Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:27

Διότι ούτε το σκοτάδι θα έχει ισχύ εκεί όπου εμφανίζεται το φως, ούτε το ψέμα θα σταθεί εφόσον υπάρχει η αλήθεια. Διότι, αν χρησιμοποιείτε έστω και στο ελάχιστο τις Γραφές, ω Απελλή και οι οπαδοί σου Απελλειανοί, από τις ίδιες τις Γραφές θα αποδειχθείτε ότι ελέγχεστε· πρώτον μεν, επειδή ο Θεός εποίησε τον άνθρωπο κατ' εικόνα Θεού, και ο Ποιητής είπε: «ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωσιν»· ώστε, αν κάποιος επιστρέψει από την πεπλανημένη αίρεσή σου προς την αλήθεια, σαν να διέφυγε από το σκοτάδι και να σηκώθηκε από τη νύχτα, θα έβρισκε το φως της γνώσης του Θεού να έχει ανατείλει γι' αυτόν σαν τον ήλιο και περισσότερο από τον ήλιο. Διότι θα γίνει φανερό στον καθένα που διαθέτει ορθή λογική ότι αυτός που είπε «ας ποιήσουμε άνθρωπο» είναι ο Θεός, ο Πατέρας των όλων· ο οποίος συγκαλεί μαζί του τον αιώνια συνυπάρχοντα με αυτόν Θεό Λόγο, τον μονογενή Υιό, ο οποίος γεννήθηκε από αυτόν ανάρχως και αχρόνως, καθώς επίσης και το Άγιο Πνεύμα του, το οποίο δεν είναι ξένο ούτε προς τον ίδιο ούτε προς τον ίδιο τον Υιό του. Διότι, εάν άλλος ήταν αυτός που έπλασε τον άνθρωπο, δηλαδή που έκτισε και τον κόσμο, και άλλος ήταν ο επουράνιος αγαθός Θεός, από τον οποίο κατήλθε ο Χριστός, δεν θα ελάμβανε ο Χριστός για τον εαυτό του σώμα και δεν θα το έπλαθε, ανατυπώνοντας στον εαυτό του την εικόνα του Δημιουργού.

Και στα μεν (άλλα δημιουργήματα) δίνονται διάφορα σχήματα και μορφές της φύσεως, όσα η στερεή και ορατή φύση γέννησε με την προσταγή του Θεού· στον δε άνθρωπο δίνεται το θεοειδές και το θεοείκελο, απόλυτα ακριβές σε όλα ως προς εκείνη την πρωτότυπη εικόνα του Πατρός και του Μονογενούς. «Διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον έπλασε». Γι' αυτό και μερίμνησε για τη διατήρηση του δικού Του αγάλματος, ώστε να μην είναι ευάλωτο στη φθορά, όπως ακριβώς κάνουν και οι δημιουργοί των ανδριάντων. Διότι αυτοί δεν έχουν φροντίσει μόνο για το κάλλος και την ευπρέπεια των αγαλμάτων, ώστε να είναι μεγαλοπρεπώς πανέμορφα, αλλά προνοούν, στο μέτρο των δυνατοτήτων τους, και για την αθανασία των δημιουργημάτων τους, προκειμένου να διασώζονται για μακρόν χρόνο χωρίς να καταστρέφονται, όπως ακριβώς έπραξε και ο Φειδίας. Διότι αυτός, μετά την κατασκευή του ειδώλου της Πίσας (και τούτο ήταν από ελεφαντόδοντο), πρόσταξε να χύνεται λάδι γύρω από τα πόδια, στο μπροστινό μέρος του αγάλματος, διαφυλάσσοντάς το άφθαρτο στο μέτρο του δυνατού.

Αλλά κανείς από εκείνους που επινοούν την κακία δεν μπορεί να το αποδείξει αυτό. «Διότι στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη». Αλλά ταυτόχρονα, στην αρχή κατά την κοσμογονία, λέει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση», και δεν είπε: "Έλα, θα φτιάξω εγώ και θα σου υποδείξω πώς να εργαστείς". Έπειτα, [λέει] «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο», και δεν είπε: "Τον εποίησε και έδειξε στον Υιό πώς πρέπει να ποιεί τον άνθρωπο". Διότι ο Υιός δεν βρισκόταν σε άγνοια, ώστε, αφού πρώτα μάθει την τέχνη, τότε να παράγει τα έργα της. Αλλά επειδή, πάλι, όταν ήλθε ο Κύριός μας ενδύθηκε τη σάρκα, έγινε άνθρωπος και συναναστράφηκε μαζί μας, και επειδή απηύθυνε τον λόγο προς τους Ιουδαίους, οι οποίοι νόμιζαν ότι Αυτός καταλύει τα έργα του Πατέρα, επιθυμώντας να ανυψώσει τη διάνοιά τους, ώστε να μην προσέχουν μόνο στην ενανθρώπησή Του, έλεγε: «Τίποτε δεν κάνει ο Υιός, εάν δεν δει τον Πατέρα να το κάνει», για να δείξει ότι το έργο του Υιού είναι έργο του Πατέρα και ότι ο Πατέρας ευδοκεί σε όλη την οικονομία του έργου Του. Έτσι λοιπόν, κατ' ακολουθίαν, και ως προς τις άλλες φράσεις, σκοντάφτοντας σαν θηρία και ελεγχόμενοι από την όψη της αστραπής του Λόγου, δηλαδή της αλήθειας, θα καταδιωχθούν. «Άστραψε αστραπή και θα τους σκορπίσεις, εξαπόστειλε τα βέλη σου και θα τους συνταράξεις.» 79.

Γι' αυτό δεν πρέπει καθόλου να ορίζουμε ή να ισχυριζόμαστε με βεβαιότητα σε ποιο μέρος εκπληρώνεται το κατ' εικόνα, αλλά να ομολογούμε ότι το κατ' εικόνα υπάρχει στον άνθρωπο, ώστε να μην αθετήσουμε τη χάρη του Θεού και φανούμε άπιστοι σε Αυτόν. Διότι όσα λέει ο Θεός, αυτά είναι αληθινά, έστω κι αν διαφεύγουν από τη δική μας αντίληψη με λίγα λόγια. Το να αρνείται κανείς, λοιπόν, αυτό το κατ' εικόνα δεν είναι γνώρισμα πιστού ούτε της αγίας Εκκλησίας του Θεού. Διότι κάθε άνθρωπος είναι σαφώς πλασμένος κατ' εικόνα, και κανείς από όσους έχουν την ελπίδα τους στον Θεό δεν θα το αρνηθεί, παρά μόνο ίσως κάποιοι που πλάθουν μύθους, θέτοντας εαυτούς εκτός της Εκκλησίας και της παράδοσης των πατέρων, η οποία πηγάζει από τους προφήτες, τον νόμο, τους αποστόλους και τους ευαγγελιστές. 3. Επομένως, εκείνοι που διάκεινται φιλόνεικα ως προς αυτό το ζήτημα, βγαίνουν και οι ίδιοι εκτός της εκκλησιαστικής παραδόσεως, η οποία πιστεύει μεν ότι κάθε άνθρωπος είναι κατ' εικόνα, αλλά δεν 〈επιχειρεί〉 να ορίσει σε τι ακριβώς εντοπίζεται το κατ' εικόνα, ούτε μπορούν να το αποδείξουν αυτοί που πραγματεύονται αυτά τα ζητήματα με μυθώδη τρόπο ή τα αρνούνται.

Και αφενός μεν αποδίδει το 〈να ακούει〉 στον 〈ουρανό〉, το οποίο σημαίνει την κατανόηση ως κάτι το ανώτερο, αφετέρου δε στη 〈γη το να αφουγκράζεται (ενωτίζεσθαι)〉, το οποίο είναι το 〈να ακούει〉 μέσω των αυτιών, πράγμα που είναι περισσότερο σωματικό. Λέει 〈Υιούς εγέννησα〉 επειδή η νοερή ψυχή δημιουργήθηκε ‹κατ' εικόνα Του›, αλλά και διότι οι πρωτόπλαστοι έτυχαν εξαιρετικού προνομίου.

