Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:27

Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο. Τι είναι λοιπόν ο άνθρωπος; Ας τον ορίσουμε με βάση όσα αναγνώσαμε και όσα ακούσαμε. Διότι δεν έχουμε πλέον ανάγκη να δανειζόμαστε ξένους όρους, ούτε να εισάγουμε όσα προέρχονται από τη ματαιότητα στον λογισμό της αλήθειας. Ο άνθρωπος είναι λογικό δημιούργημα του Θεού, πλασμένο κατ' εικόνα Εκείνου που τον έκτισε. Εάν κάτι λείπει από αυτόν τον λόγο, ας το εξετάσουν εκείνοι που ανάλωσαν πολλά για την απόκτηση της φθειρόμενης σοφίας.

Κατ' εικόνα Θεού δημιουργήθηκε ο άνθρωπος. Και ευλόγησε ο Θεός τον άνθρωπο και είπε: Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη. Αυτή είναι και η ευλογία των ιχθύων: Και είπε ο Θεός: Ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά με ζωντανή ψυχή· και έγινε έτσι. Έπειτα: Και είπε ο Θεός: Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τα ύδατα. Τι το ξεχωριστό υπάρχει λοιπόν; Αυτά υπήρξαν αναγκαία. Και τα κοινά σου τα χάρισε, και τα ιδιαίτερα δικά σου σε περιμένουν. Διότι αναπτύσσεσαι όπως και τα υπόλοιπα ζώα· ξεκινώντας από μικρός στην αρχή, με τις σταδιακές προσθήκες φθάνεις στην ολοκλήρωση. Έτσι και τα άλογα και οι σκύλοι, έτσι και οι αετοί και οι κύκνοι και όλα όσα θα μπορούσες να αναφέρεις, ξεκινώντας από το μικρό μέγεθος της πρώτης κυοφορίας, με τη σταδιακή προσθήκη φθάνουν στην τέλεια ανάπτυξη και έπειτα πάλι, μέσω της φθοράς, επιστρέφουν στο μικρότερο μέγεθος. Όσα λοιπόν ήταν κοινά στη φύση, τα δώρισε και σε εμάς.

«Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Άραγε δεν παρατήρησες ότι η απόδειξη ήταν ελλιπής; Το «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση», ως απόφαση περιείχε δύο στοιχεία: το «Κατ' εικόνα» και το «Καθ' ομοίωσιν». Η δημιουργία όμως έχει (μόνο) το ένα. Μήπως άλλα θέλησε και κατόπιν άλλαξε απόφαση; Μήπως κάποια μεταμέλεια συνόδευσε τη δημιουργία; Μήπως υπήρξε αδυναμία του Δημιουργού, ώστε άλλα να προκρίνει και άλλα να πράξει; Ή μήπως υπήρξε φλυαρία στα λόγια; Ίσως βέβαια να σημαίνει το ίδιο το «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση»· διότι, λέγοντας «Κατ' εικόνα», μήπως δεν εννοούσε και το «Καθ' ομοίωσιν»; Όποια εκδοχή και αν επιλέξουμε, θα κατηγορήσουμε το ιερό κείμενο. Διότι, αν σημαίνει το ίδιο πράγμα, είναι περιττό να λέγεται δύο φορές το ίδιο. Αλλά το να υποστηρίζει κανείς ότι υπάρχει άσκοπος λόγος μέσα στη Γραφή αποτελεί φοβερή βλασφημία. Βεβαίως όμως η Γραφή δεν φλυαρεί. Επομένως, είναι αναγκαίο να δημιουργήθηκε ο άνθρωπος και «Κατ' εικόνα» και «Καθ' ομοίωσιν».

Γιατί δεν αναφέρεται: «Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν»; Μήπως ατόνησε ο Δημιουργός; Ασεβής είναι αυτός ο λόγος. Μήπως μεταμελήθηκε Εκείνος που προστάζει; Ακόμη πιο ασεβής είναι αυτή η σκέψη. Αλλά μήπως μίλησε και έπειτα άλλαξε βουλή; Όχι. Ούτε λοιπόν η Γραφή επαναλαμβάνει το ίδιο, ούτε ο Δημιουργός ατονεί, ούτε η βουλή του ματαιώθηκε. Ποιος είναι λοιπόν ο λόγος αυτής της σιωπής; «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Το πρώτο το λαμβάνουμε από την ίδια τη δημιουργία μας, ενώ το δεύτερο το κατορθώνουμε με την ελεύθερη προαίρεσή μας. Στην αρχική μας κατασκευή συνυπάρχει μέσα μας το γεγονός ότι έχουμε πλαστεί «κατ' εικόνα» Θεού, ενώ με την ελεύθερη προαίρεσή μας κατορθώνεται το να γίνουμε «καθ' ομοίωσιν» Θεού. Αυτό δε που εξαρτάται από την προαίρεση ενυπάρχει μέσα μας εν δυνάμει, αλλά εμείς οι ίδιοι το φέρνουμε σε ενέργεια. Εάν ο Κύριος, όταν μας δημιουργούσε, δεν είχε πει προκαταβολικά το «Ας ποιήσουμε... και καθ' ομοίωσιν», εάν δεν μας είχε χαρίσει τη δύναμη να γίνουμε «καθ' ομοίωσιν», δεν θα μπορούσαμε με τη δική μας εξουσία να δεχτούμε την ομοίωση με τον Θεό. Τώρα όμως μας έπλασε εν δυνάμει ικανούς να ομοιωθούμε με τον Θεό. Παρέχοντάς μας δε τη δύναμη να ομοιούμαστε με τον Θεό, μας άφησε να είμαστε εμείς οι ίδιοι εργάτες της ομοίωσης με τον Θεό, ώστε η αμοιβή της εργασίας μας να είναι ισάγγελη, ώστε να μην είμαστε σαν τις εικόνες που δημιουργούνται από κάποιον ζωγράφο και στέκονται αδρανείς, και ώστε τα επιτεύγματα της δικής μας ομοίωσης να μη φέρουν έπαινο σε άλλον. Διότι, όταν βλέπεις μια εικόνα αποτυπωμένη με ακρίβεια ως προς το πρωτότυπο, δεν επαινείς την εικόνα, αλλά θαυμάζεις τον ζωγράφο.

Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο κατ' εικόνα. «Τον άνθρωπο», λέει η γυναίκα, «τι σχέση έχει αυτό με εμένα; Ο άνδρας πλάστηκε. Διότι δεν είπε την άνθρωπο», λέει, «αλλά με την προσθήκη του άρθρου φανέρωσε το αρσενικό γένος». Αλλά, για να μην χρησιμοποιήσει κανείς από αμάθεια την ονομασία «άνθρωπος» αποκλειστικά για τον άνδρα, πρόσθεσε: «Άρσεν και θήλυ τους εποίησε». Και η γυναίκα έχει το προνόμιο να έχει πλαστεί κατ' εικόνα Θεού, όπως ακριβώς και ο άνδρας. Οι φύσεις είναι ομότιμες, ίσες είναι οι αρετές, ίσα τα έπαθλα, όμοια η καταδίκη. Ας μην λέει: «Είμαι αδύναμη». Η αδυναμία βρίσκεται στη σάρκα, ενώ η δύναμη βρίσκεται στην ψυχή. Επειδή λοιπόν είναι ομότιμη η κατ' εικόνα Θεού δημιουργία, ας είναι ομότιμη η αρετή και η επίδειξη των αγαθών έργων. Δεν υπάρχει καμία δικαιολογία για εκείνον που θέλει να προφασίζεται την αδυναμία του σώματος. Ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο, αν και το σώμα είναι από τη φύση του τρυφερό, μέσω της ευσπλαχνίας γίνεται ρωμαλέο στην εγκαρτέρηση και εντατικό στις αγρυπνίες. Πότε μπορεί η φύση του άνδρα να αναμετρηθεί με τη φύση της γυναίκας όταν αυτή διάγει τον βίο της με εγκαρτέρηση; Πότε μπορεί ο άνδρας να μιμηθεί την αντοχή των γυναικών στις νηστείες, τη φιλοπονία τους στις προσευχές, την αφθονία τους στα δάκρυα, την προθυμία τους για ευποιία; Είδα εγώ γυναίκα να κάνει κρυφά καλές κλοπές και να κάνει αγαθοεργίες χωρίς τον άνδρα της, για χάρη του άνδρα της, για την προκοπή του οίκου της, για τη συντήρηση των παιδιών της· να προσφέρει ελεημοσύνες αποκρύπτοντάς το από τη γνώση του συζύγου της, δαπανώντας για χάρη του, αλλά κρατώντας το κρυφό από τον ίδιο.

