Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:27

Διότι και ο Μωυσής, ο πιστός θεράπων του Θεού, αφού είπε: «Κύριος ο Θεός σου, Κύριος ένας είναι», και αφού κήρυξε τον ένα και μόνο Θεό, ομολόγησε αμέσως και τον Κύριό μας λέγοντας: «Ο Κύριος έβρεξε πάνω στα Σόδομα και στα Γόμορρα φωτιά και θειάφι από τον Κύριο». Και πάλι: «Και είπε ο Θεός: ας κάνουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα· και δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο, σύμφωνα με την εικόνα του Θεού τον δημιούργησε», και στη συνέχεια: «Σύμφωνα με την εικόνα του Θεού δημιούργησα τον άνθρωπο». Και για το ότι θα γίνει άνθρωπος, λέει: «Ο Κύριος θα αναστήσει για σας προφήτη από τους αδελφούς σας, όπως εμένα».

Στους προηγούμενους χρόνους λέγαμε ότι ο άνθρωπος πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού, αλλά αυτό δεν είχε φανερωθεί· διότι ακόμη ήταν αόρατος ο Λόγος, κατ' εικόνα του οποίου είχε πλαστεί ο άνθρωπος· γι' αυτό ακριβώς έχασε εύκολα και την ομοίωση. Όταν όμως ο Λόγος του Θεού έγινε σάρκα, επικύρωσε και τα δύο· διότι και την εικόνα έδειξε αληθινά, αφού ο ίδιος έγινε αυτό που ήταν η εικόνα του, και την ομοίωση αποκατέστησε σταθερά, εξομοιώνοντας τον άνθρωπο με τον αόρατο Πατέρα μέσω του ορατού Λόγου.

Τη δύναμη της δωδεκάδας, κατ' αυτόν, την απεικονίζουν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο, τη σελήνη, τα άστρα και τις εποχές, τα έτη και τα κήτη, τα ψάρια και τα ερπετά, τα πτηνά και τα τετράποδα, τα θηρία και ως δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι από το πνεύμα διακηρύχθηκε η τριακοντάδα δια μέσου του Μωυσή. Αλλά βεβαίως και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή. Αυτή δε εδράζεται στην περιοχή του εγκεφάλου, από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις, κατ' εικόνα της άνω τετράδας, οι οποίες ονομάζονται: όραση, ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε Ογδοάδα λένε ότι φανερώνεται δια του ανθρώπου ως εξής: επειδή αυτός έχει δύο ακοές, και ισάριθμες οράσεις, και ακόμη δύο οσφρήσεις, και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού. Διδάσκουν δε ότι ολόκληρος ο άνθρωπος φέρει όλη την εικόνα της τριακοντάδας ως εξής: στα μεν χέρια, μέσω των δακτύλων, βαστάζει τη δεκάδα, ενώ σε όλο το σώμα, που διαιρείται σε δώδεκα μέλη, τη δωδεκάδα. Και το διαιρούν αυτό, όπως ακριβώς έχει διαιρεθεί από αυτούς το σώμα της Αλήθειας, για το οποίο μιλήσαμε προηγουμένως. Την δε ογδοάδα, επειδή είναι άρρητη και αόρατη, την εννοούν ως κρυμμένη στα σπλάχνα.

Πάλι, ισχυρίζονται ότι ο ήλιος, ο μέγας φωστήρας, δημιουργήθηκε την τετάρτη ημέρα εξαιτίας του αριθμού της τετράδας. Και ότι οι αυλαίες της σκηνής που κατασκευάστηκε από τον Μωυσή, οι οποίες έγιναν από βύσσο, υάκινθο, πορφύρα και κόκκινο, υπέδειξαν κατ' αυτούς την ίδια εικόνα. Και ορίζουν ότι ο ποδήρης χιτώνας του ιερέα, ο οποίος ήταν στολισμένος με τέσσερις σειρές πολυτελών λίθων, σημαίνει την τετράδα. Και αν υπάρχουν παρόμοια σημεία στις Γραφές που μπορούν να αναχθούν στον αριθμό τέσσερα, λένε ότι έχουν γίνει για τη δική τους τετρακτύ. Την δε ογδοάδα υποστηρίζουν πάλι ότι αποδεικνύεται ως εξής: λένε ότι ο άνθρωπος πλάστηκε την όγδοη ημέρα. Διότι άλλοτε θέλουν να έχει δημιουργηθεί την έκτη και άλλοτε την όγδοη, εκτός εάν πουν ότι ο χοϊκός πλάστηκε την έκτη ημέρα, ενώ ο σαρκικός την όγδοη· διότι αυτά τα διαχωρίζουν μεταξύ τους. Μερικοί δε υποστηρίζουν ότι άλλος είναι ο αρσενοθήλυς άνθρωπος που έγινε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, και αυτός είναι ο πνευματικός· και άλλος αυτός που πλάστηκε από τη γη. Και λένε ότι η οικονομία της κιβωτού κατά τον κατακλυσμό, μέσα στην οποία διασώθηκαν οκτώ άνθρωποι, φανερώνει σαφέστατα τη σωτήρια ογδοάδα. Το ίδιο σημαίνει και ο Δαβίδ, ο οποίος ήταν ο όγδοος στη σειρά γέννησης των αδελφών του. Ακόμη, και η περιτομή, που γινόταν την όγδοη ημέρα, δηλώνει την περιτομή της άνω ογδοάδας.

«Έλαβες», λέει, «την τιμή, δείξε την αρετή· ώστε το ένα να αποδίδεται στη δημιουργία, και το άλλο στην προαίρεση του δημιουργηθέντος». Και ίσως αυτό να φανερώνει το γεγονός ότι εξαρχής μεν ειπώθηκε: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα μας και καθ' ομοίωσιν»· ύστερα όμως: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε», χωρίς να προστεθεί το «καθ' ομοίωσιν»· ή, επειδή η λέξη υποδηλώνει το ίδιο, όπως προείπα, εφόσον η αρετή αφέθηκε στην προαίρεσή μας, ώστε το νόημα της φράσης «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα μας» να είναι για να γίνει έπειτα ο άνθρωπος «καθ' ομοίωσιν» με τη δική του προαίρεση. Γι' αυτό πριν από τη δημιουργία ανέφερε και τα δύο· μετά τη δημιουργία, όμως, ανέφερε μόνο το ένα. Ο μονογενής Θεός, λοιπόν, όταν ήλθε στον κόσμο, λέει: «Να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς»· διότι η μεν δημιουργία διασώζει το «κατ' εικόνα», η δε προαίρεση το «καθ' ομοίωσιν». Εάν όμως ισχυριστούν:

«Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε.» —«Και έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο πυρ και θειάφι.» —«Και ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος.» Τι θα μπορούσαν λοιπόν να πουν εδώ οι Ιουδαίοι; Διότι σε εμάς, που ορίζουμε τρεις υποστάσεις σε μία ουσία, δεν εναντιώνεται τίποτα· σε εκείνους όμως κλείνει εντελώς τα στόματα. Είναι φανερό, επομένως, από αυτά ότι είναι αναμφισβήτητος ο στέφανος της Εκκλησίας.