Και ο ίδιος ο αδελφιδός της νύμφης στο Άσμα Ασμάτων παρομοιάζεται με έλαφο, καθώς και η ίδια διδάσκει λέγοντας: «όμοιος είναι ο αδελφιδός μου με ζαρκάδι ή με νεβρό ελάφων πάνω σε όρη αρωμάτων». Όταν λοιπόν και ο ίδιος ο νυμφίος παρομοιάζεται με έλαφο, ποιους θα έλεγες ότι συμβολίζουν οι πολλές έλαφοι εδώ, παρά τους μαθητές και αποστόλους του; Είναι δε το ζώο αυτό και οφιοκτόνο και έχει συγκαταλεχθεί στα καθαρά ζώα. Διδάσκει λοιπόν ο παρών λόγος ότι από την έρημο του ιουδαϊκού έθνους πέρασαν κάποιες έλαφοι, οι μαθητές του Σωτήρα μας· διότι εκεί «συναντήθηκαν οι έλαφοι και είδαν τα πρόσωπα η μία της άλλης»· επειδή γνώρισαν τους εαυτούς τους και αναγνώρισαν τα χαρακτηριστικά της ψυχής τους που είχαν δημιουργηθεί «κατ' εικόνα Θεού». Πλην όμως «πέρασαν» από τον τόπο εκείνο, αποχωριζόμενοι από αυτούς, γι' αυτό έχει ειπωθεί: «πέρασαν μετρημένες κατά αριθμό, και καμία από αυτές δεν χάθηκε». Έπειτα, επειδή ακριβώς δεν παρέμειναν σε μία πόλη, διέτρεξαν ο καθένας σε διαφορετικά μέρη εκπληρώνοντας το ευαγγέλιο.

Διότι εγώ ο ίδιος είμαι ο Κύριος ο Θεός που σε δημιούργησα και σε έπλασα, δημιουργώντας σε μεν ως προς την ψυχή φτιαγμένη κατ' εικόνα Θεού, και πλάθοντάς σε δε ως προς το σώμα το οποίο ελήφθη «από γης» και πλάστηκε από εμένα· δίνοντας το ίδιο μου το αίμα ως λύτρο για τη δική σου σωτηρία, σε λύτρωσα και σε κάλεσα· αλλά και σε έκανα δικό μου κτήμα, ώστε εσύ μεν να είσαι δικός μου λαός, κι εγώ ο δικός σου Θεός. Έχε θάρρος, λοιπόν, εφόσον αξιώθηκες τόσα από εμένα, και βάδιζε την οδό που προστάχθηκες, και με θάρρος κήρυττε σε όλα τα έθνη παντού στη γη τον ευαγγελικό λόγο· διότι ακόμη κι αν επιτεθεί φλεγόμενο πυρ και αν ύδατα και ποταμοί κατακλύσουν, τίποτα από αυτά δεν θα σε βλάψει, εξαιτίας του ότι εγώ βρίσκομαι παντού μαζί σου. Διότι αψευδώς υποσχέθηκα το εξής: «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας πάσας τας ημέρας έως της συντελείας του αιώνος». Να γνωρίζεις δε και τούτο: όπως ακριβώς εγώ λύτρωσα εσένα, τον δικό μου λαό, παραδίδοντας το τίμιό μου αίμα για τη δική σου σωτηρία, έτσι κι εσύ θα γίνεις αντάλλαγμα για εκείνους, εννοώ για τα έθνη που θα σωθούν μέσω εσού, μεταξύ των οποίων θα είναι Αιγύπτιοι και Αιθίοπες και όσοι κατοικούν στη Συήνη, αντί της οποίας οι λοιποί μεταφραστές απέδωσαν και η Σαβά.

Γι' αυτό και ο ίδιος τους αξίωσε της σωτήριας κλήσης και όλων όσα έχουν επαγγελθεί μέσω της παρούσας προφητείας. Διότι, όπως ακριβώς τον ουρανό τον δημιούργησα αναγκαίως ως τόπο διαμονής των αγγέλων και των αγίων πνευμάτων, για τη συγκρότηση και τον στολισμό του σύμπαντος, με τον ίδιο τρόπο και το στοιχείο της γης δεν το κατασκεύασα ούτε άσκοπα ούτε για να είναι άχρηστο. Αντιθέτως, το δημιούργησα ως κατοικία και τόπο διαμονής εκείνων που ζουν σε αυτό ως έλλογα όντα, οι οποίοι ήταν ικανοί και τον Θεό να γνωρίζουν και να ζουν θεοσεβώς, επειδή πλάστηκαν ‹κατ' εικόνα Θεού›. Ό,τι δηλαδή είναι στον ουρανό οι ‹άγγελοι ως λειτουργοί του Θεού›, αυτό είναι πάνω στη γη οι άνθρωποι, που αποτελούν μέριμνα του Θεού. Επειδή, λοιπόν, τέτοιας τιμής αξιώθηκε από εμένα το ανθρώπινο γένος, ώστε για χάρη τους να δημιουργήσω ολόκληρη τη γη, εύλογα διακήρυξα φανερά σε όλους τους ανθρώπους το ευαγγελικό κήρυγμα, έτσι ώστε όχι μόνο οι Ιουδαίοι, αλλά και όλα τα έθνη πάνω στη γη να τύχουν της δικής μου σωτηρίας. Γι' αυτό προσθέτει: 〈Εγώ είμαι ο Κύριος, και δεν υπάρχει άλλος.

Έτσι λοιπόν και η Ιερουσαλήμ, έχοντας πέσει ολοκληρωτικά κατάχαμα και έχοντας απλωθεί στο έδαφος ώστε να καταπατείται από εκείνους που την ταπείνωσαν, προστάζεται να εγερθεί, και για δεύτερη φορά της απευθύνεται ο Λόγος λέγοντας: «Εξεγέρσου, εξεγέρσου, Σιών, ενδύσου την ισχύ σου, Σιών»· διότι η λογική ψυχή έχει πράγματι μεγίστη δύναμη και ισχύ και έχει μεγάλη δόξα, καθώς έχει πλαστεί «κατ' εικόνα Θεού», και επιθυμεί να την ανακτήσει και να γίνει «αγία πόλη», ώστε να μην διαβεί ποτέ πλέον μέσα από αυτήν ούτε «απερίτμητος» ούτε «ακάθαρτος»· με τον όρο λοιπόν «απερίτμητος» υποδηλώνει τον αλλογενή και αλλόφυλο, και με τον όρο «ακάθαρτος» τον ειδωλολάτρη. Εάν επομένως υπακούσεις στο πρόσταγμα και αφού εγερθείς γίνεις «αγία πόλη» του Θεού, ο Λόγος σού υπόσχεται, λέγει, ότι ούτε ειδωλολάτρης ούτε αλλογενής θα διαβεί μέσα από εσένα.

Εκείνος που άλλοτε ήταν υπερασπιστής τους το έκρινε αυτό με ορθό λόγο και δικαιοσύνη. Όμως, επειδή ως Θεός που είναι κατά τη φύση του είναι φιλάνθρωπος και αγαθός, δεν πρέπει να αδρανήσουμε ούτε να απελπιστούμε για τη σωτηρία που προέρχεται από αυτόν. Διότι είναι δυνατόν, παραδίδοντας τους εαυτούς μας σε ικεσίες και εξομολογήσεις, να τον καταστήσουμε ίλεω. Γι' αυτό, όλοι από κοινού, και εγώ ο προφήτης που τα λέω αυτά, και εσείς από τον λαό που έχετε επιλέξει να είστε θεοσεβείς, ικετεύοντας θερμά και παρακαλώντας με επίμονες δεήσεις λέμε: «Επίστρεψε από τον ουρανό και δες από τον άγιο οίκο της δόξας σου». Εφόσον του δείχνουμε τη μεταστροφή μας από τα χειρότερα προς τα καλύτερα, λέμε: «Δες και τούτο, Κύριε, που είναι αναγκαίο να σου υπενθυμίσουμε, ότι πολλές φορές όχι εξαιτίας της δικής μας αξίας, αλλά εξαιτίας του δικού σου ζήλου ενήργησες μαζί μας, αν και είμαστε ανάξιοι, και μας παρείχες τα δικά σου ελέη. Πού είναι λοιπόν εκείνος ο ζήλος σου, η ισχύς σου και το πλήθος του ελέους σου;» Διότι και άλλοτε, πολλές φορές που αμαρτήσαμε, μας ανέχθηκες, και δεν είναι καθόλου παράδοξο, επειδή κάποτε καταξίωσες να πεις: «Ο λαός μου είναι τέκνα και ο λαός μου είναι υιοί». Όπως, λοιπόν, ως πατέρας τέκνων έδειξες ανοχή στο παρελθόν, έτσι και τώρα πάλι δείξε ανοχή. Διότι δεν ήταν ο Αβραάμ ο πατέρας μας, έστω κι αν φάνηκε να υπηρετεί την κατά σάρκα γέννησή μας, αλλά σύμφωνα με την αλήθεια εσύ είσαι ο πατέρας μας, ως Πατέρας όλων των πνευμάτων και των ψυχών που έχουν πλαστεί κατ' εικόνα δική σου.