Και έλαβε ο Θεός. Αλλά πώς εκεί μεν στα προηγούμενα αναφέρεται: «Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον», ενώ εδώ εξιστορείται πάλι από την αρχή η γένεση του ανθρώπου, σαν να μην έχουμε διδαχθεί τάχα ακόμη τίποτα περί του ανθρώπου; Διότι λέγει: «Και έλαβεν ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο». Ήδη κάποιοι υποστήριξαν ότι το μεν «έπλασε» έχει ειπωθεί για το σώμα, ενώ το «εποίησε» για την ψυχή, και ίσως αυτή η ερμηνεία να μην απέχει από την αλήθεια. Διότι, όπου μεν αναφέρεται η δημιουργία του τέλειου ανθρώπου και ότι «κατ' εικόνα Θεού εποίησεν αυτόν», έχει γραφτεί το «εποίησε». Όπου δε, στη συνέχεια, διηγείται περί της σωματικής μας υποστάσεως και της πλάσεως, έχει ειπωθεί το «έπλασε». Τη διαφορά μεταξύ ποιήσεως και πλάσεως τη δίδαξε και ο ψαλμωδός λέγοντας: «Τα χέρια Σου με εποίησαν και με έπλασαν». Εποίησαν τον έσω άνθρωπο, έπλασαν τον έξω. Και τούτο επειδή η μεν πλάση αρμόζει στον πηλό, ενώ η ποίηση στο «κατ' εικόνα»· ώστε επλάσθη μεν η σάρκα, εποιήθη δε η ψυχή. Αφού πρώτα μίλησε περί της υποστάσεως της ψυχής, τώρα μας ομιλεί περί της διαπλάσεως του σώματος. Να συγκρατήσεις και αυτήν την ερμηνεία. Ποια είναι όμως η άλλη; Ότι τα μεν λέγονται συνοπτικά, τα δε μας παραδίδονται σύμφωνα με τον τρόπο με τον οποίο ακριβώς έγιναν. Πιο πάνω, λοιπόν, αναφέρει ότι εποίησε, εδώ δε αναφέρει και το πώς εποίησε. Διότι, εάν έλεγε απλώς ότι τον εποίησε, χωρίς να ενδιατρίψει στον τρόπο της δημιουργίας, θα λογιζόταν ο άνθρωπος όπως τα κτήνη, όπως τα θηρία, όπως τα φυτά, όπως το χορτάρι.

Και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο, λαμβάνοντας χώμα από τη γη. Δεν πρέπει να θεωρήσουμε αυτόν τον λόγο περί της κατασκευής του ανθρώπου ως επανάληψη, έστω και αν σε κάποιους έτσι φαίνεται, αλλά μάλλον ως αδιάκοπη συνέχεια της προηγούμενης πραγμάτευσης του θέματος και ως συμπλήρωση της διήγησης, άμεσα συνδεδεμένη τρόπον τινά με την έναρξή της. Διότι, αφού είπε ότι «Εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον» και τα υπόλοιπα περί αυτού, και αφού φανέρωσε ότι με τη δημιουργία του ανθρώπου ολοκλήρωσε ο Θεός όλα τα έργα του κόσμου, ασχολείται και πάλι με την ίδια διήγηση περί του ανθρώπου, επεξεργαζόμενος το θέμα αδιάσπαστα και άμεσα και εξετάζοντας λεπτομερώς, τρόπον τινά, τον τρόπο της δημιουργίας του. Διότι, αρχικά μεν ανέφερε απλώς: «Εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον»· τώρα όμως προσθέτει και το πώς τον δημιούργησε: «Λαμβάνοντας χώμα από τη γη». Όταν, λοιπόν, ακούς για χώμα, να διδάσκεσαι τη μετριοφροσύνη και να μην τρέφεις μεγάλες ιδέες για τον εαυτό σου. Όταν σε προσβάλλουν λογισμοί που υψώνουν την καρδιά σου και τη διογκώνουν σαν φλεγμονή προς την κενοδοξία, είτε απλώς από κάποια συγκυρία είτε από ορισμένα προτερήματα και κατορθώματα, ας προβάλλεται αμέσως ενώπιόν σου ως αντίβαρο η ανάμνηση της πλάσης σου και κατανόησε πώς ακριβώς δημιουργήθηκες, και ότι είσαι εξ ολοκλήρου χώμα και γέννημα της γης την οποία πατάς. Αν, επομένως, καθώς ζεις πάνω σε αυτήν, επιτελείς κάτι, είτε μεγάλο είτε μικρό, έχεις πάντοτε πρόχειρη την υπενθύμιση της ταπείνωσής σου.

Και έλαβε ο Θεός. Αλλά πώς εκεί στα προηγούμενα αναφέρεται: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο», ενώ εδώ εξυπαρχής εξιστορείται η γένεση του ανθρώπου; Σαν να μην έχουμε διδαχθεί τίποτα για τον άνθρωπο, η διήγηση λέει: «Και έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο». Ήδη κάποιοι ανέφεραν ότι το μεν «έπλασε» ειπώθηκε για το σώμα, ενώ το «εποίησε» για την ψυχή. Ίσως αυτός ο λόγος να μην απέχει από την αλήθεια. Διότι, όπου μεν έχει ειπωθεί: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ’ εικόνα Θεού τον εποίησε», χρησιμοποιείται το «εποίησε». Όπου όμως στη συνέχεια μας διηγείται για τη σωματική υπόσταση, χρησιμοποιεί το «έπλασε». Τη διαφορά δε μεταξύ ποιήσεως και πλάσεως τη δίδαξε ο ψαλμωδός λέγοντας: «Τα χέρια σου με εποίησαν και με έπλασαν». Εποίησε τον έσω άνθρωπο, έπλασε τον έξω. Διότι η μεν πλάση αρμόζει στον πηλό, ενώ η ποίηση στο «κατ' εικόνα»· ώστε πλάστηκε μεν η σάρκα, εποιήθηκε δε η ψυχή. Αφού, λοιπόν, πιο πάνω μίλησε για την υπόσταση της ψυχής, τώρα μας κάνει λόγο για τη διάπλαση του σώματος. Δέξου όμως και τούτη την ερμηνεία. Ποια είναι η άλλη; Ότι κάποια λέγονται συνοπτικά, ενώ άλλα μας παραδίδονται σύμφωνα με τον τρόπο που ακριβώς έγιναν. Πιο πάνω, λοιπόν, ανέφερε ότι εποίησε, ενώ εδώ αναφέρει και το πώς εποίησε. Διότι, αν απλώς έλεγε ότι εποίησε, θα νόμιζες ότι εποίησε (τον άνθρωπο) όπως τα κτήνη, όπως τα θηρία, όπως τα φυτά, όπως το χορτάρι.

Πήρε, λοιπόν, ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο. Δεν ολοκληρώθηκε η κοσμογονία, ούτε διακόπηκε η αλληλουχία των γεγονότων, για να παρεισαχθεί η δική μας διήγηση, αλλά ελέχθη: «Εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο», και: «Κατέπαυσε από όλα τα έργα Του». Και επειδή αναπαύθηκε, μας διδάσκει πώς τον εποίησε: «Πήρε ο Θεός χώμα από τη γη». Όταν ακούς χώμα, να εκπαιδεύεσαι στο να μην φοβάσαι τους ανθρώπους. Μην προσωποληπτείς. Μην υπερηφανεύεσαι για τον εαυτό σου. Όταν σου έλθουν λογισμοί, οίδημα της καρδιάς που προκαλεί ερεθισμό, ας έλθει στο νου σου η ανάμνηση της δημιουργίας σου, το πώς πλάστηκες: «Πήρε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο». Πότε μπορείς να ξεχάσεις τον εαυτό σου; Τότε να τον ξεχάσεις, όταν αναχωρήσεις από τη γη. Εάν όμως ποτέ δεν χωρίζεσαι από τη γη, αλλά είσαι στενά δεμένος με αυτήν, βαδίζεις πάνω στη γη, αναπαύεσαι πάνω στη γη, δικάζεις πάνω στη γη, και οτιδήποτε κι αν κάνεις, είτε μεγάλο είτε μικρό, γίνεται πάνω στη γη, έχεις κοντά σου την υπόμνηση της δικής σου ταπεινώσεως. Υβρίστηκες και οργίστηκες; Από πού σου προήλθε ο θυμός; Από την ατίμωση. Δεν ανέχθηκες να ακούσεις ότι είσαι ταπεινής καταγωγής; Αμέσως έβρασε μέσα σου ο θυμός; Φιλονικείς για να πεις κάτι χειρότερο από εκείνα που άκουσες; Κατέβασε το βλέμμα, και ο θυμός έχει πάψει. Κοίταξε τη γη και αναλογίσου: Ταπεινής καταγωγής με αποκάλεσε, εμένα που προέρχομαι από τη γη; Είπε κάτι μικρότερο από αυτό που πραγματικά είμαι· διότι δεν είπε ότι προέρχομαι από τη γη, αλλά από άνθρωπο. Και πόσο πολυτιμότερος είναι ο έμψυχος άνθρωπος από την καταπατημένη γη.

