Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:27

Διότι έχω πλαστεί κατ' εικόνα Θεού και έχω αξιωθεί της γνώσης Του, και έχω κοσμηθεί με το λογικό έναντι όλων των ζώων, και έχω ανακληθεί από τον θάνατο στη ζωή διά της ευσπλαχνίας του Θεού μας, και έλαβα το δικαίωμα να συμμετέχω στα μυστήριά Του, και η θύρα του παραδείσου έχει ανοίξει, παρέχοντάς μου ανεμπόδιστη την είσοδο, εφόσον το θελήσω. Για τόσα λοιπόν και τέτοια δωρήματα, των οποίων μετέχουν εξίσου πλούσιοι και φτωχοί, μου είναι εντελώς αδύνατο να ευχαριστήσω επάξια· εάν όμως δεν προσφέρω ούτε αυτή τη μικρή υμνολογία σε Εκείνον που μου τα δώρισε, ποια απολογία θα έχω;

Πάνω σε νεφέλες σαν αετοί μεταφέρονται τώρα οι θείοι απόστολοι, εκεί όπου βρίσκεται το σώμα που αποτελεί την αιτία της ανάστασης και της αφθαρσίας για τους ανθρώπους, προτυπώνοντας την φοβερή και έσχατη αρπαγή στον αέρα. Αν και εμείς οι άνθρωποι τιμηθήκαμε με νοερή και λογική ψυχή και δημιουργηθήκαμε κατ' εικόνα του Κτίστη, εξισωθήκαμε με τα άλογα ζώα και ατιμαστήκαμε με τη φθορά, γι' αυτό και θανατωνόμαστε ατιμωτικά και ολοκληρωτικά σαν πρόβατα.

Αυτό το κάνει σαφέστερο προχωρώντας, λέγοντας: «Αλλά σε μένα τουλάχιστον και γι' αυτόν τον λόγο φαίνεται ότι κανένα από τα επίγεια αγαθά δεν είναι αξιόπιστο για τους ανθρώπους, ούτε μακροχρόνιο, αλλά, αν μη τι άλλο, και αυτό έχει σοφά επινοηθεί από τον δημιουργό Λόγο και τη Σοφία που υπερβαίνει κάθε νου, το να γινόμαστε αντικείμενο παιγνίου ανάμεσα στα ορατά πράγματα, τα οποία άλλοτε μεταβάλλονται με ποικίλους τρόπους και προκαλούν μεταβολές, τα οποία φέρονται πάνω κάτω και ανατρέπονται, και πριν καν τα κρατήσουμε, απέρχονται και διαφεύγουν, ώστε, βλέποντας την αστάθεια και την ανωμαλία που υπάρχει σε αυτά, να μεθορμιστούμε προς τη μέλλουσα ζωή. Διότι τι θα κάναμε αν η ευημερία μας παρέμενε σταθερή, όταν, παρόλο που δεν παραμένει, είμαστε τόσο πολύ προσκολλημένοι σε αυτήν, και η σχετική με αυτήν ηδονή και απάτη μας έχει τόσο πολύ υποδουλώσει, ώστε να μην μπορούμε να σκεφτούμε τίποτα ανώτερο και υψηλότερο από τα παρόντα, και μάλιστα ενώ έχουμε πλαστεί κατ' εικόνα Θεού και ακούμε και πιστεύουμε ότι αυτή η εικόνα βρίσκεται άνω και μας ελκύει προς τον εαυτό της;» Και πάλι, στον λόγο «Πρὸς τοὺς Πολιτευομένους» λέει: «ώστε να γνωρίσουμε ότι είμαστε ένα τίποτα σε σύγκριση με την αληθινή και πρώτη σοφία, αλλά να στρεφόμαστε πάντοτε μόνο προς Αυτόν και να ζητούμε να καταυγαζόμαστε από τις λάμψεις που προέρχονται από εκεί, μέσω της ανωμαλίας των ορατών πραγμάτων που ανατρέπονται, καθώς Εκείνος μας οδηγεί προς τα σταθερά και τα μόνιμα.»

Διότι τα μέσα, τα οποία κινούνται προς την αεικίνητη στάση των άκρων, είναι άνισα προς τα άκρα. Για παράδειγμα, ώστε μέσα από ένα παράδειγμα να καταστήσω σαφή την έννοια στους φιλόπονους και για τα υπόλοιπα, «άκρο» μεν είναι το: «και είπεν ο Θεός, ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ’ εικόνα δική μας και καθ’ ομοίωση»· «μέσο» δε είναι το: «και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπο, άρρεν και θήλυ εποίησεν αυτούς»· και πάλι «άκρο» είναι το: «διότι εν Χριστώ Ιησού δεν υπάρχει ούτε άρρεν ούτε θήλυ».

Το κάλλος της σοφίας είναι η έμπρακτη γνώση ή η ένσοφη πράξη, το αποτύπωμα των οποίων, καθώς ολοκληρώνεται και από τα δύο, είναι ο λόγος της θείας πρόνοιας και κρίσεως. Σύμφωνα με αυτόν τον λόγο, αφού συνέπλεξες τον νου με την αίσθηση διά του Πνεύματος, έδειξες αληθινά πώς ο Θεός εκ φύσεως δημιουργεί τον άνθρωπο κατ' εικόνα Θεού, και κατέστησες γνώριμο τον πλούτο της αγαθότητας, δείχνοντας μεγαλειωδώς μέσα σου, με την καλή ανάμειξη των αντιθέτων, τον Θεό να σωματώνεται στις αρετές. Συμμετρώντας δε, μέσω της μιμήσεως, την κένωση με το ύψος Εκείνου, δεν απαξίωσες να κατέλθεις μέχρις εμένα, αναζητώντας εκείνα για τα οποία έχεις αποκτήσει τη γνώση έχοντάς τα βιώσει.

Τι σημαίνει το «ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν», ενώ προχωρώντας πιο κάτω λέει «και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον, κατ' εικόνα Θεού εποίησεν αυτόν» και παραλείπει το «καθ' ομοίωσιν»; Επειδή ο πρωταρχικός σκοπός του Θεού ήταν να γίνει ο άνθρωπος κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν, και το μεν «κατ' εικόνα» συνίσταται στην αφθαρσία, την αθανασία και το αόρατο, τα οποία εικονίζουν το θείο, αυτά τα έδωσε ο Θεός ώστε να τα κατέχει η ψυχή, έχοντάς της δώσει μαζί με αυτά το αυτοδέσποτο και το αυτεξούσιο, τα οποία όλα αποτελούν εικονίσματα της ουσίας του Θεού. Το δε «καθ' ομοίωσιν» είναι η απάθεια, η πραότητα, η μακροθυμία και τα λοιπά γνωρίσματα της αγαθότητας του Θεού, τα οποία στο σύνολό τους αποτελούν παραστατικά στοιχεία της ενέργειας του Θεού. Επομένως, τα στοιχεία της ουσίας Του, τα οποία δηλώνει το «κατ' εικόνα», τα έδωσε εκ φύσεως στην ψυχή. Εκείνα όμως που ανήκουν στην ενέργεια του Θεού και χαρακτηρίζουν το «καθ' ομοίωσιν», τα εναπέθεσε στη δική μας αυτεξούσια βούληση, αναμένοντας την τελική έκβαση του ανθρώπου, μήπως και μέσω της μίμησης των θεοπρεπών γνωρισμάτων της αρετής καταστήσει τον εαυτό του όμοιο με τον Θεό. Για τον λόγο αυτό, λοιπόν, η Θεία Γραφή στα όσα αναφέρονται στη συνέχεια παρέλειψε το «καθ' ομοίωσιν».