Μας καθιστά μαθητές των μυρμηγκιών· σε τέτοιο βαθμό απωλέσαμε τη φυσική μας σύνεση. Διότι, λέγει, «πήγαινε στο μυρμήγκι και μιμήσου τις οδούς του». Γίναμε μαθητές των μυρμηγκιών, εμείς που πλαστήκαμε κατ' εικόνα Θεού.

Δεν υπάρχει ταραχή κυμάτων στο πέλαγος των Γραφών, αλλά αυτό το πέλαγος είναι πιο γαλήνιο από κάθε λιμάνι. Δεν υπάρχει ανάγκη να καταποντιστεί κανείς στους σκοτεινούς κόλπους της αβύσσου, ούτε να εμπιστευθεί τη σωτηρία του σώματος στην ορμή άλογων υδάτων. Απεναντίας, εδώ το φως είναι άπλετο και λαμπρότερο από τις ίδιες τις ακτίνες του ήλιου, μεγάλη είναι η γαλήνη, κάθε ταραχή απουσιάζει, και το κέρδος από όσα ανακαλύπτει κανείς είναι τόσο μεγάλο, που είναι αδύνατον να παρασταθεί με λόγια. Ας μην αποκάμουμε, λοιπόν, αλλά ας προχωρήσουμε στην αναζήτηση. Ακούσατε ότι ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο κατ' εικόνα Θεού· και έχουμε ήδη εξηγήσει τι ακριβώς σημαίνει αυτό το «κατ' εικόνα» και το «καθ' ομοίωσιν»· ότι δηλαδή δεν αποτελεί ταύτιση της ουσίας, αλλά ομοιότητα της εξουσίας. Το δε «καθ' ομοίωσιν» σημαίνει το να είναι κανείς ήμερος και πράος, και να εξομοιώνεται κατά δύναμη με τον Θεό σύμφωνα με τον κανόνα της αρετής, όπως λέει ο Χριστός: Να γίνεστε όμοιοι με τον Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς.

γʹ. Αλλά στο σημείο αυτό μας επιτίθενται οι Έλληνες λέγοντας, ότι ο λόγος δεν αποδεικνύεται αληθινός· διότι δεν εξουσιάζουμε εμείς τα θηρία, όπως υποσχέθηκε, αλλά εκείνα εξουσιάζουν εμάς. Καταρχάς, βεβαίως, ούτε αυτό είναι αληθές. Διότι όπου εμφανιστεί άνθρωπος, αμέσως τα θηρία τρέπονται σε φυγή. Εάν πάλι κάποιες φορές, είτε επειδή τα εξαναγκάζει η πείνα, είτε επειδή εμείς τους επιτιθέμεθα, υποστούμε βλάβη από αυτά, τούτο τελικά δεν συμβαίνει επειδή εκείνα μας εξουσιάζουν, αλλά από δική μας υπαιτιότητα.

ΟΜΙΛΙΑ Ι'. Προτροπή προς εκείνους που ντρέπονται μετά το γεύμα να προσέλθουν στη σύναξη κατά το εσπέρας, και στα επόμενα του χωρίου, «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας, και καθ' ομοίωσιν»· και στο, «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε· άρρεν και θήλυ τους εποίησε». α'. Μικρότερη είναι η σύναξή μας σήμερα, και ολιγάριθμο το ακροατήριο εκείνων που έχουν συγκεντρωθεί. Για ποιον λόγο, και γιατί;

Γι' αυτό είναι αναγκαίο τώρα να αναγνώσουμε αυτή τη συνέχεια ενώπιον της αγάπης σας, για να μπορείτε να γνωρίζετε ποια είναι αυτά που πρόκειται να σας πούμε. Αμέσως λοιπόν πρόσθεσε η θεία Γραφή: Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε· άρσεν και θήλυ τους εποίησε. Και τους ευλόγησε ο Θεός, λέγοντας: Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη, και κυριαρχήστε σε αυτήν· και να εξουσιάζετε τα ψάρια της θάλασσας, και τα πετεινά του ουρανού, και όλα τα κτήνη, και όλη τη γη, και όλα τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη.

Είδες πώς διηγήθηκε αυτό που δεν είχε συμβεί ακόμη σαν να είχε ήδη γίνει; Διότι τέτοιοι είναι οι πνευματικοί οφθαλμοί· επειδή ούτε οι σωματικοί αυτοί οφθαλμοί δεν μπορούν να βλέπουν τα ορατά τόσο καθαρά, όσο οι οφθαλμοί του πνεύματος βλέπουν τα αόρατα και εκείνα που δεν έχουν λάβει ακόμη υπόσταση. Αφού είπε, λοιπόν, «Άρσεν και θήλυ τους εποίησε», απευθύνει την ευλογία και στους δύο και λέγει: «Και τους ευλόγησε ο Θεός, λέγοντας: Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη, και κατακυριεύστε την, και να εξουσιάζετε τα ψάρια της θάλασσας». Ιδού το ξεχωριστό γνώρισμα της ευλογίας. Διότι το «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη», θα μπορούσε κανείς να δει ότι έχει ειπωθεί και για τα άλογα ζώα και για τα ερπετά· το «Κατακυριεύσατε και να εξουσιάζετε», όμως, έχει ειπωθεί ειδικά για τον άνδρα και τη γυναίκα.