Ο δε Λόγος του διακονούσε τη σωτηρία σε εκείνους που σώζονταν· διότι «απέστειλε τον λόγο του και τους θεράπευσε, και τους λύτρωσε από τις καταστροφές τους». Για ποιον λόγο, όμως, ο Κύριος επέβλεψε από τον ουρανό, και ποια είναι η αιτία που έκρινε άξιους της δικής του εποπτείας όλους τους υιούς των ανθρώπων, το φανερώνει αμέσως μετά λέγοντας: «Αυτός που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους»· αντί αυτού, ο Σύμμαχος λέει: «Αυτός που πλάθει ξεχωριστά κάθε μία καρδιά τους». Διότι, εάν έφερνε στην ύπαρξη τον ανθρώπινο νου με όμοιο τρόπο όπως τα άλογα ζώα, δεν θα υπήρχε καμία ανάγκη να επιβλέπει ο ίδιος τους υιούς των ανθρώπων· θα επαρκούσε η γενική πρόνοια, η οποία προνοεί για όλα εξίσου. Τώρα όμως, επειδή ακριβώς η ψυχή του ανθρώπου αποτελεί μια εξαίρετη ουσία, εφόσον μαρτυρείται ότι μόνο για τον άνθρωπο έχει πει: «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσιν»· και «δημιούργησε ο Κύριος τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον δημιούργησε»· εύλογα, προνοώντας για τη δική του εικόνα, επέβλεψε από τον ουρανό και είδε όλους τους υιούς των ανθρώπων.

Διότι στον πεντηκοστό έκτο ψαλμό ευαγγελιζόταν την εξομολόγηση προς τον Κύριο ανάμεσα στους λαούς και την ψαλμωδία σε Αυτόν ανάμεσα στα έθνη. Στον προκείμενο όμως ψαλμό υποδηλώνει την αποβολή του Ισραήλ, όπως ακριβώς δίδασκαν και τα όσα ελέχθησαν προηγουμένως. Και πράγματι, μετά τα πρώτα, με τα οποία δηλωνόταν η αποβολή του προηγούμενου λαού, καθώς και το σημείο που επρόκειτο να δοθεί σε όσους Τον φοβούνται, στη συνέχεια, αφού παρενεβλήθη ενδιάμεσα ένα διάψαλμα, το Άγιο Πνεύμα αναπέμπει προσευχή στον Θεό λέγοντας: «Για να λυτρωθούν οι αγαπητοί Σου, σώσε με τη δεξιά Σου και εισάκουσέ με». Ικετεύει, λοιπόν, παρακαλώντας για αυτά, ώστε ο Θεός, χρησιμοποιώντας τη δική Του δεξιά, να λυτρώσει και να σώσει τους αγαπητούς Του. Και δεν ικετεύει απλώς λέγοντας «Σώσε», αλλά ζητά «με τη δική Του δεξιά» πρώτα να λυτρώσει και έπειτα να σώσει. Ως αγαπητούς δε του Θεού δεν εννοούσε άλλους παρά τους ανθρώπους που πλάστηκαν κατ' εικόνα Του. Διότι, ακόμη και αν υπέπεσαν τα μέγιστα στην αμαρτία, εντούτοις, λόγω της ουσίας της ψυχής τους, η οποία είναι νοερή και λογική, έχουν ονομαστεί αγαπητοί του Θεού. Εκλιπαρεί, λοιπόν, ο λόγος τον Θεό υπενθυμίζοντάς Του τους αγαπητούς Του, και Τον παρακαλεί να τους λυτρώσει από τους νοητούς εχθρούς και πολεμίους· και αφού τους λυτρώσει, να τους σώσει μέσω της δικής Του δεξιάς.

Οι μεν εχθροί της ψυχής, αφού οχυρώθηκαν με πονηρά λόγια, απέκρυψαν τις παγίδες τους, και ερευνώντας ανομίες ακόνισαν μέσω αυτών τις ρομφαίες τους και τέντωσαν σαν τόξα τις γλώσσες τους, περιφέρονταν αναζητώντας τον άμεμπτο, ή τον απλό και ακέραιο, για να θανατώσουν την ψυχή του· εκείνον όμως θα τον διασώσει ο Θεός. Διότι οι άγγελοι των μικρών μέσα στην Εκκλησία βλέπουν ακατάπαυστα το πρόσωπο του Πατέρα που βρίσκεται στους ουρανούς. Θα τους αντιμετωπίσει όμως κάποιος άνθρωπος, αληθινά τέλειος άνδρας που φέρει τον πλασμένο κατ' εικόνα Θεού άνθρωπο, ο οποίος, οχυρωμένος με βαθιά καρδιά, θα παραταχθεί απέναντί τους ατρόμητος, και θα τους κατατροπώσει όλους, ώστε να υψωθεί και να δοξαστεί μέσω αυτού ο Θεός, και τα βέλη όλων εκείνων να αποδειχθούν άτονα και αδύναμα, ώστε τα πλήγματά τους να λογαριαστούν ως βέλη νηπίων, και οι γλώσσες τους να χάσουν τη δύναμή τους. Τέτοιος είναι πράγματι ο άνθρωπος του Θεού, ο οποίος παρατάσσεται εναντίον των προαναφερθέντων έχοντας βαθιά καρδιά: δέχεται μεν τα πλήγματα και τα βέλη των σοφισμάτων, αλλά τα περιγελά και τα θεωρεί ένα τίποτα, σαν να εκτοξεύονται εναντίον του από αδύναμα νήπια. Έπειτα, ανασκευάζοντας τα σοφίσματά τους, θα ελέγξει την αδυναμία των γλωσσών και των λόγων τους.

Σώζεται επίσης και κάποιος εξαιρετικά νουθετητικός λόγος του Μουσανού, τον οποίο αναφέραμε στα προηγούμενα, γραμμένος από αυτόν προς κάποιους αδελφούς οι οποίοι είχαν αποκλίνει προς την αίρεση των λεγομένων Εγκρατιτών, η οποία μόλις τότε άρχιζε να αναφύεται, εισάγοντας στον βίο μια ξένη και φθοροποιό ψευδοδοξία. Αρχηγός αυτής της παρεκτροπής λέγεται ότι υπήρξε ο Τατιανός, του οποίου λίγο πρωτύτερα παραθέσαμε τα λόγια σχετικά με τον θαυμάσιο Ιουστίνο, ιστορώντας ότι υπήρξε μαθητής του μάρτυρα. Το γεγονός αυτό το καθιστά σαφές ο Ειρηναίος στο πρώτο βιβλίο του «Κατά Αιρέσεων», γράφοντας ταυτόχρονα για τον ίδιο και για την αίρεσή του τα εξής: «Προερχόμενοι από τον Σατορνίνο και τον Μαρκίωνα, οι λεγόμενοι Εγκρατείς κήρυξαν την αγαμία, αθετώντας την αρχέγονη δημιουργία του Θεού και κατηγορώντας εμμέσως Εκείνον που δημιούργησε το άρρεν και το θήλυ για τη γέννηση των ανθρώπων. Εισήγαγαν επίσης την αποχή από όσα οι ίδιοι αποκαλούν έμψυχα, δείχνοντας αχαριστία προς τον Θεό που τα δημιούργησε όλα, και εναντιώνονται στη σωτηρία του πρωτοπλάστου».

Και τέτοια μεν είναι η τέλεια και κεκαθαρμένη ψυχή, η οποία εξαρχής δημιουργήθηκε έτσι, ώστε να φέρει ως εικόνα της τον ουράνιο Λόγο· αλλά επειδή από τον φθόνο και τη ζηλοτυπία του φιλοπόνηρου δαίμονα, έγινε φιλοπαθής και φιλοπόνηρη με τη δική της αυτεξούσια επιλογή, όταν αποσύρθηκε από αυτήν η θεία χάρη ώστε να μείνει έρημη από προστάτη, αποδείχθηκε ευάλωτη και εύκολη στις επιβουλές εκείνων που από καιρό την φθονούσαν. Και αφού καταβλήθηκε από τις πολιορκητικές και καταστροφικές μηχανές των αόρατων εχθρών και των νοητών πολεμίων, έπεσε με πτώση φοβερή, έτσι ώστε να μην απομείνει σε αυτήν όρθιος λίθος επί λίθου από την αρετή, αλλά να κείτεται νεκρή ολόκληρη και ολοκληρωτικά στο έδαφος, στερημένη εντελώς από τις φυσικές έννοιες περί του Θεού. Όταν λοιπόν έπεσε αυτή, η οποία είχε πλαστεί κατ' εικόνα του Θεού, δεν την κατέστρεψε αυτός ο αγριόχοιρος από το ορατό σε εμάς δάσος, αλλά κάποιος φθοροποιός δαίμονας και άγρια νοητά θηρία, τα οποία, αφού την πυρπόλησαν με τα πάθη σαν με πυρωμένα βέλη της κακίας τους, έκαψαν στη φωτιά το όντως θείο αγιαστήριο του Θεού και βεβήλωσαν μέχρι εδάφους το σκήνωμα του ονόματός Του. Έπειτα, αφού έθαψαν την άθλια ψυχή κάτω από άφθονο χώμα, την οδήγησαν σε κατάσταση εντελώς απελπιστική για κάθε σωτηρία· ωστόσο ο κηδεμόνας της, ο θεοφεγγής και σωτήριος Λόγος, αφού εκείνη υπέστη τη δίκαιη τιμωρία για τα αμαρτήματά της, την ανέλαβε και πάλι εξαρχής, υπακούοντας στη φιλανθρωπία του πανάγαθου Πατέρα.