Για να μη διερωτώμεθα σχετικά με τα θηρία και για ποιον λόγο δημιουργήθηκαν, η Γραφή εκ των προτέρων τα επαίνεσε, αναφέροντας ότι ο Κτίστης είδε πως είναι καλά, έστω και αν εμείς αγνοούμε γιατί είναι καλά, ή μάλλον είναι ολοφάνερα καλά εξαιτίας τούτου: διότι οι ιατροί κατασκευάζουν από αυτά θεραπευτικά φάρμακα. «Και είπε ο Θεός: ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσιν». Δεν είπε πλέον «ας γίνει» ούτε «ας παραγάγει», αλλά «ας ποιήσουμε», για να τιμήσει τον άρχοντα των κτισμάτων Του. Προς ποιον, άραγε, έγινε η διαβούλευση του Πατρός, ώστε να πει «ας ποιήσουμε άνθρωπο»; Είναι προφανές ότι απευθύνεται προς τον «Θαυμαστό Σύμβουλο» και «αγαπητό Υιό» και προς το ομοούσιο Πνεύμα. Τι σημαίνει το «κατ' εικόνα»; Το κυριαρχικό, το αυτεξούσιο και το απαθές. Και τι το «καθ' ομοίωσιν»; Το ενάρετο, το διορατικό και το αθάνατο, τα οποία, αλίμονο, εξαιτίας του γεγονότος της παρακοής ανατράπηκαν άρδην και χάθηκαν. «Και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πετεινά του ουρανού και τα κτήνη, και ολόκληρη τη γη». «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε, άρσεν και θήλυ τους εποίησε. Και τους ευλόγησε ο Θεός, λέγοντας: αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη και κατακυριεύστε την».

Επειδή όμως η Γραφή προηγουμένως δήλωσε ότι «εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο» και ότι «άρρεν και θήλυ τους εποίησε», αλλά δεν δήλωσε από πού τους έπλασε, ιδού τώρα προχωρώντας ομιλεί διεξοδικά και περί αυτών, λέγοντας τα εξής: «Και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο, λαμβάνοντας χώμα από τη γη, και εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής», δηλαδή εμφυσήθηκε στο πρόσωπό του πνοή ζωής, «και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή». Διότι είναι μεν αξιοθαύμαστος ο τρόπος της πλάσεως, το ότι από ομοιογενές χώμα διέπλασε πάρα πολλά μέρη, σάρκα, οστά, νεύρα, δέρμα, νύχια, τρίχες, και την εσωτερική, πολυσχιδή και κρυμμένη οργάνωση του σώματος. Αλλά πιο αξιοθαύμαστη είναι η άπειρη υπερβολή της θείας συγκατάβασης, το πώς εκείνη η ασώματη και ακατάληπτη φύση καταδέχεται να περιβάλλεται με σωματικά μέλη και να συνομιλεί μαζί μας.

Του Νεοφύτου πρεσβυτέρου, μοναχού και εγκλείστου, προς τους αδελφούς στην Εγκλείστρα, είκοσι ασκητικοί κανόνες. Ευλόγησον, πάτερ. α. <Περί της αιτίας των κανόνων>. Επειδή επιθυμώ, αδελφοί, να είστε ασκητές στα έργα και στα λόγια, μιμούμαι τους φιλόπονους ζωγράφους, οι οποίοι, θέλοντας να φιλοτεχνήσουν μια περίτεχνη εικόνα, δεν φείδονται χρωμάτων, και έπειτα, αλείφοντάς την με βερνίκι, της δίνουν λάμψη και στερεώνουν τα χρώματα. Παρόμοια με αυτούς και εγώ ανέμειξα πολλά χρώματα λόγων, μέσα από πανηγυρικά αναγνώσματα, κατηχήσεις, επιστολές, επιτίμια και μέσα από την τυπική διάταξη· έπειτα, αντί για βερνίκι, κατέγραψα και τους παρόντες κανόνες, ώστε με τη συνέργεια και τη χάρη του Χριστού να επανέλθουμε πάλι στο αρχέτυπο κάλλος, το κατ' εικόνα Θεού, από το οποίο εκπέσαμε. β. Περί της εκκλησιαστικής ακολουθίας και του μεσονυκτικού.

Λοιπόν, ο Λόγος ήταν στην αρχή, και ήταν προς τον Θεό, ως δικός Του λόγος. Αν δε ο Λόγος είναι του Θεού, είναι και της ίδιας ουσίας με Αυτόν· διότι και ο λόγος εκείνου που δημιουργήθηκε κατ' εικόνα Θεού, όντας έμφυτος και αδιαχώριστος, δεν είναι αλλότριος προς την ουσία του νου, του οποίου είναι λόγος, όπως ακριβώς ούτε το δέντρο ως προς τη δική του ρίζα, ούτε το νερό ως προς τη δική του πηγή. Άρα ο Λόγος ήταν Θεός, και όπως δεν δημιουργήθηκε ως προς τη δική του υπόσταση, έτσι ούτε προήλθε αργότερα προς τον Θεό, χωρίς να είναι πρωτύτερα προς Αυτόν, ούτε έγινε Θεός μεταγενέστερα, χωρίς να είναι αιώνια Θεός, αλλά και πάντοτε υφίστατο, και πάντοτε ήταν προς τον Θεό, και ο Λόγος ήταν πάντοτε Θεός. «Εν αρχή ην ο Λόγος»· είτε αναφέρεις χρονική αρχή, ο Λόγος ήταν, είτε εννοήσεις κάποια αρχή των αιώνων ή γενικότερα διαστηματική αρχή, ο Λόγος ήταν, Αυτός ο ποιητής των χρόνων, Αυτός ο δημιουργός των αιώνων, Αυτός ο παραγωγός όλων των αισθητών και όλων των νοητών κτισμάτων. Στην αρχή των χρόνων, ήταν· στην αρχή των αιώνων, ήταν, πάντοτε ήταν, και ουδέποτε δεν ήταν. «Στην αρχή ήταν ο Θεός», έχει ομολογηθεί· «στην αρχή ήταν ο Λόγος», έχει θεολογηθεί.

Όπως λοιπόν κατέχει κανείς το λογικό του, τέτοιος είναι και ως άνθρωπος. Για παράδειγμα, αν έχει το λογικό «εν δυνάμει», τότε και ως άνθρωπος είναι «εν δυνάμει». Εάν όμως κατέχει το λογικό «κατ' ενέργειαν», τότε και ως άνθρωπος γνωρίζεται «ενεργεία». Και κατέχει το λογικό κατ' ενέργειαν εκείνος που πράττει τα πάντα σύμφωνα με τον ορθό λόγο· εκείνος είναι και εξ ολοκλήρου λογικός. Αντίθετα, εκείνος που δεν ενεργεί σύμφωνα με τον ορθό λόγο είναι ταυτόχρονα και άλογος και λογικός· ή μάλλον είναι εξ ολοκλήρου άλογος και, αν πρέπει να το πούμε πιο εύστοχα, χειρότερος από κάθε άλογο ον. Διότι τα άλογα όντα, εφόσον δεν έλαβαν το λογικό, ζώντας παράλογα είναι ανεύθυνα· ενώ εκείνος που έλαβε το λογικό, και έπειτα αδράνησε και απώλεσε το δώρο της φύσεως, είναι απολύτως υπεύθυνος. Εξ ολοκλήρου λογικός είναι αυτός που πράττει σύμφωνα με τον ορθό λόγο, επειδή ακόμη και τις άλογες δυνάμεις, τις ζωικές, τις κατέστησε λογικές μέσα του, κάνοντάς τες πειθήνιες στον ορθό λόγο. Διότι αυτός που επιθυμεί αυτό που πρέπει, και στον βαθμό που πρέπει, και όταν πρέπει, και όπως πρέπει, και όπου πρέπει, και για τον λόγο που πρέπει, έκανε την επιθυμία του λογική, χρησιμοποιώντας την επιθυμία σύμφωνα με όλα όσα υπαγορεύει ο ορθός λόγος. Ενώ εκείνος που παραβλέπει κάτι από όσα έχουν καθοριστεί, στον βαθμό που το παρέβλεψε, στον ίδιο βαθμό βρίσκεται στην αλογία. Το ίδιο ισχύει και για τον θυμό. Εσύ λοιπόν, που καθορίζεις το πρέπον μέτρο στις επιθυμίες και στον θυμό —και λέγοντας «εσύ», εννοώ τον ίδιο τον ορθό λόγο— και που με ένα μόνο νεύμα οδηγείς σε υπακοή και υποταγή τα εκ φύσεως δουλικά στοιχεία, είσαι αληθινά άνθρωπος κατ' εικόνα Θεού· άρχοντας, ηγεμόνας, αυτοκράτορας και θεοπρόβλητος βασιλιάς.