Δ'. Αλλά δεν γνωρίζω πώς, παρασυρμένοι από τη ρύμη του λόγου, φθάσαμε σε αυτά. Ας επανέλθουμε, λοιπόν, στο προκείμενο και ας δούμε τι άλλο θέλει να μας διδάξει σήμερα αυτός ο μακάριος προφήτης. Διότι, αφού είπε: «Αυτή είναι η βίβλος της γενέσεως του ουρανού και της γης», προχωρώντας μας διηγείται πάλι με μεγαλύτερη ακρίβεια τη δημιουργία του ανθρώπου. Και επειδή πιο πάνω είπε με συντομία: «Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον, κατ’ εικόνα Θεού εποίησεν αυτόν», τώρα λέει: «Και έπλασεν ο Θεός τον άνθρωπον από το χώμα της γης, και ενεφύσησεν εις το πρόσωπον αυτού πνοήν ζωής, και εγένετο ο άνθρωπος εις ψυχήν ζώσαν». Μεγάλο είναι αυτό που ειπώθηκε, προκαλεί πολλή έκπληξη και υπερβαίνει την ανθρώπινη διάνοια. «Και έπλασε», λέει, «ο Θεός τον άνθρωπο», παίρνοντας χώμα από τη γη. Όπως ακριβώς έλεγα για όλα τα ορατά κτίσματα, ότι ο Δημιουργός των συμπάντων τα εργάζεται όλα αντίθετα προς την ανθρώπινη φύση, προκειμένου και μέσα από αυτό να καταδειχθεί η άφατη δύναμή Του, έτσι θα διαπιστώσουμε ότι συνέβη τώρα και με τη διάπλαση του ανθρώπου. Διότι, πρόσεξε, εθεμελίωσε τη γη πάνω στα ύδατα, πράγμα που ο ανθρώπινος λογισμός δεν μπορεί να το δεχθεί χωρίς πίστη, και όλες τις ουσίες, όταν το θελήσει, όπως ήδη αποδείξαμε, τις κάνει να ενεργούν αντίθετα προς τη δική τους φυσική ιδιότητα. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, η θεία Γραφή μάς φανερώνει τώρα ότι το ίδιο συνέβη και κατά την πλάση του ανθρώπου.

Α΄. Κάποιος σοφός άνδρας, αφού κατέταξε πολλά στη σειρά των μακαρισμών, έθεσε και το εξής ένα ως μακαρισμό: «Και η γυναίκα», λέει, «που ζει αρμονικά με τον άνδρα της». Και πάλι κάπου αλλού το συγκαταλέγει αυτό στους μακαρισμούς, το να συμβιώνει δηλαδή η γυναίκα με τον άνδρα με ομόνοια. Αλλά και εξ αρχής ο Θεός φαίνεται ότι έχει λάβει μεγάλη πρόνοια για αυτή τη συζυγία· και μιλώντας και για τους δύο σαν να επρόκειτο για έναν, έλεγε τα εξής: «Άρρεν και θήλυ τους εποίησε»· και πάλι: «Δεν υπάρχει άρρεν και θήλυ».

ε΄. Γνωρίζω ότι πολλοί με χλευάζουν γι' αυτό, αλλά δεν δίνω σημασία, αρκεί μόνο να προκύψει κάποιο όφελος. Πράγματι, το να πλουτεί κανείς τον καθιστά ανόητο και παράφρονα. Αν ήταν τόση η περιουσία τους, θα ήθελαν και η γη να είναι χρυσή, και οι τοίχοι χρυσοί, ίσως μάλιστα και ο ουρανός και ο αέρας να είναι από χρυσό. Ποια είναι αυτή η μανία, ποια η παρανομία; Ποιος είναι αυτός ο πυρετός; Ο συνάνθρωπος, που είναι πλασμένος κατ' εικόνα Θεού, πεθαίνει από το κρύο, κι εσύ κατασκευάζεις τέτοια πράγματα;

Έρχονται για να γίνουν ένα σώμα. Ιδού πάλι το μυστήριο της αγάπης. Αν οι δύο δεν γίνουν ένα, δεν δημιουργούν πολλούς, για όσο διάστημα παραμένουν δύο· όταν όμως έλθουν σε ενότητα, τότε δημιουργούν. Τι μαθαίνουμε από αυτό; Ότι είναι μεγάλη η δύναμη της ενώσεως. Η πάνσοφη επινόηση του Θεού διαίρεσε εξ αρχής τον έναν σε δύο, και, θέλοντας να δείξει ότι και μετά τη διαίρεση παραμένει ένας, δεν επέτρεψε να αρκεί ο ένας για τη γέννηση. Διότι δεν είναι ακόμη ολόκληρος ένας, αλλά το ήμισυ του ενός· και είναι φανερό ότι δεν τεκνοποιεί, όπως ακριβώς και πριν. Είδες το μυστήριο του γάμου; Δημιούργησε από τον έναν, άλλον έναν, και πάλι, κάνοντας αυτούς τους δύο ένα, κατ' αυτόν τον τρόπο δημιουργεί τον έναν· ώστε και τώρα από τον έναν γεννιέται ο άνθρωπος. Διότι η γυναίκα και ο άνδρας δεν είναι δύο άνθρωποι, αλλά ένας άνθρωπος· και είναι δυνατόν να επιβεβαιωθεί αυτό από πολλές πλευρές, όπως από τον Ιακώβ, από τη Μαρία τη μητέρα του Χριστού, και από το χωρίο που λέει: «Άρσεν και θήλυ εποίησεν αυτούς». Αν ο μεν είναι η κεφαλή και η δε το σώμα, πώς είναι δύο; Γι' αυτόν τον λόγο, η μεν επέχει θέση μαθητού, ενώ ο δε διδασκάλου· ο μεν θέση άρχοντος, και η δε αρχομένης. Και από την ίδια τη διάπλαση του σώματος θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει ότι είναι ένα· διότι η γυναίκα δημιουργήθηκε από την πλευρά, και είναι σαν δύο ημίτομα. Γι' αυτό και την ονομάζει βοηθό, για να δείξει ότι είναι ένα· γι' αυτό και προκρίνει τη συζυγική συμβίωση από τον πατέρα και τη μητέρα, για να δείξει ότι είναι ένα.

