόν να μάθεις και για τη μονάδα εν τριάδι. Το πώς θα μπορέσεις να το διαγνώσεις καλά αυτό, άκουσέ το από κάποιον σοφό που σε συμβουλεύει και λέει: Εάν θέλεις να γνωρίσεις τον Θεό, πρώτα γνώρισε τον εαυτό σου. Από τη δική σου σύνθεση, λέει, από τη δική σου κατασκευή, από τα όσα βρίσκονται μέσα σου. Είσελθε βαθιά στον εαυτό σου, κοίταξε προσεκτικά μέσα στην ίδια σου την ψυχή σαν σε καθρέφτη, διάκρινε την κατασκευή της, και θα δεις τον εαυτό σου να υπάρχει κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού.

Και όλη η ακαταληψία, η ασάφεια και η αδηλία γύρω από αυτήν, τίποτε άλλο δεν υποδηλώνει παρά το ότι είναι κυρίως και αληθώς εικόνα του ακατάληπτου Θεού. Γι' αυτό, αγνοώντας τα πάντα σχετικά με αυτήν, βεβαιωνόμαστε για την ύπαρξή της μόνο από τις ενέργειές της μέσα στο σώμα· όπως ακριβώς και την ύπαρξη του Θεού τη βεβαιωνόμαστε από τα ενεργήματά Του στην ορατή κτίση. Αλλά ας έλθουμε στο πιο ουσιώδες σημείο του «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν», ώστε σύμφωνα με τις υποσχέσεις μας να δείξουμε τη μοναδικότητα της εν Τριάδι Θεότητας. Ποιο είναι λοιπόν αυτό; Είναι προφανές ότι πάλι πρόκειται για την ψυχή μας, και τον νοερό της λόγο, και τον νου, τον οποίο ο Απόστολος ονόμασε πνεύμα, όταν παραγγέλλει να είμαστε άγιοι στην ψυχή, στο σώμα και στο πνεύμα. Διότι, πάλι, η ψυχή είναι αγέννητη και αναίτια, ως τύπος του αγέννητου και αναίτιου Θεού και Πατρός· δεν είναι όμως αγέννητος ο νοερός της λόγος, αλλά γεννιέται από αυτήν αρρήτως, αοράτως, ανερμηνεύτως και απαθώς. Ο δε νους ούτε αναίτιος είναι ούτε αγέννητος, αλλά εκπορευτός, διατρέχοντας τα πάντα και εξετάζοντας τα πάντα, και ψηλαφώντας αοράτως, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του παναγίου και εκπορευτού Πνεύματος, για το οποίο έχει λεχθεί ότι «το Πνεύμα ερευνά τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού». Η ψυχή δεν είναι εκπορευτή ενόσω βρίσκεται στο σώμα, επειδή, αν ήταν εκπορευτή, τότε θα πεθαίναμε ανά πάσα στιγμή.

Διότι, πριν από κάθε ομιλία, τα βρέφη, όντας έμψυχα, αμέσως επιθυμούν τον μαστό και τον ύπνο· το λογιστικό δε είναι ολοφάνερο ότι αποτελεί ίδιον γνώρισμα του λογικού όντος· και το θυμικό, εκ φύσεως, συγκροτείται γύρω από τον νου, τον οποίο μάλιστα ταράσσει όποιος οργίζεται παρά φύσιν. Εάν, λοιπόν, κάποιος επιθυμεί να μάθει το πώς ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, ας ψηλαφήσει αυτά, ας εισέλθει σε αυτά και σε τέτοιου είδους άδυτα των νοημάτων, και ας εξετάσει προσεκτικά τη δική του φυσική κατασκευή, δηλαδή αυτήν της νοερής ψυχής· ας μάθει με κάθε λεπτομέρεια και ακρίβεια όλα τα μέρη της, τα μέρη των μερών, τους λόγους, τους τρόπους και τις προόδους, τις ενώσεις, τις διακρίσεις, το μονοειδές της, το τριμερές, το ενιαίο, το δυϊκό, το τριαδικό, το πώς είναι μεν μία, αλλά και θεωρείται σε τρία, γνωριζόμενη τυπικώς, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, ως μονάδα εν τριάδι και τριάδα εν μονάδι. Διότι το γεγονός ότι είναι μία ως προς την ουσία, και όχι μία ως προς τη θεώρηση των μερών της, το φανέρωσε σαφώς εκείνος που είπε: «Θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω και με τον νου· θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ και με τον νου».

Εάν όμως χωρίζεις και αποστερείς τον λόγο από την ψυχή, η ψυχή σου πλέον καθίσταται άλογη· ώστε, μέσω αυτού του κατ' εικόνα Θεού, να μάθεις ότι εάν αρνηθείς τον Θεό Λόγο, λέγοντας ότι δεν είναι μαζί με τον Θεό και Πατέρα, τότε κηρύττεις έναν Θεό άλογο και κτηνώδη. Και εάν χωρίσεις το Πνεύμα από τον Θεό, τότε ομιλείς για κάποιον Θεό νεκρό και όχι ζωντανό. Εάν επιθυμείς να φιλοσοφήσεις περί του κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν Θεού, με αυτόν τον τρόπο να φιλοσοφήσεις: όχι από τα εξωτερικά, αλλά από τα εσωτερικά σου γνώρισε τον κρυπτό Θεό, και από την τριάδα που υπάρχει μέσα σου απόκτησε επίγνωση της Τριάδας μέσω ενυπόστατων πραγμάτων· διότι αυτή είναι πιο βέβαιη και πιο αξιόπιστη από κάθε άλλη νομική και γραφική μαρτυρία.

Και αν ο Θεός και Πατέρας είναι τέλεια υπόσταση, και αν ο Λόγος του Θεού είναι τέλεια υπόσταση, και αν πάλι το Πνεύμα του Θεού είναι τέλεια υπόσταση, ποιος δεν θα ισχυριστεί ότι και ο νους του Θεού αποτελεί μια άλλη θεία υπόσταση του Θεού, και ο βραχίονας έναν άλλον Θεό, και το δάχτυλο έτερη υπόσταση του Θεού; Παρομοίως και η δεξιά και όλα τα υπόλοιπα που αναφέρονται ως μέλη του Θεού στη θεία Γραφή; Για να μην τα λες, λοιπόν, αυτά και τα διαλογίζεσαι, πάνω στα οποία οι αιρετικοί, προσκόπτοντας και συλλογιζόμενοι, έπεσαν, σε δημιούργησε ο Θεός κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν της δικής Του τριαδικής υπάρξεως, ως μια τυπική τριάδα που γνωρίζεται ως ομοούσια μονάδα. Σε αυτήν, αν προσηλώσεις καλά το βλέμμα σου, ορθά σαν σε κάποιον καθρέφτη και τύπο, θα βρεις όλα όσα κηρύσσονται ευσεβώς για τον Θεό· εννοώ, δηλαδή, το τριαδικό των υποστάσεων, το μοναδικό της φύσεως, το σύγχρονο, το αδιαίρετο, το ακατάληπτο, το ασχημάτιστο, το αθεώρητο, το αγέννητο, το γεννητό, το εκπορευτό, το δημιουργικό, το προνοητικό, το κριτικό, το αψηλάφητο, το ασώματο, το άφθαρτο, το ανώλεθρο, το αθάνατο, το αιώνιο, το ανερμήνευτο, το ωραιότατο, και, για να μιλήσω με συντομία, όλων όσων λέγονται με ευσέβεια για τη Θεότητα, τους τύπους και τις εικόνες, και τα αποσκιάσματα, θα τα βρεις να σκιαγραφούνται μέσα στην ψυχή σου. Και για τον λόγο αυτό ελέχθη από τον Θεό το: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ’ εικόνα δική μας και καθ’ ομοίωσιν».

