Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 17:5

ΑΛΛΗ ΕΡΩΤΗΣΗ. Εάν σου πει ένας Εβραίος: «Πώς είσαι εσύ, Χριστιανέ, παιδί του Αβραάμ, ενώ είσαι εθνικός;», θα του απαντήσεις: «Κατά την πίστη, όπως ειπώθηκε γι’ αυτόν, ότι “σε έκανα πατέρα πολλών εθνών”. Εσύ όμως, Ιουδαίε, πώς είσαι παιδί του Αβραάμ; Δεν είπε ο Ησαΐας προς τον λαό σου ότι “ο πατέρας είναι Αμορραίος και η μητέρα Χετταία”; Γι’ αυτό εγώ είμαι παιδί του Αβραάμ κατά την πίστη, ενώ εσύ είσαι Αμορραίος και Χετταίος κατά τον τρόπο της ζωής σου.»

Είπε δε ο Αβραάμ: «Με προσέταξε ο Κύριος να σε ξυρίσω και να σου κόψω τα νύχια, να σε ντύσω, και να ευλογηθώ από εσένα». Ο δε Μελχισεδέκ του είπε: «Όπως σε προσέταξε ο Κύριος, πράξε». Και έπραξε ο Αβραάμ όπως τον προσέταξε ο Κύριος. Και αφού κατέβηκε ο Μελχισεδέκ από το όρος Θαβώρ μετά από τρεις ημέρες, λαμβάνοντας ένα κέρας με έλαιο, και επισφραγίζοντάς το με τον λόγο του Θεού, ευλόγησε τον Αβραάμ λέγοντας: «Ευλογημένος είσαι από τον Θεό τον Ύψιστο, και στο εξής το όνομά σου θα συγκαταλέγεται στους τετελειωμένους, και πλέον το όνομά σου δεν θα καλείται Άβραμ, αλλά το όνομά σου θα είναι τέλειο, Αβραάμ». Και πάλι ήλθε φωνή προς τον Αβραάμ· εκείνος δε είπε: «Τι προστάζεις, Κύριέ μου;» Ο δε Κύριος του αποκρίθηκε: «Επειδή κανείς από το γένος του Μελχισεδέκ δεν απέμεινε στη γη, για τον λόγο αυτόν θα κληθεί απάτωρ, αμήτωρ, αγενεαλόγητος, μη έχοντας ούτε αρχή ημερών ούτε τέλος ζωής· αφομοιωμένος δε με τον Υιό του Θεού, παραμένει ιερέας εις τον αιώνα. Και τον αγάπησα, όπως αγάπησα τον Υιό μου τον αγαπητό· διότι φύλαξε τις εντολές μου, και θα τις φυλάξει εις τον αιώνα. Για να μη νομιστεί, λοιπόν, ότι δεν έχει αρχή ημερών, εξαιτίας του ότι κανείς δεν γνωρίζει πότε γεννήθηκε ή την γενεαλογία του, μήτε από πατέρα μήτε από μητέρα, για τον λόγο αυτόν λέγεται απάτωρ, αμήτωρ και αγενεαλόγητος· και επειδή ευαρέστησε τον Θεό, παραμένει ιερέας στο διηνεκές».

Νομίζεις λοιπόν, φίλε μου, ότι ανήκει σε κάποιον από αυτούς που έχουν κληθεί στην ύπαρξη η ικανότητα να ενεργεί και να επιτελεί εύκολα όσα μόνη της θα μπορούσε να κατορθώσει η φύση που κυριαρχεί στα πάντα; Β. Σε κανέναν. Α. Σωστά μίλησες. Αποδίδει λοιπόν ο ιερότατος Παύλος στον Θεό και Πατέρα τη δύναμη να ζωογονεί τους νεκρούς ως κάτι το υπερφυσικό, εξαιρετικό και που ξεπερνά τα όρια κάθε δημιουργήματος, νομίζω. Είπε λοιπόν τα εξής: «Όπου δε δεν υπάρχει νόμος, δεν υπάρχει ούτε παράβαση. Γι' αυτό η κληρονομιά προέρχεται από την πίστη, ώστε να δίνεται κατά χάριν για να είναι βέβαιη η υπόσχεση σε όλο το σπέρμα, όχι μόνο σε εκείνο που προέρχεται από τον νόμο, αλλά και σε εκείνο που προέρχεται από την πίστη του Αβραάμ, ο οποίος είναι πατέρας όλων μας, όπως είναι γραμμένο ότι σε έθεσα πατέρα πολλών εθνών απέναντι στον Θεό τον οποίο πίστεψε, ο οποίος ζωογονεί τους νεκρούς και καλεί τα μη όντα ως όντα.» Έλα λοιπόν, αν θέλεις, και στην ίδια τη δόξα του Υιού. Διότι καθόλου δεν υπολείπεται σε σχέση με εκείνα στα οποία δοξάζεται ο Πατέρας, αλλά μάλλον πάλι θα δεις ότι είναι στεφανωμένος με ισότιμες ενέργειες. Διότι ο ίδιος ο Παύλος μας είπε: «Όπως ακριβώς στον Αδάμ όλοι πεθαίνουν, έτσι και στον Χριστό όλοι θα ζωοποιηθούν.» Διότι είναι Ζωή, και δεν έχει διαφορετική κατάσταση ως προς τον εαυτό του από εκείνη που θα είχε ο ίδιος ο Πατέρας. Διότι τον άκουσες βέβαια κάπου να λέει: «Όπως ακριβώς ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και τους ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί αυτούς που θέλει.»

Διότι σχεδόν αυτό λέει η θεία Γραφή: ότι ο Λάζαρος, αφού πέθανε και τερμάτισε τη μετά σώματος ζωή του, μεταφέρθηκε στους κόλπους του Αβραάμ, δηλαδή κατατάχθηκε ανάμεσα στους υιούς του Αβραάμ. Διότι προς αυτόν ο Θεός έχει πει: «Σε έθεσα πατέρα πολλών εθνών», και κάπου έτσι έχει γραφτεί γι' αυτόν: «Διότι σε έθεσα πατέρα πολλών εθνών». <Και αυτή είναι η μαρτυρία του Ιωάννη, όταν οι Ιουδαίοι έστειλαν από τα Ιεροσόλυμα ιερείς και Λευίτες για να τον ρωτήσουν: Εσύ ποιος είσαι; Και ομολόγησε και δεν αρνήθηκε· και ομολόγησε ότι: Εγώ δεν είμαι ο Χριστός.> Ο Ευαγγελιστής θυμάται τα δικά του λόγια και φροντίζει να μας τα εξηγήσει εκτενέστερα, πράττοντας μάλιστα πολύ ορθά, αυτά τα οποία ήδη προηγουμένως μας φανέρωσε συνοπτικά. Διότι, αφού είπε: «Υπήρξε άνθρωπος σταλμένος από τον Θεό, το όνομά του Ιωάννης· αυτός ήλθε για μαρτυρία, για να μαρτυρήσει για το φως», αναγκαστικά εισάγει και τον τρόπο της μαρτυρίας που έγινε από αυτόν. Διότι όταν, λέει, οι κατά τον νόμο διδάσκαλοι των ιουδαϊκών ταγμάτων έστειλαν σε αυτόν ιερείς και Λευίτες, διατάζοντάς τους να ρωτήσουν τι λέει για τον εαυτό του, τότε λοιπόν πολύ ξεκάθαρα ομολόγησε, αποβάλλοντας κάθε δισταγμό για χάρη της αλήθειας· διότι είπε: «Εγώ δεν είμαι ο Χριστός». Επομένως ούτε και εγώ, λέει, ο συγγραφέας του βιβλίου, διαψεύστηκα λέγοντας γι' αυτόν: «Δεν ήταν εκείνος το φως, αλλά ήρθε για να μαρτυρήσει για το φως». <Και τον ρώτησαν: Τι λοιπόν;>

Επειδή όμως για τον Θεό τίποτα δεν είναι ακατόρθωτο, αλλά τα πάντα είναι ομαλά και εύκολα, έγιναν αρχή και ρίζα ενός πλήθους ανθρώπων που ανταγωνίζεται τα άστρα. Διότι έχει ειπωθεί κάπου προς τον θεσπέσιο Αβραάμ να κοιτάξει ψηλά στα άστρα, και να πιστέψει ότι ισάριθμο με τα όσα βλέπει θα είναι το σπέρμα του. Ότι δε η Σάρρα δεν γέννησε σύμφωνα με τον νόμο της ανθρώπινης φύσης, και ο θεσπέσιος Αβραάμ έγινε πατέρας παιδιού όντας ήδη υπέργηρος και έχοντας περάσει την ακμή της ηλικίας του, αυτό λαμβάνει δύο παραδείγματα: μια στερεή πέτρα που λατομείται, και έναν βαθύ λάκκο που σκάβεται. Διότι όπως είναι από τα πλέον δυσχερέστατα το να μπορεί κανείς να λατομεί από πέτρα στερεή και σκληρή, και να σκάβει βαθύ πηγάδι, κατά τον ίδιο, νομίζω, τρόπο, δεν θα ήταν καθόλου εύκολο, μάλλον μάλιστα και ακατόρθωτο, το να γεννηθεί τέκνο από έναν ηλικιωμένο και μια στείρα. Όμως και αυτό συντελέστηκε παραδόξως, με την επίνευση του Θεού. Όταν λοιπόν εσείς που πιστέψατε νομίζετε ότι είστε ολιγοστοί, δεδομένου μάλιστα ότι το Θείο και ιερό κήρυγμα βρισκόταν στην αρχή του, εντούτοις, λέγει, να είστε σταθερά πεπεισμένοι ότι και η δική σας κατάσταση θα αυξηθεί σε πλήθος που θα ξεπερνά κάθε αριθμό. Διότι ο Αβραάμ ήταν ένας, και τον κάλεσα, και τον ευλόγησα, και αφού τον ευλόγησα τον αγάπησα, και αφού τον αγάπησα τον πληθύνα, δηλαδή τον κατέστησα πατέρα όλου του γένους των Ιουδαίων, ήτοι του έθνους, και επιπλέον αυτών που προέρχονται από την επαγγελία. Διότι έχει ειπωθεί προς τον Αβραάμ ότι «Σε κατέστησα πατέρα πολλών εθνών.»