Διότι για τον σκοπό αυτό, αφού έκλινε τους λεγόμενους ουρανούς, κατήλθε ο Λόγος του Θεού, ώστε με την ενανθρώπησή του να γίνει γνωστός στο γένος των ανθρώπων, στο οποίο προηγουμένως ήταν άγνωστος· και δεν τον περιφρόνησε, θεωρώντας ως μηδαμινό τον πλασθέντα υιό του ανθρώπου, δηλαδή κάθε λογική και κατ' εικόνα Θεού δημιουργημένη ψυχή· και τα υπόλοιπα του ψαλμού, εάν τα εκλάβεις πνευματικά, θα τα κατανοήσεις.

Εάν λοιπόν στην άρρητη και ανέκφραστη δύναμη και ουσία δεν μετέχει κανένα από τα όντα παρά μόνο ένας έχει την κοινωνία της, τον οποίο ο ίδιος ο Πατέρας, από πρόνοια για τα σύμπαντα, συνέστησε πριν από όλα τα άλλα, ώστε να μην καταστραφεί εντελώς η φύση των δημιουργημάτων, έχοντας αποστασιοποιηθεί από την αγένητη και αχώρητη πατρική ουσία εξαιτίας της δικής της αδυναμίας και ατονίας, αλλά να διατηρείται, να αυξάνεται και να τρέφεται απολαμβάνοντας τη μεσιτική χορηγία, την οποία ο Μονογενής Λόγος του Θεού δεν παύει ποτέ να παρέχει αφειδώς στα πάντα, αλλά, καθώς εισχωρεί παντού και διέρχεται μέσα από τα πάντα, προνοεί εξίσου για τη σωτηρία όλων, λογικών και αλόγων, θνητών και αθανάτων, επουρανίων και επιγείων, θείων και αοράτων δυνάμεων, και με μία λέξη, όλων όσων έλαβαν την ύπαρξη δι' αυτού, και πολύ περισσότερο, κατά τρόπο εξαιρετικό, προνοεί για τη νοερή και λογική φύση, εξαιτίας της οποίας δεν περιφρονούσε ούτε το ανθρώπινο γένος, αλλά το τιμούσε τα μέγιστα και το φρόντιζε, χάρη στην οικείωση και τη συνάφεια προς αυτόν λόγω του λογικού, βάσει της οποίας αναφέρεται στα ιερά Λόγια ότι έχει πλαστεί «κατ' εικόνα» του.

Ωστόσο, αν και ο ίδιος ο Λόγος του Θεού ονομάζεται θεολογικά με την προσηγορία «Κύριος», εντούτοις τον ανώτατο και ανώτερο Πατέρα και Κύριό του, με πολλή ευσέβεια τον αποκαλεί δύο φορές Κύριο, χρησιμοποιώντας για αυτόν το ξεχωριστό όνομα· διότι λέει: «και τώρα Κύριος Κύριος με απέστειλε», δεδομένου ότι, κυριολεκτικά, ο επί πάντων Θεός είναι ο πρώτος και αληθινός Κύριος, τόσο του ίδιου του μονογενούς Του Λόγου όσο και όλων των δημιουργημάτων που έγιναν μετά από αυτόν· επί των οποίων ο Λόγος του Θεού, αναδεχόμενος από τον Πατέρα δευτερευόντως την κυριότητα και τη δεσποτεία, ως γνήσιος και μονογενής Υιός, ευλόγως θα μπορούσε και ο ίδιος με ευσέβεια να ονομαστεί δεύτερος Κύριος. 〈Από τη Γένεση〉. «Και είπε ο Θεός, ας κάνουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση», και πάλι: «και είπε ο Θεός, δεν είναι καλό να είναι μόνος του ο άνθρωπος· ας του κάνουμε βοηθό όμοιο με αυτόν». Και για να μη νομίσει κανείς ότι αυτά ειπώθηκαν προς τους αγγέλους, αμέσως δηλώνει ότι αυτός που έλαβε την εντολή δεν είναι άγγελος του Θεού, λέγοντας: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». 〈Από την ίδια〉. «Ο ήλιος ανέτειλε στη γη, και ο Λωτ εισήλθε στη Σηγώρ, και έβρεξε ο Κύριος στα Σόδομα θειάφι και πυρ παρά του Κυρίου». Σαφώς τον αναγορεύει δεύτερο Κύριο, και διδάσκει ότι, αφού έλαβε την εντολή από τον ανώτερο, εκτέλεσε την τιμωρία εναντίον των ασεβών.

Αφού μας δίδαξε προκαταρκτικά αυτά, ο θαυμάσιος αυτός άνδρας και μας κέρδισε και εύλογα μας κατέστησε ζηλωτές της δικής του θεογνωσίας και ευσέβειας, επειδή δεν μπορέσαμε να βρούμε τίποτα παρόμοιο με αυτά στους θεολόγους των προαναφερθέντων εθνών. Έπειτα από την πρώτη θεολογία μεταβαίνει στο δεύτερο δόγμα, το οποίο είναι ταυτόχρονα φυσικό και φιλοσοφικό. Μετά, λοιπόν, τη γνώση περί του Θεού και τη συγκρότηση των όλων, προχωρά με τάξη σε εκείνο που έπεται και ως προς τη φύση του· αυτό ήταν η διδασκαλία περί της φύσεως του ανθρώπου, επειδή ακριβώς, μετά τη γνώση του Θεού, είναι αναγκαίο να γνωρίσει κανείς τον εαυτό του· γι' αυτό στη συνέχεια διδάσκει τι είναι ο άνθρωπος, τι είναι αυτό που τον προάγει στη γνώση και την ευσέβεια του Θεού, και ποια ήταν η πρωταρχική ζωή του ανθρώπου. Διαιρώντας, κατόπιν, τον λόγο περί ψυχής και σώματος, ορίζει ότι ο αληθινός άνθρωπος έγκειται στην ψυχή, η οποία είναι μέτοχος της νοερής, ασώματης και λογικής ουσίας, εφόσον έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα του Θεού· το σώμα, πάλι, είναι το γεώδες περίβλημα της ψυχής. Σε αυτά προσθέτει, ως τρίτο στοιχείο, την πνοή της ζωής, μια ενοποιητική δύναμη που συνδέει εκείνο που ελήφθη από τη γη με εκείνο που δημιουργήθηκε κατ' εικόνα του Θεού. Και ιστορεί ότι η πρώτη διαβίωση του εν λόγω ανθρώπου έλαβε χώρα στον τρισμακάριο παράδεισο του Θεού, ο οποίος ήταν γεμάτος από αθάνατα και αιώνια αγαθά· υπαγόμενος δε και αυτός στον νόμο του Θεού, όπως και τα υπόλοιπα δημιουργήματα κατά τις αρχές του σύμπαντος, στερήθηκε την τριπόθητη ζωή εξαιτίας της απροσεξίας και της παραβάσεως της θείας εντολής.

Αυτά, λοιπόν, αναπτύσσει φιλοσοφικά ο Μωυσής στα προοίμια των ιερών νόμων, σχεδόν διακηρύττοντας να μην παραμελούμε τη δική μας αξία και την ομοίωση προς το θείο που αξιωθήκαμε, από την οποία μας έχει δοθεί ως κλήρος και η αθανασία της ψυχής. Διότι βεβαίως δεν είναι θεμιτό να αφανίζεται η εικόνα του βασιλιά· και αρχέτυπη και αληθινή εικόνα του Θεού των όλων είναι ο Λόγος Του, ο οποίος είναι η Αυτοσοφία και η Αυτοζωή, το φως και η αλήθεια, και οτιδήποτε ωραίο και αγαθό θα μπορούσε κανείς να διανοηθεί. Ο δε ανθρώπινος νους είναι εικόνα της εικόνας, γι' αυτό και ομολογείται ότι έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού.

Θεωρούσε δε αναγκαίο να προπαιδεύονται σε αυτά όσοι επρόκειτο να αφοσιωθούν στους ιερούς νόμους, και να θυμούνται τι είναι αυτό που ελήφθη από τη γη γι' αυτούς και στη γη θα αναλυθεί πάλι, και τι είναι μέσα μας το ανώτερο και όμοιο με τον Θεό, καθώς και πώς πρέπει να συμπεριφέρονται στο καθένα από τα προαναφερθέντα, να μην υβρίζουν ούτε να ασεβούν προς τον κατ' εικόνα Θεού άνθρωπο, και βεβαίως να μην τον μολύνουν με αισχρές και παράνομες πράξεις, αλλά να φέρουν διαπαντός τον πόθο εκείνης της πρώτης και τρισμακάριας διαμονής και ζωής και να σπεύδουν να επιστρέψουν σε αυτήν, προσευχόμενοι να αξιωθούν την πρώτη και τρισμακάρια ζωή και αξία· αλλά και να προετοιμάζονται ήδη από εδώ για την αποδημία προς τα εκεί, διότι δεν είναι δυνατόν με άλλον τρόπο στους βέβηλους και τους μη κεκαθαρμένους να εισέλθουν στα ιερά εκείνα μέρη, από τα οποία και ο πρώτος άνθρωπος εξέπεσε λόγω απροσεξίας, έχοντας περιφρονήσει τη θεία εντολή. Επιπλέον αυτών, ο ιεροφάντης προσθέτει ένα άλλο, βασικότατο δόγμα, διδάσκοντας να μην αγνοούμε ότι παρίσταται στον καθένα κάποιος πονηρός δαίμονας που καραδοκεί, βάσκανος και μισόκαλος, ο οποίος εξαρχής επιβουλεύεται τη σωτηρία των ανθρώπων.