Αλλά αυτά οι αιρετικοί και οι σύγχρονοι άπιστοι ούτε τα γνώρισαν ούτε τα κατανόησαν. Διότι, εάν είχαν εξετάσει ορθά το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» του ανθρώπου, δεν θα είχαν αμφιβάλει για το τριαδικό μυστήριο, ούτε θα υπέτασσαν το υπέρ φύσιν σε φυσικές αποδείξεις. Δεν θα είχαν σκοτιστεί υποστηρίζοντας ότι είναι αδύνατον ο Θεός να είναι τρισυπόστατη Τριάδα. Εάν ο Άρειος είχε κατανοήσει το δικό του «κατ' εικόνα», δεν θα είχε διδάξει ότι ο Λόγος είναι ετερούσιος του Πατρός. Εάν ο Μακεδόνιος είχε εξετάσει ευσεβώς το «κατ' εικόνα», δεν θα ισχυριζόταν ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κτίσμα· αντίθετα, έχοντας τυφλωθεί, έπαθαν το ίδιο με εκείνους που, ενώ έχουν μέσα στον ίδιο τους τον κόρφο τον μαργαρίτη, τον αγνοούν και περιπλανώμενοι τον αναζητούν στην άβυσσο.

Διότι, όταν αναφέρεις ψυχή λογική και νοερή, είναι προφανές ότι υποδήλωσες και τον λόγο και τον νου. Και όταν ονομάσεις τον λόγο, οπωσδήποτε φανέρωσες και τη λογική ψυχή η οποία τον γεννά. Ομοίως, και όταν αναφέρεις τον νου, εξάπαντος φανέρωσες και την ψυχή και τον λόγο. Διότι τίνος θα είναι ο νους, αν όχι της ψυχής και του λόγου; Γι' αυτό ακριβώς, όπως έχουν την ονομασία τους αλληλοϋπονοούμενη και αλληλένδετη, έτσι έχουν κοινή και αδιαίρετη και την ουσιώδη ενέργειά τους. Διότι μία και όμοια είναι η ενέργεια του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, μία η ισχύς και μία η δύναμη, μία η θέληση, μία η γνώμη. Διότι σε όσα πράττει ο Πατέρας, αχώριστος συμπράκτορας είναι και ο Υιός· και σε όσα επιτελεί ο Υιός ή το Πανάγιο Πνεύμα, συνεργεί οπωσδήποτε και αδιαίρετα ο Πατέρας. Διότι ούτε ο Υιός πράττει κάτι αφ' εαυτού Του χωριστά από τον Πατέρα, ούτε βέβαια ο Πατέρας ενεργεί χωρίς τον Υιό και το Πνεύμα, ούτε πάλι το Πνεύμα εργάζεται κάτι χωρίς τον Υιό και τον Πατέρα. Ας έλθουμε λοιπόν πάλι από τα πρωτότυπα στον τύπο, δηλαδή στην ψυχή μας που πλάστηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν Θεού, και θα διαπιστώσεις ότι μία και όμοια είναι η ενέργεια και μέσα σε εμάς.

Διότι ούτε η ψυχή επιτελεί κάτι χωρίς τον λόγο, ούτε ο λόγος χωρίς την ψυχή, ούτε βέβαια και ο νους από μόνος του κατεργάζεται κάτι χωρίς την ψυχή και τον λόγο, εξαιτίας της ομοφυούς και συμφυούς και αλληλένδετης κοινής τους δυνάμεως και ενεργείας, η οποία είναι κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν Θεού. Εάν δε μου πεις ότι η ψυχή δεν ενεργεί τίποτα από μόνη της χωρίς το σώμα, αυτό ήδη το έχουμε προαναφέρει και εμείς, ότι δηλαδή και ως προς αυτό, ούσα κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν, φανερώνει τις αόρατες δυνάμεις της μέσω της ορατής ύλης· πλην όμως, όταν χωρίζεται από το σώμα η κατά φύσιν καθαρή ψυχή και ουσία, τότε μάλιστα, επειδή βρίσκεται πιο διορατική και απλή, και απαρενόχλητη, και πιο φωτεινή, μπορεί πιο αληθινά να ονομάζεται και να είναι κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν Θεού.

Αν όμως, όπως είναι φυσικό, ο αντίπαλος χλευάζει τα όσα ειπώθηκαν, επειδή δεν δείξαμε ότι υπάρχουν στην ψυχή τρεις κυρίως ολοκληρωμένες υποστάσεις κατ' ισότητα προς την Παναγία Τριάδα, ας μάθει ο άφρων ότι η ψυχή είναι πλασμένη κατ' εικόνα με τρόπο τυπικό, και όχι με ισότητα προς την Αγία Τριάδα· εκτός αν υποθέτει ότι και στη Θεότητα —αν δεν είναι φοβερό να το πει κανείς— ο Πατέρας έχει τοπική διαίρεση και περιγεγραμμένη απόσταση από τον Υιό, και το Άγιο Πνεύμα από Αυτόν. Μην παραβλέψεις σχετικά με την κατ' εικόνα Θεού ομοίωσή σου ούτε το εξής, εννοώ δηλαδή ότι μέσω της σωματικής γεννήσεως του λόγου από τα χείλη, η αρετή, η σοφία, η φρόνηση, η δύναμη, το βάθος και η γνώση της ψυχής σου και του νου σου γίνονται γνωστά και φανερώνονται σε όλους· γεγονός που σου αποδεικνύει και με αυτό το παράδειγμα ότι υπάρχεις κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού. Διότι, μέσω της κατά σάρκα γεννήσεως του Θεού Λόγου, φανερώθηκε στον κόσμο η αρετή, η δύναμη, η γνώση, η σοφία και όλα τα υπόλοιπα αγαθά του Πατρός και του Αγίου Πνεύματος.

Από το βιβλίο της Γενέσεως. Και είπε ο Θεός: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Ο Πατέρας, δηλαδή, απευθύνεται σε εκείνους που προέρχονται από την ουσία Του, οι οποίοι συμμετέχουν μαζί Του στο δημιουργικό και δεσποτικό αξίωμα.

Όταν λοιπόν αρχίσει ο νους με έντονη πνευματική αίσθηση να γεύεται τη χρηστότητα του Παναγίου Πνεύματος, τότε οφείλουμε να γνωρίζουμε ότι η χάρη αρχίζει σαν να ζωγραφίζει πάνω στο «κατ' εικόνα» το «καθ' ομοίωσιν»· ώστε αυτή μεν η αίσθηση φανερώνει ότι παίρνουμε τη μορφή του «καθ' ομοίωσιν», το δε τέλειο της ομοιώσεως θα το γνωρίσουμε από τον φωτισμό». Και πάλι: «Την πνευματική αγάπη δεν μπορεί κανείς να την αποκτήσει, εάν δεν φωτιστεί με απόλυτη πληροφορία από το Άγιο Πνεύμα. Διότι, εάν ο νους δεν αποκτήσει τελείως το «καθ' ομοίωσιν» μέσω του θείου φωτός, μπορεί μεν να έχει όλες τις άλλες αρετές, αλλά από την τέλεια αγάπη παραμένει ακόμη άμοιρος».