Ο λόγος, λοιπόν, του προφήτη απευθύνεται τώρα προς το πλήθος των πιστών, το οποίο είναι η Εκκλησία του ζωντανού Θεού. Και τι ακριβώς λέει; Διότι όπως, λέει, κάλεσα τον Αβραάμ και, ενώ ήταν ένας, τον κατέστησα πατέρα πολλών εθνών, έτσι θα παρηγορήσω και εσένα, Σιών. Και η παρηγοριά σε αυτά είναι μια υπόσχεση που χαροποιεί και φυτεύει βέβαιη την ελπίδα στους ακροατές, ότι, καθώς ο Θεός με κάθε τρόπο θα συγκεντρώσει αυτούς που θα κληθούν στην πίστη, δεν θα είναι έρημη και χέρσα, αλλά σαν ένας παράδεισος γεμάτος άνθη και δέντρα, κατάφυτος από καλά και ευγενή φυτά, ο οποίος θα έχει νοητή ευκαρπία, δηλαδή ευφροσύνη και αγαλλίαση, δοξολογία και φωνή αίνεσης. Κατανόησε από αυτό ότι υπόσχεται να απομακρύνει από τη νομική λατρεία αυτούς που θα βρεθούν στη θέση των φυτών και θα γεμίσουν τον νοητό κήπο, τον οποίο ακριβώς ονομάζει παράδεισο του Θεού. Διότι παλαιότερα ο νόμος του Μωυσή πρόσταζε να θυσιάζουν βόδια και να σφάζουν πρόβατα, να προσφέρουν στον Θεό τρυγόνια και σιμιγδάλι ζυμωμένο με λάδι. Όμως ο Θεός των όλων δεν είναι πλέον προσιτός μέσω αυτών, αλλά όπως είπε ο ίδιος ο Χριστός: «Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και με αλήθεια». Η προσκύνηση με πνεύμα και με αλήθεια και η δύναμη της νοητής λατρείας, έχει ως ευωδία την πνευματική ευφροσύνη και την αγαλλίαση για την ελπίδα στον Χριστό.

«Διότι ιδού, ήρθαν όλοι οι γιοι σου από μακριά, και οι θυγατέρες σου θα σηκωθούν στους ώμους.» Επειδή, καθώς το θείο και ευαγγελικό κήρυγμα, που σαγηνεύει την οικουμένη, συλλέγει αυτούς που πίστεψαν από κάθε έθνος και χώρα, και τους πείθει να καταφύγουν στη χάρη της πίστεως σαν σε μια πόλη με ισχυρούς πύργους, δηλαδή στην τροφή των αγίων, εννοώ βέβαια την Εκκλησία, λέει αυτά τα λόγια, όπως ακριβώς, βέβαια, και κάπου αλλού: «Διότι θα είναι, λέει, στις έσχατες ημέρες φανερό το όρος του Κυρίου, έτοιμο πάνω στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί πάνω από τα βουνά, και θα έρθουν σε αυτό πολλά έθνη και θα πουν: Ελάτε, ας ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας αναγγείλει την οδό του. Και θα πορευτούμε σε αυτήν.» Παιδιά, λοιπόν, της Ιερουσαλήμ δεν θα μπορούσαν να ονομαστούν μόνο εκείνοι που κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ, αλλά και όλοι εκείνοι που από κάθε έθνος και χώρα έχουν κληθεί μέσω της πίστεως στο φως της αλήθειας. Διότι, όπως γράφει ο πάνσοφος Παύλος, «Δεν είναι Ισραήλ όλοι όσοι κατάγονται από τον Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι παιδιά του, αλλά τα παιδιά της επαγγελίας υπολογίζονται ως σπέρμα». Έχει δε ειπωθεί από τον Θεό προς τον θεσπέσιο Αβραάμ ότι: «Σε κατέστησα πατέρα πολλών εθνών».

Βλέπεις πώς με εξαιρετική τέχνη καταρρίπτει την ασύνετη αλαζονεία τους, και τους αποδεικνύει ότι δεν τους προσφέρει κανένα όφελος το να κατάγονται από τον Αβραάμ κατά σάρκα; Διότι σε τι ωφελεί αυτούς που την έχουν η σαρκική ευγενική καταγωγή, εάν δεν πορεύονται με τις ίδιες επιδιώξεις και στα ίχνη της αρετής των προγόνων τους; «Διότι, αν ήσασταν τέκνα του Αβραάμ», λέει προς αυτούς ο Σωτήρας, «θα κάνατε τα έργα του Αβραάμ». Ο Θεός ζητά τη συγγένεια ως προς το ήθος και τον τρόπο ζωής. Είναι μάταιο, επομένως, να καυχιέται κανείς για άγιους και αγαθούς προγόνους, ενώ απέχει πολύ από τη δική τους αρετή.—(A f. 52, E f. 151 b, F f. 783, H f. 155) Αλλά αν αυτά έχουν έτσι, λέει ο Ιουδαίος, πώς πλέον πολλαπλασιάζεται το σπέρμα του Αβραάμ, και πώς θα εκπληρωθεί η υπόσχεση του Θεού προς αυτόν, η οποία αναφέρει ότι θα πολλαπλασιάσει το σπέρμα του σαν τα άστρα του ουρανού; Μέσω της κλήσης των εθνών, ω Ιουδαίε· διότι έχει ειπωθεί προς τον ίδιο τον Αβραάμ ότι «Μέσω του Ισαάκ θα ονομαστεί το σπέρμα σου»· και ότι «Σε έχω καταστήσει πατέρα πολλών εθνών»· και το «μέσω του Ισαάκ» δηλώνει το σπέρμα σύμφωνα με την υπόσχεση.

Επομένως, ορίστηκε πατέρας πολλών εθνών, προφανώς εκείνων δια της πίστεως στον Χριστό. Και γι' αυτούς είπε κάπου ο Θεός, και μέσω της φωνής του Ιεζεκιήλ: «Και θα αποσπάσω την πέτρινη καρδιά τους από τη σάρκα τους, και θα τους δώσω καρδιά σάρκινη, για να με γνωρίσουν, ότι εγώ είμαι ο Κύριος.» (A f. 52 b, H f. 156) Και για να ωφελήσει ακόμη περισσότερο τους ακροατές του ο μακάριος Βαπτιστής, προσθέτει και κάτι άλλο: <Ήδη δε και το τσεκούρι βρίσκεται κοντά στη ρίζα των δέντρων.> (A f. 52 b, H f. 156) Ή ονομάζει εδώ τσεκούρι την εξαιρετικά κοφτερή οργή, την οποία επέφερε στους Ιουδαίους ο Θεός και Πατέρας, εξαιτίας της ασέβειάς τους προς τον Χριστό. Διότι η οργή έχει επιπέσει πάνω τους σαν πέλεκυς. Και αυτό μας το έκανε φανερό ο προφήτης Ζαχαρίας, λέγοντας: «Θα είναι ο κοπετός της Ιερουσαλήμ σαν κοπετός ροδιάς που κόβεται στην πεδιάδα.» Είπε δε και ο Ιερεμίας, απευθυνόμενος προς αυτήν: «Ελιά ωραία, εύσκια στην όψη ονόμασε ο Κύριος το όνομά σου. Στη φωνή της περιτομής της άναψε φωτιά πάνω της. Μεγάλη είναι η θλίψη της, αχρηστεύτηκαν τα κλαδιά της, και ο Κύριος των δυνάμεων, που σε φύτεψε, αποφάσισε συμφορές εναντίον σου.» Σχετικά με αυτό να λάβεις υπόψη και την παραβολή στα Ευαγγέλια περί της συκιάς. Επομένως, ως άκαρπο και όχι πλέον ευγενές φυτό αποκόπηκε από τον Θεό. Πλην όμως, λέει ότι το τσεκούρι δεν έχει τοποθετηθεί μέσα στη ρίζα, αλλά προς τη ρίζα, δηλαδή κοντά στη ρίζα.