Έμαθες, λοιπόν, ότι υπάρχουν δύο, προς το παρόν, πρόσωπα στον Θεό: εκείνος που ομιλεί και εκείνος προς τον οποίο απευθύνεται ο λόγος. Γιατί όμως δεν είπε: «Θα δημιουργήσω άνθρωπο», αλλά: «Ας δημιουργήσουμε»; Για να κατανοήσεις την ίση κυριαρχία, ώστε γνωρίζοντας τον Πατέρα να μην αγνοήσεις τον Υιό, για να γνωρίζεις ότι ο Πατέρας δημιούργησε μέσω του Υιού και ο Υιός έκτισε σύμφωνα με το θέλημα του Πατέρα, και για να δοξάσεις τον Πατέρα εν τω Υιώ και τον Υιό εν τω Αγίω Πνεύματι. Έτσι έχεις γίνει κοινό έργο, ώστε να είσαι και κοινός προσκυνητής αμφοτέρων, χωρίς να διασπάς την προσκύνηση, αλλά διατηρώντας ενιαία τη θεότητα. Βλέπεις διήγηση μεν απλή στη μορφή, θεολογία όμως ακραιφνή στο νόημα. Διότι μετά το «Ας δημιουργήσουμε» πρόσθεσε: «Και δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο». Δεν είπε: «Δημιούργησαν τον άνθρωπο», για να μη λάβεις αφορμές πολυθεΐας. Επειδή, εάν και η πράξη της δημιουργίας διατυπωνόταν στον πληθυντικό, οι άνθρωποι θα προχωρούσαν αδίστακτα στο να επινοήσουν για τον εαυτό τους μεγάλα πλήθη θεών. Πρώτον, λοιπόν, αναφέρει: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο», για να γνωρίσεις τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Έπειτα, όμως, λέει: «Και δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο», για να κατανοήσεις τα τρία πρόσωπα ως έναν Θεό, όχι συγχέοντας τις υποστάσεις, αλλά αναγνωρίζοντας τη μία ουσία και δύναμη, ώστε να αποδίδεις μία δόξα, χωρίς να μερίζεσαι ως προς την προσκύνηση ούτε να καταπίπτεις στην πολυθεΐα. Διότι δεν είπε: «Και δημιούργησαν οι θεοί τον άνθρωπο», αλλά: «Δημιούργησε ο Θεός».

Πώς λοιπόν είπε η Γραφή ότι έχουμε πλαστεί «κατ' εικόνα» Θεού; Ας κατανοήσουμε τι το οικείο προς τον Θεό διαθέτουμε και ότι το «κατ' εικόνα» είναι παντελώς αδύνατον να εκληφθεί ως αναφερόμενο στη σωματική μορφή. Διότι η μεν μορφή υφίσταται σε κάποιο ορατό σώμα, όμως μέσα στο ορατό το αόρατο δεν λαμβάνει σχήμα. Αλλά ούτε βέβαια θα μπορούσε ποτέ το φθαρτό να είναι εικόνα του αφθάρτου. Διότι το σώμα αυξάνεται, φθίνει, γερνάει, αλλοιώνεται· είναι άλλο στη νεότητα και άλλο στο γήρας, άλλο όταν έχει ευεξία και άλλο όταν πάσχει, άλλο όταν ευφραίνεται και άλλο όταν λυπάται, άλλο όταν έχει θάρρος και άλλο όταν φοβάται, άλλο στην ειρήνη και άλλο στον πόλεμο, άλλο στον κορεσμό και άλλο στην ένδεια. Άλλο είναι το χρώμα εκείνου που βρίσκεται σε εγρήγορση και άλλο εκείνου που κοιμάται· διότι του πρώτου το δέρμα ακμάζει και ερυρθριάζει, καθώς η θερμότητα κινείται προς την εξωτερική επιφάνεια, ενώ του δεύτερου έχει ψυχρανθεί, επειδή η θερμότητα εισδύει στο βάθος. Γι' αυτό και τα σώματα όσων κοιμούνται είναι ωχρά. Πώς λοιπόν είναι δυνατόν αυτό που αλλοιώνεται να μοιάζει με το αναλλοίωτο; Αυτό που ποτέ δεν παραμένει σταθερό ούτε μένει στην ίδια κατάσταση να μοιάζει με αυτό που υπάρχει πάντοτε με τον ίδιο και αναλλοίωτο τρόπο; Τι εννοεί λοιπόν λέγοντας «κατ' εικόνα ημετέραν»; Μήπως ότι η ρευστή φύση είναι εικόνα της ακίνητης και η διαμορφωμένη εικόνα της άμορφης;

Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο. Τι είναι λοιπόν ο άνθρωπος, ας το ορίσουμε και εμείς από όσα διαβάσαμε και από όσα ακούσαμε. Διότι δεν έχουμε πλέον την ανάγκη να δανειζόμαστε ξένους ορισμούς, ούτε να εισάγουμε τα της ματαιότητας στον συλλογισμό της αλήθειας. Είναι, επομένως, ο άνθρωπος ένα λογικό δημιούργημα του Θεού, πλασμένο κατ' εικόνα του Δημιουργού του. Εάν βέβαια λείπει κάτι από τον λόγο αυτόν για τον τέλειο ορισμό του υποκειμένου, ας το εξετάσουν εκείνοι που ταλαιπωρήθηκαν πολύ με την ενασχόληση γύρω από τη φθειρόμενη σοφία. Εμείς όμως ας προχωρήσουμε παρακάτω: Κατ' εικόνα Θεού έγινε ο άνθρωπος.

«Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε.» Άραγε δεν παρατήρησες ότι το αποτέλεσμα είναι ελλιπές σε σχέση με την αρχική βουλή; Εκεί αναφέρεται: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσιν», ενώ εδώ: «Κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Η βουλή περιελάμβανε δύο στοιχεία: το «κατ' εικόνα» και το «καθ' ομοίωσιν». Η δημιουργική πράξη περιέχει μόνο το ένα, το «κατ' εικόνα». Μήπως άλλη ήταν η βουλή και άλλο τελικά το δημιούργημα; Μήπως ακολούθησε κάποια μεταμέλεια κατά τη δημιουργία, ή μήπως τυχόν υπήρξε αδυναμία του Δημιουργού, ο οποίος, ενώ σχεδίασε μεγάλα πράγματα, κατόρθωσε τελικά μικρά; Ή μήπως θα μπορούσε να υποτεθεί κάποια φλυαρία στα προηγούμενα λόγια και να θεωρηθεί περιττή η προσθήκη του δεύτερου όρου, με το σκεπτικό ότι οι δύο λέξεις έχουν την ίδια έννοια και σημαίνουν απαράλλακτα το ίδιο; Όμως, οτιδήποτε από όλα αυτά και αν υποψιαστούμε ή προφασιστούμε, αυτό θα καταλήξει σε διόλου μικρή κατηγορία εναντίον της Γραφής. Διότι, εάν κάποιος ισχυριστεί ότι το «καθ' ομοίωσιν» είναι κάτι το περιττό, σαν να επαναλαμβάνεται δηλαδή το ίδιο πράγμα δύο φορές, τότε καταδικάζει τον λόγο ως άσκοπο, και αυτό συνιστά δεινή βλασφημία κατά της Γραφής, η οποία ουδέποτε γνωρίζει να αργολογεί. Επομένως, είναι και τα δύο αναγκαία και το καθένα φέρει τη δική του ξεχωριστή σημασία, τόσο το «κατ' εικόνα» όσο και το «καθ' ομοίωσιν».