Το να γνωρίζουμε ότι εμείς οι ίδιοι έχουμε δημιουργηθεί κατ' εικόνα του Κτίστη δεν μας επιτρέπει να θεοποιούμε ούτε τον νοητό κόσμο. Διότι αυτό το «κατ' εικόνα» δεν το κατέχει η κατασκευή του σώματος, αλλά οπωσδήποτε η φύση του νου, από τον οποίο τίποτα δεν είναι κατά φύση ανώτερο. Αν δηλαδή υπήρχε κάτι ανώτερο, σε εκείνο θα υπήρχε το «κατ' εικόνα». Επειδή όμως το ανώτερο μέσα μας είναι ο νους, και αυτός, αν και είναι κατ' εικόνα θεία, ωστόσο κτίστηκε από τον Θεό, τι το δύσκολο λοιπόν υπάρχει στο να κατανοήσουμε, ή μάλλον, πώς δεν είναι από μόνο του ολοφάνερο, ότι ο Ποιητής του δικού μας νοερού στοιχείου, Εκείνος είναι και Ποιητής κάθε νοερού; Επομένως, κάθε νοερή φύση είναι σύνδουλη με εμάς και κατ' εικόνα του Κτίστη, έστω κι αν είναι πιο τιμημένη από εμάς, εφόσον βρίσκονται εκτός σωμάτων και προσεγγίζουν περισσότερο την εντελώς ασώματη και άκτιστη φύση. Ακριβέστερα, όσοι από αυτούς διαφύλαξαν τη δική τους τάξη και στέργουν τον σκοπό για τον οποίο δημιουργήθηκαν, αν και είναι ομόδουλοι, για εμάς είναι άξιοι τιμής και ως προς την τάξη πολύ ανώτεροι από εμάς. Όσοι όμως δεν διαφύλαξαν την τάξη τους, αλλά αποστάτησαν και αθέτησαν τον σκοπό για τον οποίο δημιουργήθηκαν, έχοντας βρεθεί όσο το δυνατόν πιο μακριά από εκείνους που προσεγγίζουν τον Θεό, έχουν εκπέσει και από την τιμή τους. Αν δε επιχειρούν να συμπαρασύρουν και εμάς σε έκπτωση, δεν είναι μόνο άχρηστοι και ατιμωμένοι, αλλά και αντίθεοι, και για το γένος μας καταστροφικοί και άκρως εχθρικοί.

Η νοερή και λογική φύση της ψυχής, έχοντας μόνη αυτή νου και λόγο και πνεύμα ζωοποιό, δημιουργήθηκε από τον Θεό περισσότερο κατ' εικόνα Του ακόμη και από τους ασώματους αγγέλους. Και αυτό το διατηρεί αμετάβλητο, έστω και αν δεν αποκτήσει επίγνωση της αξίας της και δεν σκεφτεί ούτε πολιτευτεί αξίως Εκείνου που την έκτισε κατά τη δική Του εικόνα. Επομένως, ακόμη και μετά την προγονική εκείνη παράβαση στον παράδεισο μέσω του ξύλου, και έχοντας υποστεί εμείς, πριν από τον σωματικό, τον θάνατο της ψυχής, ο οποίος είναι ο χωρισμός της από τον Θεό, αν και αποβάλαμε το να είμαστε καθ' ομοίωσιν του Θεού, δεν χάσαμε το κατ' εικόνα. Όταν λοιπόν η ψυχή αποστρέφεται τη σχέση με τα κατώτερα και προσκολλάται με αγάπη στο Ανώτερο και υποτάσσεται σε αυτό μέσω των έργων και των τρόπων της αρετής, φωτίζεται από αυτό και ομορφαίνει, βελτιώνεται και υπακούει στις δικές Του βουλές και προτροπές, από τις οποίες λαμβάνει την όντως αιώνια ζωή. Μέσω αυτής απαθανατίζει και το σώμα που είναι ενωμένο μαζί της, το οποίο επιτυγχάνει την υποσχεθείσα ανάσταση στον κατάλληλο καιρό και μετέχει στην αιώνια δόξα. Αν όμως δεν αποποιηθεί τη σχέση και την υποταγή στα κατώτερα, εξαιτίας της οποίας προκαλεί ατιμωτικό αίσχος στην εικόνα του Θεού, αλλοτριώνεται και αποξενώνεται από τον Θεό, την όντως μακάρια και αληθινή ζωή, καθώς η ίδια Τον εγκατέλειψε πρώτη, εγκαταλειπόμενη δικαίως από τον Ανώτερο.

Η τριαδική φύση μετά την Ύψιστη Τριάδα, επειδή έχει πλαστεί από Αυτήν κατ' εικόνα Της περισσότερο από κάθε άλλο δημιούργημα, ούσα νοερή, λογική και πνευματική (τέτοια είναι η ανθρώπινη ψυχή), οφείλει να διαφυλάττει τη δική της τάξη και να βρίσκεται μόνο μετά τον Θεό, να υποτάσσεται, να υπακούει και να πείθεται μόνο σε Αυτόν, να ατενίζει μόνο προς Αυτόν, και να στολίζει τον εαυτό της με τη διαρκή μνήμη και θεωρία Του, καθώς και με τη θερμότατη και διάπυρη αγάπη προς Αυτόν. Μέσω αυτών προσελκύει θαυμαστά προς τον εαυτό της, ή μάλλον προσείλκυε κάποτε, τη μυστική και απόρρητη αίγλη Εκείνης της φύσεως, και τότε κατέχει αληθινά το κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, καθιστάμενη μέσω αυτής χαριτωμένη, σοφή και θεία. Διότι διδάσκεται μέσω αυτής, είτε όταν είναι παρούσα φανερά είτε όταν πλησιάζει αόρατα, όπως συμβαίνει κυρίως τώρα, να αγαπά τον μεν Θεό περισσότερο από τον εαυτό της, τον δε πλησίον όπως τον εαυτό της, και έτσι να γνωρίζει και να διατηρεί την αξία και την τάξη της, και να αγαπά αληθινά τον εαυτό της.