I f. 243 b, B f. 173) Ο Χριστός έπλασε τους δύο λαούς σε έναν νέο άνθρωπο, φέρνοντας ειρήνη και συμφιλιώνοντας και τους δύο σε ένα σώμα προς τον Πατέρα. Από αυτούς και από εκείνους νοείται το πλήρωμα της Εκκλησίας. Λένε λοιπόν προς αυτήν οι προφήτες: «Αντί για τους πατέρες σου γεννήθηκαν σε σένα υιοί»· και φαίνεται ότι μέσα από αυτούς κάνουν μνεία στους άγιους αποστόλους και ευαγγελιστές. Διότι πατέρες της Συναγωγής των Ιουδαίων ήταν ο Αβραάμ, ο Ισαάκ και ο Ιακώβ, και οι μετά από αυτούς πατριάρχες και προφήτες. Επειδή όμως ο Κύριος, όντας Θεός, φανερώθηκε σε εμάς, χειροτονήθηκαν από αυτόν Πατέρες της Εκκλησίας, και τη θέση των πρώτων έλαβαν οι θεσπέσιοι μαθητές. Διότι, το ότι ο θεσπέσιος Αβραάμ ήταν πατέρας των εθνών και των Ιουδαίων, πώς είναι δυνατόν να το αμφισβητήσει κανείς; Γιατί του Ισραήλ έγινε πατέρας κατά σάρκα· ενώ για εκείνους από τα έθνη, μέσω της υπόσχεσης. Διότι ειπώθηκε προς αυτόν: «Σε έθεσα πατέρα πολλών εθνών»· επειδή ακολούθησαν τα ίχνη του δικαιωμένοι από την πίστη, και εφόσον έγιναν πιστοί, ευλογήθηκαν μαζί του. Στη θέση λοιπόν των πατέρων τοποθετήθηκαν για την Εκκλησία οι πάνσοφοι μαθητές. Είναι λοιπόν [αληθινός ο λόγος του Παύλου: «Έτσι, κι αν] έχετε χιλιάδες παιδαγωγούς στον Χριστό, δεν έχετε όμως πολλούς πατέρες· διότι εν Χριστώ Ιησού διά του Ευαγγελίου εγώ σας γέννησα.»

Αυτός έγινε πατέρας πολλών εθνών, προσελκύοντας τους πάντες προς τον εαυτό του διά της πίστεως, και αγαλλιώμενος σφόδρα για το πλήθος των εθνών, και λέγοντας: «Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Θεός.» Και αυτά μεν λέμε εμείς περί αυτών. Ας εισέλθει όμως και ο ίδιος ο μάρτυρας της αλήθειας, ας συνηγορήσει υπέρ των λεγομένων ο σοφότατος Παύλος, ας αναφωνήσει μαζί με εμένα: «Εκείνος, λοιπόν, που σας επιχορηγεί το Πνεύμα και ενεργεί θαύματα ανάμεσά σας, το κάνει από τα έργα του νόμου ή από την ακοή της πίστεως; Όπως ακριβώς ο Αβραάμ πίστεψε στον Θεό, και του λογίστηκε ως δικαιοσύνη.» Να γνωρίζετε άρα ότι αυτοί που προέρχονται από την πίστη, αυτοί είναι υιοί του Αβραάμ. Επομένως, η δύναμη της επαγγελίας δεν θα μεταβεί σε κάθε περίπτωση στους κατά σάρκα υιούς, αλλά δηλαδή σε εκείνους, οι οποίοι μέσω της πίστεως στον Χριστό θα αναγνωρίσουν ως πατέρα τους τον Αβραάμ. Διότι αυτό ακριβώς μου φαίνεται ότι λέει ρητά και ο μακάριος Βαπτιστής σε αυτούς που κατάγονταν από τον Ισραήλ, όταν βέβαια καυχώνταν μόνο για τη σαρκική τους συγγένεια, και προέβαλαν ως γενάρχη τους τον Αβραάμ: «Κάντε, λοιπόν, λέει, καρπούς άξιους της μετανοίας, και μην νομίσετε ότι μπορείτε να λέτε μέσα σας πως έχουμε πατέρα τον Αβραάμ. Διότι ο Θεός μπορεί από αυτές τις πέτρες να αναδείξει τέκνα στον Αβραάμ.» Και με τη λέξη πέτρες εννοεί εδώ αυτούς που έχουν ακόμη σκληρό τον νου και είναι βεβαρημένοι με μια καρδιά σαν αναίσθητη.

«Διότι όπου δεν υπάρχει νόμος, δεν υπάρχει ούτε παράβαση. Γι' αυτό η κληρονομιά προέρχεται από την πίστη, ώστε να δίνεται κατά χάριν, για να είναι βέβαιη η υπόσχεση σε όλο το σπέρμα, όχι μόνο σε αυτό που προέρχεται από τον νόμο, αλλά και σε αυτό που προέρχεται από την πίστη του Αβραάμ, ο οποίος είναι πατέρας όλων μας (όπως είναι γραμμένο: Πατέρα πολλών εθνών σε έχω θέσει), απέναντι στον Θεό τον οποίο πίστεψε, ο οποίος ζωοποιεί τους νεκρούς και καλεί τα μη όντα ως όντα.» Ακούς να διαβεβαιώνει επανειλημμένα και να λέει απερίφραστα ότι η χάρη που τον δικαιώνει μέσω της πίστης δόθηκε στον Αβραάμ, ενώ δεν είχε ακόμη λάβει την περιτομή, αλλά μάλλον ενώ βρισκόταν ακόμη στην ακροβυστία. Και βεβαίως ότι κληρονόμοι των θείων χαρισμάτων έχουν καταστεί όσοι θέλουν να ακολουθήσουν τα ίχνη και να μιμηθούν την πίστη του προπάτορα Αβραάμ κατά την ακροβυστία του, και οπωσδήποτε όχι εκείνοι που συνηθίζουν να υπερηφανεύονται για τη σκιά που διακονήθηκε μέσω του Μωυσή και καυχώνται ότι έχουν κατά σάρκα πατέρα τον Αβραάμ, ο οποίος ονομάστηκε «Πατέρας πολλών εθνών», καίτοι ο Ισραήλ είναι ένα μόνο έθνος, ακόμη και αν τυχόν επεκτεινόταν σε αμέτρητο πλήθος. Διότι έγινε πατέρας αυτών που πιστεύουν, οι οποίοι έχοντας συγκεντρωθεί, για να το πούμε έτσι, από κάθε πόλη και χώρα, έχουν γίνει σύσσωμοι στον Χριστό και έχουν κληθεί σε πνευματική αδελφότητα. Επειδή, από τον Αβραάμ γεννήθηκαν μεν οι Ιουδαίοι. Όμως, δεν αποτελούν όλοι οι προερχόμενοι από τον Ισραήλ τον αληθινό Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι τέκνα του.