Το ότι λοιπόν η ζωή δεν έχει περικλειστεί σε απόλυτα καθορισμένα όρια για τον καθένα, το αποδεικνύει η άβυσσος της γνώσεως και σε πολλά άλλα, όχι όμως λιγότερο και με το να λέγει ότι η ψυχή έλαβε από τον Κτίστη μια ζωή απαλλαγμένη από κάθε αναγκαιότητα και αυτεξούσια, επειδή δημιουργήθηκε κατ' εικόνα Θεού. Διότι έτσι πλασθήκαμε αυτεξούσιοι από τον Κτίστη, και ενώπιόν μας, σύμφωνα με τον προφήτη, ο Θεός έχει θέσει την οδό του θανάτου και της ζωής. Και για όλους μεν ο θάνατος είναι αναπόφευκτος, το αν όμως θα επέλθει στην ώρα του ή πρόωρα εξαρτάται από τη θεία πρόνοια και την ανθρώπινη αυτεξουσιότητα. Διότι, εάν πράττουμε έργα άξια ζωής, ποτέ δεν πρόκειται να υποστούμε άκαιρο όλεθρο· εάν όμως συμβαίνει το αντίθετο και όλα όσα πράττουμε ή βουλευόμαστε είναι αντίθετα, τότε, μετά από μια φιλάνθρωπη παιδαγωγία, εφόσον δεν συνετιζόμαστε, επισύρουμε επάνω μας και τη δίκαιη τιμωρία του Θεού. Έτσι άλλωστε λέγει και ο ιερός μας ποιμενάρχης: «Ενόσω», λέγει, «εμείς διαπράττουμε μικρά και λίγα αμαρτήματα, σαλευόμαστε κάπως ήρεμα, όπως τα φυτά που δονούνται από μια πράα αύρα· όταν όμως τα κακά γίνουν περισσότερα και μεγαλύτερα, κατ' αναλογίαν προς την αύξηση των αμαρτημάτων είναι φυσικό να εντείνεται και ο κλύδωνας». Και άλλοι μεν κλονίζονται περισσότερο, ενώ άλλοι φθάνουν μέχρι και του σημείου να ανατραπούν και να καταπέσουν σύρριζα.

Εδώ δε, προχωρώντας σε ένα άλλο παράδειγμα, για να παραστήσει τη φροντίδα του Θεού, την οποία επιδεικνύει για το δικό Του πλάσμα, θα εξηγήσει σαφώς πώς αντιλαμβάνεται τα πράγματα, και μάλιστα με αφορμή κάποιο είδωλο και την ελληνική αθεΐα και απιστία. Διότι, αναφερόμενος επιπλέον στη διάπλαση του πρώτου ανθρώπου, στον ίδιο λόγο λέει περίπου τα εξής: «Διότι ο Θεός εποίησε τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε· γι' αυτό και μερίμνησε για τη διατήρηση του δικού Του δημιουργήματος, ώστε να μην είναι ευάλωτο στη φθορά, όπως ακριβώς κάνουν και οι δημιουργοί των ανδριάντων. Διότι δεν φροντίζουν μόνο για το κάλλος και την ευπρέπεια των αγαλμάτων τους, ώστε να είναι μεγαλοπρεπώς πανέμορφα, αλλά λαμβάνουν [πρόνοια] και για την, κατά το δυνατόν, αθανασία των δημιουργημάτων τους, ώστε να διασώζονται στον μακραίωνα χρόνο χωρίς να καταστρέφονται, όπως ακριβώς και ο Φειδίας. Διότι αυτός, μετά την κατασκευή του Πισαίου ειδώλου (το οποίο ήταν από ελεφαντόδοντο), διέταξε να χύνεται λάδι μπροστά από το άγαλμα, διαφυλάσσοντάς το κατά το δυνατόν αθάνατο. Εάν λοιπόν έτσι ενεργούν οι δημιουργοί των χειροποίητων έργων, ο Θεός, ο αριστοτέχνης, ο οποίος δύναται τα πάντα και δημιουργεί εκ του μη όντος, δεν φρόντισε άραγε πολύ περισσότερο και εξάπαντος, ώστε το δικό Του λογικό δημιούργημα, ο άνθρωπος, να είναι εντελώς ανώλεθρο και αθάνατο;»

58. Το πόσο αρχαίο είναι αυτό το όνομα, και παλαιότερο από την ίδια τη δημιουργία του ανθρώπου, ή μάλλον ότι λαμβάνεται ως προηγούμενο για τη δημιουργία του ανθρώπου, μπορούμε να το μάθουμε σαφώς από τα εξής. Τι λέει ο Θεός των όλων; «Ας φτιάξουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας»· αυτή είναι η πρώτη ρήση του Θεού, όταν θέλησε να φέρει στην ύπαρξη τη δική μας φύση. Έπειτα, μετά από αυτά λέει: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε»· και στα μετέπειτα: «Εγέννησε ο Αδάμ τον Σηθ, σύμφωνα με την εικόνα και τη μορφή του». Για να παραλείψουμε τα άλλα και να προβάλουμε όσα απέχουν μεν πολύ χρονικά, αλλά συνδέονται με τον ορθό λόγο και τα νοήματα, ας ακούσουμε τι λέγεται από τον Παύλο. Διότι λέει ότι «Όπως φορέσαμε την εικόνα του χοϊκού, ας φορέσουμε και την εικόνα του επουρανίου». Αλλά νομίζω ότι αυτά είναι αρκετά, και δεν θα χρειαστούμε εκτενέστερους λόγους για την απόδειξη των προκειμένων. Διότι τι υπάρχει πιο αξιόλογο από τον Μωυσή ή τον Παύλο; Ας μας πουν, λοιπόν, αυτοί που και το όνομα αυτό αρνήθηκαν, και που απομακρύνονται όσο το δυνατόν περισσότερο από το να είναι «κατ' εικόνα Θεού», μη μετέχοντας στην αντίστοιχη χάρη: αν όλα όσα μετέχουν σε αυτή την ονομασία είναι τίμια και ένδοξα, αντλώντας το αυτό από τη δόξα εκείνων από τα οποία έχουν παραχθεί, για ποιον λόγο άραγε αποδίδουν στις εικόνες του Χριστού και των αγίων, από όλα τα πράγματα, ό,τι είναι άδοξο και αποτρόπαιο;

Περί βαπτίσματος, και πώς ο παλαιός μας άνθρωπος συσταυρώθηκε. Ας τεθεί ενώπιόν μας ως οικείο και πολύ κοντινό παράδειγμα το δικό μας θείο λουτρό. Διότι, επειδή όσοι βαπτιστήκαμε στον Χριστό συνταφήκαμε μαζί Του διά του βαπτίσματος στον θάνατο, και ο παλαιός μας άνθρωπος συσταυρώθηκε, ώστε να καταργηθεί το σώμα της αμαρτίας, για να μην υποδουλωνόμαστε πλέον στην αμαρτία, καθαιρόμαστε μυστικώς ως προς τον νοούμενο άνθρωπο, αποπλύνοντας κάθε κηλίδα και ρύπο που προέρχεται από την αμαρτία, και δεχόμενοι το δώρο ως αρραβώνα αφθαρσίας, διά της πίστεως και του αγιασμού ονομαζόμαστε τέκνα Θεού, αναγεννώμενοι με τις πνευματικές ωδίνες. Εξαιτίας αυτού εμείς οι πιστοί καθιστάμεθα σύμμορφοι με τον Χριστό, και ο κατ' εικόνα Θεού άνθρωπος λαμπρύνεται, καθώς το θείο κάλλος αστράφτει επάνω του. Όπως λοιπόν κατά το βάπτισμα το σώμα, αυτή δηλαδή η ορατή σάρκα, δεν απόλλυται ούτε διαφθείρεται (διότι ο ιερομύστης δεν ονόμασε το σώμα αμαρτία, αλλά την κακία που κατοικεί μέσα του και διαπράττεται μέσω αυτού, κάθε ακαθαρσία και πονηρία, τα οποία είπε ότι καταργήθηκαν ως σώμα της αμαρτίας, σύμφωνα με το οποίο οι άνθρωποι έγιναν δούλοι στον κόσμο και στα πάθη), έτσι περίπου πρέπει να αντιληφθούμε και τα προκείμενα σε εμάς ζητήματα, σταθμίζοντας τα υπεράνθρωπα με βάση τα ανθρώπινα.