Πώς λοιπόν δεν ειπώθηκε ομοίως και μετά τη δημιουργία του ανθρώπου το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν»; Τον εποίησε ο Θεός, αλλά μόνο «κατ' εικόνα». Εάν μεν αυτό οφείλεται στο ότι τυχόν ατόνησε ο Δημιουργός, ο λόγος είναι ασεβής και άτοπος· εάν δε στο ότι μετανόησε, η σκέψη είναι πολλαπλώς ασεβέστερη· εάν πάλι στο ότι δήθεν διόρθωσε εκ των υστέρων, κατά την πράξη της δημιουργίας, την αρχική Του βουλή ως μη απολύτως ορθή, και αυτό συνιστά ομοίως έννοια αθεΐας. Αλλά ούτε ο Δημιουργός ατονεί ούτε ο Αγαθός, που γνωρίζει τα πάντα, μετανοεί και αναβάλλει τις υποσχέσεις Του ούτε ο Σοφός αλλάζει απόφαση ούτε η Γραφή λέει κάτι τέτοιο. Ποιος είναι λοιπόν ο λόγος για τον οποίο ο θεσπέσιος Μωυσής αναφέρει μόνο το «κατ' εικόνα» κατά τη δημιουργία του ανθρώπου, αποσιωπώντας το «καθ' ομοίωσιν», μολονότι στην αρχική εξαγγελία της βουλής είχαν συμπεριληφθεί από αυτόν ομοίως και τα δύο;

«Και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον έπλασε». Ίσως πει εδώ η γυναίκα: «Αυτός ο λόγος δεν με αφορά καθόλου· ο άνδρας πλάστηκε εκείνη τη στιγμή. Διότι η Γραφή δεν είπε "την άνθρωπο" ή απλώς "άνθρωπο", αλλά το φανέρωσε αυτό με την προσθήκη του αρσενικού άρθρου». Για να μην υποθέσει, λοιπόν, κανείς από αμάθεια ή και από κακοβουλία ότι με την ονομασία του ανθρώπου υποδηλώνεται μόνο ο άνδρας, πρόσθεσε αμέσως: «Άρσεν και θήλυ εποίησεν αυτούς», για να γνωρίζεις ότι και η γυναίκα έχει πλαστεί «κατ' εικόνα Θεού» και «καθ' ομοίωσιν Θεού», όπως ακριβώς και ο άνδρας. Διότι οι φύσεις και των δύο πλάστηκαν όμοιες και ομότιμες, και ίσες είναι οι πράξεις τους, ίσα τα έπαθλα, ίση η καταδίκη. Ας μην προφασίζεται η γυναίκα την αδυναμία της· διότι αυτή αφορά μόνο στη σάρκα. Η ψυχή, όμως, έχει λάβει την οικεία της δύναμη εξίσου με την ανδρική. Επειδή, λοιπόν, έλαβαν ισότιμα το «κατ' εικόνα Θεού», ισότιμη έχουν και την αρετή και την επίδειξη των αγαθών έργων. Και δεν υπάρχει καμία δικαιολογία για εκείνη που τυχόν προβάλλει την αδυναμία του σώματος. Διότι, έστω κι αν από τη φύση της είναι γενικά τρυφερή, εντούτοις είναι πρόθυμη στη συμπόνια, ανθεκτική στις καρτερίες, επίμονη στις αγρυπνίες.

Εάν όμως η μίμηση απομακρυνθεί από το πρότυπο, τότε αυτό είναι κάτι άλλο και όχι εικόνα εκείνου. Πώς λοιπόν ο άνθρωπος, το θνητό αυτό και εμπαθές και ολιγόζωο ον, είναι εικόνα της άφθαρτης, της καθαρής και αιώνιας φύσης; Όμως τον αληθινό λόγο για αυτό μόνο η όντως Αλήθεια θα μπορούσε να τον γνωρίζει με σαφήνεια. Εμείς όμως, στον βαθμό που μπορούμε να κατανοήσουμε, ιχνηλατώντας την αλήθεια με κάποιους στοχασμούς και εικασίες, έχουμε να υποθέσουμε τα εξής για τα ζητούμενα. Ούτε ο θείος λόγος ψεύδεται, όταν λέει ότι ο άνθρωπος έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού· ούτε η ελεεινή ταλαιπωρία της ανθρώπινης φύσης εξομοιώνεται με τη μακαριότητα της απαθούς ζωής. Διότι είναι ανάγκη να γίνει αποδεκτό ένα από τα δύο, εάν κανείς συγκρίνει την κατάστασή μας με τον Θεό: ή ότι το Θείο είναι παθητό, ή ότι το ανθρώπινο είναι απαθές, ώστε μέσα από την ισότητα των ιδιωμάτων να επαληθεύεται και στους δύο η έννοια της ομοιότητας. Εάν όμως ούτε το Θείο είναι εμπαθές, ούτε η δική μας φύση είναι απαλλαγμένη από το πάθος, τότε υπολείπεται κάποια άλλη εξήγηση, σύμφωνα με την οποία θεωρούμε ότι αληθεύει η θεία φωνή που λέει ότι ο άνθρωπος έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού. Επομένως, πρέπει να επανεξετάσουμε την ίδια τη θεία Γραφή, μήπως και μέσα από τα γραφόμενα προκύψει κάποια καθοδήγηση προς το ζητούμενο. Αφού δηλαδή αναφέρει το «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα» και για ποιους σκοπούς να τον δημιουργήσουμε, προσθέτει στη συνέχεια τον εξής λόγο: ότι εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, και τον εποίησε κατ' εικόνα Θεού. «

«Άρσεν και θήλυ τους εποίησε.» Έχει, λοιπόν, ήδη λεχθεί και στα προηγούμενα ότι, προς κατάρριψη της αιρετικής ασέβειας, έχει εκ των προτέρων διατυπωθεί αυτός ο λόγος, ώστε, αφού διδαχθούμε ότι ο μονογενής Θεός εποίησε τον άνθρωπο κατ' εικόνα Θεού, με κανέναν τρόπο να μη διαχωρίσουμε τη θεότητα του Πατρός και του Υιού, εφόσον η Αγία Γραφή ονομάζει εξίσου Θεό τον καθένα: και εκείνον που εποίησε τον άνθρωπο, και εκείνον του οποίου κατ' εικόνα δημιουργήθηκε.

Αλλά ας εγκαταλειφθεί η συζήτηση περί αυτών, και ας επιστρέψουμε την αναζήτηση στο προκείμενο: πώς, δηλαδή, το θείο είναι μακάριο, και το ανθρώπινο ελεεινό, και όμως τούτο ονομάζεται από τη Γραφή όμοιο με εκείνο. Πρέπει, επομένως, να εξετάσουμε με ακρίβεια τα λόγια της. Διότι θα διαπιστώσουμε ότι άλλο είναι εκείνο που έγινε «κατ' εικόνα», και άλλο αυτό που τώρα εμφανίζεται να βρίσκεται σε ταλαιπωρία. «Εποίησε ο Θεός», λέει, «τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Εδώ ολοκληρώνεται η δημιουργία αυτού που έγινε «κατ' εικόνα». Έπειτα, επαναλαμβάνει τον λόγο περί της κατασκευής και λέει: «Άρσεν και θήλυ τους εποίησε». Διότι σε όλους, νομίζω, είναι γνωστό ότι τούτο νοείται ως ευρισκόμενο έξω από το πρωτότυπο· «διότι εν Χριστώ Ιησού», καθώς λέει ο Απόστολος, «δεν υπάρχει ούτε άρσεν ούτε θήλυ». Ωστόσο, ο λόγος αναφέρει ότι ο άνθρωπος έχει διαιρεθεί σε αυτά. Επομένως, η κατασκευή της φύσεώς μας είναι κατά κάποιον τρόπο διπλή: αφενός έχει ομοιωθεί προς το Θείο, αφετέρου έχει διαιρεθεί βάσει αυτής της διαφοράς. Διότι κάτι τέτοιο υπαινίσσεται ο λόγος από τη σύνταξη των γραφέντων, λέγοντας πρώτα ότι «Εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε», και προσθέτοντας στη συνέχεια στα όσα ειπώθηκαν ότι «Άρσεν και θήλυ τους εποίησε», πράγμα το οποίο είναι αλλότριο προς όσα νοούνται περί του Θεού. Διότι εγώ φρονώ ότι, μέσω αυτών που έχουν ειπωθεί, παραδίδεται από τη θεία Γραφή κάποιο μεγάλο και υψηλό δόγμα.