«Ο Ιακώβ έδωσε στον Ησαύ ψωμί και βραστή φακή· και έφαγε και ήπιε, και σηκώθηκε και έφυγε. Και ο Ησαύ περιφρόνησε τα πρωτοτόκιά του». Ότι ο θεσπέσιος Αβραάμ θα γινόταν πατέρας πολλών εθνών το υποσχέθηκε ο Θεός, ο οποίος δεν γνωρίζει το ψεύδος, και διαβεβαίωνε επανειλημμένα ότι το πλήθος που θα προερχόταν από αυτόν θα ξεπερνούσε κάθε αριθμό. «Διότι θα είναι σαν την αναρίθμητη άμμο, λέει, και στο πλήθος σαν τα άστρα του ουρανού». Όμως η εκπλήρωση αυτής της τόσο περίβλεπτης δόξας έχει πραγματοποιηθεί, όχι μόνο βέβαια στον Ισραήλ, αλλά και στα πλήθη των εθνών. Διότι έχουν προσκληθεί μέσω της πίστης, και αυτοί θα ήταν μάλλον τα τέκνα στον Ισαάκ, δηλαδή από την επαγγελία· και ο σοφότατος Παύλος θα το μαρτυρήσει γράφοντας: «Προβλέποντας δε η Γραφή ότι ο Θεός δικαιώνει τα έθνη εκ πίστεως, προανήγγειλε το ευαγγέλιο στον Αβραάμ, λέγοντας: Στο πρόσωπό σου θα ευλογηθούν όλα τα έθνη. Ώστε εκείνοι που προέρχονται από την πίστη ευλογούνται μαζί με τον πιστό Αβραάμ. Διότι όσοι εξαρτώνται από τα έργα του νόμου, βρίσκονται υπό κατάρα. Επειδή είναι γραμμένο: Επικατάρατος καθένας που δεν εμμένει σε όλα όσα είναι γραμμένα στο βιβλίο του νόμου, ώστε να τα πράξει. Και ότι μέσω του νόμου κανείς δεν δικαιώνεται ενώπιον του Θεού είναι φανερό, διότι ο δίκαιος θα ζήσει εκ πίστεως. Ο δε νόμος δεν βασίζεται στην πίστη, αλλά όποιος τα πράξει, θα ζήσει μέσω αυτών». Είναι βέβαιο λοιπόν ότι οι υποσχέσεις εκπληρώνονταν· και οπωσδήποτε όχι μέσω εκείνων που διαπαιδαγωγούνταν στον νόμο, αλλά μέσω εκείνων που είχαν δικαιωθεί στην πίστη.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τους εγκαταλείπουν, ενώ εκείνοι είχαν φονικές διαθέσεις και είχαν εξαγριωθεί μανιωδώς, και σχεδόν αναχωρώντας από τις πατρικές εστίες και από την ίδια τη γη που τους γέννησε, εννοώ την Ιερουσαλήμ, δηλαδή τη χώρα των Ιουδαίων, κατευθύνονται προς τα έθνη, έχοντας βοηθό τον Χριστό, και συνεργάτη σε κάθε τι αγαθό, και με τους αγγέλους να συμπορεύονται, στηριγμένοι στις άνωθεν ελπίδες και προσδοκώντας να γίνουν «πατέρες πολλών εθνών», έτσι ώστε το σπέρμα τους να εκταθεί στην ανατολή και στη δύση, στον βορρά και στον νότο, δηλαδή εκείνοι που αναγεννώνται πνευματικά μέσω της πίστης και δικαιώνονται εν Χριστώ. Σε αυτούς λοιπόν απευθύνονταν λέγοντας: «Εσείς είστε γένος εκλεκτό, βασίλειο ιεράτευμα, έθνος άγιο, λαός περιούσιος, για να εξαγγείλετε τις αρετές Εκείνου που σας κάλεσε από το σκοτάδι στο θαυμαστό του φως. Εσείς που κάποτε δεν ήσασταν λαός, τώρα όμως είστε λαός του Θεού εν Χριστώ». Το ότι δε, εκείνοι που έχουν ταχθεί να τους διδάσκουν ονομάζονται πατέρες λαών από τη θεία Γραφή, πώς θα μπορούσε κανείς να το αμφισβητήσει; Απομακρύνονταν λοιπόν από τη χώρα των Ιουδαίων, και εγκαταλείποντας τον αλαζόνα και υβριστή λαό, στρέφονταν προς τα έθνη, σύμφωνα με τις εντολές του Σωτήρα μας, αλλά το ότι είναι πνευματικοί ποιμένες και γνώστες της κατά Θεόν παιδαγωγίας, το αποδεικνύουν αμέσως, μην ανεχόμενοι να αδρανούν ως προς αυτό που είναι γι' αυτούς το πλέον πρέπον.

Έτσι ευλογούσε τον Ιακώβ, πληθαίνοντας τα κοπάδια του. ΠΑΛΛ. Σωστά μιλάς. ΚΥΡ. Σε όσους λοιπόν ευδοκιμούν με αυτόν τον τρόπο και έχουν γίνει λαμπροί, ως γνήσιοι πλέον, αυτός που γνωρίζει να σώζει λέει ότι δεν πρέπει να αδρανούν, και μάλιστα τους υπόσχεται ωφέλιμα ότι θα λάβουν πλούσιο μισθό· απομακρύνοντας συγχρόνως την αδυναμία και τη δειλία όσο το δυνατόν πιο μακριά από το ποίμνιο εκείνων που τον σέβονται, και παρακινώντας τους σε προθυμία με την ελπίδα όσων έχει υποσχεθεί, καθιστώντας τους πιο δυνατούς. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Παύλος, έχοντας αυτήν τη διάθεση, άλλοτε έλεγε: «Όλα τα μπορώ μέσω του Χριστού που με ενδυναμώνει»· και άλλοτε πάλι: «Τον δρόμο τον τελείωσα, την πίστη την τήρησα· τώρα πια με περιμένει το στεφάνι της δικαιοσύνης». Στενοχωριέται όμως πάρα πολύ ο θεσπέσιος Αβραάμ, και παρότι έχει γιο γεννημένο στο σπίτι του, δεν απαλλάσσεται από τη δυσθυμία. «Τι θα μου δώσεις», λέει, «εφόσον φεύγω από τη ζωή άτεκνος;» και θεωρεί ίσο με την ατεκνία το να έχει νόθο καρπό. Έπειτα ο Θεός τού υπόσχεται τον γιο από την ελεύθερη γυναίκα, δηλαδή τον Ισαάκ, και λέει ότι μέσω εκείνου θα γίνει πατέρας πολλών εθνών, και ότι θα έχει απογόνους σαν τα άστρα του ουρανού· διότι στενοχωρούσε πάρα πολύ τους αγίους αποστόλους το να έχουν νόθο καρπό, σαν από κάποια δούλη, δηλαδή από τη λατρεία σύμφωνα με τον Νόμο.

Αναζητούσαν δε μάλλον αυτόν που προέρχεται από την ελευθερία, δηλαδή, αυτόν της Καινής Διαθήκης. Και αυτός ήταν ο Χριστός, του οποίου τύπος θεωρείται ο Ισαάκ, σύμφωνα με την υπόσχεση και μέσω της πίστης. Και μάλιστα ο μακάριος Παύλος, μιλώντας για τα καυχήματά του όσον αφορά τον νόμο, λέει: «Όσα όμως ήταν για μένα κέρδη, αυτά τα θεώρησα ζημία εξαιτίας του Χριστού· αλλά βεβαίως θεωρώ και τα πάντα ότι είναι ζημία εξαιτίας της υπεροχής της γνώσης του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, για χάρη του οποίου ζημιώθηκα τα πάντα, και τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό, και να βρεθώ ενωμένος μαζί του, μη έχοντας δική μου δικαιοσύνη, αυτήν που προέρχεται από τον νόμο, αλλά εκείνη που προέρχεται μέσω της πίστης στον Ιησού Χριστό». Διότι εν Χριστώ έγιναν πατέρες πολλών εθνών και αναρίθμητων απογόνων, όπως ακριβώς και ο Αβραάμ μέσω του Ισαάκ. Θα αποδώσουμε δε αυτόν τον λόγο όχι βέβαια μόνο στους παλαιούς και αγίους αποστόλους, αλλά και σε εκείνους που μετά από αυτούς έλαβαν την ιεροσύνη και ηγούνται των Εκκλησιών, καθώς και σε κάθε άλλο όσιο και αγαθό άνθρωπο.

Ας δούμε, λοιπόν, πώς ο Αβραάμ είναι πατέρας πολλών εθνών. Των Ιουδαίων βεβαίως είναι ομολογουμένως, εξαιτίας της κατά σάρκα διαδοχής. Εάν όμως δίναμε προσοχή μόνο στην κατά σάρκα καταγωγή, θα αναγκαζόμασταν να πούμε ότι το θείο λόγιο είναι ψευδές. Διότι δεν είναι πατέρας όλων μας κατά σάρκα, αλλά ο τύπος της δικής του πίστεως καθιστά όλους εμάς υιούς του Αβραάμ. Πώς και με ποιον τρόπο; Είναι κάτι το απίστευτο στους ανθρώπους το να αναστηθεί κάποιος από τους νεκρούς, όπως ομοίως απίστευτο είναι και το να προκύψει τεκνογονία από νεκρωμένους γέροντες.

Ο θεϊκός χρησμός, λοιπόν, προλέγει ρητά ότι αυτός θα γίνει «πατέρας πολλών εθνών» και αναφέρει ότι θα ευλογηθούν «μέσω αυτού όλα τα έθνη της γης και όλες οι φυλές», προφητεύοντας φανερά αυτά που εκπληρώνονται σήμερα στις μέρες μας. Αλλά εκείνος ο Αβραάμ, μετά την τελείωσή του στη δικαιοσύνη (η οποία δεν επιτεύχθηκε μέσω του νόμου του Μωυσή, αλλά κατορθώθηκε από αυτόν μέσω της πίστης), και μετά τις καταγεγραμμένες θεοφάνειες, όταν πλέον στα γηρατειά του επρόκειτο να ονομαστεί πατέρας γνήσιου τέκνου, περιτέμνεται στο σώμα πρώτος από όλους σύμφωνα με τον χρησμό, παραδίδοντας το ίδιο να επιτελούν και οι απόγονοί του, είτε ως φανερό σημάδι του πλήθους των τέκνων του, είτε για να έχουν οι απόγονοι ένα πατροπαράδοτο γνώρισμα (είτε ζώντας σύμφωνα με τον ζήλο των προγόνων τους είτε υστερώντας στην αρετή εκείνων), είτε για οποιεσδήποτε άλλες αιτίες, τις οποίες δεν υπάρχει τώρα χρόνος να εξετάσουμε διεξοδικά. Τέτοιος, λοιπόν, ήταν και αυτός, τον οποίο και εμείς ευχόμαστε να μιμούμαστε και να ακολουθούμε το παράδειγμά του, μαζί με τους άλλους. Και μετά τον Αβραάμ, ο Ισαάκ αναδεικνύεται διάδοχος ταυτόχρονα και της πατρικής θεογνωσίας και της θεοφιλίας, κληρονομώντας από τον πατέρα του τον πιο ωραίο και τρισμακάριο κλήρο από όλους. Τα θεία λόγια αναφέρουν ότι αυτός, αφού ενώθηκε με μία σύζυγο, απέκτησε παιδιά μόνο μία φορά· κατά την οποία, αφού αναδείχθηκε πατέρας διδύμων τέκνων, λέγεται ότι από υπερβολική σωφροσύνη περιόρισε τη συζυγική του συνεύρεση μόνο σε αυτό το γεγονός.