α'. Ο λόγος του συγγραφέα αναφέρεται στην ψυχή, και κατά πρώτον στους αγγέλους και στο ότι δημιουργήθηκαν πριν από κάθε άλλη κτίση. Πρώτα ο Θεός, ο δημιουργός των πάντων, συλλαμβάνει στο νου του τις αιώνιες δυνάμεις, και η σκέψη έγινε έργο, καθώς οι λογικές και αόρατες, αθάνατες και νοερές φύσεις απέκτησαν αμέσως ουσία και ήλθαν στην ύπαρξη. Αυτές είναι οικείες με την πρώτη και απερίγραπτη φύση του θείου φωτός, επειδή ακριβώς οι άγγελοι κτίστηκαν από Αυτόν κατ' εικόνα Του και αποτέλεσαν δεύτερα φώτα προερχόμενα από Εκείνον, προορισμένα για τη λειτουργία και διακονία του θείου αυτού θελήματος και για τη φύλαξη του σύμπαντος και των ανθρώπων που κτίστηκαν κατ' εικόνα του Θεού, αν και παραμένουν περιγραπτοί. Διότι μόνο η θεία φύση είναι ακατάληπτη και απερίγραπτη, καθώς βρίσκεται και εντός και εκτός των πάντων και υπερβαίνει τα πάντα λόγω του μεγαλείου και του απείρου της φύσεώς της, καθώς και λόγω του ότι αποτελεί τη δημιουργική αιτία. Διότι «εξ αυτού και δι' αυτού και εις αυτόν τα πάντα», όπως λέει και ο θείος Παύλος.

Και αυτή είναι, για να μιλήσουμε συνοπτικά, η παράδοξη ανάμειξη των αντιθέτων και η ασύγχυτη μείξη κατά την πλάση του ανθρώπου, ο οποίος πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού διά του Λόγου και ζωοποιήθηκε διά του Πνεύματος.

Από αυτούς, τον έναν τον φύτεψε στην Εδέμ σε αυτόν τον ορατό κόσμο, «ευρισκόμενο στην ανατολή», ψηλότερα από όλη τη γη, για την τρυφή του Αδάμ —διότι η λέξη Εδέμ ερμηνεύεται ως τρυφή—, περιβαλλόμενο από αέρα λεπτό, εύκρατο και πεντακάθαρο, κατάφυτο με αειθαλή δέντρα, γεμάτο φως και άρρητη ευωδία, που ξεπερνούσε κάθε ανθρώπινη αντίληψη ως προς την αισθητή ωραιότητα και κάθε κάλλος, όπως ακριβώς άρμοζε να είναι η κατοικία εκείνου που πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού· τον άλλον δε, ως προς τον νοητό και αόρατο κόσμο, τον όρισε να υπάρχει και να βρίσκεται μέσα στον άνθρωπο, τον άνθρωπο που, αν και μικρός ως προς την ορατή του υπόσταση, δημιουργήθηκε ως ένας μεγάλος κόσμος και τοποθετήθηκε από τον Θεό πάνω στη γη.

Δ'. Δεν θα έλεγε κανείς, παρασυρόμενος από άγνοια, ότι ο άνθρωπος είναι κατ' εικόνα Θεού εξαιτίας της οργανικής διάταξης του σώματος, αλλά εξαιτίας της νοερής φύσης του νου, η οποία δεν περιορίζεται από το σώμα που βαραίνει προς τα κάτω. Διότι, όπως ακριβώς η θεία φύση, ευρισκόμενη έξω από κάθε κτίση και υλικότητα, δεν περιορίζεται, ούσα απεριόριστη και ασώματη, και υπεράνω κάθε ουσίας και κάθε λόγου, χωρίς ποιότητες, αναφής, χωρίς ποσότητα, αόρατη, αθάνατη, ακατάληπτη, και εντελώς ακατανόητη από εμάς· έτσι και η νοερή φύση που μας δόθηκε από Αυτόν, ούσα απερίγραπτη και απαλλαγμένη από την υλικότητα του σώματος, είναι ασώματη, αόρατη, αναφής, ακατάληπτη, και εικόνα της αθάνατης και αΐδιας δόξας Του.

Το δε κατ' εικόνα Θεού, που αφορά την ψυχή, τον νου και τον λόγο, είναι αυθυπόστατο και ομοούσιο, αδιαίρετο και αχώριστο. Διότι ο νους και ο λόγος ανήκουν στην ασώματη, αθάνατη, θεία και νοερή ψυχή, τα οποία είναι και ομοούσια και συναΐδια, και δεν τέμνονται ποτέ μεταξύ τους, ούτε μπορούν να χωριστούν. Το δε καθ' ομοίωσιν είναι το δίκαιο, το αληθές, το εύσπλαχνο, το συμπαθές και το φιλάνθρωπο. Επομένως, σε όσους αυτά ενεργούνται και φυλάσσονται, σε αυτούς φαίνεται ξεκάθαρα και το κατ' εικόνα και το καθ' ομοίωσιν, δηλαδή σε όσους κινούνται σύμφωνα με τη φύση τους, και ως προς την αξία υπερέχουν των υπολοίπων.

ΚΑΝΟΝΑΣ ΝΑ'. «Εάν κάποιος Επίσκοπος ή Πρεσβύτερος ή Διάκονος ή γενικά οποιοσδήποτε από τον ιερατικό κλήρο απέχει από τον γάμο, τα κρέατα και το κρασί, όχι για λόγους άσκησης, αλλά από αποστροφή προς αυτά ως βδελυρά, λησμονώντας ότι όλα τα δημιουργήματα είναι πάρα πολύ καλά και ότι ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο άρρεν και θήλυ, αλλά βλασφημώντας συκοφαντεί τη δημιουργία, τότε ή ας διορθωθεί ή ας καθαιρεθεί και ας αποβληθεί από την Εκκλησία. Το ίδιο ισχύει και για τον λαϊκό.»

Ερμηνεία. Επειδή τα πάντα είναι καθαρά για όσους έχουν καθαρή συνείδηση, «και κάθε κτίσμα του Θεού είναι καλό, και τίποτα δεν είναι απορριπτέο όταν λαμβάνεται με ευχαριστία», όπως λέει ειδικά ο Παύλος, και κανένα δεν είναι βέβηλο ή ακάθαρτο ως προς τη δική του φύση και οντότητα, γι' αυτό και οι θείοι Απόστολοι στον παρόντα Κανόνα τους ορίζουν από κοινού ότι όποιος Επίσκοπος, ή Πρεσβύτερος, ή Διάκονος, ή γενικά οποιοσδήποτε ανήκει στον κατάλογο των Ιερέων και Κληρικών, έχοντας λησμονήσει ότι όλα όσα έφτιαξε ο Θεός είναι πάρα πολύ καλά, «και ότι ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο άρρεν και θήλυ», απέχει από τον γάμο, και από τη βρώση του κρέατος, και από την πόση του οίνου, όχι για άσκηση και εγκράτεια της σάρκας, αλλά επειδή τα σιχαίνεται, και με τον τρόπο αυτό βλασφημεί και συκοφαντεί τη δημιουργία του Θεού ότι δήθεν είναι ακάθαρτη και κακή, ένας τέτοιος, λέγω, είτε ας διορθωθεί και ας μάθει να μην τα βδελύσσεται και τα αποστρέφεται, αναλογιζόμενος ότι ούτε ο γάμος και η νόμιμη συνεύρεση με τη γυναίκα είναι βλαβερά, ούτε τα κρέατα ούτε ο οίνος, αλλά η κακή χρήση τους. Διότι, αν ήταν κακά και βλαβερά, δεν θα είχαν δημιουργηθεί από τον Θεό, ο οποίος είναι εκ φύσεως αγαθός. Εάν όμως δεν διορθωθεί, ας καθαιρείται και ταυτόχρονα ας αφορίζεται από την εκκλησία.

Ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον δημιούργησε. Αυτός ήταν ο ένας και αρχέγονος όρος, ο οποίος καθόριζε ολόκληρο τον άνθρωπο σε μια ζωή απλή, χωρίς κόπο και απαθή και, για να το πούμε συνολικά, θεία και αθάνατη. Επειδή όμως η ανθρώπινη φύση, από εκείνη τη θεία απλότητα —πράγμα που ταυτίζεται με τον θείο όρο— γλίστρησε προς τον διαχωρισμό της ύλης και το πέλαγος της ανομοιότητας, και προσδέθηκε σε αυτή την ποικίλη και πολύμορφη ζωή, τότε ακριβώς υπέπεσε και σε διάφορους όρους, τους οποίους η δίκαιη πρόνοια επέβαλε στον καθένα ως κατάλληλους για τις ζωές που επέλεξαν. Και στον μεν πρωτόπλαστο, εξαιτίας της πρώτης παράβασης, ορίστηκε η καταραμένη και οδυνηρή ζωή, η οποία έχει ως τέλος της την επιστροφή στη γη από την οποία ελήφθη· στον δε Κάιν, εξαιτίας του φόνου, μαζί με αυτά προστέθηκε και η καταδίκη του να στενάζει και να τρέμει. Για τους γίγαντες, ως ο πλέον ταιριαστός όρος για τη συνεχή και εντεινόμενη προσήλωσή τους στα πονηρά, στάθηκε εκείνος ο ολοκληρωτικός κατακλυσμός των υδάτων εναντίον κάθε σάρκας· όπως αντίστοιχα, για τους κατοίκους των Σοδόμων, η διά πυρός αποτέφρωση. Αλλά και όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, όπως αναφέρει ο θειότατος Μωυσής στο Δευτερονόμιο, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των Αγγέλων του Θεού. Γι' αυτόν τον λόγο άλλοι λαοί έχουν άλλες φυσικές ιδιότητες, σε συνάρτηση με τις οποίες συνδιαμορφώνονται οικεία και τα έθιμα, οι νόμοι, οι ασχολίες και, απλούστατα, ολόκληρος ο βίος τους, στα οποία προΐστανται οι Άγγελοι σαν ένα είδος οροφυλάκων.

«ας τον εκβάλουμε, μήπως απλώνοντας το χέρι του αγγίξει το [ξύλο της ζωής]», και «Ελάτε να κατεβούμε και να δούμε αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους· και αν όχι, για να το γνωρίσω»· όπως και για τη φαινομενική μεταμέλεια: «Και συλλογίστηκε», δηλαδή μετανόησε ο Θεός, «που δημιούργησε τον άνθρωπο»· και ακόμη με τη δοκιμασία: «Και δοκίμασε Κύριος ο Θεός τον Αβραάμ». Διότι δεν πρέπει εξαιτίας αυτών να καταλογίζουμε άγνοια στον Θεό, αλλά να θεωρούμε ότι έχουν λεχθεί κατ' οικονομίαν, συγκαταβαίνοντας στην αδυναμία των ακροατών, ενώ, από την άλλη, η πρόγνωσή Του τεκμηριώνεται τόσο από το γεγονός ότι ο Αδάμ, ο οποίος πλάστηκε κατ' εικόνα του Θεού, όχι μόνο πριν από την παράβαση, σε συμφωνία με τον Δημιουργό, έδωσε σε όλα τα ζώα τα κατάλληλα ονόματα, αλλά και μετά την παράβαση, με τη γέννηση των γιων του, προανήγγειλε ονόματα που ταίριαζαν στις πράξεις τους που επρόκειτο να ακολουθήσουν. Διότι τον πρώτο τον ονόμασε Κάιν, το οποίο ερμηνεύεται ως «ζήλεια», ο οποίος μάλιστα επειδή ζήλεψε σκότωσε τον αδελφό του· και τον δεύτερο Άβελ, το οποίο ερμηνεύεται ως «πένθος», διότι, καθώς αυτός φονεύθηκε πρώτος, οι γονείς του τον πένθησαν. Η πρόγνωση του Θεού αποδεικνύεται επίσης και από την προφητεία προς τον πατριάρχη Αβραάμ: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα ζήσουν ως ξένοι σε γη που δεν είναι δική τους, και θα τους υποδουλώσουν και θα τους κακοποιήσουν, και θα τους ταπεινώσουν επί τετρακόσια χρόνια. Αλλά το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, εγώ θα το κρίνω».

Πώς είναι δυνατόν να μην είναι, αφού πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο και εκεί και εδώ· εννοώ δηλαδή τον Υιό, προς τον οποίο έχει ειπωθεί: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο»· και για τον οποίο πάλι αναφέρεται: «Και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο», και έπειτα «εμφύσησε». Γεν. Λύση. Αλλά, άριστε, θα σε ρωτήσω κι εγώ κάτι· και εσύ απάντησέ μου. Άραγε η λέξη «Πνεύμα», εννοώ δηλαδή αυτό το όνομα, εκλαμβάνεται πάντοτε από τη Γραφή με μία μόνο σημασία, όπως για το ένα Πνεύμα της Τριάδος, ή αναφέρεται και σε περισσότερα άλλα; Διότι, αν ισχυρίζεσαι ότι σημαίνει μόνο αυτό το ένα, πώς ονομάζεται Πνεύμα και ολόκληρη η θεότητα; Και πάλι ο Πατέρας, και επίσης ο Υιός, όπως έχει ειπωθεί: «σε εκείνον όμως που θα βλασφημήσει κατά του Αγίου Πνεύματος»· και «Ο Θεός είναι Πνεύμα», και «Πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός Κύριος». Και πώς απαριθμούνται επτά πνεύματα στον Ησαΐα; Και πάλι, άλλο είναι το πνεύμα της υιοθεσίας, λέει ο Απόστολος. Και πού θα κατατάξεις τις χιλιάδες και τις μυριάδες των αγγέλων, για τους οποίους λέει ο Δαβίδ: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα»; Ακόμη και τα πνεύματα των δικαίων, σύμφωνα με το χωρίο: «Πνεύματα και ψυχές δικαίων». Και το: «Κύριε, στα χέρια σου παραδίδω το πνεύμα μου», το οποίο συνηθίζεται να λέγεται από τους αγίους. Και το ζωοποιό Πνεύμα που διαστέλλεται από το γράμμα που θανατώνει· και τα πνεύματα τα οποία, σύμφωνα με τον θεολογικότατο Ευαγγελιστή, ομολογούν ότι ο Ιησούς Χριστός έχει έλθει εν σαρκί και υπάρχει εν σαρκί.

Προς τον Ιωάννη, πρωτοσπαθάριο και πρωτονοτάριο του δρόμου, με το επωνύμιο Χρυσοχέρης. Καθόλου δεν βλάπτει την εικόνα του Χριστού το να λέγεται ο Υιός αληθινή εικόνα του Πατρός, ή το ότι ο άνθρωπος έχει πλαστεί αληθινά κατ' εικόνα του Θεού, ούτε βέβαια και όταν λέμε ότι όσοι έχουν ζήσει ενάρετα μορφοποιούν την αληθινή εικόνα του Χριστού. Διότι αυτά δεν λέγονται προς συκοφαντία της τεχνητής εικόνας, ούτε για να της προσγραφεί ψεύδος, αλλά για να αναγνωριστεί η μεταξύ τους διαφορά. Διότι ούτε και όταν αποκαλούμε τον Υιό αληθινή σοφία, εξορίζουμε από την αλήθεια τη σοφία των θείων Γραφών, ούτε όταν Τον ονομάζουμε αληθινό φως ή αληθινή ζωή, αποφαίνουμε ότι το ηλιακό φως ή η δική μας ζωή εδώ (για να μην αναφέρω την εκείνη της άλλης ζωής) είναι ψευδοϋπόστατα. Έτσι, ούτε όταν λέμε τον Υιό αληθινή εικόνα, δεν καταδικάζουμε σε ψεύδος τις εικόνες που έχουν λάβει την ύπαρξή τους μέσω της μίμησης, αλλά φανερώνουμε την κατ' εξοχήν διαφορά Εκείνης σε σχέση με αυτές.