Διότι αυτός που αγαπά την αδικία μισεί την ίδια του την ψυχή, και, διασπώντας και αχρηστεύοντας το να είναι πλασμένος κατ' εικόνα Θεού, υφίσταται παρόμοιο πάθος με εκείνους που από μανία σπαράζουν αξιοθρήνητα και ανεπαισθήτως τις ίδιες τους τις σάρκες. Διότι ανεπαισθήτως και αυτός λυμαίνεται και σπαράσσει με τον πιο άθλιο τρόπο την έμφυτη ωραιότητά του, διαρρηγνύοντας άφρονα τον τριαδικό και υπερκόσμιο κόσμο της ίδιας του της ψυχής, ο οποίος συγκροτείται εσωτερικά από την αγάπη. Διότι τι είναι πιο άδικο, και τι πιο ολέθριο, από το να μην ενθυμείται και να μη θέλει να ατενίζει διαρκώς και να αγαπά Εκείνον που τον έκτισε και τον κόσμησε σύμφωνα με τη δική Του εικόνα, και που για τον λόγο αυτό του παρέσχε τη δύναμη της γνώσεως και της αγάπης, και που σε όσους τη χρησιμοποιούν ορθά προσφέρει πλουσιοπάροχα τις άρρητες δωρεές και την αιώνια ζωή;

Τίποτα δεν είναι ανώτερο από τον άνθρωπο, ώστε να διαβουλεύεται και να εκφέρει γνώμη και μέσω αυτής να γνωρίζει και να εξασφαλίζει το συμφέρον του, αρκεί μόνο να διαφυλάσσει τη δική του τάξη και να γνωρίζει τον εαυτό του και τον μόνο που είναι ανώτερος από τον εαυτό του, και να τηρεί μεν όσα θα μπορούσε να μάθει από Εκείνον τον ανώτερο, ενώ σε όσα δεν μπορεί να μάθει από Εκείνον, να παίρνει μόνο Εκείνον ως σύμβουλο κατά τη διαβούλευση. Διότι και οι άγγελοι, αν και είναι ανώτεροί μας ως προς την αξία, εντούτοις και αυτοί υπηρετούν τις δικές Του βουλές για εμάς, καθώς είναι διάκονοι που αποστέλλονται για χάρη εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία· μάλλον δε, όχι όλοι, αλλά οι αγαθοί από αυτούς και όσοι διαφύλαξαν τη δική τους τάξη. Διότι και εκείνοι έχουν από τον Θεό νου και λόγο και πνεύμα, τα οποία και τα τρία είναι συμφυή, και οφείλουν, όπως και εμείς, να υπακούουν στον δημιουργό Νου και Λόγο και Πνεύμα. Και πλεονεκτούν μεν απέναντί μας σε πολλά, υπάρχουν όμως και σημεία στα οποία υπολείπονται από εμάς, όπως είπαμε και θα πούμε, ως προς την τελείωση κατ' εικόνα του Κτίστη· εξαιτίας των οποίων και εμείς, περισσότερο από εκείνους, έχουμε δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού.

Αλλά, αν και εμείς έχουμε το «κατ' εικόνα» σε μεγαλύτερο βαθμό από τους αγγέλους, μέχρι τώρα υστερούμε πολύ ως προς το να είμαστε «καθ' ομοίωσιν» του Θεού, και μάλιστα τώρα σε σχέση με τους αγαθούς αγγέλους. Διότι, για να αφήσω τώρα τα άλλα, η τελείωση του «καθ' ομοίωσιν» του Θεού επιτελείται μέσω της θείας ελλάμψεως που προέρχεται από τον Θεό. Το ότι από αυτήν έχουν στερηθεί οι πονηροί άγγελοι, γι' αυτό και βρίσκονται στο σκοτάδι, ενώ πληρούνται από αυτήν οι θείοι νόες, γι' αυτό και ονομάζονται δεύτερο φως και απορροή του πρώτου φωτός, νομίζω πως κανείς δεν το αγνοεί από όσους μελετούν με επιμέλεια και σύνεση τα θεόπνευστα λόγια. Από εκεί έχουν οι αγαθοί άγγελοι και τη γνώση των αισθητών πραγμάτων, διότι δεν τα αντιλαμβάνονται με αισθητηριακή και φυσική δύναμη, αλλά τα γνωρίζουν με θεοειδή δύναμη, από την οποία τίποτα απολύτως από τα παρόντα, τα παρελθόντα ή τα μέλλοντα δεν μπορεί να κρυφτεί.

Γι' αυτό λέει ο θείος Νείλος, ότι «η κατάσταση του νου είναι ένα νοητό ύψος, παρόμοιο με το ουράνιο χρώμα, στο οποίο, κατά την ώρα της προσευχής, προστίθεται και το φως της Αγίας Τριάδας». Ο δε άγιος Διάδοχος, ενώνοντας την αρχή με το τέλος σε ένα κεφάλαιο, τα παρέθεσε, γράφοντας: «Δύο αγαθά μάς προσφέρει η αγία χάρη μέσω του βαπτίσματος, εκ των οποίων το ένα ξεπερνάει απείρως το άλλο. Διότι μας ανακαινίζει στο νερό και λαμπρύνει το κατ' εικόνα, αποπλένοντας κάθε ρυτίδα της αμαρτίας μας, ενώ το δεύτερο περιμένει για να το εργαστεί μαζί μας. Όταν λοιπόν αρχίσει ο νους με πολλή αίσθηση να γεύεται την αγαθότητα του Παναγίου Πνεύματος, τότε οφείλουμε να γνωρίζουμε ότι η χάρη αρχίζει σαν να ζωγραφίζει πάνω στο κατ' εικόνα το καθ' ομοίωσιν, ώστε αυτή μεν η αίσθηση φανερώνει ότι εμείς μορφωνόμαστε προς το καθ' ομοίωσιν, ενώ την τελειότητα της ομοιώσεως θα τη γνωρίσουμε από τον φωτισμό»· και πάλι: «Δεν μπορεί κάποιος να αποκτήσει την πνευματική αγάπη, εάν δεν φωτιστεί με πλήρη βεβαιότητα από το Άγιο Πνεύμα. Διότι, εάν ο νους δεν αποκτήσει τέλεια το καθ' ομοίωσιν μέσω του θείου φωτός, μπορεί μεν να έχει όλες τις άλλες αρετές, παραμένει όμως ακόμη άμοιρος της τέλειας αγάπης».

Πράγματι, σε αυτό απέβλεπε η δημιουργία του κόσμου από την αρχή· και για αυτόν τον σκοπό υπήρξε εκείνη η επουράνια και πανάρχαια βουλή του Πατρός, σύμφωνα με την οποία ο άγγελος της μεγάλης βουλής του Πατρός δημιούργησε τον άνθρωπο ως ον όχι μόνο κατ' εικόνα, αλλά και κατά δική του ομοίωση, ώστε να μπορέσει κάποτε να χωρέσει το μεγαλείο της θείας βασιλείας, τη μακαριότητα της θείας κληρονομίας, την τελειότητα της ευλογίας του ύψιστου Πατέρα, για την οποία δημιουργήθηκαν τα πάντα, τα ορατά και τα αόρατα· διότι δεν είπε του αισθητού κόσμου, αλλά απροσδιόριστα του κόσμου, τόσο του ουράνιου όσο και του επίγειου. Και όχι μόνο αυτός, αλλά και η θεία και απόρρητη κένωση, η θεανδρική πολιτεία, τα σωτήρια πάθη, όλα τα μυστήρια· για αυτόν τον σκοπό προοικονομήθηκαν με προνοητικότητα και πάνσοφα, ώστε, όποιος μέσω αυτών στα παρόντα αναδειχθεί πιστός, να ακούσει από τον Σωτήρα: «Εύγε δούλε αγαθέ, σε λίγα ήσουν πιστός, σε πολλά θα σε εγκαταστήσω, είσελθε στη χαρά του Κυρίου σου». Ελάτε λοιπόν, λέει, κληρονομήστε και τον παρόντα και μόνιμο και επουράνιο κόσμο, εσείς που χρησιμοποιήσατε τον επίγειο και φθαρτό και παροδικό κόσμο καλά, σύμφωνα με το δικό μου θέλημα. «Διότι πείνασα, και μου δώσατε να φάω, δίψασα, και με ποτίσατε, ξένος ήμουν, και με φιλοξενήσατε, γυμνός, και με ντύσατε, ασθένησα, και με επισκεφθήκατε, στη φυλακή ήμουν, και ήρθατε προς εμένα».