Τι θα γινόταν, λοιπόν, αν σου ανέφερα ως παράδειγμα τον Αβραάμ; Αυτός, όντας παλαιότερα μελετητής των μετεώρων και γνώστης της παρατήρησης των άστρων και των ουράνιων μαθημάτων, τότε που ασχολείτο με τη χαλδαϊκή σοφία, ονομαζόταν Άβραμ· και αυτό στην ελληνική γλώσσα σημαίνει «μετέωρος πατέρας». Αλλά ο Θεός, οδηγώντας τον από τα επίγεια προς τα αόρατα και πέρα από τα ορατά, χρησιμοποίησε μια εύστοχη μετονομασία, λέγοντας: «Δεν θα ονομάζεται πλέον το όνομά σου Άβραμ, αλλά Αβραάμ θα είναι το όνομά σου, διότι σε έχω καταστήσει πατέρα πολλών εθνών». Το τι ακριβώς νόημα εμπεριέχει αυτό, θα απαιτούσε μακρύ λόγο για να εξηγηθεί. Αρκεί, όμως, και ως προς αυτό να παραθέσουμε ως μάρτυρα τον Πλάτωνα, ο οποίος υποστηρίζει ότι ορισμένα από τα ονόματα έχουν δοθεί από κάποια πιο θεία δύναμη. Λέει, λοιπόν, με τα εξής λόγια: «Διότι εδώ ακριβώς πρέπει να έχει μελετηθεί επισταμένως η ονοματοθεσία· και ίσως ορισμένα από τα ονόματα να έχουν προέλθει από κάποια δύναμη πιο θεία από αυτή των ανθρώπων». Αυτό ακριβώς, εξάλλου, το επιβεβαιώνει με περισσότερα στοιχεία και η ιερή Γραφή των Εβραίων· και πρώτος από όλους ο Μωυσής, ο οποίος δίδαξε ότι ο Αβραάμ και ο γιος του ο Ισαάκ, καθώς και ο Ισραήλ, έλαβαν τα ονόματά τους από μια θεότερη δύναμη. Το όνομα Ισαάκ, μάλιστα, ερμηνεύεται ως «γέλιο», φέροντας το σύμβολο της ενάρετης χαράς, την οποία ο Θεός υποσχέθηκε να δώσει ως εξαίρετο έπαθλο στους θεοφιλείς.

Ποιος φανέρωσε στους ανθρώπους τον μέγα και παντοδύναμο Θεό, παρότι βρίσκονταν μακριά, και γέμισε τον νου τους με θειότερο έρωτα, και από εκεί τους οδήγησε σε μία άλλη ζωή; Ποιος καθάρισε τις ψυχές όλων των φωτεινών ανθρώπων; Η πίστη μετέθεσε τον Ενώχ. Ο δε μέγας Νώε διέσωσε από τα ύδατα ολόκληρο τον κόσμο με λίγες ψυχές και με σπέρματα που έπλεαν (στην κιβωτό). Και ο Αβραάμ αναδείχθηκε πατέρας πόλεων και εθνών, αφού έδεσε τον υιό του δίπλα στον βωμό ως θυσία για τον Χριστό.

Αυτά λοιπόν ας προβάλουμε ως απολογία και εμείς. Διότι και εμείς, ερευνώντας σχετικά με τα ονόματα του Παύλου, ανακαλύψαμε μέσα από την ακολουθία του λόγου και άλλον πλούτο ονομάτων, όπως για παράδειγμα το ότι ο Πέτρος ονομαζόταν προηγουμένως Σίμων, και ότι οι υιοί του Ζεβεδαίου, ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης, ονομάστηκαν υιοί βροντής. Βρήκαμε επίσης στην Παλαιά Διαθήκη ότι ο Αβραάμ προηγουμένως ονομαζόταν Άβραμ και έπειτα Αβραάμ, και ότι ο Ιακώβ μετονομάστηκε σε Ισραήλ, καθώς και η Σάρρα από Σάρα. Βρήκαμε επιπλέον ότι κάποιοι άλλοι δεν μετονομάστηκαν όπως αυτοί, αλλά έλαβαν τα ονόματά τους εξ αρχής, όπως ο Ιωάννης ο Βαπτιστής, όπως ο Ισαάκ, όπως ο Αδάμ. Μας φάνηκε λοιπόν άτοπο και έσχατη ανοησία να πετάξουμε από τα χέρια μας έναν τόσο μεγάλο θησαυρό. Γι’ αυτόν τον λόγο εκτείναμε την ομιλία μας, και αφού μιλήσαμε προηγουμένως για εκείνους που έλαβαν το όνομά τους εξ αρχής, σήμερα σκοπεύουμε να μιλήσουμε για όσους έλαβαν δύο ονόματα, ένας εκ των οποίων είναι ο Αβραάμ. Διότι ο μεν Αδάμ διατήρησε διαρκώς αυτό το όνομα και δεν έλαβε άλλο· και ο Ισαάκ, ομοίως πάλι, δεν δέχθηκε δεύτερη προσωνυμία, αλλά από την αρχή μέχρι το τέλος ονομαζόταν Ισαάκ. Ο πατέρας όμως του Ισαάκ προηγουμένως μεν λεγόταν Άβραμ, έπειτα όμως Αβραάμ. Διότι του είπε ο Θεός, όπως αναφέρεται: «Δεν θα είναι πλέον το όνομά σου Άβραμ, αλλά θα κληθεί το όνομά σου Αβραάμ». Πράγματι, προηγουμένως ονομαζόταν Άβραμ, όμως το όνομα αυτό δεν είναι ελληνικό, ούτε ανήκει στη δική μας γλώσσα, αλλά έτσι λέγεται στη γλώσσα των Εβραίων.

γʹ. Παρατήρησε, αγαπητέ, πώς προλέγει στον δίκαιο και τώρα τα πάντα με σαφήνεια, και για να του παράσχει μεγαλύτερη βεβαιότητα, προσθέτει ένα γράμμα στο όνομά του, και λέει: Θα γίνεις πατέρας πλήθους εθνών. Διότι το όνομά σου δεν θα καλείται πλέον Άβραμ, αλλά Αβραάμ, επειδή σε έχω καταστήσει πατέρα πολλών εθνών. Διότι, όπως ακριβώς το προηγούμενο όνομα σήμαινε την έλευσή του εδώ από το απέναντι μέρος (επειδή το Άβραμ ερμηνεύεται «περάτης» σύμφωνα με την εβραϊκή γλώσσα· και αυτό το γνωρίζουν όσοι έχουν εμπειρία εκείνης της γλώσσας), επειδή λοιπόν επρόκειτο να έλθει από το απέναντι μέρος στη Χαναναία, γι' αυτό οι γονείς του τού έδωσαν αυτό το όνομα. Αλλά ίσως πει κάποιος: Κι αν αυτοί που τον γέννησαν τύγχανε να είναι άπιστοι, από πού προήλθε σε αυτούς αυτή η πρόγνωση, ώστε να συμπεριλάβουν στο όνομά του αυτό που επρόκειτο να συμβεί μετά από πολύ χρόνο; Και αυτό αποτελεί έργο της ευμήχανης σοφίας του Θεού, το να οικονομήσει δηλαδή πολλές φορές τέτοια πράγματα και μέσω των απίστων· και πολλά παρόμοια θα διαπιστώσουμε ότι έχουν συμβεί και σε άλλους.

Διότι ο θάνατος, λέγει, είναι ανάπαυση για τον άνθρωπο. Είδες πώς πολλές φορές οικονομεί να προμηνύονται τα μελλοντικά ακόμη και μέσω των απίστων; Με τον ίδιο λοιπόν τρόπο και οι γονείς έδωσαν το όνομα στον πατριάρχη, δηλώνοντας από την αρχή και ευθύς εξαρχής, ότι θα γίνει μετανάστης και, αφού περάσει τον ποταμό, θα φτάσει στην ξένη γη. Επειδή λοιπόν, λέγει, εκείνο το όνομα που σου δόθηκε από τους γονείς σου προμήνυε ότι θα περάσεις από εκείνα τα μέρη εδώ, δέξου και την προσθήκη του γράμματος, για να μάθεις ότι αυτό υποδηλώνει πως θα γίνεις πατέρας πολλών εθνών. Και πρόσεξε την ακρίβεια των λέξεων. Δεν είπε, «Όλων των εθνών», αλλά, «Πολλών εθνών». Διότι, επειδή υπήρχαν και άλλα έθνη, τα οποία επρόκειτο να εκδιωχθούν από εκεί, ώστε το σπέρμα του δικαίου να λάβει την κληρονομιά, γι' αυτό λέγει: «Πατέρα πολλών εθνών σε έχω καταστήσει». Επειδή γνωρίζω το μέγεθος της αρετής σου, θα σε αναδείξω δάσκαλο πολλών εθνών, και θα σε αυξήσω και θα σε πληθύνω πάρα πολύ· και θα σε αναδείξω σε έθνη, και βασιλείς θα προέλθουν από εσένα.