ΙΖ΄. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΦΥΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Και εδώ πάλι η μεν θεωρία των Φοινίκων και των Αιγυπτίων περί ζωογονίας εισήγαγε την αυτόματη γένεση όλων ανεξαιρέτως των ζώων και των ανθρώπων πάνω στη γη, περιγράφοντας ότι με τον ίδιο τρόπο μία και η αυτή φύση προήλθε τυχαία από τη γη και υποθέτοντας ότι η άλογη ψυχή και ουσία δεν διαφέρει σε τίποτα από τη λογική. Αυτά, άλλωστε, δήλωναν τα χωρία των συγγραφέων τους που παρατέθηκαν προηγουμένως. Από την άλλη πλευρά, εμείς ευλόγως έχουμε προτιμήσει τα τέκνα των Εβραίων, επειδή έχουν αντιληφθεί τα περί της αρχικής συστάσεως των ανθρώπων με τρόπο πάγκαλο, σοφό και αληθινό: ότι, δηλαδή, υποστηρίζουν πως ένα μέρος από όσα υπάρχουν μέσα μας είναι θείο και αθάνατο, άσαρκο ως προς τη φύση και ασώματο, και ότι αυτό ακριβώς τυγχάνει να είναι ο αληθινός άνθρωπος, που έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, και ότι αυτός είναι έργο του Θεού και όχι της τύχης ούτε κάποιας αυτόματης φύσης, αλλά του ίδιου του Αιτίου των πάντων, ο οποίος με θεία κρίση θέλησε να μην στερούνται ούτε τα επίγεια τη νοερή και λογική ουσία, έτσι ώστε μέσω όλων, των επουρανίων και των αιθερίων, καθώς και των επίγειων λογικών όντων που είναι ικανά να αντιληφθούν τη θεότητά Του, να αναπέμπεται σε Αυτόν ο προσήκων ύμνος. Έτσι, λοιπόν, περιέχουν τα ιερά λόγια των Εβραίων: «Και είπε ο Θεός: ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση· και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε».

Και πάλι: «Και έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο και εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής, και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή.» Και αυτά πάλι τα ερμηνεύει ο Εβραίος Φίλων, προσθέτοντας στα προαναφερθέντα λόγια του και τα εξής: «Αλλά οι άλλοι μεν, υποστηρίζοντας ότι ο δικός μας νους αποτελεί μερίδιο της αιθέριας φύσης, συνέδεσαν τη συγγένεια του ανθρώπου με τον αιθέρα. Ο μέγας Μωυσής όμως δεν παρομοίασε το είδος της λογικής ψυχής με κανένα από τα δημιουργήματα, αλλά είπε ότι αυτή είναι γνήσιο νόμισμα εκείνου του θείου και αόρατου Πνεύματος, σημασμένο και τυπωμένο με τη σφραγίδα του Θεού, της οποίας το αποτύπωμα είναι ο αΐδιος Λόγος. Διότι "εμφύσησε", λέει, "ο Θεός στο πρόσωπό του πνοή ζωής, και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή", ώστε είναι αναγκαίο αυτός που δέχεται [την πνοή] να διαμορφώνεται κατ' εικόνα αυτού που την εκπέμπει. Γι' αυτό και λέγεται ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα Θεού, και όχι βέβαια κατ' εικόνα κάποιου από τα δημιουργήματα. Ήταν, επομένως, λογικό επακόλουθο, εφόσον η ψυχή του ανθρώπου απεικονίστηκε σύμφωνα με τον αρχέτυπο Λόγο της Αιτίας [του Θεού], και το σώμα, έχοντας ανορθωθεί, να υψώσει το βλέμμα του προς το καθαρότερο τμήμα του σύμπαντος, τον ουρανό.» Αυτά λοιπόν αναφέρει αυτός.

Σχετικά με αυτόν τον Λόγο έχουν ειπωθεί από τους ίδιους και τα εξής: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη, αγιασμός και απολύτρωση». Ονομάζεται και ζωή, ονομάζεται και σοφία, ονομάζεται και αλήθεια. Και οι λόγοι των Εβραίων διδάσκουν (αν βέβαια είναι Εβραίοι και οι απόστολοι και οι μαθητές του Σωτήρα μας) όλα όσα υπάρχουν και υφίστανται κατ' ουσίαν, και βεβαίως για μύριες άλλες ασώματες δυνάμεις, πέρα από τον ουρανό και από κάθε υλική και ρευστή ουσία, των οποίων τις εικόνες λένε ότι έχουν αποτυπωθεί στα αισθητά πράγματα, για τα οποία έχουν ήδη παραλάβει και την ονομασία της εικόνας. Έχουν πει λοιπόν ρητά ότι ο άνθρωπος είναι εικόνα ενός νοητού παραδείγματος και ότι όλος ο ανθρώπινος βίος πορεύεται ως εικόνα. Λέει λοιπόν ο Μωυσής: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Και πάλι ένας άλλος Εβραίος, φιλοσοφώντας πάνω στις πατρικές παραδόσεις, λέει: «Πράγματι, ως εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος». Άκουσε τώρα και πώς οι ερμηνευτές των ιερών νόμων σαφηνίζουν το νόημα που υπάρχει στα κείμενα του Μωυσή. Λέει λοιπόν ο Εβραίος Φίλων, ερμηνεύοντας τις πατρικές παραδόσεις, με τα εξής ακριβώς λόγια:

ΚΕʹ. ΤΟΥ ΦΙΛΩΝΟΣ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΜΩΥΣΗ «Αν, πάλι, κάποιος ήθελε να χρησιμοποιήσει τις λέξεις με μεγαλύτερη σαφήνεια, δεν θα αποκαλούσε τον νοητό κόσμο τίποτε άλλο παρά Λόγο του Θεού ο οποίος ήδη δημιουργεί τον κόσμο. Διότι και η νοητή πόλη δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο συλλογισμός του αρχιτέκτονα που ήδη διανοείται να κτίσει τη νοητή πόλη. Αυτή η διδασκαλία ανήκει στον Μωυσή και όχι σε εμένα. Περιγράφοντας, λοιπόν, τη δημιουργία του ανθρώπου στα επόμενα, ομολογεί ρητώς ότι αυτός διαμορφώθηκε “κατ' εικόνα Θεού”. Αν όμως το μέρος είναι εικόνα της εικόνας, είναι προφανές ότι και το σύνολο, ολόκληρος αυτός ο αισθητός κόσμος, εφόσον είναι μεγαλύτερος από την ανθρώπινη φύση, αποτελεί μίμημα της θείας εικόνας. Είναι φανερό, επίσης, ότι και η αρχέτυπη σφραγίδα, την οποία ονομάζουμε νοητό κόσμο, θα είναι η ίδια το παράδειγμα, η αρχέτυπη ιδέα των ιδεών, ο Λόγος του Θεού. Και αναφέρει πως “Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην”, εκλαμβάνοντας τη λέξη αρχή όχι με την έννοια του χρόνου, όπως νομίζουν μερικοί. Διότι δεν υπήρχε χρόνος πριν από τον κόσμο, αλλά δημιουργήθηκε είτε μαζί του είτε μετά από αυτόν. Επειδή ο χρόνος αποτελεί το διάστημα της κίνησης του κόσμου, και επειδή δεν θα μπορούσε να υπάρξει κίνηση πριν από το κινούμενο, αλλά είναι αναγκαίο η κίνηση να συνίσταται είτε ύστερα από αυτό είτε ταυτόχρονα με αυτό, είναι συνεπώς αναγκαίο και ο χρόνος να έχει δημιουργηθεί είτε ως συνομήλικος με τον κόσμο είτε ως νεότερός του. Το να τολμά, αντίθετα, κανείς να αποφαίνεται ότι είναι παλαιότερος, είναι αντίθετο προς τη φιλοσοφία.»