Διότι πρώτον μεν λέγει ότι «Εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο κατ' εικόνα του Θεού», καταδεικνύοντας με τα λόγια αυτά, όπως αναφέρει ο Απόστολος, ότι σε αυτόν δεν υπάρχει άρρεν και θήλυ. Έπειτα εισάγει τα ιδιώματα της ανθρώπινης φύσεως, λέγοντας ότι «Άρρεν και θήλυ τους εποίησε». Τι μαθαίνουμε, λοιπόν, μέσα από αυτό;

Και ας μην με κατακρίνει κανείς που προσεγγίζω το προκείμενο νόημα ξεκινώντας τον λόγο από μακριά. Ο Θεός, ως προς την ίδια Του τη φύση, είναι καθετί που μπορεί κανείς να συλλάβει νοητά ως αγαθό. Μάλλον δε, επειδή βρίσκεται πέρα από κάθε αγαθό που μπορεί να νοηθεί και να κατανοηθεί, δεν δημιουργεί την ανθρώπινη ζωή για κανέναν άλλο λόγο, παρά μόνο επειδή είναι αγαθός. Εφόσον λοιπόν είναι τέτοιος, και για τον λόγο αυτό κινήθηκε προς τη δημιουργία της ανθρώπινης φύσης, δεν θα επεδείκνυε ημιτελή τη δύναμη της αγαθότητάς Του, δίνοντας δηλαδή ένα μέρος από τα δικά Του γνωρίσματα και φθονώντας τη μετοχή σε κάποιο άλλο. Αντιθέτως, το τέλειο είδος της αγαθότητας συνίσταται σε τούτο: στο να φέρει τον άνθρωπο από την ανυπαρξία στην ύπαρξη και να τον καταστήσει ανενδεή από αγαθά. Επειδή όμως ο κατάλογος των επιμέρους αγαθών είναι μεγάλος, δεν είναι καθόλου εύκολο να τα διακρίνει και να τα απαριθμήσει κανείς. Γι' αυτόν τον λόγο, ο θείος λόγος, περικλείοντάς τα όλα με μια συνοπτική έκφραση, τα φανέρωσε με το να πει ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα του Θεού. Διότι αυτό ισοδυναμεί με το να πει κανείς ότι κατέστησε την ανθρώπινη φύση μέτοχο κάθε αγαθού.

Εμείς όμως, στο μέτρο του δυνατού, έχοντας συλλάβει την αλήθεια μέσω κάποιων στοχασμών και εικόνων, δεν εκθέτουμε αυτό που ήλθε στον νου μας αποφαντικά, αλλά θα το παραθέσουμε στους καλοπροαίρετους ακροατές υπό μορφήν πνευματικού γυμνάσματος. Τι είναι, λοιπόν, αυτό που σκεφθήκαμε περί αυτών; Λέγοντας ο λόγος της Γραφής ότι ο Θεός εποίησε τον άνθρωπο, με την αόριστη σημασία της λέξεως υποδεικνύει ολόκληρο το ανθρώπινο γένος. Διότι δεν δόθηκε τώρα στο κτίσμα το όνομα Αδάμ, όπως αναφέρει η διήγηση στη συνέχεια· αντίθετα, το όνομα του ανθρώπου που πλάσθηκε δεν ανήκει σε κάποιον συγκεκριμένο, αλλά είναι το καθολικό όνομα της φύσεως. Επομένως, με την καθολική αυτή ονομασία της φύσεως, οδηγούμαστε στο να αντιληφθούμε το εξής: ότι με τη θεία πρόγνωση και δύναμη ολόκληρη η ανθρωπότητα συμπεριελήφθη στην πρώτη δημιουργία.

Διότι δεν πρέπει να νομίζουμε ότι στα δημιουργήματα του Θεού υπάρχει κάτι το αόριστο· αλλά ότι για το καθένα από τα όντα υπάρχει κάποιο πέρας και μέτρο, το οποίο καθορίζεται από τη σοφία του Δημιουργού. Όπως λοιπόν ο κάθε άνθρωπος περιορίζεται από το μέγεθος του σώματος, και το μέτρο της υπόστασής του είναι το μέγεθός του, που ολοκληρώνεται από την επιφάνεια του σώματός του· έτσι νομίζω ότι, σαν μέσα σε ένα σώμα, ολόκληρο το πλήρωμα της ανθρωπότητας έχει περιληφθεί από την προγνωστική δύναμη του Θεού των όλων, και αυτό ακριβώς διδάσκει ο Λόγος που αναφέρει, ότι δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο, και κατ' εικόνα Θεού τον δημιούργησε. Διότι η εικόνα δεν βρίσκεται μόνο σε ένα μέρος της φύσης, ούτε η χάρη περιορίζεται σε κάποιο από τα ατομικά του γνωρίσματα· αλλά η δύναμη αυτή διαπερνά εξίσου ολόκληρο το ανθρώπινο γένος. Απόδειξη δε τούτου είναι ότι σε όλους είναι με τον ίδιο τρόπο εγκαθιδρυμένος ο νους· όλοι έχουν τη δύναμη της νόησης και της προνοητικότητας, και όλα τα άλλα, μέσω των οποίων η θεία φύση απεικονίζεται σε εκείνο που δημιουργήθηκε σύμφωνα με αυτήν. Έτσι, τόσο ο άνθρωπος που εμφανίστηκε κατά την πρώτη δημιουργία του κόσμου, όσο και εκείνος που πρόκειται να γεννηθεί κατά τη συντέλεια του παντός, φέρουν εξίσου επάνω τους τη θεία εικόνα. Γι’ αυτό τον λόγο, το σύνολο της ανθρωπότητας ονομάστηκε ως ένας άνθρωπος, διότι ενώπιον της δύναμης του Θεού τίποτα δεν ανήκει στο παρελθόν, ούτε στο μέλλον, αλλά και αυτό που αναμένεται συγκρατείται εξίσου με το παρόν από την ενέργεια που περιέχει τα πάντα.

Διότι Εκείνος που έφερε τα πάντα στην ύπαρξη και διαμόρφωσε ολόκληρο τον άνθρωπο σύμφωνα με τη θεία εικόνα με το δικό Του θέλημα, δεν περίμενε να δει τον αριθμό των ψυχών να φτάνει στο δικό του πλήρωμα μέσα από τις σταδιακές προσθήκες εκείνων που γεννιούνται· αλλά αφού συνέλαβε εξαρχής στο νου Του σύνολη την ανθρώπινη φύση σε όλο της το πλήρωμα μέσω της προγνωστικής Του ενέργειας και την τίμησε με τον υψηλό και ισάγγελο κλήρο, επειδή προείδε με τη διορατική Του δύναμη ότι η ανθρώπινη προαίρεση δεν θα πορευόταν ευθεία προς το αγαθό και γι' αυτό θα εξέπιπτε από την αγγελική ζωή· για να μην περικοπεί το πλήθος των ανθρώπινων ψυχών, χάνοντας εκείνον τον τρόπο με τον οποίο οι άγγελοι αυξήθηκαν σε πλήθος, για τον λόγο αυτόν εγκαθιδρύει στη φύση μια μέθοδο αύξησης κατάλληλη για αυτούς που ολίσθησαν στην αμαρτία, εμφυτεύοντας στην ανθρωπότητα, αντί για την αγγελική μεγαλοφυΐα, τον κτηνώδη και άλογο τρόπο της γενεαλογικής διαδοχής. Εξαιτίας αυτού μου φαίνεται ότι και ο μέγας Δαβίδ, οικτίροντας την αθλιότητα του ανθρώπου, θρήνησε τη φύση με τούτα τα λόγια: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το εννόησε»· εννοώντας ως τιμή την ισοτιμία με τους αγγέλους. Γι' αυτό, λέει, παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και έγινε όμοιος με αυτά. Διότι όντως έγινε κτηνώδης αυτός που αποδέχθηκε στη φύση του αυτή τη ρευστή διαδικασία γένεσης, εξαιτίας της ροπής του προς το υλικό.

Αλλά ίσως ντρέπεται κάποιος για το ότι η ζωή μας συντηρείται μέσω της τροφής, σε ομοιότητα με τα άλογα ζώα, και για τον λόγο αυτόν θεωρεί ανάξιο το να νομίζεται ο άνθρωπος ότι έχει πλαστεί κατ' εικόνα Θεού. Ας ελπίζει, όμως, ότι κάποτε στην προσδοκώμενη ζωή θα δοθεί στη φύση η απαλλαγή από αυτήν τη λειτουργία. Διότι, όπως λέει ο Απόστολος, η βασιλεία του Θεού δεν είναι βρώση και πόση· ούτε ο Κύριος διακήρυξε ότι ο άνθρωπος θα ζήσει μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Αλλά και εφόσον η ανάσταση μας υποδεικνύει έναν βίο ισάγγελο, και επειδή στους αγγέλους δεν υπάρχει η λήψη τροφής, αποτελεί επαρκή πεποίθηση το ότι θα απαλλαγεί από μια τέτοια λειτουργία ο άνθρωπος, ο οποίος πρόκειται να ζήσει καθ' ομοίωσιν των αγγέλων.