Το ζήτημα δεν είναι απλό· διότι αμέσως μάς έρχεται στον νου και ο Πέτρος· επειδή και εκείνος πριν από αυτό ονομαζόταν Σίμων, ενώ έπειτα ονομάστηκε Κηφάς· και οι υιοί του Ζεβεδαίου, ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης, μετονομάστηκαν σε Υιούς βροντής. Και όχι μόνο στην Καινή, αλλά και στην Παλαιά Διαθήκη βρίσκουμε τον Αβραάμ πριν από αυτό να ονομάζεται Άβραμ, και έπειτα Αβραάμ· και τον Ιακώβ στην αρχή μεν να λέγεται Ιακώβ, έπειτα δε Ισραήλ· και τη Σάρρα πριν από αυτό να λέγεται Σάρα, και έπειτα Σάρρα. Και η μεταβολή των ονομάτων μάς παρέχει πλούσια αφορμή για έρευνα· και φοβάμαι μήπως, ελευθερώνοντας ξαφνικά πολλά ρεύματα ποταμών, πνίξω τον λόγο της διδασκαλίας. Διότι, όπως ακριβώς σε ένα χωράφι που έχει υγρασία, όπου κι αν σκάψει κανείς, αναβλύζουν από παντού πηγές, έτσι και στο χωράφι των θείων Γραφών, όπου κι αν ανοίξεις, θα δεις να ξεχύνονται πολλοί ποταμοί, γι' αυτό και δεν είναι μικρός ο φόβος να τους αφήσουμε όλους να τρέξουν αθρόα σήμερα. Επομένως, αφού φράξω το δικό μου ρυάκι, θα παραπέμψω την αγάπη σας προς την ιερή πηγή αυτών των προκαθημένων και διδασκάλων, την καθαρή, πόσιμη και γλυκιά, στο νάμα που εξέρχεται από την ίδια τη νοητή πέτρα.

Διότι ο Χριστός μετονόμασε τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη στο μέσο της ηλικίας τους· τον δε Ιωάννη τον Βαπτιστή πριν από τις ίδιες τις ωδίνες. Διότι ήλθε άγγελος Κυρίου και είπε: «Μη φοβάσαι, Ζαχαρία· ιδού, η γυναίκα σου η Ελισάβετ θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Ιωάννη». Είδες πώς η ονομασία δόθηκε πριν από τις ωδίνες; Αυτό συνέβη και στην Παλαιά Διαθήκη. Διότι, όπως ακριβώς στην Καινή Διαθήκη ο Πέτρος, ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης, όντες πλέον άνδρες, μετονομάστηκαν και έγιναν διώνυμοι, ενώ ο Ιωάννης ο Βαπτιστής έλαβε την ονομασία πριν από τις ίδιες τις ωδίνες και τον τοκετό· έτσι και στην Παλαιά Διαθήκη, ο μεν Αβραάμ και ο Ιακώβ μετονομάστηκαν στο μέσο της ηλικίας τους· διότι ο ένας ονομαζόταν Άβραμ, και κλήθηκε Αβραάμ, ο δε άλλος ονομαζόταν Ιακώβ, και κλήθηκε Ισραήλ.

Τι λες; Ο Θεός ομιλεί και εσύ τολμάς να πεις ότι τίποτε από όσα έχουν λεχθεί δεν είναι χρήσιμο; Διότι, αν έβλεπες μόνο μία απλή επιγραφή, δεν θα στεκόσουν με προθυμία, πες μου, για να εξερευνήσεις τον πλούτο που βρίσκεται σε αυτήν; Και τι αναφέρω χρόνους και ονόματα και επιγραφές; Μάθε πόση δύναμη έχει η προσθήκη έστω και ενός μόνο γράμματος, και πάψε να περιφρονείς ολόκληρα ονόματα. Ο πατριάρχης μας Αβραάμ —διότι περισσότερο σε εμάς ανήκει αυτός παρά στους Ιουδαίους— ονομαζόταν αρχικά Άβραμ, το οποίο ερμηνεύεται «περάτης»· μετά από αυτά όμως, όταν μετονομάστηκε σε Αβραάμ, έγινε πατέρας όλων των εθνών, και η προσθήκη ενός μόνο γράμματος ενεχείρισε στον δίκαιο τόσο μεγάλη εξουσία. Διότι, όπως ακριβώς οι βασιλείς προσφέρουν στους επάρχους τους χρυσές δέλτους ως σύμβολο της εξουσίας τους, έτσι και ο Θεός έδωσε τότε σε εκείνον τον δίκαιο το γράμμα ως σύμβολο της τιμής.

Παρατήρησε δε ότι δεν παρατίθεται ολόκληρη η πρόρρηση. Διότι δεν είπε: «Εγώ θα σε μετονομάσω σε Πέτρο, και θα οικοδομήσω την Εκκλησία μου πάνω σε αυτή την πέτρα», αλλά, «Εσύ θα ονομαστείς Κηφάς». Επειδή το πρώτο υποδήλωνε μεγαλύτερη αυθεντία και εξουσία. Ο δε Χριστός δεν επιδεικνύει αμέσως ούτε εξ αρχής όλα τα γνωρίσματα της εξουσίας Του, αλλά προς το παρόν ομιλεί πιο ταπεινά. Όταν λοιπόν έδωσε την απόδειξη της θεότητάς Του, τότε πλέον το διατυπώνει με μεγαλύτερη αυθεντία, λέγοντας: «Μακάριος είσαι, Σίμων, διότι ο Πατέρας μου στο απεκάλυψε»· και πάλι: «Και εγώ σου λέω: εσύ είσαι ο Πέτρος, και πάνω σε αυτή την πέτρα θα οικοδομήσω την Εκκλησία μου». Αυτόν λοιπόν τον ονόμασε έτσι· ενώ εκείνους που ήταν με τον Ιάκωβο, υιούς βροντής. Για ποιο λόγο λοιπόν το κάνει αυτό; Για να αποδείξει ότι Αυτός είναι που έδωσε και την Παλαιά Διαθήκη και που μεταβάλλει τα ονόματα, Εκείνος που ονόμασε τον Άβραμ Αβραάμ, και τη Σάρα Σάρρα, και τον Ιακώβ Ισραήλ.

Και λέει σε αυτόν ο Θεός: Δεν θα είναι το όνομά σου Άβραμ, αλλά Αβραάμ. Ένα άλφα προσέθεσε, και τον έκανε πατέρα πολλών εθνών. Ιδού, λοιπόν, πώς η προσθήκη ενός γράμματος φανέρωσε μεγάλη ευγένεια. Μην προσπερνάς, επομένως, επιπόλαια τέτοια σημεία. Διότι δεν είπε: «Έλαβες τα αγαθά σου», αλλά: «Απέλαβες»· και όποιος «απολαμβάνει», λαμβάνει αυτά που του οφείλονται. Πρόσεχε αυτό που λέω· διότι άλλο είναι το να λαμβάνεις, και άλλο το να απολαμβάνεις· διότι «απολαμβάνει» κανείς εκείνα που του ανήκαν, ενώ «λαμβάνει» πολλές φορές εκείνα που δεν κατείχε. Απέλαβες τα αγαθά σου, και ο Λάζαρος τα κακά του. Ιδού και ο πλούσιος απέλαβε τα αγαθά του, και ο Λάζαρος τα κακά του. Όλα αυτά τα έχω πει για όσους τιμωρούνται εδώ και όχι εκεί, και για όσους ζουν με ανέσεις εδώ και τιμωρούνται εκεί. Πρόσεχε, λοιπόν, αυτό που λέω: Απέλαβες τα αγαθά σου, και ο Λάζαρος τα κακά του, δηλαδή τα χρεωστούμενα, τα οφειλόμενα.