Σκάνδαλα θα μπορούσαν να θεωρηθούν εκείνα τα εμπόδια που βρίσκονται στον δρόμο ο οποίος οδηγεί προς την αιώνια ζωή. Και ποια είναι αυτά; Η πορνεία, η κλοπή, η μέθη, η καταλαλιά, και πριν από αυτά ο φθόνος και η φιλαργυρία, καθώς και όσα άλλα κακά γεννιούνται μέσω αυτών· τα οποία ο ανθρώπινος νους, που είναι πλασμένος κατ' εικόνα Θεού, παραδίδοντας τον εαυτό του στη ραθυμία και τη νωθρότητα, τα παρασκευάζει να έλθουν στον κόσμο, και ενώ πλάστηκε για να είναι εργάτης των αρετών, καθιστά τον εαυτό του καλλιεργητή των φαύλων. Και αφού άπαξ λάβουν από εμάς ροπή και βλάστηση τέτοιου είδους πάθη, κατ' ανάγκην στο εξής ενδημούν και κυριαρχούν θρασύτατα στη ζωή μας. Διότι, μολονότι ο αρχαίος εχθρός του γένους μας ανακινεί και διεγείρει τη φύση μας προς τα χειρότερα, ωστόσο πουθενά δεν φαίνεται να μας κυριεύει εάν δεν πειθόμαστε ούτε έχουμε την ορμή να πράξουμε τα χειρότερα, περιμένοντας κάποιους ερεθισμούς και, τρόπον τινά, προτροπές από αλλού. Όταν όμως εμείς γλιστράμε μακριά από το αρρενωπό και γενναίο φρόνημα της αρετής, τότε βρίσκει έδαφος η συμβουλή του πονηρού και γίνεται συνεργός, και όχι αρχηγός, του παραπτώματος.

Διότι υπάρχει πράγματι κάποια άποψη ορισμένων που αντιτίθεται στα προαναφερθέντα, η οποία, διαπιστώνοντας ότι οι άγγελοι μετέχουν στο λογικό και στο νοερό στοιχείο, προσπαθεί βεβιασμένα να αναιρέσει την αλήθεια όσων υποστηρίζουν ότι ο άνθρωπος πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού ακριβώς ως προς το λογικό και το νοερό. Και φαίνεται να συμπεραίνουν ότι, εφόσον αυτό δεν αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα της ανθρώπινης φύσης, δεν επιτρέπει ούτε να προσδιοριστεί το «κατ' εικόνα», σαν να επιβάλλεται κάποια αναγκαιότητα σύμφωνα με την οποία, ό,τι δεν εικονίζει βάσει ενός αποκλειστικού γνωρίσματος, έστω κι αν εμφανίζει την εικόνα ολοφάνερα αποτυπωμένη, δεν είναι δυνατόν να ομολογηθεί ότι εικονίζει καθόλου το αρχέτυπο.

Στην ίδια τάξη, όσον αφορά την αιτιολόγηση του ότι ο άνθρωπος έχει πλαστεί κατ' εικόνα Θεού, θα μπορούσε να ενταχθεί και το ασώματο της ψυχής. Και τούτο όχι μόνο διότι, όπως ακριβώς στους αγγέλους κατά μετοχήν, έτσι και σε αυτήν κατοπτρίζεται το υπερούσιο και υπερφυές κάλλος της υπερούσιας ουσίας του Ασωμάτου, αλλά και διότι στην τριαδική ταυτότητα καθοράται η ετερότητα, διασώζοντας το ασύγχυτο. Αν θέλεις, επιπλέον, επειδή ο λόγος προέρχεται από την ψυχή, διαφυλάσσοντας τη συγγένεια και την καταλληλότητα προς τη φύση που τον παράγει, και αποδεικνύοντας ότι μαζί του προβάλλει και η ομόταγη υπόσταση του πνεύματος. Έτσι, λοιπόν, αποτελεί ιδιαίτερο γνώρισμα το ότι ο άνθρωπος διαμορφώθηκε εξαρχής κατ' εικόνα του Πλάστη. Ορμώμενος από εδώ, μπορείς να βρεις αφθονία και πολλών άλλων παραδειγμάτων. Διότι το σοφό, το δημιουργικό, το αθάνατο και πολλά παρόμοια, φέρουν εντυπωμένο στη φύση τους το απεικόνισμα από εκείνη την πρώτη και ακατάληπτη στο νου σοφία, δημιουργία και αϊδιότητα.

Αν πάλι κάποιος, σαν να χρησιμοποιεί διάφορα χρώματα, ήθελε να ζωγραφίσει μία θεοειδέστατη εικόνα και να υποστηρίξει ότι μέσα από όλα αυτά μορφοποιείται και διαμορφώνεται ο άνθρωπος ως η πιο καλή και ωραία μορφή, παρέχοντας παράλληλα τη δυνατότητα να δούμε την εικόνα να έχει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό στη φύση μας, δεν νομίζω ότι θα αποτύγχανε να δώσει μια πιο γλαφυρή εξήγηση της αιτίας. Επομένως, με βάση τα όσα έχουν ειπωθεί, δεν είναι καθόλου δύσκολο έργο ούτε το να συλλάβουμε την εικόνα, ούτε να κατανοήσουμε το αρχέτυπο, ούτε εκείνο που έχει πλαστεί κατ' εικόνα του Θεού. Διότι ως εικόνα του Θεού θα μπορούσε να θεωρηθεί και καθένα από τα καλά και πολύτιμα χαρακτηριστικά που αναφέρθηκαν, όπως το λογικό στοιχείο στον άνθρωπο, το αυτεξούσιο, η σοφία, η δημιουργικότητα και όσα άλλα έχουν προειπωθεί. Διότι αυτά εικονίζουν την ασύλληπτη από τον λόγο και τη σκέψη βασιλεία, σοφία και δημιουργία που θεωρούνται ότι υπάρχουν στον Θεό, καθώς και τον άρρευστο, απαθή και ομοούσιο Λόγο. Έτσι ο άνθρωπος πλάθεται σύμφωνα με τη δημιουργική, βασιλική και λογική εικόνα που μετέχει στη σοφία, χωρίς ο ίδιος να ταυτίζεται με αυτά, αν κάποιος θεωρεί θεμιτό να λεπτολογεί και να ερευνά με ακρίβεια τη σημασία των λέξεων, αλλά έχοντας πλαστεί σύμφωνα με αυτά, ώστε να γίνει πιο σαφώς κατανοητή και η εικόνα και το κατ' εικόνα, και να μην μας απομείνει καμία άγνοια για το πρωτότυπο.

Μερικοί έχουν εκλάβει το «κατ' εικόνα» αντί του «διά της εικόνας». Διότι, όπως λένε, το Πανάγιο Πνεύμα, ακριβώς όπως και ο Υιός, όντας απαύγασμα και χαρακτήρας και απαράλλακτη εικόνα του Πατέρα, επειδή διά του Πνεύματος, δηλαδή του εμφυσήματος, δημιουργήθηκε άμεσα η ψυχή του ανθρώπου, εύλογα θα μπορούσε να λεχθεί ότι ολόκληρος ο άνθρωπος τελειοποιήθηκε διά της εικόνας και πλάστηκε «κατ' εικόνα» Θεού, δηλαδή ότι αποτέλεσε έργο και φιλοτέχνημα της θείας εικόνας. Επίσης, η εναλλαγή των όρων δεν συναντά κανένα εμπόδιο, διότι και ορισμένοι από αυτούς που ανέλαβαν την έκδοση της Ιερής μας Γραφής, αντί να πουν «κατ' εικόνα», εξέλαβαν ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε «εν εικόνι Θεού». Αλλά αυτή η άποψη, έστω και αν θεωρηθεί άξια αποδοχής, σε τίποτα δεν θα έβλαπτε την αλήθεια. Και λαμβάνοντας τη δεύτερη θέση σε σχέση με όσα προαναφέρθηκαν, δεν θα επιθυμούσε ούτε θα επιδίωκε, κατά τη δική μου τουλάχιστον κρίση, να υψωθεί πάνω από αυτήν.