Επειδή, λοιπόν, όπως λέει και ο απόστολος, «η σάρκα επιθυμεί ενάντια στο πνεύμα και το πνεύμα ενάντια στη σάρκα», ο Θεός όμως είναι πνεύμα και η ίδια η αγαθότητα και η αρετή, και κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του είναι το δικό μας πνεύμα, το οποίο εξαιτίας της αμαρτίας έχει αχρειωθεί, πώς ήταν δυνατόν να ανανεωθεί οποιοσδήποτε και να συμφιλιωθεί με τον Θεό εν πνεύματι, εάν δεν καταργούνταν η αμαρτία και η σαρκική ζωή; Αυτό ακριβώς είναι ο Σταυρός του Χριστού: η κατάργηση της αμαρτίας. Γι' αυτό και κάποιος από τους θεοφόρους πατέρες μας, όταν ρωτήθηκε από κάποιον άπιστο εάν πιστεύει στον εσταυρωμένο, απάντησε: «Ναι, πιστεύω σε αυτόν που σταύρωσε την αμαρτία». Πολλοί όμως, και πριν από τον Νόμο και μετά τον Νόμο, προτού ακόμη φανερωθεί ο Σταυρός, έχουν μαρτυρηθεί από τον ίδιο τον Θεό ως φίλοι Του· και ο βασιλιάς και προφήτης Δαβίδ, επειδή ακριβώς υπήρχαν τότε φίλοι του Θεού, λέει: «Για μένα, Θεέ μου, οι φίλοι σου τιμήθηκαν πάρα πολύ». Το πώς λοιπόν υπήρξαν κάποιοι που ονομάστηκαν φίλοι του Θεού πριν από τον Σταυρό, εγώ θα σας το εξηγήσω, εάν μου προσφέρετε αυτιά φιλόθεα και πρόθυμα να ακούσουν.

Διότι κανείς δεν μπορεί να πει ότι το γεγονός πως ο Χριστός ύψωσε τότε τα μάτια του προς τα πάνω και είπε, «Πατέρα, σε ευχαριστώ που με άκουσες», στάθηκε εμπόδιο σε αυτούς στο να τον θεωρήσουν ίσο με τον Πατέρα. Διότι ο ίδιος προσθέτει εκεί, λέγοντας προς τον Πατέρα: «εγώ βέβαια γνώριζα ότι πάντοτε με ακούς, αλλά μίλησα για το πλήθος που στέκεται γύρω, για να πιστέψουν ότι εσύ με απέστειλες». Διότι, για να τον γνωρίσουν ταυτόχρονα ως Θεό που προέρχεται από τον Πατέρα και δεν του είναι καθόλου αντίθετος, αλλά επιτελεί τα θαύματα σύμφωνα με τη θέληση του Πατέρα, ύψωσε μεν μπροστά σε όλους τα μάτια του προς τον Πατέρα, αλλά είπε προς αυτόν εκείνα τα οποία αποδεικνύουν αυτόν που μιλούσε στη γη ίσο με τον ύψιστο και επουράνιο Πατέρα. Διότι, όπως ακριβώς, όταν επρόκειτο αρχικά να πλαστεί ο άνθρωπος, προηγήθηκε απόφαση, έτσι και τώρα στην περίπτωση του Λαζάρου, επειδή ο άνθρωπος επρόκειτο να αναπλαστεί, προηγείται απόφαση. Αλλά εκεί μεν, όταν ο Πατέρας είπε προς τον Υιό —ενώ επρόκειτο να πλαστεί ο άνθρωπος— «ας κάνουμε άνθρωπο», ο ίδιος ο Υιός άκουσε τον Πατέρα και έτσι ο άνθρωπος ήλθε στην ύπαρξη· εδώ όμως, τώρα, ο Πατέρας ακούει τον Υιό που μιλάει, και έτσι ο Λάζαρος ζωοποιήθηκε.

Για να παραλείψουμε όμως και αυτές, γιατί ο Θεός δεν ευλόγησε μάλλον την έκτη, κατά την οποία δεν παρήγαγε από τη γη μόνο ζώσα ψυχή ερπετών και τετραπόδων, αλλά παρουσίασε και έργο άξιο της δικής Του βουλής, ανακεφαλαιώνοντας τα πάντα, συνενώνοντας σε ένα την αίσθηση και τον νου, και, το μέγιστο, ότι έθεσε και τον Ίδιο τον εαυτό Του δια της θείας Του χάριτος και ανέδειξε πάνω στη γη τον άνθρωπο, σύμφωνα με τη δική Του εικόνα και ομοίωση, ως ον ικανό να Τον γνωρίζει; Πώς λοιπόν δεν ευλόγησε και δεν αγίασε αυτήν, αλλά την έβδομη ημέρα, η οποία είναι ημέρα απραξίας;

Γεμίζει από ακάθεκτη οργή· και ο θυμός του και η ορμή του εναντίον των ομοφύλων του γίνονται καθ' ομοίωση του όφεως· και ο άνθρωπος γίνεται ανθρωποκτόνος, και αυτός που πλάστηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού εξομοιώνεται με τον εξ αρχής ανθρωποκτόνο σατανά.

Διότι αρχικά ξεσηκώθηκε εναντίον μας και μας τράβηξε στα βάθη του άδη ο νοητός και αρχέκακος όφις. Και είναι πολλά αυτά για τα οποία στράφηκε εναντίον μας και μέσω των οποίων υποδούλωσε τη φύση μας: ο φθόνος, η ζηλοτυπία και το μίσος, η αδικία, ο δόλος και η σοφιστεία, και εκτός από αυτά και τα παρόμοια, η θανατηφόρα δύναμη που φέρει μέσα του, την οποία ο ίδιος γέννησε στον εαυτό του, καθώς αυτός πρώτος αποστάτησε από την όντως ζωή. Διότι φθόνησε αρχικά τον Αδάμ, όταν τον είδε να κατοικεί στον τόπο της άφθαρτης τρυφής και να περιλάμπεται από θεοειδή δόξα και να ανυψώνεται από τη γη προς τον ουρανό, από όπου ο ίδιος δικαίως απορρίφθηκε, και από τον φθόνο κυριεύθηκε εναντίον του από έσχατη μανία, ώστε να θελήσει να τον περιβάλει με τον θάνατο. Διότι ο φθόνος δεν είναι μόνο γεννήτορας του μίσους, αλλά και του φόνου, τον οποίο μας επέφερε με δόλο, όταν μας πλησίασε ο δόλιος και όντως μισάνθρωπος όφις. Διότι επιθύμησε διακαώς και εντελώς άδικα να τον τυραννήσει, με σκοπό την καταστροφή εκείνου που πλάστηκε από τον Θεό κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν Θεού· επειδή όμως δεν τόλμησε να του επιτεθεί κατά πρόσωπο, χρησιμοποίησε τον δόλο και την πονηριά, και, αφού τον πλησίασε μέσω του αισθητού φιδιού ως φίλος και καλός σύμβουλος αυτός ο δεινός και πραγματικός εχθρός και επίβουλος, βρίσκει, αλίμονο!, έδαφος δρώντας στα κρυφά, και μέσω της αντίθεης συμβουλής του εγχέει στον άνθρωπο, σαν δηλητήριο, τη δική του θανατηφόρα δύναμη.