Εκείνος μεν που δημιουργήθηκε κατ' εικόνα του Θεού στέκεται σε άθλια κατάσταση εξαιτίας της δικής σου απανθρωπιάς· ενώ οι όψεις των ημιόνων που μεταφέρουν τη γυναίκα σου αστράφτουν από άφθονο χρυσάφι, όπως και τα δέρματα και τα ξύλα που συνθέτουν εκείνο το σκέπαστρο· και αν χρειαστεί να κατασκευαστεί θρόνος, ή υποπόδιο, τα πάντα κατασκευάζονται από χρυσό και άργυρο· το μέλος όμως του Χριστού, για το οποίο Εκείνος κατήλθε από τον ουρανό και έχυσε το τίμιο αίμα Του, δεν απολαμβάνει ούτε την αναγκαία τροφή εξαιτίας της δικής σου πλεονεξίας. Αλλά τα μεν κρεβάτια είναι από παντού καλυμμένα με άργυρο, ενώ τα σώματα των αγίων στερούνται και την αναγκαία σκέπη· και ο Χριστός έχει γίνει για εσένα πιο περιφρονημένος από όλα, και από τους υπηρέτες και από τα μουλάρια και από το κρεβάτι και από τον θρόνο και από το υποπόδιο. Διότι παραλείπω τα ακόμη πιο ευτελή από αυτά σκεύη, αφήνοντάς τα σε εσάς να τα αναλογιστείτε. Εάν όμως φρίττεις ακούγοντας αυτά, σταμάτα να τα πράττεις, και σε τίποτε δεν θα σε βλάψουν όσα ειπώθηκαν· απόσχου, και σταμάτα αυτή τη μανία· διότι αποτελεί ολοφάνερη μανία η προσήλωση σε αυτά τα πράγματα.

Έτσι δημιούργησε τον άνθρωπο ο Θεός, και ως Θεός αγαθός, τόσο σπουδαίο και τόσο μεγαλειώδη δημιούργησε τον άνθρωπο. Διότι μην κοιτάζεις την αφροσύνη του, αλλά να αναλογίζεσαι την πρώτη του κατάσταση· επειδή τον δημιούργησε «κατ' εικόνα» δική Του.

Ποιος είναι λοιπόν ο πρώτος χρόνος; Ποια είναι η κορυφή του πρώτου αυτού χρόνου; Η ισημερία, αδελφέ, όπως αποδείξαμε ζητώντας να είναι ίσα τα τμήματα της ημέρας και της νύκτας, και μάλιστα η εαρινή ισημερία, από την οποία αρχίζει ο καιρός της άνοιξης, με βάση την ίδια την ακολουθία της ιστορικής αφήγησης. Διότι εξιστορεί ο Μωυσής ότι την τρίτη ημέρα πρόσταξε ο Θεός να γίνουν τα άνθη, τα δένδρα και τα βότανα, τα οποία αποτελούν σύμβολα της άνοιξης και συμφωνούν με τη δημιουργική τέχνη, την οδό και την τάξη του Θεού που κτίζει τα πάντα. Επειδή, λοιπόν, η πρώτη δημιουργία του ανθρώπου έγινε μετά την ισημερία, την έκτη ημέρα από την ισημερία —διότι την Παρασκευή πλάστηκε ο άνθρωπος—, και η πανσέληνος δημιουργήθηκε και αυτή μετά την ισημερία, την τέταρτη ημέρα, και ακολούθησε η πτώση εξαιτίας της αμαρτίας του ανθρώπου, για τον λόγο αυτό (ο Θεός) αναλαμβάνει τη διόρθωση και την ανανέωσή του κατά την ίδια χρονική προθεσμία της δημιουργίας του, συγκεντρώνοντας και την ισημερία και τη δέκατη τέταρτη ημέρα της σελήνης (πανσέληνο) μετά την ισημερία και την έκτη ημέρα της εβδομάδας, ώστε, διά μέσου όλων αυτών των χρονικών προθεσμιών, να καταδείξει την ανάσταση Εκείνου που έπαθε, καθώς και την ανανέωση και ανακεφαλαίωση της φύσεως.

Αμήν. Διότι Αυτός είναι που μέλλει να κρίνει την οικουμένη και όλη την κτίση κάτω από τον ουρανό, και να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Ποιος, λοιπόν, θα εκφράσει το έλεος της φιλανθρωπίας Του, ή το μέγεθος της κυριαρχίας Του; Ποιος θα εκφράσει τη σύνεση της αγαθότητάς Του, ή τη μεγαλειότητα της δυνάμεώς Του; Ποιος θα διηγηθεί τους οικτιρμούς της ευσπλαχνίας Του, ή θα εξιχνιάσει το ανυπέρβλητο αξίωμά Του; Διότι, χωρίς να εγκαταλείψει τα επουράνια, κατήλθε για εμάς στη γη. Διότι, παραμένοντας αθέατος από τις αρχές και τις εξουσίες, εισήλθε στην άχραντη μήτρα της Παρθένου. Έμεινε κρυμμένος από τους χορούς των αγγέλων και των αρχαγγέλων, και ενδύθηκε μορφή δούλου, για να σώσει τον πλασμένο κατ' εικόνα Θεού άνθρωπο από τη φθορά και τον θάνατο. Και πέθανε κατά σάρκα, για να μας καταστήσει κοινωνούς της αθάνατης φύσεώς Του. Και τι θα Του ανταποδώσουμε για όλα όσα Εκείνος μας προσέφερε; Ποιες ευχαριστίες, ή ποιες ικεσίες; Ακόμη κι αν όλα τα μέλη μας απέκτουσαν φωνή, και οι τρίχες μας έβγαζαν λαλιά, και όλο το σώμα μας γέμιζε με μελωδία, δεν θα μπορούσαμε να ανυμνήσουμε επάξια την ευσπλαχνία και τη μεγαλειότητα της συγκαταβάσεώς Του προς εμάς. Αλλά, στο μέτρο των δυνάμεών μας, ανυμνούμε τον μόνο Υπεράγιο, εκπληρώνοντας τον προφητικό λόγο: «Ενθυμήθηκα τον Θεό, και ευφράνθηκα». Διότι μέσα από αυτήν την αναδρομή διέτρεξα τα μεγάλα και παράδοξα θαύματα του Σωτήρος, ώστε, μνημονεύοντάς τα κάθε μέρα, να ευφραίνομαι· εφόσον βέβαια τα προσεγγίσαμε στη μνήμη μας επάξια, όπως άρμοζε.