Έπειτα, σαν να ενεγράφη σε αγώνες για να αναμετρηθεί ταυτόχρονα με όλους, μεταβαίνει στον Νάρκισσο και λέει: «ώστε, ακόμη και αν κάποιος λέει τούτο, προβάλλοντας τον ισχυρισμό 〈ότι υπάρχει πρώτος Θεός και δεύτερος〉, όπως ακριβώς έχει γράψει αυτολεξεί ο Νάρκισσος (διότι δεν το επιτρέπει αυτός που λέει «ας φτιάξουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας»), ότι δηλαδή αυτός και ο Πατέρας του είναι δύο, όπως μαρτυρεί ο ίδιος ο Κύριος και όπως εν μέρει έχουμε ακούσει από τις Άγιες Γραφές. Εάν, λοιπόν, ο Νάρκισσος εξαιτίας αυτού θα ήθελε να διαχωρίσει δυνάμει τον Λόγο του Πατέρα, ας γνωρίζει ότι ο προφήτης που έγραψε πως ο Θεός είπε «ας φτιάξουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», ο ίδιος έχει γράψει «και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο». Και μεταβαίνοντας από τον Νάρκισσο στον Αστέριο, γράφει τα εξής: «Διότι ο Αστέριος αποφάνθηκε ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα και το αυτό μόνο ως προς τούτο, ότι δηλαδή συμφωνούν στα πάντα. Έτσι, μάλιστα, είπε: 〈και λόγω της ακριβούς συμφωνίας σε όλα τα λόγια και τα έργα «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»〉». Και πάλι καταφέρεται εναντίον του Ευσεβίου λέγοντας: «Διότι θέλουν ο Σωτήρας να είναι (απλός) άνθρωπος· και τούτο είναι φανερό από τον τρόπο με τον οποίο πανούργα ο Ευσέβιος προσάρμοσε τα ρητά του αποστόλου στο δικό του θέλημα. Διότι, θέλοντας σαν από κάποια παλαιά ωδίνα να γεννήσει μια μεγίστη βλασφημία, «έβγαλε από τον ίδιο του τον θησαυρό» σύμφωνα με τη ρήση του Σωτήρα «το πονηρό»».

Ας το εξετάσουμε, λοιπόν, ως εξής: Είναι ευπατρίδης; Θα επιδείξει ήθος ανάλογο με το αίμα του· ώστε να χαίρει εκτίμησης για δύο λόγους, και για την καταγωγή του και για όσα φανερώνει. Είναι ταπεινής καταγωγής ως προς το σώμα και τον πηλό (αν υποθέσουμε ότι διαφέρει σε κάτι σημαντικό ο ένας πηλός από τον άλλο πηλό); Θα αντιπαραβάλει την πνευματική ευγένεια, και εκείνη με την οποία ο καθένας διαπλάθει τον εαυτό του προς το χειρότερο ή το καλύτερο· την άλλη όμως καταγωγή, όση προέρχεται από τη σαρκική σπορά ή αναγράφεται, θα την απορρίψει ως εντελώς ανάξια και κίβδηλη. Διότι υπάρχει ένα τριπλό γένος: το ένα έχει την αρχή του άνωθεν, κατά το οποίο όλοι είμαστε εξίσου ευγενείς, επειδή έχουμε πλαστεί κατ' εικόνα Θεού· το άλλο προέρχεται από τη σάρκα, για το οποίο δεν γνωρίζω αν μπορεί να είναι κανείς ευγενής, αφού αυτό συνίσταται στη φθορά· και το άλλο γνωρίζεται από την κακία ή την αρετή, στο οποίο μετέχουμε περισσότερο ή λιγότερο, ανάλογα, νομίζω, με το αν θα τηρήσουμε την εικόνα ή αν θα τη διαφθείρουμε. Αυτήν την ευγένεια θα αγαπήσει όποιος είναι αληθινά σοφός και φιλόσοφος. Διότι το τέταρτο γένος, αυτό δηλαδή που εναπόκειται σε έγγραφα και διατάγματα, τότε θα το θεωρήσω άξιο λόγου, όταν αποδεχθώ το κάλλος που βρίσκεται στα χρώματα, και όταν σεβαστώ τον πίθηκο που έχει διαταχθεί να λογίζεται ως λιοντάρι.

Διότι τι άραγε θα κάναμε, εάν η ευημερία μας ήταν μόνιμη, όταν, ενώ δεν παραμένει σταθερή, είμαστε τόσο πολύ προσκολλημένοι σε αυτήν, και μας έχει υποδουλώσει σε τέτοιο βαθμό η ηδονή και η απάτη που την περιβάλλει, ώστε να μη δυνάμεθα να συλλογιστούμε τίποτα ανώτερο ούτε υψηλότερο από τα παρόντα πράγματα, και μάλιστα ενώ ακούμε και πιστεύουμε ότι έχουμε πλασθεί «κατ' εικόνα Θεού», η οποία βρίσκεται άνω και μας ελκύει προς τον εαυτό της;

ΙΔʹ. Ένα λοιπόν είναι αυτό, και μάλιστα τόσο σπουδαίο για την ανάγκη της αγάπης και της ομόνοιας: η μίμηση του Θεού και των θείων πραγμάτων. Προς αυτά και μόνο είναι ασφαλές να αποβλέπει η ψυχή που δημιουργήθηκε κατ' εικόνα του Θεού, ώστε να διασώζεται σε αυτήν όσο το δυνατόν περισσότερο η ευγένειά της, μέσω της στροφής της προς αυτά και της κατά το εφικτόν ομοιώσεώς της. Δεύτερον δε, ας ατενίσουμε προς τον ουρανό επάνω και προς τη γη κάτω, υπακούοντας στη θεία φωνή, και ας κατανοήσουμε τους νόμους της κτίσεως: ότι ο ουρανός και η γη και η θάλασσα και ολόκληρος αυτός ο σύμπας κόσμος, το μέγα και περίδοξο έργο του Θεού, μέσα από το οποίο φανερώνεται ο Θεός κηρυττόμενος σιωπηλά, ενόσω παραμένει ευσταθής και ειρηνεύει με τον εαυτό του, μένοντας μέσα στα οικεία όρια της φύσεώς του, και κανένα στοιχείο δεν επαναστατεί εναντίον του άλλου, ούτε ξεφεύγει από τους δεσμούς της αρμονίας με τους οποίους ο τεχνίτης Λόγος συνέδεσε τα πάντα, είναι πράγματι «κόσμος» (κόσμημα), όπως ακριβώς λέγεται, και απρόσιτο κάλλος, και τίποτα λαμπρότερο ή μεγαλοπρεπέστερο από αυτό δεν θα μπορούσε κανείς ποτέ να επινοήσει. Μόλις όμως παύσει να ειρηνεύει, παύει και να είναι κόσμος. Διότι, δεν σου φαίνεται ότι ο μεν ουρανός, επικοινωνώντας με ευταξία με τον αέρα και τη γη, χορηγώντας στον μεν το φως, στη δε τις βροχές, διέπεται από τον νόμο της αγαθής αρμονίας; Και ότι η γη και ο αέρας, προσφέροντας η μεν τις τροφές, ο δε την αναπνοή σε όλα τα ζωντανά όντα, και συντηρώντας με αυτόν τον τρόπο τη ζωή, μιμούνται τη φιλοστοργία των γονέων;

Ένα από τα δημιουργήματα είναι και η ανθρώπινη φύση, η οποία δεν προήλθε προς το τέλειο μέσω σταδιακής προόδου καθ' ομοιότητα των άλλων, αλλά πλάστηκε εξαρχής με τελειότητα· διότι δημιουργήθηκε ο άνθρωπος, λέγει, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού. Γεγονός που καταδεικνύει το ύψιστο και τελειότατο των αγαθών. Διότι τι ανώτερο θα μπορούσε να βρεθεί από την ομοίωση προς τον Θεό; Κατά την πρώτη δημιουργία, λοιπόν, το πέρας εμφανίστηκε μαζί με την αρχή, χωρίς καμία χρονική απόσταση, και η φύση άρχισε να υπάρχει ευρισκόμενη στην τελειότητα. Επειδή όμως εξοικειώθηκε με τον θάνατο μέσω της σχέσης της με την κακία και εξέπεσε από την παραμονή της στο αγαθό, δεν ανακτά την τελειότητα αθρόα, όπως συνέβη κατά την πρώτη σύστασή της, αλλά προχωρά προς το ανώτερο μέσα από κάποιον δρόμο, με μια ορισμένη αλληλουχία και τάξη, αποβάλλοντας σιγά-σιγά την εμπαθή προσκόλληση στα αντίθετα. Διότι κατά την πρώτη κατασκευή δεν υπήρχε τίποτε που να εμποδίζει το τέλειο της φύσης να συμπέσει με τη γένεση, αφού η κακία ήταν ανύπαρκτη· κατά τη δεύτερη αναστοιχείωση (αναδημιουργία), όμως, η χρονική παράταση συμπαρομαρτεί αναγκαστικά σε εκείνους που επιστρέφουν προς το πρώτο αγαθό. Διότι η διάνοιά μας, έχοντας δεθεί με την υλική προσκόλληση εξαιτίας της κακίας, αποξέει σιγά-σιγά, μέσω της ευγενέστερης πνευματικής αγωγής, τη σύμφυση με το χειρότερο, σαν να αφαιρεί κάποιον φλοιό που την περιβάλλει.