Τι σημαίνει «να ανανεώνεστε ως προς το πνεύμα του νου σας, και να ενδυθείτε τον καινό άνθρωπο, που δημιουργήθηκε σύμφωνα με τον Θεό εν δικαιοσύνη και οσιότητι της αλήθειας»; Ο Θεός, αφού έπλασε τον Αδάμ, τον προπάτορά μας άλλοτε, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του, δεν έθεσε μέσα του καμία κακία, αλλά μαζί με την ψυχή του εμφύσησε και τη χάρη του θείου Πνεύματος, η οποία τον διατηρούσε στην καινότητα και διαφύλασσε σε αυτόν την ομοίωση. Όταν όμως εκείνος διέπραξε την έσχατη αδικία, παρακούοντας τον Πλάστη και δίνοντας πίστη σε εκείνον που τον φθόνησε, και συγκατατέθηκε στο ψέμα αποδεχόμενος αυτόν που συκοφάντησε τη θεία εντολή, εκπίπτοντας από τη θεία χάρη έγινε παλαιός και διεφθαρμένος αντί για καινός, χωρίς πλέον να υπάρχει σύμφωνα με τον Θεό, δηλαδή καθ' ομοίωση του Δημιουργού, ούτε να μπορεί να γεννήσει απογόνους όμοιους με τον Θεό, αλλά όμοιους με τον εαυτό του, παλαιούς και διεφθαρμένους· διότι η παλαιότητα συνοδεύει αυτούς που είναι υποκείμενοι στη φθορά.

Μέγα και υψηλό, αδελφοί, είναι το μυστήριο του βαπτίσματος του Χριστού που εμπεριέχεται σε αυτά τα λίγα λόγια, δυσθεώρητο και δυσερμήνευτο, και όχι λιγότερο δυσκατάληπτο. Αλλά, επειδή είναι εξαιρετικά σωτήριο, πειθόμενοι σε Εκείνον που μας προέτρεψε να ερευνούμε τις Γραφές και παίρνοντας θάρρος, ας ανιχνεύσουμε όσο είναι εφικτό τη δύναμη του μυστηρίου. Όπως λοιπόν στην αρχή, αφού είπε ο Θεός: «Ας ποιήσουμε άνθρωπον κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», όταν πλάστηκε η φύση μας στο πρόσωπο του Αδάμ, το ζωαρχικό Πνεύμα, αφού φανερώθηκε και δόθηκε μέσω του εμφυσήματος σε αυτόν, έκανε ταυτόχρονα φανερή την κατά υπόσταση τριαδικότητα της δημιουργικής θεότητας σε σχέση με τα άλλα κτίσματα, τα οποία παράγονταν μόνο με τον λόγο και φανέρωναν μόνο τον Λόγο και τον Πατέρα που μιλούσε. Έτσι και τώρα, που η φύση μας αναπλάθεται στον Χριστό, το Άγιο Πνεύμα, αφού φανερώθηκε μέσω της καθόδου Του από τα υπερουράνια προς Αυτόν ενώ βαπτιζόταν στον Ιορδάνη, φανέρωσε το σωτήριο για τα λογικά κτίσματα μυστήριο της ύψιστης και παντουργού Τριάδας.

Τι λοιπόν; Ήταν όλα αυτά το Άγιο Πνεύμα και δεν μίλησε το ίδιο μέσω των προφητών σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί, αλλά το ίδιο ειπώθηκε μέσω αυτών ή ειπώθηκε προς αυτούς; Μακριά από εμάς τέτοια βλασφημία. Αν όμως αυτά, που λέγονται με ασώματο τρόπο από τον ασώματο Θεό, δεν ήταν το Άγιο Πνεύμα, πολύ περισσότερο δεν ήταν τα λόγια του Χριστού που προφέρονταν σωματικά. Αν όμως δεν ήταν αυτά, δεν είναι ούτε η αναπνοή στην οποία αυτά μορφοποιούνται και προφέρονται. Αν όμως δεν είναι αυτή, δεν είναι ούτε το εμφύσημα που έγινε μέσω αυτής. Επιπλέον δε τούτου, δεν είναι ούτε αυτό που υπονοείται από αυτό. Αν λοιπόν, έστω κι αν είναι εντελώς αδύνατο, ας δεχθούμε όμως ότι το εμφύσημα δεν είναι της σάρκας, αλλά της θεότητας του Υιού· ή μάλλον, για να θέσουμε αυτό που λέγεται από τους Λατίνους, ας δεχθούμε ότι μέσω του αισθητού υποδηλώνεται από τον Σωτήρα εκείνο το νοητό. Αλλά αυτός εμφύσησε και στην αρχή στο πρόσωπο του πρώτου πλάσματος. Και τι εμφύσησε; «Πνοή ζωής». Τι είναι «πνοή ζωής»; «Ζώσα ψυχή». Ας σε διδάξει ο Παύλος: «ο πρώτος άνθρωπος έγινε ψυχή ζώσα». Και τι σημαίνει ζώσα; Αείζωη, αθάνατη, που είναι το ίδιο με το να πει κανείς λογική· διότι η αθάνατη είναι λογική. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και προικισμένη με θεία χάρη. Διότι τέτοια είναι η πραγματικά ζώσα ψυχή. Και αυτό είναι το ίδιο με το «κατ' εικόνα», και αν θέλεις και με το «καθ' ομοίωσιν»· ω, τι ζημία, από τι κατάσταση σε τι άλλη μεταπέσαμε!