Και όπως ακριβώς εξαρχής τον έπλασε ολοκληρωμένο, έτσι και τώρα τον δημιουργεί ολοκληρωμένο. Και τότε μεν λέει: «Ας δημιουργήσουμε γι' αυτόν βοηθό»· εδώ όμως δεν υπάρχει τίποτα τέτοιο. Διότι αυτός που έλαβε τη χάρη του Πνεύματος, ποιον άλλον βοηθό θα έχει ανάγκη; Αυτός που εντάσσεται στο σώμα του Χριστού, τι ανάγκη έχει πλέον από συμμαχία; Τότε εποίησε τον άνθρωπο κατ' εικόνα Θεού, τώρα τον ένωσε με τον ίδιο τον Θεό· τότε του έδωσε εντολή να εξουσιάζει τα ψάρια και τα θηρία, τώρα ανύψωσε την απαρχή μας πάνω από τους ουρανούς· τότε του έδωσε ως κατοικία τον παράδεισο, τώρα όμως άνοιξε σε εμάς τον ουρανό· τότε πλάστηκε την έκτη ημέρα, επειδή επρόκειτο να συντελεστεί ο αιώνας· τώρα όμως την πρώτη ημέρα και στα προοίμια, τότε που δημιουργήθηκε και το φως.

Πώς λοιπόν τους απαντά; «Δεν διαβάσατε ότι εκείνος που τους δημιούργησε εξαρχής, άρσεν και θήλυ τους έπλασε; Και είπε: Ένεκα τούτου θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα του και τη μητέρα του και θα προσκολληθεί στη γυναίκα του, και θα γίνουν οι δύο μία σάρκα. Ώστε δεν είναι πλέον δύο, αλλά μία σάρκα. Αυτό λοιπόν που ο Θεός συνέζευξε, άνθρωπος ας μην το χωρίζει». Παρατήρησε τη σοφία του Διδασκάλου. Διότι, όταν ρωτήθηκε αν επιτρέπεται, δεν είπε αμέσως ότι δεν επιτρέπεται, για να μην θορυβηθούν και ταραχθούν· αλλά πριν από την απόφασή του, μέσω της επιχειρηματολογίας του το κατέστησε φανερό, δείχνοντας ότι και αυτό είναι πρόσταγμα του Πατέρα του, και ότι δεν τα διέταξε αυτά εναντιούμενος στον Μωυσή, αλλά συμφωνώντας απόλυτα μαζί του. Και παρατήρησε ότι δεν στηρίζει τα επιχειρήματά του μόνο στη δημιουργία, αλλά και στο πρόσταγμά Του. Διότι δεν είπε ότι έπλασε μόνο έναν άνδρα και μία γυναίκα, αλλά ότι έδωσε και αυτή την εντολή, ώστε ο ένας να ενώνεται με τη μία. Εάν όμως επιθυμούσε να εγκαταλείπει κανείς τη μία και να φέρνει άλλη, αφού δημιούργησε έναν άνδρα, θα έπλαθε πολλές γυναίκες. Τώρα όμως, και με τον τρόπο της δημιουργίας και με τον τρόπο της νομοθεσίας, έδειξε ότι πρέπει ο ένας να συνοικεί με τη μία για πάντα, και να μην χωρίζονται ποτέ. Και δες πώς το λέει: «Εκείνος που τους δημιούργησε εξαρχής, άρσεν και θήλυ τους έπλασε»· δηλαδή, από μία ρίζα προήλθαν, και σε ένα σώμα ενώθηκαν· «Διότι θα γίνουν οι δύο μία σάρκα».

Πώς λοιπόν πίστεψες, ω γυναίκα, τον διάβολο; Τι καλό είδες σε αυτόν; Δεν αρκούσε η αξιοπιστία του νομοθέτη, ότι δηλαδή ο μεν είναι Θεός και δημιουργός και ποιητής, ενώ ο άλλος διάβολος και εχθρός; Και δεν λέω καν διάβολο· εσύ νόμιζες ότι είναι ένα απλό φίδι. Ένα φίδι λοιπόν, πες μου, έπρεπε να το θεωρήσεις άξιο τόσης ισοτιμίας στον λόγο, ώστε να του ανακοινώσεις και την απόφαση του Δεσπότη; Βλέπεις ότι ήταν δυνατόν να αντιληφθεί την απάτη, αλλά η ίδια δεν το θέλησε. Αν και ο Θεός έδωσε επαρκείς αποδείξεις της δικής Του ευεργεσίας και μέσω των έργων Του απέδειξε τη φροντίδα Του· διότι έπλασε τον άνθρωπο από την ανυπαρξία, και του ενέπνευσε ψυχή, και τον δημιούργησε κατ' εικόνα Του, καθιστώντας τον άρχοντα σε όλα τα επί της γης, και του χάρισε βοηθό, και φύτεψε τον παράδεισο, και, αφού του επέτρεψε τη χρήση των υπόλοιπων δέντρων, του απαγόρευσε να αγγίξει μόνο ένα· και μάλιστα και αυτήν την απαγόρευση την έθεσε προς ωφέλειά του. Ο διάβολος, αντίθετα, ούτε μικρό ούτε μεγάλο καλό δεν απέδειξε με τα έργα του, παρά μόνο παρασύροντας τη γυναίκα με σκέτα λόγια και γεμίζοντάς την με μάταιες ελπίδες, έτσι την εξαπάτησε. Αλλά παρόλα αυτά, θεώρησε ότι ο διάβολος είναι πιο αξιόπιστος από τον Θεό, μολονότι ο Θεός είχε αποδείξει την εύνοιά Του μέσω των έργων· ενώ σε εκείνον που της πρόσφερε μόνο κενά λόγια, και τίποτε άλλο, η γυναίκα πίστεψε.

