Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 15:6

Άρα λοιπόν απομένει άλλος σαββατισμός και άλλη κατάπαυση, η οποία είναι η πίστη στον Χριστό, καθώς λέγει ο Κύριος διά του προφήτη Ιερεμία: «Ιδού, έρχονται ημέρες, και θα συνάψω με τον οίκο Ισραήλ και με τον οίκο Ιούδα νέα διαθήκη». Με το να λέγει «νέα», έχει παλαιώσει την πρώτη. «Όχι κατά τη διαθήκη που έκανα με τους πατέρες τους την ημέρα που τους έπιασα από το χέρι για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου· επειδή αυτοί δεν έμειναν στη διαθήκη μου, κι εγώ τους εγκατέλειψα, λέγει ο Κύριος. Διότι αυτή είναι η διαθήκη που θα συνάψω με τον οίκο Ισραήλ: θα βάλω τους νόμους μου στη διάνοιά τους και θα τους γράψω επάνω στις καρδιές τους· και θα είμαι γι’ αυτούς Θεός, και αυτοί θα είναι για μένα λαός». — «Άρα λοιπόν η πίστη προέρχεται από την ακοή, και η ακοή διά του λόγου του Θεού». Διότι πρέπει πρώτα να ακούσει κανείς, έπειτα να δεχθεί στη διάνοια και στην καρδιά τα ρήματα του Θεού και να πιστεύσει· όπως και: «Ο Αβραάμ πίστεψε στον Θεό, και αυτό λογαριάσθηκε σ’ αυτόν ως δικαιοσύνη». — «Διότι από έργα νόμου δεν θα δικαιωθεί καμιά σάρκα». — «Διότι όσοι στηρίζονται σε έργα νόμου, βρίσκονται κάτω από κατάρα· επειδή είναι γραμμένο: Καταραμένος είναι όποιος δεν εμμένει σε όλα όσα είναι γραμμένα στο βιβλίο του νόμου, ώστε να τα πράξει». Ότι δε με τον νόμο κανείς δεν δικαιώνεται ενώπιον του Θεού, είναι φανερό· διότι «ο δίκαιος θα ζήσει από την πίστη». Και ο Αβραάμ πίστεψε στον Θεό και αυτό λογαριάσθηκε σ’ αυτόν ως δικαιοσύνη. Η δε Γραφή, προϊδούσα ότι ο Θεός δικαιώνει τα έθνη από την πίστη, προευαγγελίσθηκε τούτο στον Αβραάμ.

Αν αυτά έχουν έτσι, εύλογα μπορεί κανείς να δει και την κατάλυση του Σαββάτου, και τη μεταβολή της περιτομής, και πολλών άλλων νομικών διατάξεων· διότι, αν εκείνα τα μωσαϊκά και παλαιά προστάγματα επρόκειτο να παραμείνουν αιώνια και να διατηρήσουν την ισχύ τους ως το τέλος, δεν θα έλεγε διά του Ιερεμία ότι τα παλαιά παρήλθαν και ότι αντί γι’ αυτά θα εισέλθουν άλλα, νέα. Και ποια είναι αυτή η Καινή Διαθήκη και σε ποιον τόπο δίνεται, θα σου το διδάξει ο Ησαΐας, λέγοντας· «ἐκ Σιὼν ἐξελεύσεται νόμος, καὶ λόγος Κυρίου ἐξ Ἱερουσαλήμ.» Αλλά πρόσεξε τη σοφία του Θεού· επειδή προγνώριζε την κουφότητά σου και την απιστία σου, με αυτόν μεν τον προφήτη υπαινίχθηκε την Καινή Διαθήκη, με εκείνον δε φανέρωσε και τον ίδιο τον τόπο όπου επρόκειτο να δοθεί αυτή η νομοθεσία. Μάταια λοιπόν κρατιέσαι από την τιμή του Σαββάτου· μάταια επιμένεις στην περιτομή· διότι ο Θεός, δίνοντας Καινή Διαθήκη, κατήργησε όλα αυτά. Άλλωστε, αφού η περιτομή δόθηκε για σημείο, γιατί υπερηφανεύεσαι τόσο γι’ αυτήν; Και πώς επαίρεσαι και εναντίον ημών των απεριτμήτων; Εσύ αναγκάζεσαι να περιτέμνεσαι κατά τη σάρκα, ενώ εγώ περιτέμνομαι στην καρδιά, ώστε να μη λογίζομαι πονηρά. Και ότι τέτοια περιτομή είναι ευάρεστη στον Θεό, άκου τι λέγει, κατηγορώντας τον Ισραήλ διά του Ιερεμία· «Πάντα τὰ ἔθνη ἀπερίτμητα σαρκί, ὁ δὲ οἶκος Ἰσραὴλ ἀπερίτμητος καρδίαις αὐτῶν.» Διότι δεν μπορεί η περιτομή της ακροβυστίας να δικαιώσει· ανέβα στον πατριάρχη Αβραάμ και θα δεις ότι δικαιώθηκε μόνο με την πίστη και όχι βέβαια με την περιτομή. «Ἀβραὰμ γάρ, φησίν, ἐπίστευσε τῷ Θεῷ, καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην.» Για χάρη λοιπόν διακριτικού γνωρίσματος θεσπίστηκε αργότερα η περιτομή, ώστε δι’ αυτής να χαρακτηρίζονται ως πιστοί, όταν συναναστρέφονταν τα έθνη, και να οδηγούνται στη μνήμη του Θεού των όλων. Και για να πιστέψεις όσα λέγονται, ας σου το αποδείξουν τα ίδια τα γεγονότα· όταν ο Ισραήλ πέρασε σαράντα χρόνια στην έρημο μόνος του, χωρίς να αναμιγνύεται με άλλο έθνος, η περιτομή δεν ήταν αναγκαία· γι’ αυτό και όσοι γεννιούνταν στην έρημο ήταν απερίτμητοι. Όταν όμως ο Ιησούς του Ναυή τους πέρασε τον Ιορδάνη, τότε περιτμήθηκαν με θεία εντολή· «Ποίησον γάρ, φησὶ πρὸς αὐτὸν ὁ Θεός, μαχαίρας πετρίνας, καὶ καθίσας περίτεμε τοὺς υἱοὺς Ἰσραήλ»· για ποιο λόγο και…

Μόνο μία αρετή δικαιώνει, η πίστη, η κορυφή των αρετών· 〈Επίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό και του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη,〉 και 〈Αφού λοιπόν δικαιωθήκαμε εκ πίστεως. Κύριε, ποιος θα κατοικήσει στο σκήνωμά σου και ποιος θα κατασκηνώσει στο άγιο όρος σου;〉 Και το να κατασκηνώσει κάποιος γίνεται με διάφορους τρόπους.

Αυτά αρκούν για τους πιστούς· μέχρις εδώ φθάνει η γνώση στους ανθρώπους· έως εδώ τα χερουβίμ σκεπάζουν με τα φτερά τους. Όποιος όμως ζητά περισσότερα από αυτά και θέλει να ερευνά, παρακούει εκείνον που λέει: «Μη σοφίζεσαι υπερβολικά, για να μην εκπλαγείς». Διότι εκείνα που έχουν παραδοθεί μέσω της πίστεως, δεν πρέπει να τα στοχαζόμαστε με την ανθρώπινη σοφία, αλλά με την ακοή της πίστεως. Διότι ποιος λόγος θα μπορέσει να ερμηνεύσει επάξια αυτά που ξεπερνούν την κτιστή φύση; Ή ποια ακοή μπορεί άραγε να κατανοήσει εκείνα που δεν επιτρέπεται στους ανθρώπους ούτε να ακούν ούτε να λαλούν; Γι' αυτά λοιπόν που άκουσε ο Παύλος, έτσι μίλησε· σχετικά δε με τον ίδιο τον Θεό είπε: «Πόσο ανεξιχνίαστες είναι οι οδοί του! Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός του;» Ο Αβραάμ, για παράδειγμα, ούτε περιεργάστηκε ούτε ανέκρινε εκείνον που του μιλούσε, αλλά «πίστεψε, και τούτο λογίστηκε σε αυτόν ως δικαιοσύνη»· έτσι και ο Μωυσής ονομάστηκε πιστός θεράπων. Εάν όμως όσοι φρονούν τα δόγματα του Αρείου, επειδή στην κακότεχνη ψυχή τους δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, δεν μπορούν να νοήσουν ούτε να πιστέψουν στην αδιαίρετη και Αγία Τριάδα, ας μην παρερμηνεύουν εξαιτίας τούτου την αλήθεια, ούτε εκείνα που οι ίδιοι δεν δύνανται να νοήσουν, ας ισχυρίζονται πως είναι αδύνατον και να υφίστανται.