Έβλεπαν οι οφθαλμοί των αγγέλων τότε την ψυχή του ανθρώπου, η οποία ήταν ενωμένη με την αίσθηση και τη σάρκα, και έβλεπαν έναν άλλο θεό, ο οποίος όχι μόνο είχε δημιουργηθεί πάνω στη γη εξαιτίας της θείας αγαθότητας, όντας ο ίδιος νους και σάρκα, αλλά εξαιτίας της υπερβολής αυτής της αγαθότητας και κατά τη χάρη του Θεού είχε διαμορφωθεί έτσι, ώστε να είναι ο ίδιος σάρκα και νους και πνεύμα, και να κατέχει η ψυχή εντελώς το κατ' εικόνα και ομοίωση του Θεού, ως ενιαία που είναι στον νου, στον λόγο και στο πνεύμα. Αλλά τον είδε και ο βάσκανος οφθαλμός, δεν το άντεξε ο αρχέκακος όφις· τόση υπομονή έκανε, νομίζω, όση χρειαζόταν για να κεράσει πιο δραστικό το δηλητήριο κάτω από τη γλώσσα και σαν να παρασκευάσει και να αναμείξει με δόλο και με γλυκό λόγο το δηλητήριο που εισέρχεται μέσω της ακοής· επιτέθηκε, έθελξε, πλήγωσε —ω, της δικής μου ευκολίας και της δικής του κακίας!— έχυσε μέσα στην ψυχή το δηλητήριο, θανάτωσε αυτό που αντλούσε τη ζωή του από εκείνην, το σώμα εννοώ, ενώ την ψυχή που ζούσε από την ίδια της τη φύση την αμαύρωσε. Στερηθήκαμε το θείο κάλλος, στερηθήκαμε τη θεία μορφή, αποβάλαμε το φως, διαφθείραμε την ομοιότητα προς εκείνο το ανώτατο φως· περιβληθήκαμε τον ζόφο σαν ιμάτιο, αλίμονο, και ντυθήκαμε το σκοτάδι σαν διπλό μανδύα. Αλλά ελέησε δωρεάν, για να μην μακρηγορώ, Εκείνος του οποίου η φύση είναι η αγαθότητα και το έλεος που πηγάζει από αυτήν· και για μένα τον πεσόντα κατήλθε και έγινε, όπως λέει ο απόστολος, «πνεύμα ζωοποιούν», ώστε, αφού δώσει ζωή, να ανακαινίσει την αμαυρωθείσα εικόνα.

Εφόσον λοιπόν αυτά παραμένουν, για ποιον λόγο εκμεταλλευόμαστε τον αδελφό και καταβροχθίζουμε τον φτωχό, από τα οποία καμία ωφέλεια δεν προκύπτει για εμάς; «Εγώ είπα, είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου. Εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες». Πότε όρισε να είναι όλοι θεοί και υιοί του Υψίστου; Διότι δεν ομιλεί πλέον μόνο για τους άρχοντες, αλλά και για ολόκληρη την ανθρωπότητα. Επομένως, όταν έπλασε τον άνθρωπο, του έθεσε τέτοιον όρο αξιώματος: «Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας· και ας εξουσιάζουν όλα τα ψάρια της θάλασσας, και τα πετεινά του ουρανού, και τα κτήνη, και ολόκληρη τη γη, και όλα τα ερπετά».

Εφόσον λοιπόν, κατά τη διδασκαλία τους, η κατασκευή του κόσμου έγινε με τέτοιον περίπου και παρόμοιο τρόπο, «έπλασε», λέει, «ο Θεός τον άνθρωπο, λαμβάνοντας χώμα από τη γη»· και τον έπλασε όχι απλό, αλλά διπλό: «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν». Εικόνα δε είναι το πνεύμα το οποίο φερόταν πάνω από το ύδωρ· το οποίο, εάν δεν αποτυπωθεί ως εικόνα, θα καταστραφεί μαζί με τον κόσμο, παραμένοντας μόνο εν δυνάμει και χωρίς να γίνει εν ενεργεία —αυτό είναι, λέει, εκείνο που έχει ειπωθεί: «για να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο». —Εάν όμως αποτυπωθεί ως εικόνα και προέλθει από μια αμέριστη στιγμή, όπως, λέει, είναι γραμμένο στην Απόφαση, το μικρό θα γίνει μεγάλο, και το μεγάλο θα υπάρχει στον άπειρο και αναλλοίωτο αιώνα, ο οποίος δεν υπόκειται πλέον στο γίγνεσθαι.

Κάποιος Σατορνείλος, ο οποίος άκμασε την ίδια εποχή με τον Βασιλείδη και έζησε στην Αντιόχεια της Συρίας, δογμάτισε παρόμοια με τον Μένανδρο. Διότι λέγει ότι υπάρχει ένας Πατέρας άγνωστος σε όλους, ο οποίος δημιούργησε αγγέλους, αρχαγγέλους, δυνάμεις και εξουσίες· και ότι από κάποιους επτά αγγέλους δημιουργήθηκε ο κόσμος και όλα όσα υπάρχουν σε αυτόν. Ακόμη, ότι και ο άνθρωπος είναι δημιούργημα των αγγέλων, όταν εμφανίστηκε άνωθεν, από την υπέρτατη εξουσία, μια φωτεινή εικόνα. Επειδή δεν μπόρεσαν να την κρατήσουν, διότι, όπως λέει, αμέσως ανέδραμε προς τα πάνω, παρακίνησαν ο ένας τον άλλον λέγοντας: «Ας κάνουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση». Όταν όμως έγινε αυτό, λέγει, και το πλάσμα δεν μπορούσε να σταθεί όρθιο εξαιτίας της αδυναμίας των αγγέλων, αλλά σερνόταν σαν σκουλήκι, η άνω δύναμη τον σπλαχνίστηκε, επειδή είχε πλαστεί καθ' ομοίωσή της, και έστειλε έναν σπινθήρα ζωής, ο οποίος διήγειρε τον άνθρωπο, τον ανόρθωσε και του έδωσε ζωή. Αυτόν λοιπόν τον σπινθήρα της ζωής, λέει ότι μετά τον θάνατο ανατρέχει προς τα ομοειδή του, και τα υπόλοιπα, από τα οποία δημιουργήθηκε, αναλύονται σε εκείνα.

Και αυτά μεν θα τα αποφύγεις, αφού διδαχθείς τον όντως υπάρχοντα Θεό, θα έχεις δε αθάνατο το σώμα και άφθαρτο μαζί με την ψυχή. Και θα λάβεις τη βασιλεία των ουρανών, εσύ που έζησες στη γη και γνώρισες τον επουράνιο βασιλέα, και θα γίνεις συνομιλητής του Θεού και «συγκληρονόμος του Χριστού», χωρίς να είσαι πλέον υποδουλωμένος σε επιθυμίες, πάθη και ασθένειες. Διότι έχεις γίνει θεός· διότι όσα πάθη υπέμεινες όντας άνθρωπος, αυτά στα έδωσε ο Θεός επειδή είσαι άνθρωπος· όσα όμως προσιδιάζουν στον Θεό, αυτά έχει υποσχεθεί ο Θεός να σου τα παρέχει όταν θεοποιηθείς, έχοντας γίνει αθάνατος. Και αυτό είναι το «γνώθι σαυτόν», το να γνωρίσεις μέσα σου τον Θεό που σε δημιούργησε· διότι με το να Τον γνωρίσει κανείς, συνεπάγεται ότι αναγνωρίζεται από Αυτόν που τον κάλεσε. Μην είστε λοιπόν εχθρικοί προς τον ίδιο σας τον εαυτό, άνθρωποι, και μη διστάσετε να επιστρέψετε. Διότι ο Χριστός είναι ο Θεός των πάντων· ο Οποίος πρόσταξε να αποπλυθεί η αμαρτία από τους ανθρώπους, αναπλάθοντας ως νέο τον «παλαιό άνθρωπο», αποκαλώντας τον «εικόνα» του Θεού εξαρχής, και επιδεικνύοντας τη στοργή Του προς εσένα μέσω του τύπου της «ομοίωσης». Υπακούοντας στα σεπτά του προστάγματα, και γινόμενος αγαθός μιμητής του Αγαθού, θα τιμηθείς από Αυτόν ως όμοιός Του. Διότι ο Θεός δεν φτωχαίνει· Αυτός που και εσένα θα κάνει θεό προς δόξαν Του.