Και εμείς, αδελφοί (διότι αυτά προγράφτηκαν για τη δική μας νουθεσία), θεωρώντας τα πάντα ως μηδέν, ας τηρήσουμε τον νόμο και τις εντολές του Θεού. Θέλοντας δε να δείξει πόσης τιμής έχει αξιωθεί ο άνθρωπος, ψάλλοντας ανέφερε: «Τα χέρια σου με έκαναν και με έπλασαν». Διότι με τον λόγο του συνέστησε τα πάντα ο Θεός, και τα έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Αφού δηλαδή δημιούργησε τον ουρανό και τη γη, είπε: «Ας γίνει φως», και έγινε φως· και, «Ας γίνει στερέωμα, και ας διαχωρίζει ανάμεσα στα ύδατα»· και, «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι»· και, «Ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού»· και, «Ας παραγάγουν τα ύδατα έμβια όντα με ζωντανή ψυχή»· και, «Ας παραγάγει η γη ζωντανή ψυχή, κτήνη, ερπετά και θηρία κατά το είδος τους»· τον άνθρωπο όμως, αφού πήρε χώμα από τη γη, τον έπλασε. Ο προφήτης, λοιπόν, κινούμενος από το θείο Πνεύμα, υπενθυμίζει τη φιλοστοργία του Δημιουργού για την ανθρώπινη φύση. Διότι, ενώ κατασκεύασε τα πάντα με τον λόγο, λέγεται ότι ο ίδιος έπλασε τη φύση των ανθρώπων, όχι χρησιμοποιώντας χέρια (επειδή είναι ασώματος και χωρίς σχήμα· διότι «ο Θεός είναι Πνεύμα», σύμφωνα με τη φωνή του Κυρίου), αλλά επιδεικνύοντας την περισσή εύνοια και οικειότητα προς αυτό το δημιούργημα, την οποία έχουμε εμείς οι άνθρωποι· διότι πλαστήκαμε κατ' εικόνα του· γι' αυτό ακριβώς, από όλα τα έμβια όντα μόνον ο άνθρωπος προικίζεται με σύνεση.

Έτσι και αλλού λέει: «Επιδιώκω δε, μήπως και καταλάβω εκείνο, για το οποίο και καταλήφθηκα». Δεν είπε, «Κατέλαβα», αλλά, «Και καταλήφθηκα». Πώς όμως λέει αυτός, «Τι είναι ο άνθρωπος;» Καίτοι κάποιος άλλος λέει, «Μέγα πράγμα ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Και άλλος, «Κατ’ εικόνα Θεού τον εποίησε». Διότι του έλαχε η επιστασία ολόκληρης της κτίσης. Υπάρχουν δε κάποιοι, των οποίων ούτε ο κόσμος δεν είναι αντάξιος. Αλλά εκείνα μεν αναφέρονται στην αρετή, και όταν κάποιοι την επιδεικνύουν· ενώ το, «Τι είναι ο άνθρωπος;» έχει ειπωθεί για τη φύση του. Και βέβαια είναι και η φύση του μεγάλη· μεγάλη μεν, αλλά εάν δεις τη γνώση της οποίας αξιώθηκε, είναι πολύ υποδεέστερη από αυτήν.

Τι λοιπόν θα μπορούσε να είναι ίσο με αυτή την τιμωρία, όταν εκείνος που δημιουργήθηκε κατ' εικόνα του Θεού και απήλαυσε τόσο μεγάλη τιμή, το λογικό και πλέον ήμερο ον, καταπίπτει σε τέτοια θηριωδία; Είδες πώς, ακόμη και πριν από την κόλαση, η κακία εμπεριέχει μέσα της την τιμωρία; Μάθε πώς και στην αρετή, ακόμη και πριν από τα έπαθλα, η ίδια η αρετή γίνεται έπαθλο του εαυτού της. Όπως λοιπόν συμβαίνει στο σώμα —διότι τίποτε δεν εμποδίζει να χρησιμοποιήσουμε πάλι το ίδιο παράδειγμα, το οποίο προσφέρει μεγάλη σαφήνεια—, όπως λοιπόν στο σώμα, εκείνος που είναι υγιής, εύρωστος και απαλλαγμένος από κάθε αρρώστια, ακόμη και πριν από την καλοπέραση, από αυτό και μόνο αντλεί απόλαυση, έχοντας την ευχαρίστηση συνυφασμένη με την υγεία του, και ούτε οι ανωμαλίες του καιρού ούτε η ξηρασία ούτε το ψύχος ούτε το φτωχικό τραπέζι ούτε τίποτε άλλο από αυτά δεν θα μπορούσε να τον λυπήσει, αφού αρκεί η υγεία για να αποκρούσει τη βλάβη που προέρχεται από αυτά, έτσι ακριβώς συνηθίζει να συμβαίνει και με την ψυχή. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Παύλος, ενώ μαστιγωνόταν, καταδιωκόταν και υπέφερε μύρια δεινά, χαιρόταν λέγοντας: «Χαίρω στα παθήματά μου για χάρη σας». Το έπαθλο της αρετής δεν βρίσκεται μόνο στη βασιλεία των ουρανών, αλλά και στο ίδιο το να πάσχει κανείς, επειδή και αυτό αποτελεί μέγιστο έπαθλο, το να υποφέρει κανείς κάτι υπέρ της αλήθειας.

Και δεν είπε: «Δική μου και δική σας», ούτε «Δική μου και δική σου». Δηλώνοντας δε η Γραφή ότι η εικόνα της Αγίας Τριάδος είναι μία, λέει: «Και δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον δημιούργησε». Καθώς και ο Παύλος αναφωνεί για τον Υιό: «Ο Οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεως».

Αυτός είναι ο θείος παράδεισος που φυτεύτηκε από τα χέρια του Θεού στην Εδέμ, ταμείο κάθε ευφροσύνης και αγαλλιάσεως. Διότι το όνομα Εδέμ ερμηνεύεται ως τρυφή. Βρισκόμενος στην ανατολή, υψηλότερα από ολόκληρη τη γη, με εύκρατο κλίμα και περιλαμπόμενος από λεπτό και καθαρότατο αέρα, κοσμημένος με αειθαλή φυτά, γεμάτος ευωδία, πλήρης φωτός, ξεπερνώντας κάθε σύλληψη του νου ως προς την αισθητή ωραιότητα και το κάλλος του, ένας όντως θείος τόπος και άξιο κατοικητήριο για εκείνον που δημιουργήθηκε κατ' εικόνα του Θεού, μέσα στον οποίο δεν κατοικούσε κανένα από τα άλογα όντα, παρά μόνο ο άνθρωπος, το πλαστούργημα των θείων χειρών.