Αυτά αρκούν στους πιστούς· μέχρις εδώ φθάνει η γνώση στους ανθρώπους· μέχρις εδώ τα Χερουβίμ σκεπάζουν με τις πτέρυγές τους. Εκείνος όμως που αναζητά περισσότερα από αυτά και επιθυμεί να ερευνά, παρακούει αυτόν που λέει: «Μη σοφίζεσαι περιττά, για να μην καταπλαγείς». Διότι αυτά που παραδόθηκαν μέσω της πίστης, δεν πρέπει να τα κατανοούμε με βάση την ανθρώπινη σοφία, αλλά με την ακοή της πίστης. Άλλωστε, ποιος λόγος θα μπορέσει να ερμηνεύσει επάξια όσα βρίσκονται πάνω από την κτιστή φύση; Ή ποια ακοή μπορεί γενικά να συλλάβει εκείνα τα οποία δεν επιτρέπεται στους ανθρώπους ούτε να ακούν ούτε να λαλούν; Γι' αυτά, λοιπόν, που άκουσε ο Παύλος, έτσι μίλησε· για τον ίδιο τον Θεό, όμως, είπε: «Πόσο ανεξιχνίαστες είναι οι οδοί Του! Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός Του;». Ο Αβραάμ, εξάλλου, ούτε περιεργάστηκε ούτε ανέκρινε εκείνον που του μιλούσε, αλλά «πίστεψε, και τούτο λογίστηκε σε αυτόν ως δικαιοσύνη»· έτσι και ο Μωυσής ονομάστηκε πιστός θεράπων. Εάν, πάλι, εκείνοι που φρονούν τα δόγματα του Αρείου, επειδή στην κακότεχνη ψυχή τους δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, δεν δύνανται να νοήσουν ούτε να πιστέψουν στην αδιαίρετη και Αγία Τριάδα, ας μην παρερμηνεύουν εξαιτίας τούτου την αλήθεια, και ας μην ισχυρίζονται για όσα οι ίδιοι δεν δύνανται να κατανοήσουν, ότι είναι αδύνατον και να υφίστανται.

Πίστεψε δε ο Αβραάμ στον Θεό, πίστεψε ο ίδιος, και δεν απίστησε όπως εσείς. Γι' αυτό εκείνος είναι φίλος, ενώ εσείς εχθροί. Οι εχθροί του Κυρίου ψεύστηκαν απέναντί του, σύμφωνα με το γεγραμμένο· διότι τον κατά φύση Υιό του Θεού λένε ότι έγινε υιός κατά θέση και κατά χάρη, και τον κτίστη κτίσμα, και τον ποιητή ποίημα, και για αυτόν που υπάρχει πάντοτε μέσα στον Πατέρα λένε ότι κάποτε δεν υπήρχε, και τον Υιό που προέρχεται από τον υπάρχοντα Θεό λένε ότι δημιουργήθηκε εκ του μη όντος. Και δεν ψεύδονται μόνο κατά του Θεού και Υιού, θεομαχώντας και χριστομαχώντας, αλλά δεν παύουν και να πνευματομαχούν, μη θέλοντας να κυριολογήσουν για το Πνεύμα του Θεού, εναντιούμενοι στις θείες Γραφές με σκληρό τράχηλο και απερίτμητη καρδιά. Γιατί όμως εναντιώνεστε σε αυτή την καλή πίστη και στη σωτήρια ομολογία: Θεός, Λόγος, Πνεύμα· Πατήρ, Υιός και Πνεύμα; Δεν είναι ξένος ο Υιός, ούτε αλλότριο το Πνεύμα προς τον Θεό και τον Υιό, δεν μερίζονται σε τόπους, δεν καταλαμβάνονται από αιώνες, δεν μετρώνται με διαστήματα.

«Και θα κάνω το σπέρμα σου σαν την άμμο της γης· εάν δύναται κάποιος να εξαριθμήσει την άμμο της γης, τότε και το σπέρμα σου θα εξαριθμηθεί.» Και πάλι λέγει: «Έβγαλε ο Θεός τον Αβραάμ και του είπε: Ανάβλεψε στον ουρανό και μέτρησε τους αστέρες, εάν θα μπορέσεις να τους εξαριθμήσεις· έτσι θα είναι το σπέρμα σου. Πίστεψε δε ο Αβραάμ στον Θεό, και του λογίσθηκε ως δικαιοσύνη.» Λόγω της πίστεως και της φιλοξενίας τού δόθηκε υιός στο γήρας, και μέσω της υπακοής τον προσέφερε θυσία στον Θεό σε ένα από τα όρη που του υπέδειξε.

Το ιερό γράμμα θα μας διδάξει: «Διότι πίστεψε, λέει, ο Αβραάμ στον Θεό, και του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη». <Ο Οποίος, αντί της χαράς που βρισκόταν μπροστά του, υπέμεινε τον σταυρό, καταφρονώντας την ντροπή.> Μάλλον όμως είναι πιο οικείο να το κατανοήσουμε ως εξής: ότι, μολονότι του ήταν δυνατό να απολαμβάνει τα αξιώματα της δικής του φύσης και να σεμνύνεται θεοπρεπώς για την ασύγκριτη υπεροχή του έναντι όλων —διότι αυτό λέμε ότι ήταν η χαρά που βρισκόταν μπροστά του— κένωσε τον εαυτό του, κατεβαίνοντας στα δικά μας μέτρα, ώστε, αφού υπομείνει τον κατά σάρκα θάνατο για χάρη όλων, και έπειτα τον καταπατήσει μέσω της εκ νεκρών αναστάσεως, να καταστήσει βάσιμη και σε εμάς τη δυνατότητα να επιστρέψουμε στη ζωή. Και ενώ το πάθος του προκάλεσε ντροπή και αδοξία, επειδή όμως ανέστησε τον δικό του ναό, καινοτομώντας ως προς τον θάνατο και υπερνικώντας τη φθορά, επειδή φανερώθηκε ως Θεός εκ Θεού έστω και με σάρκα, το αίσχος εκείνων και η ασχήμια της εκτροπής εξαφανίστηκαν από τα επακόλουθα, και ο Υιός δοξάστηκε μέσω της αναστάσεως, μολονότι πριν από αυτήν δεν απώθησε τον ατιμωτικό και άδοξο θάνατο εξαιτίας της εκούσιας κένωσής του. <Και κάθισε στα δεξιά του θρόνου του Θεού.> Ο Δανιήλ, λοιπόν, καταγράφοντάς μας θεοπτίες και προφητικές οράσεις, τοποθετεί να κάθεται στον θρόνο τον Παλαιό των Ημερών· και τοποθετεί γύρω του χίλιες χιλιάδες από αυτούς που έχουν ταχθεί για να υπηρετούν, και μύριες μυριάδες από τους παραστάτες του· ο Ησαΐας πάλι λέει ότι είδε τον Υιό σε όχι μικρότερη δόξα: «Είδα», λέει, «τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο, και ο οίκος ήταν γεμάτος από τη δόξα του».

Είπε λοιπόν για αυτούς που κλήθηκαν εν Χριστώ σε ιερουργία, ότι θα είναι ανώτεροι από τους πρώτους, αφού δεν θα σφάζουν πρόβατα όπως εκείνοι, ούτε βέβαια θα βεβηλώνουν το θυσιαστήριο προσφέροντας μολυσμένους άρτους. Απεναντίας, θα προσφέρουν στον Θεό, ως θυμίαμα, τη δικαιοσύνη και τη νοητή ευωδία της ευαγγελικής πολιτείας. Και θα επιτελέσουν τη λατρεία τους με τρόπο τόσο ευπρόσδεκτο, ώστε αυτή σε καμία περίπτωση να μην υπολείπεται από τις θυσίες που αρμόζουν στις ημέρες του αιώνος, δηλαδή στη ζωή των αγίων πνευμάτων στους ουρανούς, τα οποία διανύουν διηνεκείς και μακρές ημέρες, δηλαδή χρόνους. Θα είναι επίσης ισάξια με τους προγενέστερους χρόνους, δηλαδή με τη λατρεία των αγίων που έζησαν κατά τους παλαιότερους χρόνους. Διότι στους αρχαιότερους η επιδοκιμασία προήλθε από την υπακοή. Έτσι ο Αβραάμ προσέφερε τον υιό του στον Θεό, «και υπολογίστηκε σε αυτόν ως δικαιοσύνη, και ονομάστηκε φίλος του Θεού». Έτσι και ο Νώε «κατασκεύασε την κιβωτό για τη σωτηρία του οίκου του», όπως έχει γραφτεί. Επομένως, λέει, θα είναι αρεστή η θυσία του Ιούδα, δηλαδή του λαού που φέρει την περιτομή στην καρδιά και στο πνεύμα, και βέβαια της Ιερουσαλήμ, προφανώς της νοητής, δηλαδή της Εκκλησίας. Όπως ακριβώς και η θυσία αυτών που έχουν τις ημέρες του αιώνος και των αγίων που έζησαν κατά τους παλαιότερους χρόνους, οι οποίοι έγιναν ευάρεστοι μέσω της υπακοής και της πίστης.