Διότι και ο Μωυσής, ο πιστός θεράπων του Θεού, αφού είπε: «Κύριος ο Θεός σου, Κύριος ένας είναι», και αφού κήρυξε τον ένα και μόνο Θεό, ομολόγησε αμέσως και τον Κύριό μας λέγοντας: «Ο Κύριος έβρεξε πάνω στα Σόδομα και στα Γόμορρα φωτιά και θειάφι από τον Κύριο». Και πάλι: «Και είπε ο Θεός: ας κάνουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα· και δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο, σύμφωνα με την εικόνα του Θεού τον δημιούργησε», και στη συνέχεια: «Σύμφωνα με την εικόνα του Θεού δημιούργησα τον άνθρωπο». Και για το ότι θα γίνει άνθρωπος, λέει: «Ο Κύριος θα αναστήσει για σας προφήτη από τους αδελφούς σας, όπως εμένα».

Μέσω αυτής της τάξεως και αυτών των ρυθμών και μιας τέτοιας αγωγής, ο γενητός και πλασμένος άνθρωπος γίνεται κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του αγένητου Θεού, καθώς ο μεν Πατέρας ευδοκεί και προστάζει, ο δε Υιός υπηρετεί και ενεργεί, το δε Πνεύμα τρέφει και αυξάνει, ο δε άνθρωπος προκόπτει βαθμιαία και ανέρχεται προς το τέλειο, δηλαδή προσεγγίζει τον αγένητο· διότι ο έσχατος σκοπός είναι ο αγένητος, και αυτός είναι ο Θεός. Έπρεπε λοιπόν ο άνθρωπος πρώτα να δημιουργηθεί, και αφού δημιουργηθεί να αυξηθεί, και αφού αυξηθεί να ανδρωθεί, και αφού ανδρωθεί να πληθυνθεί, και αφού πληθυνθεί να ενδυναμωθεί, και αφού ενδυναμωθεί να δοξαστεί, και αφού δοξαστεί να δει τον Δεσπότη του. Διότι αυτός που πρόκειται να θεαθεί είναι ο Θεός, και η θέα του Θεού παρέχει αφθαρσία, «η δε αφθαρσία καθιστά τον άνθρωπο εγγύς του Θεού».

Στους προηγούμενους χρόνους λέγαμε ότι ο άνθρωπος πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού, αλλά αυτό δεν είχε φανερωθεί· διότι ακόμη ήταν αόρατος ο Λόγος, κατ' εικόνα του οποίου είχε πλαστεί ο άνθρωπος· γι' αυτό ακριβώς έχασε εύκολα και την ομοίωση. Όταν όμως ο Λόγος του Θεού έγινε σάρκα, επικύρωσε και τα δύο· διότι και την εικόνα έδειξε αληθινά, αφού ο ίδιος έγινε αυτό που ήταν η εικόνα του, και την ομοίωση αποκατέστησε σταθερά, εξομοιώνοντας τον άνθρωπο με τον αόρατο Πατέρα μέσω του ορατού Λόγου.

Και για τον λόγο αυτό, σε όλο αυτόν τον χρόνο, ο άνθρωπος, που πλάστηκε στην αρχή από τα χέρια του Θεού, δηλαδή του Υιού και του Πνεύματος, γίνεται κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, ενώ το μεν άχυρο, που είναι η αποστασία, απορρίπτεται, ο δε σίτος, που είναι εκείνοι οι οποίοι καρποφορούν την πίστη προς τον Θεό, συνάγεται στην αποθήκη.

Και λένε ότι αυτός είναι που δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση: ότι κατ' εικόνα υπάρχει ο υλικός άνθρωπος, ο οποίος είναι μεν παρόμοιος, αλλά όχι ομοούσιος με τον Θεό. Ενώ καθ' ομοίωση είναι ο ψυχικός, γι' αυτό και ελέχθη ότι η ουσία του είναι πνεύμα ζωής, επειδή προέρχεται από πνευματική απορροή. Αργότερα δε, λένε ότι του φόρεσαν τον δερμάτινο χιτώνα: και λένε ότι αυτό είναι το αισθητό σαρκίο. Όσο για το κύημα της μητέρας τους, της Αχαμώθ, το οποίο εκείνη γέννησε κατά τη θέαση των αγγέλων που βρίσκονταν γύρω από τον Σωτήρα, το οποίο είναι ομοούσιο με τη μητέρα του, πνευματικό, λένε ότι και αυτό το αγνοούσε ο Δημιουργός. Και ότι αυτό εναποτέθηκε σε αυτόν κρυφά, χωρίς να το γνωρίζει, ώστε, αφού σπαρθεί μέσω αυτού στην ψυχή που προήλθε από αυτόν και σε τούτο το υλικό σώμα, και αφού κυοφορηθεί σε αυτά και αυξηθεί, να γίνει έτοιμο για την υποδοχή του τέλειου Λόγου. Διέφυγε, λοιπόν, της προσοχής του Δημιουργού, όπως ισχυρίζονται, ο πνευματικός άνθρωπος που συνεσπάρη στο εμφύσημά του από τη Σοφία με άρρητη δύναμη και πρόνοια. Διότι, όπως αγνοούσε τη μητέρα, έτσι αγνοούσε και το σπέρμα της: το οποίο μάλιστα λένε ότι είναι και το ίδιο εκκλησία, αντίτυπο της άνω Εκκλησίας. Και αξιώνουν ότι αυτός είναι ο άνθρωπος που υπάρχει μέσα τους, ώστε να έχουν αυτοί την μεν ψυχή από τον Δημιουργό, το δε σώμα από το χώμα, και το σαρκικό μέρος από την ύλη, ενώ τον πνευματικό άνθρωπο από τη μητέρα Αχαμώθ.

Τη δύναμη της δωδεκάδας, κατ' αυτόν, την απεικονίζουν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο, τη σελήνη, τα άστρα και τις εποχές, τα έτη και τα κήτη, τα ψάρια και τα ερπετά, τα πτηνά και τα τετράποδα, τα θηρία και ως δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι από το πνεύμα διακηρύχθηκε η τριακοντάδα δια μέσου του Μωυσή. Αλλά βεβαίως και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή. Αυτή δε εδράζεται στην περιοχή του εγκεφάλου, από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις, κατ' εικόνα της άνω τετράδας, οι οποίες ονομάζονται: όραση, ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε Ογδοάδα λένε ότι φανερώνεται δια του ανθρώπου ως εξής: επειδή αυτός έχει δύο ακοές, και ισάριθμες οράσεις, και ακόμη δύο οσφρήσεις, και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού. Διδάσκουν δε ότι ολόκληρος ο άνθρωπος φέρει όλη την εικόνα της τριακοντάδας ως εξής: στα μεν χέρια, μέσω των δακτύλων, βαστάζει τη δεκάδα, ενώ σε όλο το σώμα, που διαιρείται σε δώδεκα μέλη, τη δωδεκάδα. Και το διαιρούν αυτό, όπως ακριβώς έχει διαιρεθεί από αυτούς το σώμα της Αλήθειας, για το οποίο μιλήσαμε προηγουμένως. Την δε ογδοάδα, επειδή είναι άρρητη και αόρατη, την εννοούν ως κρυμμένη στα σπλάχνα.