Γιατί, λοιπόν, δεν σε κυριεύει κανένας οίκτος για αυτά που βλέπεις; Βλέπεις ανθρώπους νομάδες, διασκορπισμένους σαν τα κοπάδια για την αναζήτηση της τροφής· μπαλωμένα κουρέλια, αυτό είναι το ένδυμά τους· ένα ραβδί στα χέρια, αυτό είναι το όπλο, αυτό είναι το όχημα· και ούτε αυτό το κρατούν με τα δάχτυλα, αλλά είναι δεμένο στις παλάμες τους με κάποιους ιμάντες· ένα σχισμένο σακούλι, και ένα κομμάτι ψωμί, κατεστραμμένο από τη μούχλα και τη σήψη· η εστία, το σπίτι, το στρώμα, το κρεβάτι, η αποθήκη, το τραπέζι, ολόκληρος ο εξοπλισμός της ζωής τους είναι αυτό το σακούλι. Έπειτα δεν αναλογίζεσαι ποιος είναι αυτός που βρίσκεται σε αυτήν την κατάσταση; Ότι είναι άνθρωπος, αυτός που έχει πλαστεί κατ' εικόνα του Θεού, αυτός που έχει ταχθεί να κυριεύει τη γη, αυτός που έχει υποταγμένη την υπηρεσία των άλογων ζώων. Αυτός έχει φτάσει σε τέτοιο σημείο συμφοράς και αλλοίωσης, ώστε να είναι αμφίβολη η όψη του, μην έχοντας πάνω του ξεκάθαρα τα γνωρίσματα ούτε απολύτως ανθρώπου ούτε κάποιου άλλου από τα ζώα. Εάν τον παρομοιάσεις με άνθρωπο, η ανθρώπινη φύση αρνείται αυτή την παραμόρφωση· εάν στρέψεις την παρομοίωση προς τα άλογα ζώα, ούτε εκείνα δεν αποδέχονται την ομοιότητα με αυτό το θέαμα. Μόνοι, όντας σε τέτοια κατάσταση, συναναστρέφονται μόνο με τους όμοιούς τους και συναθροίζονται σε ομάδες εξαιτίας της κοινής τους συμφοράς· αυτοί που γίνονται αποτρόπαιοι σε όλους τους άλλους, αλλά από ανάγκη δεν αποστρέφονται ο ένας τον άλλον· διότι, καθώς εκδιώκονται από παντού, συγκροτούν έναν δικό τους ξεχωριστό λαό, συρρέοντας ο ένας κοντά στον άλλον.

Εκεί λοιπόν έθεσε ο Θεός τον άνθρωπο τον οποίο έπλασε. Αλλού τον έπλασε και εκεί τον εισήγαγε. Διότι, όπως ακριβώς πρώτα εποίησε τους φωστήρες και έπειτα τους έθεσε στο στερέωμα, έτσι και τον άνθρωπο τον έπλασε από χώμα της γης, αλλά τον έθεσε στον παράδεισο. Σημείωσε δε ότι δεν αναφέρεται «τον οποίο εποίησε», αλλά «τον οποίο έπλασε». Διότι αυτό που εποίησε είναι το «κατ' εικόνα»· και αυτό είναι ασώματο. Το δε ασώματο είναι απερίγραπτο ως προς τον τόπο. Εντούτοις, το ποίημα ακολουθεί εξ ανάγκης το πλάσμα, τουτέστιν η ψυχή το σώμα. Διότι το σύνθετο πρέπει να βρίσκεται ομού, αλλά πρωτίστως ο τόπος αφορά το σώμα, ενώ η ψυχή περικλείεται σε τόπο κατ' επακολούθηση, διά της σχέσεως ή της ανακράσεώς της με το σώμα, και όχι εξαιτίας της δικής της φύσεως, δηλαδή της νοερής της ουσίας.

Ως επιπλέον γνώρισμα αυτής της δουλείας, αναφέρει ο λόγος, είναι το να μην αμαυρωθεί ο οφθαλμός και να μη φθαρεί το πρόσωπο. Διότι ο οφθαλμός που βρίσκεται διαρκώς μέσα στο φως, πώς θα αμαυρωθεί από το σκοτάδι, από το οποίο έχει αποξενωθεί; Και εκείνος που κατόρθωσε την αφθαρσία σε όλη του τη ζωή, δεν επιδέχεται απολύτως καμία φθορά στον εαυτό του. Διότι εκείνος που έγινε αληθινά «κατ' εικόνα» Θεού και δεν παρεκτράπηκε πουθενά, φέρει επάνω του τα γνωρίσματα του θείου χαρακτήρα, και εναρμονίζεται σε όλα μέσω της ομοιώσεως προς το αρχέτυπο, στολίζοντας τη δική του ψυχή με το άφθαρτο, το αναλλοίωτο και το αμιγές από κάθε κακία.

Το αληθινά μακάριο, λοιπόν, είναι το ίδιο το Θείο. Διότι, οτιδήποτε και αν υποθέσουμε ότι είναι αυτό, μακαριότητα είναι εκείνη η άφθαρτη ζωή, το άρρητο και ακατανόητο αγαθό, το ανέκφραστο κάλλος, η αυτοχάρις, η σοφία και η δύναμη· το αληθινό φως· η πηγή πάσης αγαθότητος· η υπερκείμενη του παντός εξουσία· το μόνο εράσμιο, το πάντοτε αναλλοίωτο, η διηνεκής αγαλλίαση· η αιώνια ευφροσύνη· για την οποία, όποιος και αν πει όλα όσα μπορεί, δεν λέει τίποτα αντάξιό της. Διότι ούτε η διάνοια δεν μπορεί να προσεγγίσει το Όν, και ακόμη και αν καταφέρουμε να συλλάβουμε κάποιες από τις υψηλότερες έννοιες γι' αυτό, με κανέναν λόγο δεν μπορεί να εκφραστεί εκείνο που νοήθηκε. Επειδή όμως Εκείνος που έπλασε τον άνθρωπο, τον εποίησε κατ' εικόνα Θεού, κατά δεύτερο λόγο μακάριο θα ήταν εκείνο που λαμβάνει αυτή την ονομασία κατά μετοχήν της όντως μακαριότητος. Διότι, όπως ακριβώς συμβαίνει με τη σωματική ευμορφία, όπου το μεν πρωτότυπο κάλλος βρίσκεται στο ζωντανό και υπαρκτό πρόσωπο, ενώ έρχεται σε δεύτερη μοίρα εκείνο που παρουσιάζεται κατ' απομίμηση στην εικόνα, έτσι και η ανθρώπινη φύση, ούσα εικόνα της υπερκείμενης μακαριότητος, χαρακτηρίζεται και αυτή από το αγαθό κάλλος, όταν φανερώνει στον εαυτό της τις εκφάνσεις των μακάριων χαρακτηριστικών.

Σε αυτό, βέβαια, που υπερβαίνει κάθε αντιληπτική ικανότητα, εμείς οι άνθρωποι ήμασταν κάποτε μέτοχοι· και σε τέτοιο βαθμό υπήρχε στη φύση μας εκείνο το αγαθό που ξεπερνά κάθε νόηση, ώστε η ανθρώπινη φύση να δίνει την εντύπωση ότι είναι εκείνη η άλλη (η θεία), έχοντας διαμορφωθεί με την ακριβέστατη ομοίωση σύμφωνα με την εικόνα του πρωτοτύπου. Διότι όσα τώρα ερευνούμε στοχαστικά γι' αυτό, όλα αυτά υπήρχαν και στον άνθρωπο, δηλαδή η αφθαρσία και η μακαριότητα· και το αυτεξούσιο και το ελεύθερο, το αλύπητο και απαλλαγμένο από βιοτικές μέριμνες της ζωής, καθώς και η διαβίωση μέσα στα θειότερα· και το να ατενίζει προς το αγαθό με διάνοια γυμνή και καθαρή από κάθε κάλυμμα. Διότι όλα αυτά μας τα υπαινίσσεται με λίγα λόγια η διήγηση της κοσμογονίας, λέγοντας ότι ο άνθρωπος πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού, και ότι ζούσε στον παράδεισο, και ότι απολάμβανε με τρυφή τα όσα ήταν φυτεμένα εκεί. Ο δε καρπός των φυτών εκείνων είναι η ζωή, η γνώση και τα παρόμοια.