Ταυτόχρονα πλάστηκε το σώμα και η ψυχή, όχι το ένα πρώτα και το άλλο αργότερα, αντίθετα με τα ληρήματα του Ωριγένη. Δημιούργησε, λοιπόν, ο Θεός τον άνθρωπο άκακο, ευθύ, ενάρετο, άλυπο, αμέριμνο, στολισμένο με κάθε αρετή, γεμάτο από όλα τα αγαθά, σαν έναν δεύτερο κόσμο, μικρό μέσα στον μεγάλο, έναν άλλον άγγελο, μικτό προσκυνητή, επόπτη της ορατής κτίσης, μύστη της νοούμενης, βασιλιά όσων βρίσκονται επί της γης και βασιλευόμενο άνωθεν, επίγειο και ουράνιο, πρόσκαιρο και αθάνατο, ορατό και νοούμενο, που βρίσκεται στο μέσο μεγαλείου και ταπεινότητας, τον ίδιο ταυτόχρονα πνεύμα και σάρκα· σάρκα για να προφυλάσσεται από την έπαρση, πνεύμα χάρη στη θεία χάρη· το πρώτο για να πάσχει και μέσα από το πάθος του να υπενθυμίζεται η αδυναμία του και να παιδαγωγείται, και το δεύτερο για να παραμένει άφθαρτο και να δοξάζει τον Ευεργέτη, καυχώμενος για το μεγαλείο του· ένα ον που κυβερνάται εδώ, δηλαδή στον παρόντα βίο, και μετατίθεται αλλού, στον μέλλοντα αιώνα, και —ως αποκορύφωμα του μυστηρίου— που θεώνεται με τη στροφή του προς τον Θεό, θεώνεται όμως μέσω της μετοχής του στη θεία έλλαμψη και όχι με το να μεταβάλλεται στη θεία ουσία.

Μετάνοια είναι η επάνοδος από το παρά φύσιν στο κατά φύσιν και από τον διάβολο προς τον Θεό, μέσω ασκήσεως και κόπων. Αυτόν λοιπόν τον άνθρωπο, ο Δημιουργός τον έπλασε άρρενα, μεταδίδοντάς του τη δική Του θεία χάρη και καθιστώντας τον, μέσω αυτής, σε κοινωνία με τον Εαυτό Του· γι' αυτό και προέβη στην ονομασία των ζώων προφητικά, με κυριαρχικό τρόπο, αφού του δόθηκαν ως δούλοι. Διότι, έχοντας δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού λογικός, νοερός και αυτεξούσιος, ευλόγως του ανατέθηκε η εξουσία των επιγείων από τον κοινό Δημιουργό και Δεσπότη των πάντων.

Επομένως, για να μην εξαλειφθεί και αναλωθεί το γένος από τον θάνατο, επινοήθηκε ο γάμος, προκειμένου μέσω της τεκνοποιίας να διασώζεται το γένος των ανθρώπων. Αλλά ίσως θα πουν: Τι σημαίνει λοιπόν το «άρσεν και θήλυ» και το «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε»; Σε αυτό θα απαντήσουμε ότι το «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε» δεν δηλώνει οπωσδήποτε τον πολλαπλασιασμό μέσω της γαμικής συνάφειας.

Διότι ο Θεός μπορούσε και με άλλον τρόπο να πληθύνει το ανθρώπινο γένος, εάν είχαν τηρήσει την εντολή μέχρι τέλους απαραβίαστη. Αλλά επειδή ο Θεός γνώριζε με την πρόγνωσή Του —Εκείνος που «γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους»— ότι επρόκειτο να υποπέσουν σε παράβαση και να καταδικαστούν σε θάνατο, προνοώντας έπλασε το άρρεν και το θήλυ, και πρόσταξε να αυξάνονται και να πληθύνονται. Ας προχωρήσουμε, λοιπόν, στην οδό μας και ας δούμε τα καυχήματα της παρθενίας· το οποίο είναι το ίδιο σαν να μιλάμε για την αγνεία.

ΤΙΤΛΟΣ Η΄. — Περί της πλάσεως και κατασκευής του ανθρώπου. «Δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον δημιούργησε· άρρεν και θήλυ τους δημιούργησε.» «Έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο, λαμβάνοντας χώμα από τη γη, και εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής, και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή.

Επιπλέον αυτών, έπλασε με τα ίδια Του τα άμωμα χέρια τον εξοχότατο και μεγαλειώδη άνθρωπο, ως αποτύπωμα της δικής Του εικόνας. Διότι έτσι λέει ο Θεός: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας. Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, άρρεν και θήλυ τους εποίησε». Αφού λοιπόν ολοκλήρωσε όλα αυτά, τα εποίησε και τα ευλόγησε, και είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε». Ποιος προσάρτησε τη στερεή ουσία των οστών; Και ποιος συνέδεσε τα μέλη, ώστε να συσπώνται με τα νεύρα και να χαλαρώνουν, καμπτόμενα γύρω από τις αρθρώσεις; Ποιος είναι αυτός που ζύμωσε τους χυμούς, υγραίνοντάς τους με αίμα, και έφτιαξε για εμάς μαλακή σάρκα από το χώμα;

Επειδή ο διάβολος έγινε αποστάτης, εχθρός αφενός του Θεού, εχθρός αφετέρου των ανθρώπων, οι οποίοι έχουν δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού, για τον λόγο αυτόν είναι μισάνθρωπος· διότι είναι και θεομάχος, και μας μισεί ως κτίσματα του Δεσπότου και ως ομοίωμα του Θεού. Και Εκείνος που με σοφία και προνοητικότητα οικονομεί τα ανθρώπινα χρησιμοποίησε την πονηρία του για την άσκηση των ψυχών μας, όπως ακριβώς ένας ιατρός χρησιμοποιεί το δηλητήριο της οχιάς για την παρασκευή σωτήριων φαρμάκων. Ονομάζεται, λοιπόν, Σατανάς, επειδή αντιτίθεται στο αγαθό.

Τι από τα παράδοξα δεν θα συνέβαινε για χάρη σου, ο οποίος δημιουργήθηκες κατ' εικόνα Θεού; Εφόσον, ακόμη και για ένα τόσο μικρό πτηνό, η μεγάλη και φοβερή θάλασσα συγκρατείται, παίρνοντας προσταγή να γαληνέψει στο μέσο του χειμώνα; Για το τρυγόνι λένε ότι, εάν κάποτε χωριστεί από το ταίρι του, δεν δέχεται πλέον την ένωση με άλλο, αλλά παραμένει αζευγάρωτο, αρνούμενο την κοινωνία με οποιοδήποτε άλλο, διατηρώντας τη μνήμη εκείνου με το οποίο είχε κάποτε συζευχθεί.