Αλλά αυτά μεν έχουν εξεταστεί, νομίζω, με τον πιο σαφή και ευκρινή τρόπο. Διότι η φλυαρία των Ανθρωπομορφιτών ας απορριφθεί στα δικά τους κεφάλια, οι οποίοι, μέσα στη μανία τους να σύρουν προς τη δική τους μορφή και το σχήμα τον ασχημάτιστο, απεριόριστο και ακατάληπτο Θεό, δεν θέλησαν να βάλουν στο μυαλό τους ούτε αυτό, το οποίο είναι ευκολότερο και προφανέστατο, ότι δηλαδή, αν το Θείο διέθετε από την αιωνιότητα και όχι για λόγους συγκαταβάσεως και φιλανθρωπίας την ανθρώπινη μορφή, τότε μάταια θα είχε πραγματοποιηθεί στους έσχατους χρόνους η πρόσληψη του δικού μας φυράματος μέσω του Υιού. Και το Θείο δεν θα ήταν καθαρό (ω, τι έσχατη παραφροσύνη!) ώστε να μη διαχωρίζεται σε άρρεν και θήλυ. Διότι το ιερό λόγιο, αφού αποφάνθηκε «κατ' εικόνα Θεού τους εποίησε», αμέσως πρόσθεσε «άρσεν και θήλυ τους εποίησε», δεδομένου ότι η εικόνα δεν αρμόζει μόνο στον Αδάμ, αλλά προσαρμόζεται ισότιμα και στην Εύα, και μέσω αυτών σε ολόκληρο το ανθρώπινο γένος. Διότι αν ο άνθρωπος πλάστηκε σύμφωνα με τη σωματική εμφάνιση και μορφή του Θεού, τότε από τα λεγόμενα συνεπάγεται ότι προστίθεται επιπλέον ασέβεια στην αρχέγονη ασεβή πλάνη και ότι υβρίζεται με ανθρώπινα πάθη η ανύβριστη θεότητα. Επειδή ό,τι είναι ανθρωπόμορφο, με κανέναν τρόπο δεν έχει απαλλαγεί από τα ανθρώπινα πάθη.

Αν και είναι σαφές στους πεπαιδευμένους στα θεία ότι ο Θεός δεν πράττει τίποτε από μεταμέλεια· διότι αυτό το πάθος είναι ίδιον εκείνων που έχουν τρεπτή φύση, και επιπλέον αγνοούν το μέλλον· ο Θεός όμως είναι άτρεπτος και βλέπει όσα δεν έχουν γίνει ακόμη ως ήδη γενόμενα. Γι' αυτό, επειδή προγνώριζε για τον Αδάμ ότι θα καταστεί θνητός παραβαίνοντας την εντολή, προκατασκεύασε τέτοια και τη φύση του, σε άρρεν και θήλυ· διότι αυτή η διάπλαση των σωμάτων προσιδιάζει στους θνητούς που έχουν ανάγκη την τεκνοποιία για τη διατήρηση του γένους, καθώς η αθάνατη φύση δεν έχει ανάγκη το θήλυ. Για τον λόγο αυτόν ο Ποιητής παρήγαγε ταυτόχρονα το πλήθος των ασωμάτων, ενώ δημιουργώντας τα θνητά ζώα ανά δύο για κάθε γένος τούς προσέφερε την ευλογία της αύξησης. Προβλέποντας λοιπόν αυτά ο Θεός, όχι μόνο διέπλασε τον άνθρωπο σε άρρεν και θήλυ, αλλά τους έδωσε και τον νόμο σχετικά με την τροφή· διότι λέει «Ιδού, σας έδωσα κάθε χόρτο σπόριμο», και στη συνέχεια «σας τα έδωσα για τροφή», και αυτά πριν από την εντολή.

Εσύ όμως πρόσεξέ μου και το εξής: ο Αδάμ, ο οποίος πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού, αν μεν ήταν ισάγγελος, δεν θα είχαμε στερηθεί ούτε τη δόξα των αγγέλων· αν όμως, αν και δημιουργήθηκε λίγο κατώτερος από τους αγγέλους, παρ' όλα αυτά υπερηφανεύτηκε στον νου και δεν διέσωσε ούτε αυτό που έλαβε, πώς, αν είχε τύχει μεγαλύτερων προνομίων, δεν θα είχε κατακρημνιστεί σε ακόμη πιο φοβερή πτώση; Μην παραβλέψεις ούτε το εξής: η πράξη που γίνεται από ανάγκη δεν χαρακτηρίζει τα λογικά όντα, αλλά την άλογη και άψυχη φύση. Επομένως, το επιχείρημα που αφαιρεί το αυτεξούσιο από τους ανθρώπους, ανταλλάσσει το λογικό ον με το άλογο ή το βόδι ή τα ψάρια, ή με όσα προσεγγίζουν τη φύση των φυτών. Αν πάλι, επειδή σκέφτεται τέτοια πράγματα, καθορίζει για τον εαυτό του μια τέτοια αξία, δεν είναι βέβαια άδικος στην κρίση του (διότι βρήκε την ποινή αντάξια του σφάλματός του), αλλά ο ίδιος από μόνος του αποδεικνύει το βδελυρό της δοξασίας του. Έχοντας αναπτύξει τέτοιου είδους ζητήματα, ο εισηγητής των προκειμένων θεμάτων ολοκληρώνει το δέκατο πέμπτο κεφάλαιο προς έπαινο του αυτεξουσίου.

Πρέπει να σημειωθεί τι ακριβώς είναι το «κατ' εικόνα», το οποίο λέγεται πως μόνο ο άνθρωπος από όλα τα δημιουργήματα του Θεού έχει λάβει. Διότι δεν θα μπορούσε να βρει κανείς στον άνθρωπο κάτι από τα πολύτιμα χαρίσματα, στο οποίο να μην έχει μερίδιο η φύση των Αγγέλων· ούτε δηλαδή το αθάνατο, διότι αυτό ανήκει και στους Αγγέλους, ούτε το αυτεξούσιο· διότι αν πεις ότι οι Άγγελοι, κατά τον Θεολόγο, έχουν μεγαλύτερη ροπή προς το αγαθό, σύμφωνα με αυτό σκέψου ότι δεν είναι καθόλου δυνατόν να εννοήσουμε αυτό ως το «κατ' εικόνα». Εάν πάλι αναφέρεις την ικανότητα του άρχειν (διότι ο άνθρωπος στο βιβλίο της κοσμογονίας έχει αξιωθεί από τον Θεό να εξουσιάζει τα ψάρια και τα άλλα ζώα), ούτε έτσι θα αποκλείσεις τον Άγγελο· διότι έχουμε διδαχθεί συγκεκριμένα από τη Γραφή ότι οι περισσότεροι από τους Αγγέλους εξουσιάζουν έθνη και φυλές. Εάν πάλι εισάγεις ως διαφορά το ότι εκείνοι δεν καθιστούν όσους εξουσιάζουν απόλυτα υποταγμένους τους, όπως ακριβώς οι άνθρωποι κάνουν στα περισσότερα ζώα, καυχιέσαι για κάτι που μόνο γέλιο προκαλεί· διότι ούτε Εκείνος, του οποίου την εικόνα λέγεται ότι φέρει ο άνθρωπος, καθιστά όσους εξουσιάζει υποταγμένους με τη βία (μη γένοιτο).