Υπάρχει, λοιπόν, σε αυτόν τον λόγο να μάθει κανείς και κάτι υψηλότερο από τα δόγματα: ότι τις καταβολές όλων των αγαθών Εκείνος που εποίησε τον άνθρωπο κατ' εικόνα Του, τις εναπέθεσε στη φύση του πλάσματος, ώστε κανένα από τα καλά να μην εισέρχεται σε εμάς από έξω, αλλά να εξαρτάται από εμάς αυτό που θέλουμε, σαν να αντλούμε το αγαθό από τη φύση μας όπως από κάποιο ταμείο. Διότι από το μέρος διδασκόμαστε για το όλον, ότι δεν είναι δυνατόν με άλλον τρόπο να επιτύχει κανείς κάτι από αυτά που επιθυμεί, εάν δεν χαρίσει ο ίδιος στον εαυτό του το αγαθό. Γι' αυτό λέει κάπου ο Κύριος προς εκείνους που τον άκουγαν, ότι «Η βασιλεία του Θεού είναι μέσα σας»· και ότι «Καθένας που ζητάει, λαμβάνει, και όποιος ψάχνει, βρίσκει, και σε όποιον χτυπά, θα του ανοιχτεί»· ώστε και το να λάβουμε αυτό που ποθούμε, και το να βρούμε αυτό που ζητούμε, και το να βρεθούμε μέσα σε αυτά που επιθυμούμε, εναπόκειται σε εμάς όταν το θελήσουμε, και εξαρτάται από τη δική μας βούληση. Με αυτό, κατά λογική ακολουθία, συναποδεικνύεται και το αντίθετο, ότι δηλαδή και η ροπή προς το χειρότερο δεν προκύπτει από καμία εξωτερική καταναγκαστική ανάγκη, αλλά υφίσταται ταυτόχρονα με την επιλογή του κακού, λαμβάνοντας ύπαρξη τότε ακριβώς που θα το επιλέξουμε. Διότι το κακό αυτό καθαυτό, με δική του αυτόνομη υπόσταση έξω από την προαίρεση, δεν βρίσκεται να υπάρχει πουθενά.

Διότι και στη φύση των άλογων όντων, όσα έλαχαν τον ένυδρο και τον εναέριο βίο, το καθένα έχει κατασκευαστεί με τρόπο κατάλληλο προς το είδος της ζωής του, έτσι ώστε, μέσω της ιδιαίτερης διάπλασης του σώματός τους, να είναι οικείος και συγγενής για το μεν ένα ο αέρας, και για το άλλο το νερό. Έτσι, λοιπόν, και ο άνθρωπος, έχοντας πλαστεί για την απόλαυση των θείων αγαθών, έπρεπε να έχει στη φύση του κάτι συγγενικό προς εκείνο στο οποίο μετέχει. Για τον λόγο αυτόν κοσμήθηκε και με ζωή και με λογικό και με σοφία και με όλα τα θεοπρεπή αγαθά, ώστε μέσω του καθενός από αυτά να έχει την επιθυμία προς ό,τι του είναι οικείο. Επειδή, λοιπόν, ένα από τα αγαθά που ανήκουν στη θεία φύση είναι και η αϊδιότητα, έπρεπε οπωσδήποτε η κατασκευή της φύσεώς μας να μην είναι στερημένη ούτε από αυτό, αλλά να φέρει μέσα της το αθάνατο, ώστε μέσω της δύναμης που ενυπάρχει σε αυτήν να γνωρίζει το υπερκείμενο και να βρίσκεται σε διαρκή επιθυμία της θείας αϊδιότητας. Αυτά ακριβώς, με περιληπτική έκφραση και μέσω μίας μόνο φράσης, τα υπέδειξε ο λόγος της κοσμογονίας, λέγοντας ότι ο άνθρωπος έχει δημιουργηθεί «κατ' εικόνα Θεού»· διότι μέσα στην ομοίωση του «κατ' εικόνα» περιλαμβάνεται η απαρίθμηση όλων όσων χαρακτηρίζουν το θείο, και όσα εξιστορεί εκτενέστερα σχετικά με αυτά ο Μωυσής, παραθέτοντάς μας δόγματα με τη μορφή διήγησης, ακολουθούν την ίδια ακριβώς διδασκαλία.

«Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον». «Ας ποιήσουμε»· και δεν είπε: «και εποίησαν», για να μη λάβεις αφορμές πολυθεΐας. Διότι, εάν εισαγόταν πληθυντικό πρόσωπο, οι άνθρωποι θα προχωρούσαν αλόγιστα συσσωρεύοντας για τον εαυτό τους πολλά πλήθη θεών. Τώρα όμως είπε: «Ας ποιήσουμε», για να γνωρίσεις Πατέρα και Υιό [και Άγιο Πνεύμα]· «Εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον», για να ενώσεις τη θεότητα [και θα ενώσεις όχι τις υποστάσεις αλλά τη δύναμη], για να έχεις μία δόξα, χωρίς να διαμερίζεσαι ως προς την προσκύνηση, χωρίς να διαμερίζεσαι σε πολυθεΐα. Δεν είπε: «εποίησαν οι θεοί τον άνθρωπο», αλλά: «Εποίησεν ο Θεός». [Ξεχωριστή είναι η υπόσταση του Πατρός και ξεχωριστή του Υιού και ξεχωριστή του Αγίου Πνεύματος. Γιατί λοιπόν δεν είναι τρεις θεοί; Επειδή η θεότητα είναι μία,] διότι τη θεότητα που βλέπω στον Πατέρα, αυτή βλέπω και στον Υιό [και αυτή που βλέπω στο Άγιο Πνεύμα, αυτή και στον Υιό]· διότι η μορφή στον καθένα είναι μία και η αρχή από τον Πατέρα στον Υιό είναι η ίδια. Γι' αυτό και από εμάς η προσκύνηση και η δοξολογία είναι μία. Το προοίμιο της δικής μας δημιουργίας είναι αληθινή θεολογία.

Πώς λοιπόν είπε η Γραφή ότι έχουμε δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού; Ας διδαχθούμε τα περί του Θεού, ας κατανοήσουμε τα περί του εαυτού μας, ότι δηλαδή δεν έχουμε το «κατ' εικόνα» στη μορφή του σώματος. Διότι η μορφή ανήκει σε σώμα που φθείρεται, και το άφθαρτο δεν σχηματίζεται μέσα σε κάτι φθαρτό, ούτε το φθαρτό αποτελεί εικόνα του αφθάρτου. Το σώμα αυξάνεται, μειώνεται, γηράσκει, αλλοιώνεται· άλλο είναι στη νεότητα και άλλο στο γήρας, άλλο όταν έχει ευεξία και άλλο όταν πάσχει, άλλο όταν φοβάται και άλλο όταν ευφραίνεται, άλλο όταν βρίσκεται σε στέρηση και άλλο σε χορτασμό, άλλο σε ειρήνη και άλλο σε μάχη. Άλλο είναι το χρώμα εκείνου που αγρυπνεί και άλλο εκείνου που κοιμάται· του μεν πρώτου αναδεικνύεται πιο ερυθρό, καθώς η θερμότητα κινείται προς τα έξω, του δε δεύτερου η θερμότητα έχει ψυχθεί και υποχωρήσει στο βάθος. Γι' αυτό και τα σώματα όσων κοιμούνται είναι υπόωχρα. Πώς λοιπόν μπορεί το αλλοιούμενο να μοιάζει με το αναλλοίωτο; Πώς αυτό που δεν παραμένει ποτέ σταθερό να μοιάζει με εκείνο που είναι πάντοτε το ίδιο; Μας διαφεύγει όπως τα ρευστά στοιχεία, πριν καν θεαθεί έχει κιόλας ξεγλιστρήσει, το ανθρώπινο σώμα εμφανίζεται διαρκώς διαφορετικό. «Κατ' εικόνα ημετέραν». Της ακίνητης φύσης είναι εικόνα η ρευστή; Της άμορφης η μορφοποιημένη;

«Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας». Για τον εσωτερικό άνθρωπο μιλάει όταν λέει: «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο». Αλλά εσύ θα πεις: Γιατί δεν μας μιλάει για τον λογικό νου; Είπε ότι ο άνθρωπος πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού· άραγε ο λογικός νους είναι ο άνθρωπος; Άκουσε τον Απόστολο που λέει: «Ακόμη και αν ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός όμως ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα». Πώς; Αναγνωρίζω δύο ανθρώπους, έναν που φαίνεται και έναν κρυμμένο μέσα σε αυτόν που φαίνεται [τον αόρατο], τον εσωτερικό άνθρωπο. Έχουμε, λοιπόν, μέσα μας έναν άνθρωπο και είμαστε κατά κάποιον τρόπο διπλοί. Και πράγματι, είναι αληθινό αυτό που λέγεται, ότι εμείς είμαστε το εσωτερικό μας· διότι εγώ προσδιορίζομαι κατά τον εσωτερικό άνθρωπο· τα εξωτερικά δεν είμαι εγώ, αλλά είναι δικά μου. Διότι δεν είμαι εγώ το χέρι, αλλά εγώ είμαι το λογικό μέρος της ψυχής, ενώ το χέρι είναι μέρος του ανθρώπου. Επομένως, το μεν σώμα είναι όργανο του ανθρώπου, όργανο της ψυχής, ενώ ο άνθρωπος κυρίως νοείται σύμφωνα με την ίδια την ψυχή του.