Επομένως, όλοι οι δίκαιοι, όλοι οι όσιοι καυχώνται για πατέρα τους τον πιστό Αβραάμ, και θεωρούν ως εξαιρετικά σεμνή δόξα την οικειότητά τους με αυτόν. Διότι στους πιστούς χάρη σε αυτόν υπάρχει ο ζήλος της πίστεως· στους φιλόξενους αυτός είναι δάσκαλος της φιλοξενίας, δείχνοντας με τα έργα και όχι με τα λόγια τι πρέπει να πράττουν· οι αθλητές της θεοσέβειας στεφανώνονται, επειδή μιμήθηκαν τη δική του ανδρεία· όλοι οι μεγαλόψυχοι αποτελούν παρόμοιες εικόνες αυτού του αρχετύπου· η άμιλλα προς αυτόν ανέδειξε το πλήθος τόσων δικαίων· από αυτή τη φιλόθεη ρίζα βλάστησαν όλοι οι φιλόχριστοι. Και γιατί τα απαριθμώ ξεχωριστά κατά είδος; Διότι όλοι, για να το πω έτσι, των οποίων το φως λάμπει μπροστά στους ανθρώπους, άναψαν από τη λαμπάδα της πίστεως του προπάτορα· τόσα πολλά αγαθά τέκνα τού απέφερε ο ευσεβής τρόπος ζωής του. Διότι είναι αψευδής εκείνος που είπε: «Σε κατέστησα πατέρα πολλών εθνών». Ω μακαρία ψυχή, που συμπεριέλαβες ταυτόχρονα μέσα σου τόσο μεγάλο πλήθος κατορθωμάτων! Εσύ είσαι αληθινά εύφορη γη, εσύ είσαι πάγκαρπη πεδιάδα έργων ευσέβειας, εσύ λιβάδι ολάνθιστο που αναβλύζει κάθε λογής άνθη δικαιοσύνης, εσύ και στέφανος ευπρεπής, που έχεις στο κέντρο σου να προλάμπει το μαργαριτάρι της πίστεως. Πρόσταξε ο Θεός: «Έξελθε από τη γη σου»· και εσύ δεν αμέλησες, αλλά ξεκίνησες την πορεία, πριν καν ολοκληρωθεί το πρόσταγμα.

Διότι το έργο έχει ήδη συντελεστεί ενώπιόν μου, που βλέπω τις προθέσεις των λογισμών. Και θα σε αμείψω επιπλέον για αυτά, θεράποντά μου, με απολύτως κατάλληλη δωρεά, και θα σε τιμήσω με ταιριαστή προσωνυμία· κάθε όσιος θα σε αποκαλεί πατέρα. Αυτή η πράξη θα σου αποφέρει πολλά δίκαια παιδιά, και εσύ θα ονομαστείς πατέρας όλων όσων πιστεύουν σε εμένα· εγώ, κατ' εξαίρεση, θα εγείρω για σένα τέκνα από τις πέτρες. Έναν υιό δεν υπολόγισες, θα αποκτήσεις αναρίθμητους από εδώ και στο εξής· διότι σε καθέστησα πατέρα πολλών εθνών. Αυτά, λοιπόν, είναι τα εκ μέρους του Θεού· εμείς όμως όλοι, αγαπητοί, έχοντας ως υπόδειγμα φιλοθεΐας τον προπάτορα Αβραάμ, ας μη θεωρούμε κανένα από τα πρόσκαιρα αγαθά πολυτιμότερο από την πίστη στον Θεό: ούτε πατρίδα, ούτε καταγωγή, ούτε πλούτο, ούτε δόξα, ούτε αγαπητό τέκνο, ακόμη και αν αυτό τυγχάνει να είναι το μοναδικό. Έτσι ώστε, αφού γίνουμε τέκνα του προπάτορα Αβραάμ λόγω της παρόμοιας πίστης μας, να αναπαυθούμε στους φωτεινούς του κόλπους μαζί με τον Ισαάκ, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Όταν όμως κυοφορούσε, κατελήφθη από έπαρση έναντι της κυρίας της· και ο Αβραάμ την παραδίδει στη Σάρρα, ώστε να τιμωρήσει την εις βάρος της προσβολή. Εκείνη δε, αφού υπέστη κακομεταχείριση από τη δέσποινά της, δραπέτευσε από την οικία και διατάσσεται από έναν άγγελο να επιστρέψει στην κυρία της· λαμβάνει επίσης την υπόσχεση ότι οι απόγονοί της θα αυξηθούν σε μεγάλο πλήθος, και ο άγγελος δίδει όνομα στο παιδί προτού καν γεννηθεί, ονομάζοντάς το Ισμαήλ. Έτσι, η Άγαρ γέννησε τον Ισμαήλ, και ο Αβραάμ, σε ηλικία ενενήντα εννέα ετών, μετονομάστηκε.

Διότι δεν ονομάστηκε πλέον Άβραμ, αλλά Αβραάμ. Λαμβάνει την εντολή από τον Θεό να περιτμηθεί ο ίδιος μαζί με όλον τον οίκο του. Και το όνομα της Σάρας αλλάζει, και ονομάζεται Σάρρα. Και ο Αβραάμ λαμβάνει την επαγγελία περί του Ισαάκ. Εμφανίζεται στον Αβραάμ ο Υιός του Θεού μαζί με δύο αγγέλους, και του λέει: «Θα επιστρέψω σε σένα τέτοιον καιρό του χρόνου, και η γυναίκα σου η Σάρρα θα έχει υιό». Ο Αβραάμ παρακαλεί τον Θεό υπέρ των Σοδόμων. Οι δύο άγγελοι έρχονται στον Λωτ. Οι Σοδομίτες, αφού συγκεντρώθηκαν απ' έξω, τους αναζητούσαν, και πλήττονται με τύφλωση. Οι άγγελοι, αφού παρέλαβαν τον Λωτ, εξήλθαν από την οικία· και αυτός μεν διασώζεται μαζί με τις θυγατέρες του στη Σηγώρ, η δε γυναίκα του έγινε στήλη άλατος, επειδή κοίταξε προς τα πίσω.

Αυτό που λέω είναι το εξής: Τον Ιησού, όπως προείπα πολλές φορές, ο οποίος ονομαζόταν Αυσής, εκείνον που στάλθηκε μαζί με τον Χάλεβ ως κατάσκοπος στη γη Χαναάν, ο Μωυσής τον ονόμασε Ιησού. Εσύ δεν ερευνάς την αιτία για την οποία το έκανε αυτό, δεν απορείς ούτε επιδιώκεις να μάθεις. Γι' αυτό σου διαφεύγει ο Χριστός, και μολονότι διαβάζεις δεν κατανοείς, και ούτε τώρα, που ακούς ότι ο Χριστός μας είναι ο Ιησούς, συλλογίζεσαι ότι αυτό το όνομα δεν του δόθηκε ούτε τυχαία ούτε χωρίς λόγο. Αλλά, από τη μια, για ποιον λόγο προστέθηκε αρχικά ένα «άλφα» στο όνομα του Αβραάμ, αναπτύσσεις θεολογίες, και για ποιον λόγο προστέθηκε ένα «ρω» στο όνομα της Σάρρας, ομοίως μακρηγορείς. Από την άλλη, για ποιον λόγο το πατρικό όνομα του Αυσή, του γιου του Ναυή, άλλαξε ολότελα σε Ιησούς, δεν το ερευνάς με τον ίδιο τρόπο. Επειδή όχι μόνο μετονομάστηκε το όνομά του, αλλά, αφού έγινε διάδοχος του Μωυσή, μόνος αυτός από εκείνους που εξήλθαν από την Αίγυπτο, οι οποίοι βρίσκονταν σε αυτή την ηλικία, εισήγαγε στην αγία γη τον λαό που είχε απομείνει. Και με τον τρόπο που εκείνος, και όχι ο Μωυσής, εισήγαγε στην αγία γη τον λαό, και όπως εκείνος τη διένειμε με κλήρο σε αυτούς που εισήλθαν μαζί του, έτσι και ο Ιησούς Χριστός θα επαναφέρει τη διασπορά του λαού, και θα διαμοιράσει την αγαθή γη στον καθένα, αλλά όχι πλέον με τον ίδιο τρόπο. Διότι ο μεν πρώτος τους έδωσε την κληρονομιά προσωρινά, επειδή δεν ήταν ο Χριστός ο Θεός ούτε Υιός του Θεού, ενώ ο δεύτερος, μετά την αγία ανάσταση, θα μας δώσει αιώνια την κατοχή της.

Ιδού, λέγει, είμαι Θεός στο έθνος εκείνων που δεν επικαλέστηκαν το όνομά μου. Διότι αυτό είναι εκείνο το έθνος το οποίο παλαιότερα ο Θεός υποσχέθηκε στον Αβραάμ και εξήγγειλε ότι θα τον καταστήσει πατέρα πολλών εθνών, μη εννοώντας τους Άραβες ούτε τους Αιγυπτίους ούτε τους Ιδουμαίους· επειδή και ο Ισμαήλ έγινε πατέρας μεγάλου έθνους, όπως και ο Ησαύ, και υπάρχει τώρα μεγάλο πλήθος Αμμανιτών. Ο Νώε μάλιστα ήταν πατέρας και του ίδιου του Αβραάμ και γενικότερα όλου του ανθρώπινου γένους, ενώ άλλοι είναι πρόγονοι άλλων. Τι περισσότερο, λοιπόν, χαρίζει εδώ ο Χριστός στον Αβραάμ; Ότι τον κάλεσε με φωνή, μέσω παρόμοιας κλήσης, λέγοντάς του να αναχωρήσει από τη γη όπου κατοικούσε. Και όλους εμάς μας κάλεσε μέσω εκείνης της φωνής, και έχουμε ήδη αναχωρήσει από την πολιτεία όπου ζούσαμε κακώς, σύμφωνα με τον τρόπο ζωής των άλλων κατοίκων της γης· και μαζί με τον Αβραάμ θα κληρονομήσουμε την αγία γη, λαμβάνοντας την κληρονομιά στον απέραντο αιώνα, καθώς είμαστε τέκνα του Αβραάμ λόγω της ίδιας πίστης. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος πίστεψε στη φωνή του Θεού και αυτό του λογίστηκε ως δικαιοσύνη, με τον ίδιο τρόπο και εμείς, πιστεύοντας στη φωνή του Θεού που λαλήθηκε πάλι μέσω των αποστόλων του Χριστού και που κηρύχθηκε σε εμάς μέσω των προφητών, αποταχθήκαμε όλα τα του κόσμου μέχρι θανάτου. Ένα έθνος, λοιπόν, ομόπιστο, θεοσεβές και δίκαιο, που ευφραίνει τον πατέρα, του υπόσχεται, και όχι εσάς, στους οποίους δεν υπάρχει πίστη μέσα τους.