Β΄. Γράφει, λοιπόν, στους Ρωμαίους ο ιερότατος Παύλος: Τι θα πούμε, λοιπόν, ότι βρήκε ο Αβραάμ, ο προπάτοράς μας κατά σάρκα; Διότι, αν ο Αβραάμ δικαιώθηκε από τα έργα, έχει καύχημα, αλλά όχι ενώπιον του Θεού. Διότι τι λέει η Γραφή; Πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη. Σε εκείνον δε που εργάζεται, ο μισθός δεν λογαριάζεται κατά χάρη, αλλά κατά οφειλή.

«Και πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και αυτό του λογίστηκε ως δικαιοσύνη». Διότι είχε συζευχθεί με αυτόν και ζούσε κάτω από την ίδια στέγη η μακαρία Σάρρα (της οποίας το όνομα μεταφραζόμενο σημαίνει άρχουσα), γυναίκα εξαιρετικής ομορφιάς και πολύ ευειδής· διότι έτσι μαρτυρεί η ιερή Γραφή. Τους ακολουθούσε δε, υπηρετώντας σε έναν δεύτερο και τρόπον τινά νόθο γάμο, η δούλη που είχε γεννηθεί στο σπίτι, δηλαδή η Άγαρ (της οποίας το όνομα μεταφράζεται ως παροικία).

Αλλά ο Θεός δεν άφηνε τον δίκαιο να λυπάται για πολύ. Διότι αμέσως του υποσχέθηκε απογόνους μέσω του Ισαάκ, για τους οποίους λέει ότι θα είναι ισάριθμοι με το αμέτρητο πλήθος των αστέρων. Και τον διαβεβαίωνε ότι θα ονομαστεί πατέρας αμέτρητων εθνών, αν και ήταν ταραγμένος από τους φόβους της ατεκνίας. «Επίστευσε δε», λέει, «ο Αβραάμ στον Θεό, και του λογίστηκε ως δικαιοσύνη». Επομένως, ως έπαθλο έχει τη δικαιοσύνη αυτός που τιμά με την πίστη του τον Δεσπότη των όλων. Διότι με αυτό τον τρόπο μαρτύρησε ότι Εκείνος μπορεί να κατορθώσει τα πάντα· ενώ ο άπιστος και αμελής θα είναι αλαζόνας και υβριστής. Εξαιτίας αυτού λοιπόν θα υποπέσει και σε καταδίκη και σε λογοδοσία. «Επίστευσε λοιπόν ο Αβραάμ στον Θεό και δικαιώθηκε από Αυτόν». Ζητά όμως επιπλέον ένα σημάδι για βεβαίωση και επαλήθευση αυτών που είχαν προαναγγελθεί ότι θα συμβούν. Έπειτα ο Θεός οικονομικώς προβάλλει τον όρκο, μην αφήνοντας αυτόν που πίστεψε να κλονίζεται κατά κάποιον τρόπο προς τη διψυχία.

Έπρεπε λοιπόν σαν ένας έλεγχος και ακριβής κατήγορος της αδυναμίας όλων, να φανερωθεί προηγουμένως ο νόμος που υποδεικνύει την αμαρτία, ώστε να μην αγνοηθεί το μέγεθος της θείας αγαθότητας προς εμάς μέσω του Χριστού. Διότι πού και πώς θα υπήρχε η χάρη της αφέσεως, εάν δεν προϋπήρχαν τα εγκλήματα; Και αν πρέπει μιλώντας με συντομία να ανατρέξουμε σε κάποιες αρχαίες διηγήσεις, θα πω πάλι ότι στον Αβραάμ υποσχέθηκε ο Θεός τη χάρη διαμέσου της πίστεως. Και σαν σε απαρχή εκείνων που ελεήθηκαν, στο πρόσωπό του κατέστησε την από αγαθότητα άφεση αρχαιότερη του νόμου. Διότι είναι γεγραμμένο ότι: «Επίστευσε ο Αβραάμ στον Θεό και του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη». Προσθέτει δε και διαβεβαιώνει ο Παύλος λέγοντας: «Πώς λοιπόν του λογαριάστηκε; Όταν ήταν σε περιτομή ή σε ακροβυστία; Όχι σε περιτομή, λέει, αλλά σε ακροβυστία. Και έλαβε το σημείο της περιτομής, ως σφραγίδα της δικαιοσύνης που προήλθε από την πίστη του όσο βρισκόταν στην ακροβυστία». Και άκουσε τον Θεό να λέει ξεκάθαρα ότι: «Θα ευλογηθούν στο πρόσωπό σου όλα τα έθνη». Το δε «στο πρόσωπό σου», θα μπορούσε να σημαίνει σύμφωνα με τη δική σου ομοιότητα. Έτσι κατανοώντας το ο Παύλος, λέει: «Προβλέποντας δε η Γραφή ότι ο Θεός δικαιώνει τα έθνη εκ πίστεως, προανήγγειλε το ευαγγέλιο στον Αβραάμ, λέγοντας ότι θα ευλογηθούν στο πρόσωπό σου όλα τα έθνη. Ώστε εκείνοι που ζουν εκ πίστεως, ευλογούνται μαζί με τον πιστό Αβραάμ».

Αλλ' επειδή οι διάνοιες των ανθρώπων είχαν σκοτιστεί εξαιτίας της θολώσεως της αμαρτίας, ο Θεός απέστειλε πρώτα τον Νόμο, φωτίζοντας σαν με λύχνο που φέγγει, όπως λέει ο Πέτρος στην επιστολή του: «προσέχοντας τον προφητικό λόγο ως λύχνο που φέγγει σε σκοτεινό τόπο, έως ότου ανατείλει ο φωσφόρος και η ημέρα καταυγάσει στις καρδιές σας». Διότι από εκεί το φως φέγγει μέσα στο σκοτάδι, δηλαδή ο Νόμος που δόθηκε «με το χέρι μεσίτη» διά μέσου του πιστού θεράποντα του Θεού, του Μωυσή. Γι' αυτό, επειδή ανέκαθεν πρώτα το φως φεγγοβολούσε σαν σπινθήρας μέσα στον φυσικό νόμο, το οποίο αφού είδε ο Ενώχ ευαρέστησε τον Κύριο, από το οποίο καθοδηγούμενος ο Άβελ ευαρέστησε τον Κύριο, μέσω του οποίου ο Νώε βρήκε χάρη ενώπιον του Θεού έχοντας κατανοήσει την οδό, μέσω του οποίου ο Αβραάμ πίστεψε στον Θεό και του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη, έπειτα το φως, ξεπερνώντας τη μορφή του σπινθήρα, προσέλαβε τη λαμπρότητα του «λύχνου που φέγγει σε σκοτεινό τόπο»· δηλαδή «το φως μέσα στο σκοτάδι φέγγει», η εντολή του Θεού και η αγαθή διάνοια, που φωτίζει την καρδιά των πιστών, εν μέσω της τεθολωμένης διανοίας εξαιτίας των φαύλων και κακών πραγμάτων που επικρατούν στους ανθρώπους, δηλαδή της ειδωλολατρίας και της αρνήσεως του Θεού, των φόνων, της μοιχείας και των υπολοίπων.

Κύριε και Θεέ μου, εάν το έπραξα αυτό, εάν υπάρχει αδικία στα χέρια μου, εάν ανταπέδωσα με κακό σε αυτούς που μου έκαναν κακό, τότε ας καταπέσω ενώπιον των εχθρών μου κενός. Πόση παρρησία διαθέτει εξαιτίας τού ότι δεν μνησικακεί! Διότι αυτό αποτελεί εξαιρετικό κατόρθωμα του Δαβίδ· όπως ακριβώς η πραότητα του Μωυσή (διότι υπήρξε πράος περισσότερο από όλους τους ανθρώπους που ζούσαν πάνω στη γη), η πίστη του Αβραάμ (διότι πίστεψε στον Θεό, και αυτό του λογίστηκε ως δικαιοσύνη), η καρτερία του Ιώβ, η σωφροσύνη του Ιωσήφ, και η σοφία του Σολομώντα. Και η σταθερότητα των αγίων δεν μαρτυρείται για τα ίδια ακριβώς πράγματα, αλλά για το παράδοξο αγώνισμα στο οποίο διακρίνεται ο καθένας. Ο Δαβίδ, λοιπόν, ο οποίος πάντοτε επεδίωκε την αμνησικακία, την προβάλλει στον Θεό, ζητώντας να τύχει ίσης μεταχείρισης από Αυτόν. Διότι γνώριζε μέσω του θείου Πνεύματος τη μελλοντική υπόσχεση του Σωτήρα: «Εάν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, θα συγχωρήσει και σε εσάς ο Πατέρας σας ο ουράνιος τα δικά σας παραπτώματα». Γι' αυτό και, μετά από επαρκή μετάνοια, αξιώθηκε της αφέσεως.