Εκεί τοποθέτησε τον άνθρωπο που έπλασε. Αλλού τον έπλασε και εκεί τον εισήγαγε. Όπως ο Θεός εποίησε τους φωστήρες και τους έθεσε στο στερέωμα, έτσι και τον άνθρωπο τον έπλασε με χώμα από τη γη, τον έθεσε όμως στον παράδεισο. Σημείωσε δε ότι δεν έχει ειπωθεί «αυτόν που εποίησε», αλλά «αυτόν που έπλασε». Διότι εκείνος τον οποίο εποίησε, είναι ο κατ' εικόνα (άνθρωπος)· και αυτός είναι ασώματος. Το ασώματο, όμως, δεν περιγράφεται από τόπο. Διότι το ποίημα ακολουθεί το πλάσμα, δηλαδή η ψυχή το σώμα. Επειδή το σύνθετο υφίσταται ταυτόχρονα, αλλά πρωτίστως ο τόπος ανήκει στα σώματα, ενώ η ψυχή βρίσκεται σε τόπο ως επακολούθημα, εξαιτίας της σχέσης της με το σώμα, χωρίς να περιγράφεται σε τόπους από την ίδια της τη φύση [μέσα στο σώμα].

Αυτό το λογικό και διανοητικό ον, ο άνθρωπος, ο οποίος δημιουργήθηκε ως έργο και μίμημα της θείας και άχραντης φύσης —διότι έτσι έχει αναγραφεί γι' αυτόν στη Γένεση του κόσμου, ότι δηλαδή: «Κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε»—, αυτό, λοιπόν, το ον, ο άνθρωπος, δεν είχε μέσα του κατά την αρχική του δημιουργία το παθητικό και το φθαρτό, ούτε ως κάτι το φυσικό ούτε ως κάτι το συνυφασμένο με την ουσία του —επειδή δεν θα ήταν δυνατόν να διασωθεί ο χαρακτήρας της εικόνας, εάν το απεικονισμένο κάλλος βρισκόταν σε αντίθεση με το αρχέτυπο—, αλλά το πάθος εισήχθη σε αυτόν εκ των υστέρων, μετά την πρώτη του πλάση. Και εισήχθη με τον εξής τρόπο: ήταν εικόνα και ομοίωμα, όπως ειπώθηκε, της δύναμης που βασιλεύει σε όλα τα όντα, και για τον λόγο αυτό είχε την ομοιότητα προς Εκείνον που εξουσιάζει τα πάντα και ως προς το αυτεξούσιο της προαιρέσεως, χωρίς να είναι υποδουλωμένος σε καμία απολύτως εξωτερική ανάγκη, αλλά κυβερνώντας τον εαυτό του σύμφωνα με τη δική του βούληση προς ό,τι έκρινε καλό και επιλέγοντας αυτεξούσια αυτό που του άρεσε.

Όταν έγινε αυτό, λέει πάλι η Γραφή ότι «εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε»· και Θεό ονομάζει τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Πολλές λοιπόν και διάφορες γνώμες διατυπώθηκαν περί αυτού από τους ερμηνευτές. Διότι άλλοι μεν χαρακτήρισαν ως κατ' εικόνα Θεού και ομοίωσιν το αρχικό και εξουσιαστικό στοιχείο του ανθρώπου, άλλοι δε το νοερό και αόρατο της ψυχής.

Η ψυχή είναι ζωοποιός, συστατική και προνοητική της τετραστοιχειακής φύσεως του σώματος, κατ' εικόνα του Θεού, ο οποίος είναι ο προνοητής ολόκληρης της τετραπέρατης και της άνω κτίσεως. Επομένως, ούτε τον τόπο του Θεού γνωρίζουμε όπου κατοικεί, παρά μόνο πιστεύουμε ότι βρίσκεται παντού, ούτε βεβαίως γνωρίζουμε τον τόπο της ψυχής όπου κατοικεί μέσα στο σώμα· αλλά μόνο γνωρίζουμε ότι υπάρχει και ενεργεί σε ολόκληρο το σώμα.

Διότι δες πόσα και ποια είναι τα κατορθώματα του λόγου μέσα στον κόσμο, ως τύπου του Λόγου του Θεού, και πώς τα πάντα μέσω του λόγου δημιουργούνται και συγκροτούνται: με τον λόγο έλαβαν υπόσταση οι άγγελοι· με τον λόγο δοξολογούν τον Δημιουργό· με τον λόγο δημιουργήθηκαν τα ορατά· με τον λόγο φωτίζεται η κτίση· με τον λόγο έγιναν γνωστά τα όντα· μόνο με τον λόγο φανερώθηκαν· με τον λόγο υποδείχθηκαν τα πέρατα του κόσμου· με τον λόγο δοξάζουμε τον Κτίστη· με τον λόγο έχει κηρυχθεί η θεογνωσία· μέσω του λόγου γνωρίσαμε τον Θεό· μέσω του λόγου τα πάντα συγκροτούνται. Και όπως ακριβώς το άλαλο νήπιο είναι ακατανόητο στους ανθρώπους μέχρι να γεννηθεί ο λόγος διά των χειλέων του, έτσι και διά της κατά σάρκα γεννήσεως του Θεού Λόγου, παρήλθε όλη η αλογία της δικής μας φύσης, αφού ο Θεός Λόγος φανέρωσε τρανώς στην κτίση τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα. Γι' αυτό, επειδή είναι θεότμητη η ψυχή μας, δεν αποστέλλεται σε διακονία μετά την απαλλαγή της από το σώμα, όπως αποστέλλονται οι άγγελοι. Επειδή εκείνοι μεν είναι λειτουργικά πνεύματα, ενώ οι ψυχές, και μάλιστα των αγίων, είναι κατ' εικόνα Θεού δεσποτικά πνεύματα. Διότι, αν και μετά την παρακοή ο άνθρωπος ελαττώθηκε λίγο σε σχέση με τους αγγέλους, ωστόσο, διά της καθ' υπόστασιν ενώσεως του Θεού Λόγου, έχει γίνει μέσα του κάτι ανώτερο· διότι αυτός που κάποτε ήταν κατ' εικόνα Θεού, τώρα έγινε ένα με τον Θεό· και αυτός που προηγουμένως ήταν μέτοχος της εικόνας του Θεού, έγινε μεταδότης της δικής του εικόνας. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Εάν, λοιπόν, κάποιος ενδύεται το όνομα του Χριστού, αλλά δεν αποδεικνύει με τον βίο του όσα συνδέονται με αυτό το όνομα, ένας τέτοιος άνθρωπος διαψεύδει το όνομά του, όπως στο παράδειγμα που παραθέσαμε προηγουμένως, σαν να φορούσε σε έναν πίθηκο ένα άψυχο προσωπείο διαμορφωμένο με ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Διότι ούτε είναι δυνατόν ο Χριστός να μην είναι δικαιοσύνη και καθαρότητα και αλήθεια και αποξένωση από κάθε κακό, ούτε είναι δυνατόν να είναι κανείς Χριστιανός (ο αληθινός τουλάχιστον Χριστιανός), εάν δεν φανερώνει στον εαυτό του τη μετοχή του σε εκείνα τα ονόματα. Επομένως, εάν έπρεπε κανείς να ερμηνεύσει την έννοια του χριστιανισμού με έναν ορισμό, θα λέγαμε το εξής: ότι χριστιανισμός είναι η μίμηση της θείας φύσεως. Και ας μην επικρίνει κανείς αυτόν τον λόγο ως υπερβολικό και ως υπερβαίνοντα την ταπεινότητα της φύσεώς μας· διότι ο ορισμός δεν ξεπέρασε τα όρια της φύσεως. Επειδή, εάν αναλογιστεί κανείς την αρχική κατάσταση του ανθρώπου, θα διαπιστώσει μέσα από τις διδασκαλίες των Γραφών ότι ο ορισμός δεν βγήκε έξω από τα μέτρα της φύσεώς μας. Διότι και η αρχική δημιουργία του ανθρώπου έγινε κατά μίμηση της θείας ομοιότητας, όπως ακριβώς θεολόγησε ο Μωυσής για τον άνθρωπο, εκεί όπου λέει ότι: «Εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον· κατ' εικόνα Θεού εποίησεν αυτόν», και η επαγγελία του χριστιανισμού είναι ακριβώς το να επαναφερθεί ο άνθρωπος στην αρχαία του μακαριότητα.

Λέμε δε ότι ένα από τα δημιουργήματα είναι και η ανθρώπινη φύση, χρησιμοποιώντας ως οδηγό σε αυτό κάποιον λόγο της θεόπνευστης διδασκαλίας, ο οποίος αναφέρει ότι, αφού όλα ήλθαν στην ύπαρξη από τον Θεό, αναδείχθηκε πάνω στη γη και ο άνθρωπος, του οποίου η φύση έχει συγκεραστεί από ετερογενή συστατικά, καθώς η θεία και νοερή ουσία αναμείχθηκε με το μερίδιο που συγκεντρώθηκε για αυτόν από το καθένα από τα στοιχεία του κόσμου. Και δημιουργήθηκε αυτός από τον Πλάστη, προκειμένου να αποτελεί ένα έμψυχο ομοίωμα της θείας και υπερκείμενης δύναμης. Θα ήταν μάλιστα καλύτερο να παραθέσουμε την ίδια τη ρήση, η οποία έχει ως εξής: «Και εποίησε», λέει, «ο Θεός τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού εποίησεν αυτόν».