Διότι, επειδή στο πρόσωπο του Αβραάμ το αγαθό της φύσεως, το οποίο είχε απωλεσθεί στον προπάτορα εξαιτίας της παρακοής, ανασώθηκε μέσω της επιγνώσεως, ο Θεός του δίνει την επαγγελία ότι θα γίνει πατέρας πολλών εθνών, εκείνων δηλαδή που μέσω της επιγνώσεως φθάνουν σε όμοια πίστη με αυτόν και υιοθετούνται από αυτόν· διότι είναι φανερό ότι, εφόσον υιοθετούνται, ανήκουν και στον οίκο του Ισραήλ και είναι συγκληρονόμοι και σύσσωμοι.

Και έπεσε ο Άβραμ με το πρόσωπό του στη γη, και του μίλησε ο Κύριος ο Θεός λέγοντας: «Ιδού η διαθήκη μου μαζί σου, και θα γίνεις πατέρας πλήθους εθνών, και δεν θα ονομάζεται πλέον το όνομά σου Άβραμ, αλλά το όνομά σου θα είναι Αβραάμ, διότι σε έχω καταστήσει πατέρα πολλών εθνών, και βασιλιάδες θα προέλθουν από εσένα». «Και η γυναίκα σου δεν θα ονομάζεται πλέον Σάρα, αλλά Σάρρα θα είναι το όνομά της. Και θα την ευλογήσω, και θα σου δώσω απόγονο από αυτήν και οι απόγονοί σας θα κληρονομήσουν αυτή τη γη και τις πόλεις των εχθρών». Διότι ποιος θα μπορούσε να γίνει πιο μακάριος από αυτόν τον άνθρωπο, ο οποίος απόλαυσε τόσες θεοφάνειες και συνομιλίες με τον Θεό; Διότι Εκείνος που δεν λυπήθηκε τους αγγέλους που αμάρτησαν ούτε τον πρωτόπλαστο άνθρωπο, Εκείνος που τιμώρησε τον Κάιν και κατέκλυσε τον κόσμο που είχε φθαρεί από την αμαρτία, δες πάλι πόσο μεγάλες ευεργεσίες έκανε προς τους δούλους Του, τον Άβελ, τον Ενώχ, τον Νώε και αυτόν εδώ τον δίκαιο, ανθρώπους που ποτέ δεν είχαν ακούσει ούτε για ανάσταση ούτε για βασιλεία των ουρανών, παρά μόνο για την κατοχή μιας γης και για κάποια τεκνογονία, δες πόση αρετή και πόθο απέκτησαν για τον Θεό.

Ο χθεσινός λόγος, αρνούμενος να πλεύσει βραδέως, έχοντας φοβηθεί τα πελάγη των λόγων, σαν θαλασσοπόρος λιβυρνίδα παρήλθε ταχύτατα διατρέχοντας τα αβραμικά πελάγη, και προσορμίστηκε σαν σε κάποιον ναύσταθμο της δεσποτικής προσθήκης, από το Άβραμ στο Αβραάμ, και από το Σάρα στο Σάρρα.

Και αυτός ο χθεσινός λόγος κατέπλευσε με ούριο άνεμο, έχοντας ξεκινήσει από το ομόστιχο άλφα του δικαίου. Βεβαίως δε σήμερα, ξεκινώντας το προοίμιο από το βήτα, θα βεβαιώσει τα όσα ειπώθηκαν και τα επόμενα, τα οποία είναι αξιοθαύμαστα και παράδοξα και ανώτερα από κάθε διάνοια ως προς το μέγεθός τους, για τα οποία σχεδόν εκπλήσσομαι ακούγοντας ότι: «Εμφανίστηκε ο Κύριος στον Άβραμ και του είπε: Σε σένα θα δώσω αυτήν τη γη», και ότι, μετά τον αποχωρισμό του Λωτ, είπε ο Θεός στον Άβραμ: «Όλη τη γη που βλέπεις, θα τη δώσω σε σένα και στο σπέρμα σου» και ότι: «Έγινε λόγος Κυρίου προς τον Άβραμ σε όραμα της νύχτας: Μη φοβάσαι Άβραμ, εγώ σε υπερασπίζομαι, και το σπέρμα σου θα είναι αναρίθμητο σαν τα άστρα του ουρανού, και το έθνος, στο οποίο θα υποδουλωθεί το σπέρμα σου, θα το κρίνω εγώ». Και ότι: «Εμφανίστηκε ο Κύριος στον Άβραμ όταν ήταν ενενήντα εννέα ετών, και του είπε: Εγώ είμαι ο Θεός σου, να γίνεσαι ευάρεστος ενώπιόν μου και να είσαι άμεμπτος, και δεν θα ονομάζεσαι πλέον Άβραμ, αλλά το όνομά σου θα είναι Αβραάμ, και βασιλιάδες θα προέλθουν από εσένα».

Επιπλέον, το να ονομάζεται «υιός ανθρώπου», πράγμα που ανήκει αποκλειστικά στον Σωτήρα (διότι μόνος Εκείνος είναι υιός ενός ανθρώπου), και για αυτόν τον λόγο ο Ίδιος αποκαλεί συνεχώς τον εαυτό Του με αυτή την επωνυμία, ενώ στους Ιουδαίους το όνομα φαινόταν καινοφανές και έλεγαν: «Ποιος είναι αυτός ο υιός του ανθρώπου;». Αυτό βέβαια συνέβη και σε κάποιους άλλους από τους μακαρίους, οι οποίοι με όσα έπρατταν και με όσα έπασχαν, σκιαγράφησαν τη συγκατάβαση του Δεσπότου και την πολιτεία Του υπέρ του ανθρωπίνου γένους, όπως ακριβώς ο Ισαάκ και ο Ιωσήφ. Ο μεν Ιωσήφ έσωσε τους αδελφούς του, οι οποίοι τον είχαν φθονήσει και τον είχαν πουλήσει, ο δε Ισαάκ προσφέρθηκε ως θυσία στον Θεό και έζησε μετά από αυτό, και κατέστησε, μέσω του εαυτού του, τον πατέρα του «πατέρα πολλών εθνών», όπως ακριβώς ο Κύριος καθιστά τον δικό Του Πατέρα, πατέρα αυτών που σώζονται δια της πίστεως.

Η μεν πρόχειρη και πατερική ερμηνεία καταγράφει κατηγορία απιστίας στον ιερέα, ο δε παρών λόγος, χωρίς να υποκύπτει σε αυτό, αλλά προχωρώντας με διερεύνηση, λέγει ότι ο Ζαχαρίας έπαθε το ίδιο με τον μεγάλο Θωμά. Διότι δεν ήταν λογικό να το αγνοεί αυτό, όντας προφήτης και εκπαιδευμένος στα θεία, ότι δηλαδή ο Θεός θα μπορούσε και την φύση να καινουργήσει, και το γήρας να ανανεώσει, και να αναδείξει διέξοδο στα αδιέξοδα, όπως στην περίπτωση του Αβραάμ και της Σάρρας, όπως στην περίπτωση της Σουναμίτιδας, και των άλλων ποικίλων και παντοδαπών θαυμάτων Του. Αλλά επειδή οι υποσχέσεις μεγάλων και παράδοξων προσδοκιών, όταν ακούγονται ξαφνικά, συνηθίζουν κάπως να ταράζουν την ψυχή, όχι παρασυρόμενος προς την απιστία, νομίζω, αλλά βιαζόμενος προς την εκπλήρωση, αμέσως, σαν να κυριεύτηκε από χαρά, αναφωνεί και λέει: «Πώς θα το γνωρίσω αυτό;». Μη με γελάσεις, με κανέναν τρόπο μη διαψεύσεις, δώσε μου το σημάδι, παρέχέ μου το ενέχυρο· όπως παλαιότερα ο Θεός έδωσε στον Αβραάμ, για να γίνει πατέρας πολλών εθνών, και για να προέλθουν από την οσφύ του βασιλείς, το σημείο της περιτομής· και πριν από αυτό, όπως στον Νώε, για να μην επιφέρει κατακλυσμό επί της γης, το τόξο στο σύννεφο· επιπλέον δε και στον Μωυσή τη ράβδο που έγινε φίδι και αμέσως αποκαταστάθηκε, ώστε να πιστέψουν οι Αιγύπτιοι ότι του εμφανίστηκε ο Ων. Η'. «