Αλλά και γνώριζαν σαφώς τον ίδιο τον Χριστό του Θεού, εφόσον βέβαια έχει ήδη αποδειχθεί ότι εμφανίστηκε στον Αβραάμ, αποκάλυψε το θέλημά Του στον Ισαάκ, μίλησε στον Ισραήλ και συνομίλησε με τον Μωυσή και με τους μετέπειτα προφήτες. Εξού και θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει ότι και εκείνοι οι θεοφιλείς άνδρες είχαν αξιωθεί την προσωνυμία του Χριστού, σύμφωνα με τη φωνή που λέει γι' αυτούς: «Μην αγγίζετε τους χριστούς μου και μην κακοποιείτε τους προφήτες μου». Επομένως, πρέπει σαφώς να θεωρούμε ως την πρώτη και την πιο παλαιά και αρχαία από όλες τις μορφές θεοσέβειας, εκείνη ακριβώς των θεοφιλών ανδρών του περιβάλλοντος του Αβραάμ, η οποία πρόσφατα κηρύχθηκε σε όλα τα έθνη μέσω της διδασκαλίας του Χριστού. Και αν βέβαια λένε ότι ο Αβραάμ έλαβε την εντολή της περιτομής πολύ αργότερα, εντούτοις, πριν από αυτήν, αναφέρεται ότι έλαβε τη μαρτυρία της δικαιοσύνης μέσω της πίστης του, καθώς ο θείος λόγος αναφέρει κάπως έτσι: «Πίστεψε δε ο Αβραάμ στον Θεό, και του υπολογίστηκε ως δικαιοσύνη». Και μάλιστα, σε αυτόν που είχε γίνει τέτοιος πριν από την περιτομή, δόθηκε προκαταβολικά υπόσχεση μέσω χρησμού από τον Θεό που του εμφανίστηκε (και αυτός ήταν ο ίδιος ο Χριστός, ο Λόγος του Θεού) σχετικά με εκείνους που στα μετέπειτα χρόνια επρόκειτο να δικαιωθούν με τον ίδιο τρόπο όπως αυτός, με αυτά ακριβώς τα λόγια: «Και μέσω εσού θα ευλογηθούν όλες οι φυλές της γης», και επίσης ότι: «Θα γίνει έθνος μέγα και πολυπληθές, και μέσω αυτού θα ευλογηθούν όλα τα έθνη της γης».

Και πρόσεξε βέβαια πόσο ακριβώς λέει «αυτήν τη διαθήκη», επειδή δεν είχε συνάψει την ίδια με τους πατέρες τους. Αν, λοιπόν, είχε πει απόλυτα ότι δεν είχε δοθεί καμία διαθήκη στους πατέρες τους, ο λόγος του θα ήταν ψευδής. Εξάλλου, έχει δοθεί διαθήκη στον Αβραάμ και στον Νώε, όπως μαρτυρούν τα ιερά λόγια. Γι' αυτόν τον λόγο, ο Μωυσής με την προσθήκη αυτή αναφέρει ότι δεν δόθηκε τούτη η διαθήκη στους πατέρες τους, υπονοώντας μια άλλη, ανώτερη και πιο εξαιρετική, μέσω της οποίας και αναδείχθηκαν θεοφιλείς. Για παράδειγμα, για τον Αβραάμ μαρτυρείται από τον ίδιο τον Μωυσή ότι πέτυχε τη δικαιοσύνη μέσω της πίστης του στον Θεό των όλων, όταν λέει: «Πίστεψε δε ο Αβραάμ στον Θεό, και τούτο του λογίστηκε ως δικαιοσύνη». Το ότι δε έλαβε το σημείο της περιτομής μετά την επίτευξη της δικαιοσύνης και μετά τη μαρτυρία για την ευσέβειά του, και ότι αυτό ουδόλως συνέβαλε στη δικαίωσή του βάσει της ευσέβειας, ο λόγος (της Γραφής) το αποδεικνύει σαφώς.

Και αυτοί μεν πριν από τον κατακλυσμό ήταν τέτοιοι· ενώ πάλι άλλοι μετά από αυτόν διακρίθηκαν για την ευσέβειά τους, των οποίων τη μνήμη διασώζουν τα ιερά λόγια. Ένας από αυτούς αναφέρεται ως ιερέας του υψίστου Θεού, έχοντας ονομαστεί "δίκαιος βασιλιάς" σύμφωνα με την εβραϊκή προσηγορία. Για όλους αυτούς, βέβαια, δεν γινόταν κανένας λόγος για σωματική περιτομή, ούτε καν για τα ιουδαϊκά παραγγέλματα του Μωυσή. Γι' αυτόν τον λόγο, δεν είναι δίκαιο να τους αποκαλεί κανείς Ιουδαίους, ούτε βέβαια και Έλληνες, διότι δεν πίστευαν σε πολλούς θεούς όπως οι Έλληνες ή τα υπόλοιπα έθνη. Πιο κυριολεκτικά θα μπορούσαν να ονομαστούν Εβραίοι, είτε από τον Έβερ είτε, ακόμη περισσότερο, από την ερμηνεία της προσηγορίας τους. Διότι ερμηνεύονται ως "περατικοί" (διαβάτες), καθώς επιτέλεσαν τη μετάβαση και τη θεωρία από τα επίγεια προς τον Θεό των όλων. Διότι καταγράφονται ότι, μέσω φυσικών συλλογισμών και άγραφων νόμων, κατηύθυναν την ορθή πορεία της αρετής και, ξεπερνώντας τις σαρκικές ηδονές, μετέβησαν στον πάνσοφο και θεοσεβή βίο. Μεταξύ όλων αυτών, ας συγκαταλεχθεί από εμάς και ο περίφημος γενάρχης όλου του έθνους, ο Αβραάμ, για τον οποίο τα ιερά λόγια μαρτυρούν τη δικαιοσύνη του· όχι πάλι αυτήν που προέρχεται από τον νόμο του Μωυσή, διότι αυτός δεν υπήρχε καν ακόμη τότε (άλλωστε, ο Μωυσής εμφανίστηκε στην έβδομη γενεά μετά τον Αβραάμ), αλλά και αυτός αναφέρεται ως δίκαιος και ευσεβής όσο οποιοσδήποτε άλλος, παρομοίως με αυτούς που δηλώθηκαν παραπάνω. Λέει, λοιπόν, η Γραφή: «Και πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό και αυτό του λογίστηκε ως δικαιοσύνη».

Αλλά, εφόσον τόσες πολλές προφητείες είχαν δοθεί αποκλειστικά στον Δαβίδ, με ένορκη διαβεβαίωση για τη γέννηση του προφητευόμενου από το σπέρμα του, και καθώς ολόκληρος ο Ισραήλ, όπως ήταν φυσικό, εξαιτίας των τόσων προρρήσεων προσδοκούσε καθημερινά τον Σωτήρα και Λυτρωτή όλων των ανθρώπων που θα γεννιόταν από τον Δαβίδ, ευλόγως ο Ματθαίος, ευαγγελιζόμενος την άφιξη εκείνου που προσδοκούσαν, έκανε την αρχή του λόγου του από αυτήν ακριβώς την ελπιζόμενη προσδοκία, αποκαλώντας αυτόν που ανέτειλε «υιό του Δαβίδ»· μετά δε τον Δαβίδ, ανατρέχει στον Αβραάμ, επειδή πάλι πρώτα στον Αβραάμ είχαν δοθεί διάφορες προφητείες για την κλήση των εθνών. Διότι, πριν από τη νομοθεσία του Μωυσή και πριν από το έθνος των Ιουδαίων, αλλά και πριν από την περιτομή, ο Αβραάμ, όντας αλλοεθνής και προερχόμενος από τη γη των Χαλδαίων, εγκαταλείπει μεν τις πατρικές παραδόσεις, γνωρίζοντας δε τον Θεό που είναι πάνω από όλα, έχει λάβει τη μαρτυρία ότι «πίστεψε στον Θεό, και του λογίστηκε ως δικαιοσύνη»· και έχει αναδειχθεί δίκαιος και θεοφιλής, όχι εξαιτίας της σωματικής περιτομής, ούτε εξαιτίας της τήρησης της ημέρας του Σαββάτου, των εορτών ή των νουμηνιών, ούτε βέβαια εξαιτίας κάποιας άλλης εθελοθρησκείας που παραδίδεται στον Μωυσή, αλλά μέσω της θεοφάνειας του Κυρίου που εμφανίστηκε σε αυτόν (και αυτός ήταν ο Σωτήρας), και μέσω του σεμνού και ενάρετου βίου του.