Διότι, όπως ακριβώς η απόλαυση του φωτός γίνεται από τον οφθαλμό επειδή έχει μέσα του ένα φυσικό φως για να αντιλαμβάνεται το ομογενές προς αυτό, και ούτε το δάκτυλο ούτε κάποιο άλλο από τα μέλη του σώματος ενεργεί την όραση εξαιτίας του ότι σε κανένα άλλο από τα μέλη δεν έχει δημιουργηθεί εκ φύσεως κανένα φως, έτσι είναι απολύτως αναγκαίο και κατά τη μετοχή του Θεού να υπάρχει κάτι συγγενές προς αυτό του οποίου μετέχει μέσα στη φύση αυτού που το απολαμβάνει. Γι' αυτό λέγει η Γραφή ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε «κατ' εικόνα Θεού», ώστε, νομίζω, με το όμοιο να βλέπει το όμοιο. Το να βλέπει όμως τον Θεό είναι η ζωή της ψυχής, όπως έχει αναφερθεί στα προηγούμενα. Επειδή όμως, κατά κάποιον τρόπο, η άγνοια του αληθώς αγαθού σαν κάποια ομίχλη σκοτείνιασε το διορατικό μέρος της ψυχής, και αφού η ομίχλη πύκνωσε έγινε νέφος, με αποτέλεσμα λόγω του βάθους της άγνοιας η ακτίνα της αλήθειας να μη διαπερνά, αναγκαστικά, με τον χωρισμό από το φως, εξέλιπε μαζί και η ζωή της. Διότι έχει ειπωθεί ότι η αληθινή ζωή της ψυχής ενεργείται με τη μετοχή του αγαθού, και καθώς η άγνοια εμποδίζει τη θεία κατανόηση, η ψυχή που δεν μετέχει του Θεού εκπίπτει από τη ζωή.

Το να γνωρίζουμε ότι εμείς οι ίδιοι έχουμε δημιουργηθεί κατ' εικόνα του Κτίστη δεν μας επιτρέπει να θεοποιούμε ούτε τον νοητό κόσμο. Διότι αυτό το «κατ' εικόνα» δεν το κατέχει η κατασκευή του σώματος, αλλά οπωσδήποτε η φύση του νου, από τον οποίο τίποτα δεν είναι κατά φύση ανώτερο. Αν δηλαδή υπήρχε κάτι ανώτερο, σε εκείνο θα υπήρχε το «κατ' εικόνα». Επειδή όμως το ανώτερο μέσα μας είναι ο νους, και αυτός, αν και είναι κατ' εικόνα θεία, ωστόσο κτίστηκε από τον Θεό, τι το δύσκολο λοιπόν υπάρχει στο να κατανοήσουμε, ή μάλλον, πώς δεν είναι από μόνο του ολοφάνερο, ότι ο Ποιητής του δικού μας νοερού στοιχείου, Εκείνος είναι και Ποιητής κάθε νοερού; Επομένως, κάθε νοερή φύση είναι σύνδουλη με εμάς και κατ' εικόνα του Κτίστη, έστω κι αν είναι πιο τιμημένη από εμάς, εφόσον βρίσκονται εκτός σωμάτων και προσεγγίζουν περισσότερο την εντελώς ασώματη και άκτιστη φύση. Ακριβέστερα, όσοι από αυτούς διαφύλαξαν τη δική τους τάξη και στέργουν τον σκοπό για τον οποίο δημιουργήθηκαν, αν και είναι ομόδουλοι, για εμάς είναι άξιοι τιμής και ως προς την τάξη πολύ ανώτεροι από εμάς. Όσοι όμως δεν διαφύλαξαν την τάξη τους, αλλά αποστάτησαν και αθέτησαν τον σκοπό για τον οποίο δημιουργήθηκαν, έχοντας βρεθεί όσο το δυνατόν πιο μακριά από εκείνους που προσεγγίζουν τον Θεό, έχουν εκπέσει και από την τιμή τους. Αν δε επιχειρούν να συμπαρασύρουν και εμάς σε έκπτωση, δεν είναι μόνο άχρηστοι και ατιμωμένοι, αλλά και αντίθεοι, και για το γένος μας καταστροφικοί και άκρως εχθρικοί.

Διότι αυτός που αγαπά την αδικία μισεί την ίδια του την ψυχή, και, διασπώντας και αχρηστεύοντας το να είναι πλασμένος κατ' εικόνα Θεού, υφίσταται παρόμοιο πάθος με εκείνους που από μανία σπαράζουν αξιοθρήνητα και ανεπαισθήτως τις ίδιες τους τις σάρκες. Διότι ανεπαισθήτως και αυτός λυμαίνεται και σπαράσσει με τον πιο άθλιο τρόπο την έμφυτη ωραιότητά του, διαρρηγνύοντας άφρονα τον τριαδικό και υπερκόσμιο κόσμο της ίδιας του της ψυχής, ο οποίος συγκροτείται εσωτερικά από την αγάπη. Διότι τι είναι πιο άδικο, και τι πιο ολέθριο, από το να μην ενθυμείται και να μη θέλει να ατενίζει διαρκώς και να αγαπά Εκείνον που τον έκτισε και τον κόσμησε σύμφωνα με τη δική Του εικόνα, και που για τον λόγο αυτό του παρέσχε τη δύναμη της γνώσεως και της αγάπης, και που σε όσους τη χρησιμοποιούν ορθά προσφέρει πλουσιοπάροχα τις άρρητες δωρεές και την αιώνια ζωή;

Τίποτα δεν είναι ανώτερο από τον άνθρωπο, ώστε να διαβουλεύεται και να εκφέρει γνώμη και μέσω αυτής να γνωρίζει και να εξασφαλίζει το συμφέρον του, αρκεί μόνο να διαφυλάσσει τη δική του τάξη και να γνωρίζει τον εαυτό του και τον μόνο που είναι ανώτερος από τον εαυτό του, και να τηρεί μεν όσα θα μπορούσε να μάθει από Εκείνον τον ανώτερο, ενώ σε όσα δεν μπορεί να μάθει από Εκείνον, να παίρνει μόνο Εκείνον ως σύμβουλο κατά τη διαβούλευση. Διότι και οι άγγελοι, αν και είναι ανώτεροί μας ως προς την αξία, εντούτοις και αυτοί υπηρετούν τις δικές Του βουλές για εμάς, καθώς είναι διάκονοι που αποστέλλονται για χάρη εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία· μάλλον δε, όχι όλοι, αλλά οι αγαθοί από αυτούς και όσοι διαφύλαξαν τη δική τους τάξη. Διότι και εκείνοι έχουν από τον Θεό νου και λόγο και πνεύμα, τα οποία και τα τρία είναι συμφυή, και οφείλουν, όπως και εμείς, να υπακούουν στον δημιουργό Νου και Λόγο και Πνεύμα. Και πλεονεκτούν μεν απέναντί μας σε πολλά, υπάρχουν όμως και σημεία στα οποία υπολείπονται από εμάς, όπως είπαμε και θα πούμε, ως προς την τελείωση κατ' εικόνα του Κτίστη· εξαιτίας των οποίων και εμείς, περισσότερο από εκείνους, έχουμε δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού.

Θα μπορούσε κανείς να πει, μαζί με πολλά άλλα, ότι και ο τριαδικός χαρακτήρας της δικής μας γνώσης αποδεικνύει πως εμείς, περισσότερο από τους αγγέλους, είμαστε πλασμένοι κατ' εικόνα του Θεού, όχι μόνο επειδή είναι τριαδικός, αλλά και επειδή περιλαμβάνει κάθε είδος γνώσης. Διότι μόνο εμείς από όλα τα δημιουργήματα, μαζί με το νοερό και το λογικό, διαθέτουμε και το αισθητικό, το οποίο, όντας από τη φύση του ενωμένο με το λογικό, εφηύρε ένα πολυποίκιλο πλήθος τεχνών, επιστημών και γνώσεων· τη γεωργία, την οικοδομική και την παραγωγή από τα μη όντα, αν και όχι από το απόλυτο μηδέν, διότι αυτό είναι ίδιον του Θεού, πράγμα που παραχώρησε μόνο στον άνθρωπο. Διότι σχεδόν τίποτα από όσα έχουν τελεστεί από τον Θεό δεν γεννιέται ούτε φθείρεται· όταν όμως αναμειγνύεται το ένα με το άλλο από εμάς, παρουσιάζει μια διαφορετική μορφή. Επιπλέον, το γεγονός ότι ο αόρατος λόγος του νου, όχι μόνο γίνεται αντιληπτός από την αίσθηση της ακοής μέσω του δονούμενου αέρα, αλλά και καταγράφεται και γίνεται ορατός μαζί με το σώμα και μέσω του σώματος, ο Θεός το παραχώρησε μόνο στους ανθρώπους· οδηγώντας μας σε διαρκή πίστη για την μέσω σαρκός παρουσία και εμφάνιση του ύψιστου Λόγου, πράγματα από τα οποία οι άγγελοι δεν έχουν καμία απολύτως μετοχή.