Εσύ, λοιπόν, όταν τα ακούς αυτά, πρόσεξε τον εαυτό σου, εάν τα έχεις αποκτήσει αυτά με έργο και αλήθεια μέσα στην ψυχή σου. Διότι δεν είναι απλώς λόγια που λέγονται, αλλά είναι έργο αληθείας που συντελείται μέσα στην ψυχή. Και εάν δεν τα έχεις αποκτήσει, αλλά στερείσαι από τόσο μεγάλα πνευματικά αγαθά, οφείλεις να έχεις λύπη και πένθος και αδιάλειπτο πόνο, επειδή είσαι ακόμη νεκρός ως προς τη βασιλεία, και ως τραυματίας να βοάς πάντοτε προς τον Κύριο και να ζητάς με πίστη, ώστε να αξιωθείς και εσύ αυτής της αληθινής ζωής. Διότι, όπως ακριβώς ο Θεός, όταν δημιούργησε αυτό το σώμα, δεν του έδωσε να αντλεί τη ζωή, την τροφή και την πόση και τα ενδύματα και τα υποδήματα από τη δική του φύση, ούτε από το ίδιο το σώμα, αλλά του έδωσε να λαμβάνει όλη τη συντήρηση της ζωής του απ' έξω, πλάθοντας το σώμα από μόνο του γυμνό, και είναι αδύνατον να ζήσει το σώμα χωρίς τα αγαθά που βρίσκονται έξω από αυτό, δηλαδή χωρίς τροφή και πόση και ενδύματα· εάν δε περιοριστεί μόνο στη δική του φύση χωρίς να προσλάβει τίποτα από τα εξωτερικά, φθείρεται και χάνεται, —με τον ίδιο τρόπο συμβαίνει και στην ψυχή που δεν έχει το θείο φως, παρόλο που κτίστηκε κατ' εικόνα Θεού· διότι έτσι την οικονόμησε και ευδόκησε να λαμβάνει την αιώνια ζωή, όχι από τη δική της φύση, αλλά από τη δική Του θεότητα, από το δικό Του πνεύμα, από το δικό Του φως να αντλεί την πνευματική τροφή και πόση και τα επουράνια ενδύματα, τα οποία αποτελούν την πραγματική ζωή της ψυχής.

Διότι, όπως ακριβώς αν εκείνος ο τυφλός δεν είχε φωνάξει και η αιμορροούσα δεν είχε προσέλθει στον Κύριο, δεν θα λάμβαναν θεραπεία, έτσι και αν κάποιος δεν έλθει προς τον Κύριο με το δικό του θέλημα και με όλη του την προαίρεση και δεν προσευχηθεί με πλήρη βεβαιότητα πίστεως, δεν λαμβάνει θεραπεία. Γιατί άραγε εκείνοι επειδή πίστεψαν θεραπεύονταν αμέσως, εμείς όμως δεν έχουμε ακόμη αναβλέψει αληθινά και δεν έχουμε θεραπευτεί από τα κρυφά πάθη, αν και ο Κύριος φροντίζει περισσότερο για την αθάνατη ψυχή παρά για το σώμα; Αυτή, αν αναβλέψει σύμφωνα με αυτόν που λέει: «αποκάλυψε τους οφθαλμούς μου», δεν θα τυφλωθεί ποτέ πια στον αιώνα και, αφού θεραπευτεί, δεν θα τραυματιστεί ξανά. Διότι, αν ο Κύριος έδειξε επιμέλεια για τα φθαρτά σώματα όταν ήλθε στη γη, πόσο μάλλον για την αθάνατη και πλασμένη κατ' εικόνα Του ψυχή. Αλλά εξαιτίας της απιστίας μας, εξαιτίας του διχασμού μας, εξαιτίας του ότι δεν Τον αγαπάμε με όλη μας την καρδιά ούτε πιστεύουμε σε Αυτόν αληθινά, δεν έχουμε λάβει ακόμη την πνευματική θεραπεία και σωτηρία. Ας πιστέψουμε λοιπόν σε Αυτόν και ας προσέλθουμε με αλήθεια, ώστε να πραγματοποιήσει γρήγορα μέσα μας την αληθινή θεραπεία. Διότι υποσχέθηκε να δώσει το Άγιο Πνεύμα σε όσους Τον παρακαλούν, να ανοίξει σε όσους κρούουν και να βρεθεί από όσους Τον ζητούν, και είναι αψευδής Εκείνος που το υποσχέθηκε. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες. Αμήν.

Αυτός όμως που ρίχτηκε και εξορίστηκε από την άνω χώρα και έπεσε από το ουράνιο φρόνημα, ούτε στη μετάνοια προχώρησε, ούτε οδηγήθηκε σε καλή υπακοή μέσω δέησης για να εξευμενίσει τον Δεσπότη, ώστε να επανέλθει στο αρχικό του αξίωμα. Αντίθετα, προσθέτοντας στην κακία του, συνέλαβε φθόνο εναντίον του ανθρώπου, επειδή ήταν πλασμένος κατ' εικόνα Θεού από χώμα και τύγχανε κυρίαρχος όλων των ορατών. Γι' αυτό και τον πλησίασε με δόλο, υποσχόμενος ότι θα γίνει θεός μέσω της βρώσης από το ξύλο, από το οποίο ο Θεός του είχε απαγορεύσει να φάει. Και έτσι, μέσω αυτής της υπόσχεσης, κατακρήμνισε τον άνθρωπο από την προηγούμενη δόξα του, υποτάσσοντάς τον στη δική του εξουσία, και με αυτόν τον τρόπο τον κατέστησε αμαρτωλό. Ο ίδιος δε αποδείχθηκε υπερβολικά πιο αμαρτωλός, εξαιτίας του γήινου φρονήματος και της υπερήφανης οίησής του, επιθυμώντας να αρπάξει με δόλο το κυριαρχικό αξίωμα που είχε δοθεί στον άνθρωπο μέσα στον κόσμο. Αφού ρίχτηκε λοιπόν από ψηλά, για τον λόγο που προαναφέρθηκε, και αφού εξαπάτησε επιπλέον τον άνθρωπο, επειδή αυτός είναι κτίσμα του Δεσπότη, αφέθηκε σε κάποια άλλη οικονομία.

Διότι είναι γραμμένο: «Στην αρχή δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη· η δε γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη». Και στη συνέχεια, εξηγώντας με ακρίβεια όλα τα υπόλοιπα έργα της δημιουργίας του Θεού, αφού είπε: «Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα πέμπτη», πρόσθεσε: «Και είπε ο Θεός: ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσίν μας, και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πτηνά του ουρανού και τα κτήνη και ολόκληρη τη γη και όλα τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη. Και δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον δημιούργησε, άρρενα και θήλυ τους δημιούργησε». Λέει δε άρρενα και θήλυ, όχι επειδή είχε ήδη πλαστεί η Εύα, αλλά επειδή υπήρχε μέσα στην πλευρά του Αδάμ και βρισκόταν μαζί του· και αυτό θα το κατανοήσετε σαφέστερα αργότερα. «Και τους ευλόγησε ο Θεός λέγοντας: αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη και κατακυριεύστε την και εξουσιάζετε τα ψάρια της θάλασσας και τα πτηνά του ουρανού και όλα τα κτήνη και όλη τη γη και όλα τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη». Βλέπεις πώς ολόκληρον αυτόν τον κόσμο, σαν έναν παράδεισο, τον έδωσε ο Θεός στον άνθρωπο από την αρχή; Διότι για ποια άλλη γη κάνει λόγο, εάν όχι για τούτη στην οποία και τώρα, όπως ελέχθη, κατοικούμε εμείς, και για καμία άλλη;

Αλλά ας επανέλθουμε στο προκείμενο. Όπως λοιπόν μια χώρα ή έναν αγρό, για να πω πάλι τα ίδια, έτσι και ολόκληρο τον κόσμο τον χάρισε στον Αδάμ, όπως έχει ειπωθεί. Αυτά δε τα ολοκλήρωσε ο Θεός μέσα σε έξι ημέρες· και άκουσε τη θεία Γραφή να το δηλώνει αυτό σαφέστατα. Διότι, αφού είπε: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε· άρρεν και θήλυ τους εποίησε και τους ευλόγησε» και τα υπόλοιπα που ακολουθούν, τότε πρόσθεσε λέγοντας τα εξής: «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά· και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα έκτη· και ολοκλήρωσε ο Θεός την έκτη ημέρα τα έργα Του τα οποία εποίησε, και κατέπαυσε ο Θεός την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα Του, τα οποία άρχισε ο Θεός να ποιεί». Έπειτα, θέλοντας να μας διδάξει πώς εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο και από πού, ανακεφαλαιώνοντας τον λόγο, λέει πάλι περίπου τα εξής: «Αυτή είναι η βίβλος της γενέσεως του ουρανού και της γης, όταν δημιουργήθηκαν» και μετά από λίγο: «Και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο από χώμα της γης», το οποίο πρέπει να το εννοήσουμε ως εξής: εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο λαμβάνοντας χώμα από τη γη, «και εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή.»