Επειδή, πάλι, στον Αβραάμ δόθηκαν πρώτα διάφοροι χρησμοί περί της κλήσεως των εθνών· διότι πριν από τη νομοθεσία του Μωυσή, και πριν από την ύπαρξη του ιουδαϊκού έθνους, αλλά μάλιστα και πριν από την περιτομή, ο Αβραάμ, όντας αλλοεθνής και προερχόμενος από τη γη των Χαλδαίων, εγκαταλείπει τις πατρικές του παραδόσεις, και αφού γνώρισε τον Θεό των όλων, μαρτυρείται από τη Γραφή ότι πίστεψε στον Θεό, και του λογίστηκε ως δικαιοσύνη. Και αναδείχθηκε δίκαιος και θεοφιλής, όχι μέσω της σωματικής περιτομής, ούτε μέσω της τήρησης της ημέρας του Σαββάτου, ή των εορτών, ή των νουμηνιών, ούτε μέσω κάποιας άλλης εθελοθρησκείας που παραδόθηκε από τον Μωυσή, αλλά μέσω της επίγνωσης του Θεού των όλων, και μέσω της επιφάνειας του Κυρίου που του εμφανίστηκε (και αυτός ήταν ο Σωτήρας μας, ο Λόγος του Θεού), καθώς και μέσω του σεμνού και ενάρετου βίου του. Σε αυτόν, λοιπόν, που κατόρθωσε αυτόν τον τρόπο θεοσέβειας, δόθηκε η επαγγελία περί των εθνών, ότι δηλαδή και αυτά κάποτε, όντας θεοσεβή σύμφωνα με τον ζήλο του Αβραάμ, θα αξιωθούν την ίδια ευλογία με τον θεοφιλή άνδρα. Εφόσον έτσι έχουν τα πράγματα, ήταν επόμενο ο Αβραάμ, όντας προπάτορας της κλήσεως των εθνών, να τοποθετηθεί από τον ευαγγελιστή δεύτερος μετά τον Δαβίδ. Διότι, εφόσον αυτοί οι δύο επιφανείς άνδρες αξιώθηκαν πρώτοι την επαγγελία του Θεού τόσο περί της γεννήσεως του Χριστού όσο και περί της κλήσεως των εθνών, έπρεπε βεβαίως εκείνος που έλαβε τις υποσχέσεις περί της γεννήσεως του Σωτήρα όλων των ανθρώπων, να προτιμηθεί στην τάξη έναντι εκείνου που δέχθηκε τις επαγγελίες περί των εθνών· και να αναφερθεί δεύτερος στη γενεαλογία ο αρχηγός των εθνών. Γι' αυτόν τον λόγο, η βίβλος του Ιησού Χριστού αφιερώνεται πρώτα στον κατά σάρκα προπάτορα του Ιησού Χριστού, και δεύτερον στον κατά πνεύμα Πατέρα όσων επρόκειτο να σωθούν μέσω του Χριστού· διότι ο Σωτήρας προηγείται των εθνών που σώζονται.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, όταν μετά από εκείνη την έκσταση που προκλήθηκε από τα υψηλά θεάματα, έσκυψε και πάλι στην ανθρώπινη αδυναμία, λέγει: «Εγώ δε είμαι γη και σποδός», δηλαδή άφωνος και ανενέργητος ως προς την ερμηνεία του αγαθού που συνέλαβε ο νους του. Διότι μου φαίνεται ότι η γη και η στάχτη υποδηλώνουν ταυτόχρονα το άψυχο και το άγονο, και κατ' αυτόν τον τρόπο καθίσταται κανόνας πίστεως για τον μετέπειτα βίο, διδάσκοντας μέσα από την ιστορία του όσους προσέρχονται στον Θεό ότι δεν είναι δυνατόν να Τον προσεγγίσουν διαφορετικά, παρά μόνο εάν η πίστη μεσιτεύει και συνδέει μέσω του εαυτού της τον νου που αναζητεί με την ακατάληπτη φύση. Διότι, εγκαταλείποντας την πολυπραγμοσύνη που προέρχεται από τη γνώση, λέγει η Γραφή: «Πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και αυτό του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη». Και δεν γράφτηκε μόνο γι' αυτόν, λέγει ο Απόστολος, αλλά και για εμάς, επειδή ο Θεός λογαριάζει στους ανθρώπους ως δικαιοσύνη την πίστη, και όχι τη γνώση. Διότι η μεν γνώση δημιουργεί τρόπον τινά μια εμπειρική διάθεση, καθώς συγκατατίθεται μόνο σε αυτό που είναι δυνατόν να γνωσθεί, ενώ η πίστη των Χριστιανών δεν λειτουργεί έτσι· διότι δεν αποτελεί υπόσταση αυτών που γνωρίζονται, αλλά «υπόσταση αυτών που ελπίζονται». Όμως εκείνο που ήδη κατέχεται, δεν ελπίζεται· διότι λέγει: «Εκείνο που έχει κάποιος, γιατί και να το ελπίζει;» Εκείνο, αντιθέτως, που διαφεύγει την κατανόησή μας, η πίστη το καθιστά δικό μας, εγγυώμενη μέσα από τη δική της βεβαιότητα αυτό που δεν φαίνεται. Διότι έτσι αναφέρει ο Απόστολος για τον πιστό, ότι: «Υπέμεινε καρτερικά, σαν να έβλεπε τον Αόρατο».

Πρέπει δε να έχουμε και τα δύο και ως προς τα δύο να αληθεύουμε και να βρισκόμαστε σε τέτοια κατάσταση, ώστε και να γινόμαστε πιστευτοί από εκείνους που κρίνουν με ασφάλεια, και να είμαστε πιστοί ενώπιον του Θεού, προς τον οποίο στρέφεται η πίστη, και ως πιστοί να δικαιωνόμαστε κατ' αυτόν τον τρόπο από Αυτόν· «διότι πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό», λέγει, «και αυτό του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη». Πώς λοιπόν δικαιώθηκε ο Αβραάμ επειδή πίστεψε; Έλαβε από τον Θεό την υπόσχεση ότι στο πρόσωπο του σπέρματός του, που ήταν ο Ισαάκ, θα ευλογούνταν όλες οι φυλές του Ισραήλ· έπειτα προστάζεται από τον Θεό να θυσιάσει τον Ισαάκ, ενώ ήταν ακόμη παιδί, μέσω του οποίου και μόνο επρόκειτο να εκπληρωθεί η υπόσχεση· και χωρίς να φέρει καμία αντίρρηση ο πατέρας, βιαζόταν να θυσιάσει με τα ίδια του τα χέρια το παιδί, θεωρώντας βέβαιη και αδιάψευστη την υπόσχεση που θα πραγματοποιούνταν μέσω αυτού.

Βλέπετε ποια είναι η πίστη που δικαιώνει; Αλλά και σε εμάς ο Χριστός υποσχέθηκε την κληρονομιά της αιώνιας ζωής, της τρυφής, της δόξας και της βασιλείας, έπειτα πρόσταξε να ζούμε με πτωχεία, να νηστεύουμε, να ζούμε ταπεινά και με θλίψεις, να είμαστε έτοιμοι για θάνατο, να σταυρώνουμε τον εαυτό μας μαζί με τα πάθη και τις επιθυμίες. Εάν, λοιπόν, σπεύδουμε προς αυτά και πιστεύουμε σε εκείνη την υπόσχεση του Θεού, τότε όντως πιστέψαμε στον Θεό όπως ο Αβραάμ, και θα μας λογιστεί ως δικαιοσύνη.

Τα πάντα τα δημιουργεί ο Θεός με μέτρο και τάξη, και τίποτα δεν είναι χωρίς μέτρο ενώπιόν Του, διότι τίποτα δεν είναι αναρίθμητο. «Πίστεψε δε ο Αβραάμ στον Θεό, και του λογίστηκε ως δικαιοσύνη», πρώτον μεν επειδή Αυτός είναι ο Ποιητής του ουρανού και της γης, ο μόνος Θεός, έπειτα δε επειδή θα κάνει τους απογόνους του σαν τα άστρα του ουρανού, δηλαδή αυτό που έχει ειπωθεί από τον Παύλο: «Ως φωστήρες μέσα στον κόσμο». Δικαίως λοιπόν, αφού εγκατέλειψε κάθε επίγεια συγγένεια, ακολουθούσε τον Λόγο Του, ζώντας ως ξένος για να πολιτευθεί μαζί με τον Λόγο.