Έγινε, λοιπόν, ο Υιός του Θεού άνθρωπος, για να δείξει σε ποιο ύψος θα μας ανεβάσει· για να μην υπερηφανευόμαστε ότι τάχα από μόνοι μας ανατρέψαμε την ήττα μας· για να είναι, όντας διπλός, πραγματικά μεσίτης, συνδέοντας μέσω της καθεμιάς φύσης το καθένα από τα δύο μέρη· για να λύσει τον δεσμό της αμαρτίας· για να καθαρίσει τον μολυσμό από τη συνάφεια με τη σάρκα· για να δείξει την αγάπη του Θεού προς εμάς· για να δείξει σε πόσο μεγάλο βάθος κακών πέσαμε, ώστε να έχουμε ανάγκη τη σάρκωση του Θεού· για να γίνει σε εμάς υπόδειγμα ταπείνωσης, την οποία φέρει η σάρκα και το πάθος, και θεραπευτικό φάρμακο της υπερηφανίας· για να δείξει ότι η φύση μας πλάστηκε αγαθή από τον Θεό· για να γίνει αρχηγός και εγγύηση της ανάστασης και της αιώνιας ζωής, διαλύοντας την απόγνωση· για να καταστήσει, γενόμενος υιός ανθρώπου και συμμετέχοντας στη θνητότητα, τους ανθρώπους υιούς του Θεού, κάνοντάς τους κοινωνούς της θείας αθανασίας· για να αποδειχθεί πώς η φύση του ανθρώπου, σε σύγκριση με όλα τα κτίσματα, πλάστηκε κατ' εικόνα του Θεού· διότι τόσο μεγάλη είναι η συγγένειά της με τον Θεό, ώστε να μπορεί να συνενωθεί μαζί Του σε μία υπόσταση· για να τιμήσει τη σάρκα, ακόμα και τη θνητή, ώστε να μην νομίζουν τα υπερήφανα πνεύματα ότι πρέπει να προτιμώνται έναντι του ανθρώπου, ούτε να θεωρούνται έτσι και να θεοποιούνται εξαιτίας της έλλειψης σάρκας και της φαινομενικής τους αθανασίας· για να ενώσει αυτά που εκ φύσεως απέχουν, τους ανθρώπους και τον Θεό, αφού ο ίδιος έγινε μεσίτης διπλός κατά τη φύση. Και τι χρειάζεται να λέμε περισσότερα;

Τι σημαίνει «να ανανεώνεστε ως προς το πνεύμα του νου σας, και να ενδυθείτε τον καινό άνθρωπο, που δημιουργήθηκε σύμφωνα με τον Θεό εν δικαιοσύνη και οσιότητι της αλήθειας»; Ο Θεός, αφού έπλασε τον Αδάμ, τον προπάτορά μας άλλοτε, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του, δεν έθεσε μέσα του καμία κακία, αλλά μαζί με την ψυχή του εμφύσησε και τη χάρη του θείου Πνεύματος, η οποία τον διατηρούσε στην καινότητα και διαφύλασσε σε αυτόν την ομοίωση. Όταν όμως εκείνος διέπραξε την έσχατη αδικία, παρακούοντας τον Πλάστη και δίνοντας πίστη σε εκείνον που τον φθόνησε, και συγκατατέθηκε στο ψέμα αποδεχόμενος αυτόν που συκοφάντησε τη θεία εντολή, εκπίπτοντας από τη θεία χάρη έγινε παλαιός και διεφθαρμένος αντί για καινός, χωρίς πλέον να υπάρχει σύμφωνα με τον Θεό, δηλαδή καθ' ομοίωση του Δημιουργού, ούτε να μπορεί να γεννήσει απογόνους όμοιους με τον Θεό, αλλά όμοιους με τον εαυτό του, παλαιούς και διεφθαρμένους· διότι η παλαιότητα συνοδεύει αυτούς που είναι υποκείμενοι στη φθορά.

Επομένως, και η εξαρχής δημιουργία του ανθρώπου έγινε για χάρη Του, καθώς πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού, ώστε να μπορέσει κάποτε να χωρέσει το αρχέτυπο. Και ο νόμος που δόθηκε από τον Θεό στον παράδεισο υπήρξε για χάρη Του, διότι δεν θα τον είχε θέσει Εκείνος που τον νομοθέτησε, εάν επρόκειτο να παραμείνει για πάντα ανεκπλήρωτος. Και όσα ειπώθηκαν και συντελέστηκαν από τον Θεό μετά από αυτόν, σχεδόν όλα έγιναν για χάρη Του, εκτός αν υποστηρίξει κανείς, και μάλιστα ορθά, ότι και όλα τα υπερκόσμια, εννοώ τις αγγελικές φύσεις και τάξεις και τις εκεί νομοθεσίες, τείνουν εξαρχής προς αυτό το τέλος, εννοώ τη θεανδρική οικονομία, την οποία και διακόνησαν από την αρχή μέχρι το τέλος. Διότι ευδοκία είναι το προηγούμενο, το αγαθό και τέλειο θέλημα του Θεού. Και Αυτός είναι ο μόνος στον Οποίο ευδοκεί, επαναπαύεται και αρέσκεται απόλυτα ο Πατέρας, «ο θαυμαστός Του σύμβουλος, ο άγγελος της μεγάλης Του βουλής», Εκείνος που ακούει από τον Ίδιο τον Πατέρα Του και λαλεί και παρέχει σε όσους υπακούουν αιώνια ζωή.

Διότι, όπως ακριβώς η ηδονή προς τεκνοποιία κατά τους νόμιμους γάμους σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε να ονομαστεί θείο δώρο του Θεού, εφόσον είναι δώρο σαρκικό και της φύσης, και όχι της χάριτος, έστω κι αν ο Θεός δημιούργησε τη φύση, έτσι και η γνώση που προέρχεται από τη θύραθεν παιδεία, έστω κι αν κάποιος τη χρησιμοποιεί σωστά, είναι δώρο της φύσης και όχι της χάριτος, το οποίο δίδεται από τον Θεό μέσω της φύσης κοινώς σε όλους και προάγεται σε αύξηση με τη μελέτη. Το γεγονός δε ότι αυτό δεν προσγίνεται σε κανέναν απολύτως χωρίς σπουδή και μελέτη, αποτελεί σαφές τεκμήριο ότι πρόκειται για δώρο φυσικό, και όχι πνευματικό. Διότι δώρο κυρίως του Θεού, και όχι φυσικό, είναι η δική μας θεοσοφία, η οποία, αν κατέλθει άνωθεν σε αλιείς, τους αναδεικνύει «υιούς βροντής», κατά τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, οι οποίοι περιηχούν με τον λόγο τους τα πέρατα της οικουμένης· αν κατέλθει σε τελώνες, τους καθιστά εμπόρους ψυχών· και αν κατέλθει σε διώκτες με θερμό ζήλο, τους μεταστρέφει και τους κάνει Παύλους αντί για Σαύλους, φτάνοντας από τη γη «μέχρι τρίτου ουρανού» και ακούγοντας άρρητα ρήματα. Μέσω αυτής, επομένως, είναι δυνατόν και για εμάς να γίνουμε κατ' εικόνα Θεού και να παραμείνουμε έτσι και μετά θάνατον. Αντιθέτως, λέγεται ότι η φυσική σοφία περίσσευε στον Αδάμ περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον μεταγενέστερό του, αν και αυτός πρώτος από όλους δεν διαφύλαξε το κατ' εικόνα. Και η θύραθεν φιλοσοφία που έπειτα υποβοηθά αυτήν, είχε εφευρεθεί πριν κατέλθει Εκείνος που μέσω του Εαυτού Του ανακάλεσε την ψυχή στο αρχέγονο κάλλος της.