Για το ότι η δημιουργία και η προσκύνηση των εικόνων δεν είναι νέο εφεύρημα, αλλά αρχαία παράδοση της Εκκλησίας, δέξου το πλήθος των αγιογραφικών και πατερικών μαρτυριών. Ο Κύριος στο ιερό Ευαγγέλιο κατά τον Ματθαίο λέει τα εξής, μακαρίζοντας τους μαθητές του και μαζί με αυτούς όλους όσους ακολουθούν τον κανόνα τους και βαδίζουν στα ίχνη τους: «Μακάρια είναι τα δικά σας μάτια επειδή βλέπουν, και τα αυτιά σας επειδή ακούν. Διότι, αληθινά σας λέω, ότι πολλοί προφήτες και δίκαιοι επιθύμησαν να δουν αυτά που εσείς βλέπετε, και δεν τα είδαν, και να ακούσουν αυτά που εσείς ακούτε, και δεν τα άκουσαν.» Επιθυμούμε διακαώς λοιπόν και εμείς να δούμε, στον βαθμό που είναι δυνατόν να δούμε· «διότι βλέπουμε σαν μέσα σε καθρέπτη και με τρόπο αινιγματικό» και μέσα από την εικόνα, και μακαριζόμαστε. Ο ίδιος ο Θεός πρώτος δημιούργησε εικόνα και έδειξε εικόνες· διότι τον άνθρωπο τον έπλασε κατ' εικόνα Θεού. Και ο Αβραάμ εξάλλου, και ο Μωυσής και ο Ησαΐας και όλοι οι προφήτες είδαν εικόνες του Θεού και όχι την ίδια την ουσία του Θεού. Η βάτος ήταν εικόνα της Θεομήτορος, και όταν ο Μωυσής επρόκειτο να την πλησιάσει, ο Θεός είπε: «Λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου· διότι η γη, στην οποία στέκεσαι, είναι γη άγια.» Αν λοιπόν η γη, στην οποία φανερώθηκε στον Μωυσή η εικόνα της Θεοτόκου, είναι γη άγια, πόσο μάλλον η ίδια η εικόνα;

Του ιδίου: Όσον αφορά τις εικόνες, έχουμε την πεποίθηση ότι κάθε έργο που γίνεται στο όνομα του Θεού είναι καλό και άγιο. Σχετικά όμως με τα είδωλα και τα αγάλματα, μακριά από εμάς· διότι είναι κακά και αλλόκοτα, τόσο τα ίδια όσο και εκείνοι που τα κατασκευάζουν. Επειδή άλλο πράγμα είναι η εικόνα ενός αγίου προφήτη, και άλλο το άγαλμα ή το ξόανο του Κρόνου και της Αφροδίτης, του Ήλιου και της Σελήνης. Και επειδή ο άνθρωπος πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού, προσκυνείται. Ο όφις όμως, επειδή είναι εικόνα του διαβόλου, είναι ακάθαρτος και απορριπτέος. Εάν, πάλι, απορρίπτεις τα χειροποίητα, πες μου, ω Ιουδαίε: Τι υπάρχει πάνω στη γη αχειροποίητο, το οποίο να προσκυνείται; Μήπως η κιβωτός του Θεού ήταν αχειροποίητη; Το θυσιαστήριο και το ιλαστήριο και τα χερουβίμ και η χρυσή στάμνα που περιείχε το μάννα και η τράπεζα και η εσωτερική σκηνή και όλα όσα ονομάστηκαν Άγια των αγίων από τον Θεό;

Πλαστήκαμε κατ' εικόνα Θεού ως προς το νοερό και το αυτεξούσιο. Εάν, λοιπόν, δεν προσέλαβε νου και αυτεξούσια θέληση, δεν προσέλαβε το κατ' εικόνα· ύστερα από λίγο, βέβαια, θα πραγματευθούμε και τα περί του κατ' εικόνα. Εάν δεν προσέλαβε ανθρώπινη θέληση, τότε όλα όσα θέλησε ο Χριστός, τα θέλησε με το θείο θέλημα. Και πώς, όταν εισήλθε σε κάποια οικία και θέλησε να μείνει απαρατήρητος, δεν μπόρεσε;

Η λογική φύση, όμως, έχει την εξουσία να υποκύψει στη φυσική όρεξη, αλλά και να μην υποκύψει, παρά μάλλον να τη νικήσει· και αυτό το αποδεικνύει η έφεση για ζωή, η οποία αν και είναι φυσική, υποτάσσεται στον λόγο. Διότι πολλοί, νικώντας την με τον ηγεμονικό λόγο, προχώρησαν εκούσια προς τον θάνατο, και ανέστειλαν την όρεξη για τροφή, για ύπνο και για τα υπόλοιπα, καθοδηγώντας τη φύση με τον αυτεξούσιο λόγο, χωρίς να καθοδηγούνται από αυτήν. Όπως λοιπόν η φυσική όρεξη ενυπάρχει σε κάθε αισθανόμενη φύση, έτσι και το αυτεξούσιο ενυπάρχει σε κάθε λογική φύση. Διότι κάθε λογικό ον είναι αυτεξούσιο, και αυτό ακριβώς συνιστά το «κατ' εικόνα» Θεού. Η θέληση λοιπόν είναι μια φυσική ή λογική και αυτεξούσια ορεκτική δύναμη και κίνηση. Τα δε υποκείμενα στη θέληση, τα οποία επιθυμεί η θέληση, ονομάζονται γνωμικά θελήματα. Διότι με τη δική του γνώμη ορμά προς τη χρήση τους ο νους, επειδή είναι αυτεξούσιος. Αυτά είναι για παράδειγμα το να φάει ή να μη φάει, να πιει ή να μην πιει, να οδοιπορήσει ή να μην οδοιπορήσει, να νυμφευθεί ή να μη νυμφευθεί και τα παρόμοια, τα οποία εξαρτώνται από εμάς, και μπορούμε να πράξουμε τόσο αυτά όσο και τα αντίθετά τους.