Ο ίδιος ο πατριάρχης Αβραάμ, πριν δεχθεί την περιτομή, δικαιώθηκε μόνο από την πίστη. Διότι, πριν από την περιτομή, λέει η Γραφή: «Επίστευσε δε ο Αβραάμ στον Θεό, και αυτό του υπολογίστηκε ως δικαιοσύνη». Γιατί λοιπόν υπερηφανεύεσαι, ω Ιουδαίε, για την περιτομή; Μάθε ότι πριν από αυτήν πολλοί αναδείχθηκαν δίκαιοι. Διότι και ο Άβελ με την πίστη έκανε την προσφορά του, όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Με την πίστη ο Άβελ πρόσφερε στον Θεό ανώτερη θυσία από τον Κάιν»· και ο Ενώχ μετατέθηκε στον ουρανό, και ο Νώε, χάρη στη μεγάλη του δικαιοσύνη, διέφυγε εκείνον τον φοβερό κατακλυσμό· και ο Αβραάμ, πριν από την περιτομή, δοξάστηκε χάρη στην πίστη του στον Θεό. Έτσι, ανέκαθεν και από την αρχή, το ανθρώπινο γένος πέτυχε τη σωτηρία από την πίστη. Γι' αυτό ακριβώς και ο φιλάνθρωπος Δεσπότης επέτρεψε να του προσφέρονται θυσίες, ώστε, επειδή η φύση μας βρισκόταν ακόμη σε ατελέστερη κατάσταση, να μπορεί ο άνθρωπος ταυτόχρονα να επιδεικνύει την οφειλόμενη ευγνωμοσύνη, αλλά και να αποφύγει παντελώς τον όλεθρο της λατρείας των ειδώλων. Διότι, εάν, παρόλο που έγινε τόση συγκατάβαση, οι περισσότεροι δεν απέφυγαν το ολίσθημα, αν δεν είχε γίνει αυτό, πώς θα μπορούσε κανείς να διαφύγει τη βλάβη από εκεί; «Και οσμίστηκε Κύριος ο Θεός οσμή ευωδίας». Αλλά στην περίπτωση των αγνώμονων Ιουδαίων δεν συνέβη έτσι. Αλλά τι λέει; Άκουσε τον προφήτη να αναφέρει: «Το θυμίαμα είναι για μένα βδέλυγμα», υποδεικνύοντας ουσιαστικά τη μοχθηρία της προαιρέσεως εκείνων που το προσφέρουν.

Διότι, βλέποντας την υπόσχεση του Δεσπότη, και αποτινάσσοντας κάθε ανθρώπινο λογισμό, και χωρίς να κοιτάξει ούτε τον εαυτό του ούτε τη Σάρρα που παρουσίαζε περισσότερα εμπόδια, αλλά υπερβαίνοντας όλα τα ανθρώπινα, και γνωρίζοντας ότι ο Θεός είναι δυνατός να δωρίζει και τα υπέρ φύσιν, έδειξε εμπιστοσύνη στα όσα ειπώθηκαν, και δεν δέχθηκε καμία αμφιβολία ούτε δίστασε απέναντι στα λόγια Του. Διότι αυτό αποτελεί γνώρισμα αληθινής πίστης: όταν η υπόσχεση δεν ακολουθεί τη φυσική ανθρώπινη τάξη, εμείς να δείχνουμε εμπιστοσύνη στη δύναμη Εκείνου που δίνει την υπόσχεση. Διότι η πίστη είναι, όπως λέει και ο μακάριος Παύλος, η βεβαιότητα για εκείνα που ελπίζονται και η απόδειξη εκείνων που δεν βλέπονται. Και πάλι: Διότι αυτό που βλέπει κανείς, γιατί πλέον να το ελπίζει; Αυτό λοιπόν είναι η πίστη: το να πιστεύουμε σε εκείνα που δεν βλέπονται, στρέφοντας τη διάνοιά μας προς την αξιοπιστία Εκείνου που τα υποσχέθηκε. Αυτό ακριβώς έπραξε και αυτός ο δίκαιος, επιδεικνύοντας πολλή και γνήσια πίστη απέναντι σε όσα του υποσχέθηκαν. Γι' αυτό και εξαίρεται από τη θεία Γραφή, η οποία αμέσως συμπλήρωσε: «Και πίστεψε ο Άβραμ στον Θεό, και αυτό του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη». Είδες πώς, ακόμη και πριν από την εκπλήρωση των υποσχέσεων, μόνο με το να πιστέψει, έλαβε επαρκή την ανταμοιβή; Διότι ως δικαιοσύνη του λογαριάστηκε το ότι πίστεψε στην υπόσχεση του Θεού και δεν περιεργάστηκε με ανθρώπινους λογισμούς τα όσα του είπε ο Θεός.

Έπειτα, δείχνοντάς μας η θεία Γραφή το φιλόθεο φρόνημα του πατριάρχη, και ότι, αποβλέποντας προς Εκείνον που έδωσε την υπόσχεση και κατανοώντας τη δύναμη Αυτού που υποσχέθηκε, πίστευε στα όσα ειπώθηκαν, λέγει: «Και πίστεψε ο Άβραμ στον Θεό, και του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη». Έχοντας χθες ομιλήσει μέχρι αυτού του σημείου, δεν μπορέσαμε να προχωρήσουμε περαιτέρω, γι' αυτό είναι αναγκαίο να παραθέσουμε τα όσα ακολουθούν. Τι λέγει, λοιπόν;

Βʹ. Αλλά πρόσεξε πάλι τον πατριάρχη, εφόσον έλαβε θάρρος από τα όσα ειπώθηκαν, πώς επιζητεί μεγαλύτερη επιβεβαίωση. Λέει, δηλαδή: «Δέσποτα Κύριε, πώς θα γνωρίσω ότι θα την κληρονομήσω;». Αν και προηγουμένως η θεία Γραφή μαρτύρησε γι' αυτόν ότι πίστεψε στα λόγια του Θεού, πράγμα που του λογίστηκε ως δικαιοσύνη, εντούτοις, επειδή άκουσε ότι «γι' αυτό σε έβγαλα από τη γη των Χαλδαίων, για να σου δώσω αυτήν τη γη ως κληρονομιά», λέει: «Στα δικά σου λόγια δεν είναι δυνατόν να δυσπιστήσω· ωστόσο θα ήθελα να μάθω και τον τρόπο, πώς πρόκειται να την κληρονομήσω. Διότι βλέπω και τον εαυτό μου να έχει πλέον φτάσει στα γηρατειά, και μέχρι σήμερα να περιφέρεται εδώ σαν περιπλανώμενος, και δεν μπορώ με τον ανθρώπινο λογισμό να κατανοήσω αυτό που πρόκειται να γίνει· αν και εξ αρχής», λέει, «πίστεψα στα όσα ειπώθηκαν, επειδή ακριβώς ελέχθησαν από εσένα, που έχεις τη δύναμη να φέρεις τα πάντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, και τα πάντα να δημιουργείς και να μεταβάλλεις. Δεν το ρωτώ, λοιπόν, αυτό από απιστία· αλλά, επειδή μου υπενθύμισες πάλι την κληρονομιά, θα ήθελα να λάβω κάποιο πιο απτό και σαφές σημείο, το οποίο να μπορεί να ενισχύσει την αδυναμία των λογισμών μου». Τι κάνει, λοιπόν, ο αγαθός Δεσπότης;

Το να δεχθεί κανείς το σημείο πάνω στη σάρκα, τι είδους κατόρθωμα θα μπορούσε να είναι; Αλλά οι αγνώμονες και αναίσθητοι Ιουδαίοι, ενώ φανερώθηκε η αλήθεια, εξακολουθούν να παραμένουν προσκολλημένοι στη σκιά, και ενώ έλαμψε ο ήλιος της δικαιοσύνης και εξέπεμψε παντού τις ακτίνες του φωτός, αυτοί παραμένουν προσηλωμένοι στο φως του λυχναριού, και ενώ ήλθε ο καιρός της στερεάς τροφής, τρέφονται ακόμη με γάλα, μη ανεχόμενοι καν να ακούσουν τον μακάριο Παύλο, ο οποίος αναφωνεί και λέει για τον πατριάρχη: «Και έλαβε το σημείο της περιτομής, ως σφραγίδα της δικαιοσύνης της πίστεως που είχε κατά την ακροβυστία». Πρόσεξε πώς μας δίδαξε εδώ και τα δύο: και ότι δέχθηκε την περιτομή χάριν σημείου, και ότι, όταν βρισκόταν ακόμη στην ακροβυστία, επέδειξε τη δικαιοσύνη που προέρχεται από την πίστη. Διότι, για να μη συμπεριφέρεται με αναίδεια ο Ιουδαίος και λέει: «Μήπως η περιτομή δεν του εξασφάλισε τη δικαιοσύνη;», γι' αυτόν τον λόγο ο μακάριος αυτός απόστολος, που μαθήτευσε παρά τους πόδας του Γαμαλιήλ και εκπαιδεύθηκε με απόλυτη ακρίβεια τον νόμο, λέει: Μη νομίσετε, ω αναίσχυντοι Ιουδαίοι, ότι η περιτομή συνέβαλε σε κάτι στη δικαιοσύνη του· διότι, επειδή ακριβώς επέδειξε την πίστη του κατά τον καιρό της ακροβυστίας, άκουσε τα εξής: «Πίστεψε δε ο Αβραάμ στον Θεό, και του λογαριάστηκε τούτο ως δικαιοσύνη».

Τι σημαίνει όμως το, «Επειδή υπάκουσε στη φωνή μου, και φύλαξε τα προστάγματά μου, τις εντολές μου και τα δικαιώματά μου»; Του είπα: «Έξελθε από τη γη σου και από τη συγγένειά σου, και έλα στη γη που θα σου δείξω»· και εγκατέλειψε όσα είχε στα χέρια του, και επιδίωξε τα άδηλα. Και δεν δίστασε, ούτε ανέβαλε, αλλά με κάθε προθυμία, εκπληρώνοντας το πρόσταγμα, υπάκουσε στη φωνή μου. Πάλι, του υποσχέθηκα πράγματα υπέρ τη φύση, και μολονότι η ηλικία του το απαγόρευε, και δεν είχαν πλέον ούτε αυτός ούτε η μητέρα σου καμία ικανότητα για τεκνογονία, ακούγοντας από εμένα ότι το σπέρμα του θα επεκταθεί τόσο πολύ ώστε να γεμίσει ολόκληρη τη γη, ούτε τότε ταράχθηκε ο λογισμός του, αλλά πίστεψε. Γι’ αυτό και του λογίσθηκε ως δικαιοσύνη, διότι, έχοντας πιστέψει στη δική μου δύναμη και έχοντας στηριχθεί με θάρρος στις δικές μου υποσχέσεις, αναδείχθηκε ανώτερος της ανθρώπινης αδυναμίας.

Διότι εκείνα κυρίως πρέπει να τα θεωρούμε πιο αξιόπιστα από όσα βλέπονται με τα σωματικά μάτια. Έτσι ευδοκίμησε ο πατριάρχης, επειδή πίστεψε στην υπόσχεση του Θεού και αναδείχθηκε ανώτερος της φύσεως και των ανθρώπινων λογισμών· γι' αυτό και λογίστηκε σε αυτόν ως δικαιοσύνη. Αναλογίσου ότι δικαιοσύνη είναι το να πιστεύει κανείς στα όσα λέγονται από τον Θεό.

Όταν πάλι ελεούμε, μας χρειάζεται μεγάλη ένταση, μήπως τυχόν υπεισέλθει η φροντίδα του σπιτιού, η προστασία των παιδιών, η μέριμνα για τη σύζυγο και ο φόβος της φτώχειας, και χαλαρώσουν το ιστίο μας. Διότι, αν με την ελπίδα των μελλοντικών αγαθών το κρατούμε τεντωμένο από παντού, δέχεται σωστά την ενέργεια του Πνεύματος· ενώ από εκείνα τα πρόσκαιρα και ταλαίπωρα πράγματα τίποτα δεν πρόκειται να προσκρούσει πάνω του, αλλά κι αν προσκρούσει, καθόλου δεν το έβλαψε, παρά αποκρούστηκε αμέσως χάρη στη στεγανότητά του και απομακρύνθηκε, αφού αποτινάχτηκε. Γι' αυτό λοιπόν χρειαζόμαστε μεγάλο τέντωμα των ιστίων· διότι και εμείς πλέουμε σε θάλασσα μεγάλη και ευρύχωρη, η οποία γέμει από πολλά θηρία και πολλούς σκοπέλους, και μας προκαλεί πολλές τρικυμίες, εγείροντας μέσα από την απόλυτη αιθρία φοβερότατη θύελλα. Πρέπει λοιπόν, εάν βέβαια θέλουμε να πλέουμε με ευχέρεια και χωρίς κίνδυνο, να τεντώνουμε τα ιστία, δηλαδή την προαίρεσή μας· διότι αυτό μας αρκεί. Επειδή και ο Αβραάμ, εφόσον έτεινε τον πόθο του προς τον Θεό και παρουσίασε την προαίρεσή του ολοκληρωμένη, τι άλλο χρειάστηκε; Τίποτα, αλλά «πίστεψε στον Θεό, και αυτό του λογίστηκε ως δικαιοσύνη». Η δε πίστη αποτελεί γνώρισμα γνήσιας προαιρέσεως. Προσέφερε ως θυσία τον υιό του, και, μολονότι δεν τον έσφαξε, έλαβε την αμοιβή εκείνου που τον έσφαξε, και χωρίς να ολοκληρωθεί το έργο, ο μισθός τού δόθηκε.

Πώς λοιπόν τον δικαίωσε αγνοώντας τον; Διότι λέει η Γραφή: «Πίστεψε ο Αβραάμ, και του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη». Τι σημαίνει λοιπόν το: «Τώρα γνώρισα»; Ο μεν Σύρος λέει: «Τώρα έκανες γνωστό», δηλαδή στους ανθρώπους. Επειδή εγώ το γνώριζα από παλιά, ακόμη και πριν από όλα εκείνα τα προστάγματα. Αλλά γιατί και στους ανθρώπους έγινε γνωστό τώρα; Μήπως εκείνα τα προηγούμενα δεν ήταν αρκετά για να αποδείξουν την αφοσίωσή του προς τον Θεό;

Διότι τούτο είναι η πίστη: όταν κάποιος θεωρεί όσα έχει υποσχεθεί ο Θεός –έστω και αν δεν φαίνονται με τα μάτια του σώματος– πιο αξιόπιστα από τα ορατά και από εκείνα που βρίσκονται μπροστά στα μάτια μας. Έτσι ευδοκίμησαν όλοι οι δίκαιοι και αξιώθηκαν εκείνα τα άρρητα αγαθά. Έτσι και ο πατριάρχης Αβραάμ εγκωμιάστηκε από τον Δεσπότη, παραβλέποντας την ασθένεια της ανθρώπινης φύσης και στρέφοντας όλη του τη διάνοια προς τη δύναμη Εκείνου που έδωσε την υπόσχεση. Γι' αυτό και εξαίρεται από τη θεία Γραφή: «Διότι πίστεψε», λέει, «ο Αβραάμ στον Θεό και τούτο υπολογίστηκε σε αυτόν ως δικαιοσύνη». Γι' αυτό, όταν άκουσε εξ αρχής: «Έξελθε από τη γη σου και από τη συγγένειά σου και από τον οίκο του πατέρα σου, και έλα στη γη την οποία θα σου δείξω», υπάκουσε με πολλή προθυμία, έκανε πράξη την προσταγή και εγκατέλειψε τη δική του πατρίδα, όπου είχε εγκατασταθεί, αναχωρώντας χωρίς να γνωρίζει πού θα καταλήξει. Αντιθέτως, προτιμούσε την προσταγή του Δεσπότη από τα βέβαια και αυταπόδεικτα· και όχι μόνο δεν εξέταζε με περιέργεια το πρόσταγμα ούτε ταραζόταν η σκέψη του, αλλά, αποβλέποντας στο μεγαλείο Εκείνου που έδωσε την εντολή και ξεπερνώντας όλα τα ανθρώπινα εμπόδια, ένα μόνο μέλημά του είχε: να μην παραλείψει τίποτε από όσα του είχαν προσταχθεί.

Τότε, όταν ο Θεός τού είπε ότι ο μισθός του θα είναι πολύς, εκείνος οδύρεται για την ατεκνία του· και ακούει πάλι, ότι εκείνος που θα προέλθει από αυτόν θα τον κληρονομήσει, και το σπέρμα του θα είναι σαν τα άστρα του ουρανού. Εδώ αναφέρεται το: «Πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη». Πραγματοποιεί τα διχοτομήματα και μαθαίνει ότι το σπέρμα του θα ζήσει ως πάροικο, και ότι μετά από αυτά θα απελευθερωθεί, αφού πρώτα ταπεινωθεί για τετρακόσια χρόνια. Και η Σάρρα, επειδή ήταν στείρα, δίνει την Άγαρ στον Αβραάμ, προκειμένου να τεκνοποιήσει από αυτήν.

ΣΤΟΙΧΕΙΟ Π. ΤΙΤΛΟΣ Αʹ. —Περί πίστεως και ευσέβειας προς τον Θεό. «Ο Αβραάμ πίστεψε στον Θεό, και αυτό του υπολογίστηκε ως δικαιοσύνη.» «Ιδού, η θεοσέβεια είναι σοφία.» «Οι ρίζες των ευσεβών βρίσκονται σε οχυρώματα.» «Ο δίκαιος θα ζήσει εκ πίστεως.» «Κύριε, Θεέ του Ισραήλ, από τα πέρατα της γης ακούσαμε θαυμαστά. Υπάρχει ελπίδα για τον ευσεβή, και θα πουν: Αλίμονο στους αδύναμους.» «Η οδός των ευσεβών είναι ευθεία και προετοιμασμένη.» «Οι ευσεβείς βουλεύθηκαν συνετά· και αυτή η βουλή παραμένει.» «Εάν υπάρχει κάποιος που εφαρμόζει το δίκαιο και αναζητά την πίστη, θα γίνω ίλεως σε αυτόν, λέγει ο Κύριος.» «Η ευσέβεια είναι ισχυρότερη από όλα.» «Δεν θα αμαρτήσουμε, επειδή γνωρίζουμε ότι ανήκουμε σε εσένα.»

ΜΟΝΑΧΟΣ. Δεν είναι έτσι αυτά, δεν είναι· όλα αυτά είναι αδύνατα. Διότι, αν ήταν ενδεχόμενο να συμβαίνουν αυτά, δεν θα υφίστατο τόσες κακουχίες σε ξένο τόπο ο Αβραάμ, ο οποίος πίστεψε με όλη του την ψυχή στον Θεό και για τον οποίο λέει η θεία Γραφή: «Πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και αυτό του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη», δεν θα υπέμενε τόσες θλίψεις ο αγαπημένος από τον Θεό Ιακώβ, για τον οποίο ο ίδιος ο Θεός λέει: «Τον Ιακώβ αγάπησα, ενώ τον Ησαύ μίσησα», δεν θα καθόταν τόσα χρόνια ο Ιώβ πάνω στην κοπριά, για τον οποίο πάλι ο ίδιος ο Θεός είπε ότι «δεν υπάρχει άνθρωπος όμοιός του πάνω στη γη, άνθρωπος άμεμπτος, δίκαιος, αληθινός, θεοσεβής, που απέχει από κάθε πονηρό πράγμα», δεν θα υπέμενε τόσους κινδύνους ο Μωυσής τόσο στην Αίγυπτο όσο και στην έρημο, στον οποίο ο Θεός μιλούσε πρόσωπο με πρόσωπο, όπως θα μιλούσε κανείς στον φίλο του, και τον οποίο διαβεβαιώνοντας έλεγε: «Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους και έχεις βρει χάρη ενώπιόν μου», δεν θα εμπλεκόταν σε τόσες περιπέτειες ο θείος Δαβίδ, για τον οποίο είπε ο Θεός: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου», δεν θα περιέπιπταν σε τόσες θλίψεις ο Ηλίας και ο Ησαΐας και ο Ιερεμίας και ο Δανιήλ και οι παίδες στη Βαβυλώνα, δεν θα διένυαν αυτόν τον βίο δοκιμαζόμενοι και κινδυνεύοντας με πολλούς τρόπους όλοι οι άγιοι, οι αληθινά πιστοί και αγαπημένοι του Θεού.

Ο δε Αδελφόθεος στο δεύτερο κεφάλαιο της Επιστολής του λέει: «Ποιο είναι το όφελος, αδελφοί μου, εάν λέει κάποιος ότι έχει πίστη, αλλά δεν έχει έργα; Μήπως μπορεί η πίστη να τον σώσει; Εάν κάποιος αδελφός ή αδελφή είναι γυμνοί και στερούνται την καθημερινή τροφή, και τους πει κάποιος από εσάς, πηγαίνετε εν ειρήνη, ζεσταθείτε και χορτάστε, αλλά δεν τους δώσετε τα αναγκαία για το σώμα, ποιο είναι το όφελος; Έτσι και η πίστη, εάν δεν έχει έργα, είναι από μόνη της νεκρή. Αλλά θα πει κάποιος, εσύ έχεις πίστη, και εγώ έχω έργα· δείξε μου την πίστη σου από τα έργα σου, και εγώ θα σου δείξω την πίστη μου από τα έργα μου. Εσύ πιστεύεις ότι ο Θεός είναι ένας; Καλά κάνεις· και τα δαιμόνια το πιστεύουν και φρίττουν. Θέλεις όμως να μάθεις, ω άνθρωπε κενέ, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή; Ο Αβραάμ ο πατέρας μας δεν δικαιώθηκε από τα έργα, όταν πρόσφερε τον Ισαάκ τον Υιό του πάνω στο θυσιαστήριο; Βλέπεις ότι η πίστη συνεργούσε με τα έργα του, και μέσα από τα έργα τελειοποιήθηκε η πίστη; Και εκπληρώθηκε η Γραφή που λέει, πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και του υπολογίστηκε ως δικαιοσύνη· και ονομάστηκε φίλος του Θεού. Βλέπετε, λοιπόν, ότι ο άνθρωπος δικαιώνεται από τα έργα, και όχι μόνο από την πίστη. Διότι, όπως ακριβώς το σώμα χωρίς πνεύμα είναι νεκρό, έτσι και η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή».

Εάν, λοιπόν, κάποιος δεν λάβει τη μεγάλη χάρη από τον Θεό για να κατανοήσει όσα ελέχθησαν και έγιναν από τους προφήτες, σε τίποτα δεν θα τον ωφελήσει το να νομίζει ότι επαναλαμβάνει τα ρητά ή τα γεγονότα, εάν δεν μπορεί να δώσει και εξηγήσεις για αυτά. Ή μήπως δεν θα φανούν και αξιοκαταφρόνητα στους πολλούς, όταν λέγονται από εκείνους που δεν τα κατανοούν; Διότι, εάν κάποιος ήθελε να σας ρωτήσει: εφόσον ο Ενώχ και ο Νώε μαζί με τα τέκνα τους, και όσοι άλλοι υπήρξαν σαν κι αυτούς, ευαρέστησαν τον Θεό χωρίς να έχουν περιτομή ούτε να τηρούν το Σάββατο, ποια είναι η αιτία που ο Θεός, μέσω άλλων προστατών και νομοθεσίας, μετά από τόσες γενεές, θέλησε να δικαιώνονται όσοι έζησαν από τον Αβραάμ μέχρι τον Μωυσή μέσω της περιτομής, και όσοι έζησαν από τον Μωυσή και έπειτα, τόσο μέσω της περιτομής όσο και των άλλων εντολών, δηλαδή του Σαββάτου, των θυσιών, των σπονδών και των προσφορών, εάν δεν αποδείξετε, όπως προείπα, ότι αυτό συνέβη επειδή ο Θεός, όντας προγνώστης, γνώριζε εκ των προτέρων ότι ο λαός σας θα γινόταν άξιος να εκδιωχθεί από την Ιερουσαλήμ και να μην επιτρέπεται σε κανέναν να εισέλθει εκεί; Διότι από πουθενά αλλού δεν αναγνωρίζεστε, όπως προείπα, παρά μόνο από την περιτομή της σάρκας. Εξάλλου, ούτε ο Αβραάμ μαρτυρήθηκε από τον Θεό ως δίκαιος εξαιτίας της περιτομής, αλλά εξαιτίας της πίστεως. Διότι πριν περιτμηθεί, έχει ειπωθεί γι' αυτόν το εξής: Πίστεψε δε ο Αβραάμ στον Θεό, και αυτό του λογίστηκε ως δικαιοσύνη.

Ιδού, λέγει, είμαι Θεός στο έθνος εκείνων που δεν επικαλέστηκαν το όνομά μου. Διότι αυτό είναι εκείνο το έθνος το οποίο παλαιότερα ο Θεός υποσχέθηκε στον Αβραάμ και εξήγγειλε ότι θα τον καταστήσει πατέρα πολλών εθνών, μη εννοώντας τους Άραβες ούτε τους Αιγυπτίους ούτε τους Ιδουμαίους· επειδή και ο Ισμαήλ έγινε πατέρας μεγάλου έθνους, όπως και ο Ησαύ, και υπάρχει τώρα μεγάλο πλήθος Αμμανιτών. Ο Νώε μάλιστα ήταν πατέρας και του ίδιου του Αβραάμ και γενικότερα όλου του ανθρώπινου γένους, ενώ άλλοι είναι πρόγονοι άλλων. Τι περισσότερο, λοιπόν, χαρίζει εδώ ο Χριστός στον Αβραάμ; Ότι τον κάλεσε με φωνή, μέσω παρόμοιας κλήσης, λέγοντάς του να αναχωρήσει από τη γη όπου κατοικούσε. Και όλους εμάς μας κάλεσε μέσω εκείνης της φωνής, και έχουμε ήδη αναχωρήσει από την πολιτεία όπου ζούσαμε κακώς, σύμφωνα με τον τρόπο ζωής των άλλων κατοίκων της γης· και μαζί με τον Αβραάμ θα κληρονομήσουμε την αγία γη, λαμβάνοντας την κληρονομιά στον απέραντο αιώνα, καθώς είμαστε τέκνα του Αβραάμ λόγω της ίδιας πίστης. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος πίστεψε στη φωνή του Θεού και αυτό του λογίστηκε ως δικαιοσύνη, με τον ίδιο τρόπο και εμείς, πιστεύοντας στη φωνή του Θεού που λαλήθηκε πάλι μέσω των αποστόλων του Χριστού και που κηρύχθηκε σε εμάς μέσω των προφητών, αποταχθήκαμε όλα τα του κόσμου μέχρι θανάτου. Ένα έθνος, λοιπόν, ομόπιστο, θεοσεβές και δίκαιο, που ευφραίνει τον πατέρα, του υπόσχεται, και όχι εσάς, στους οποίους δεν υπάρχει πίστη μέσα τους.