Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 18:27

Διότι όσο περισσότερο νομίζει κανείς ότι βρίσκεται πιο κοντά στη γνώση, τόσο περισσότερο οφείλει να αναλογίζεται μέσα του ότι είναι άνθρωπος. Περί αυτού, άκουσε τι λέει: «Εγώ δε είπα μέσα στην έκστασή μου, κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Έχοντας, λοιπόν, τον διδάσκαλο της αλήθειας, ας μην καταφεύγουμε πλέον σε ανθρώπινους δασκάλους, αλλά κατανοώντας *, ας μην περιεργαζόμαστε ούτε τους τρόπους ούτε τίποτε άλλο. Διότι, όπως ακριβώς δεν είναι δυνατόν να εκφράσουμε με λόγια τη γέννηση του Υιού, ούτε είναι δυνατόν να αποφανθούμε για τον τρόπο της γέννησης από τον Πατέρα, αλλά πρέπει να θεωρούμε επαρκές για τη διδασκαλία μας το εξής: «τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα». Και είθε να δώσει ο Κύριος να φρονούμε σύμφωνα με τον Αβραάμ, ο οποίος λέει «τώρα άρχισα να μιλώ στον Κύριό μου, εγώ όμως είμαι χώμα και στάχτη», και να μην «υπερηφανευόμαστε όπως οι κέδροι του Λιβάνου», διότι «όχι με διδακτούς λόγους ανθρώπινης σοφίας, αλλά με διδακτούς λόγους της πίστεως» κατορθώνεται η ομαλή και ειρηνική σοφία, και ούτε να απορούμε, αλλά πράττοντας οτιδήποτε, να ευαρεστούμε τον Θεό και Πατέρα και μαζί με αυτόν και συν αυτώ τον Υιό εν Αγίω Πνεύματι, στον οποίο ανήκει η δόξα, το κράτος, η τιμή και η δύναμη νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Τίποτα από τα επίγεια δεν θα μας συνοδεύσει κατά την έξοδό μας από αυτήν τη ζωή. Τίποτα δεν πρόκειται να μας ακολουθήσει ως βοήθεια: ούτε ο πλούτος, ούτε η δόξα, ούτε η άνεση. Ανώφελη θα είναι τότε η πολυτεκνία και η ευτεκνία, τα όρια των κτημάτων, τα χρυσοΰφαντα και πολύχρωμα υφάσματα, τα πολύτιμα μαργαριτάρια και οι λίθοι, καθώς και η ευρυχωρία των αποθηκών. Άχρηστος την ώρα του θανάτου είναι και ο χρυσός και ο άργυρος, η λαμπρότητα των στεφάνων, η υπερηφάνεια των αλόγων, τα ποίμνια και τα κοπάδια των βοοειδών, και όλα όσα προέρχονται από τη γη και παραμένουν πάλι σε αυτήν. 16. Καλό εφόδιο για εκείνον τον μακρύ δρόμο, που δεν έχει πλέον επιστροφή, είναι η ταπείνωση ενώπιον του Θεού και το να θεωρεί κανείς τον εαυτό του χώμα και στάχτη, η καθαρή εξομολόγηση των αμαρτιών, το δάκρυ της μετάνοιας, η εκτενής προσευχή, η συντριβή της καρδιάς, η ευσπλαχνία προς τους φτωχούς, η αγνεία της ψυχής, η αποχή από την πλεονεξία, ο έρωτας για τη δικαιοσύνη και η ειλικρίνεια της αγάπης προς τον Θεό. Αυτά σβήνουν το πυρ της γεέννης, αυτά διαλύουν το εξώτερο σκοτάδι, αυτά λυτρώνουν από το ιοβόλο σκουλήκι, καταπαύουν τον τριγμό των δοντιών, μεταβάλλουν το ψύχος του ταρτάρου σε θαλπωρή και παρηγορούν τον απαρηγόρητο κλαυθμό. Διότι είναι όντως άθλιο και σφόδρα ελεεινό το να απομακρυνθεί κανείς από τον Θεό και να ριχτεί στο πυρ που είναι ετοιμασμένο για τους δαίμονες. Εκεί όπου υπάρχει πένθος ασίγητο και ανώφελο, και διαρκής και σφοδρή μεταμέλεια· εκεί όπου υπάρχει η έντονη νοσταλγία της προηγούμενης ζωής και αναζητείται μάταια ο καιρός της μετάνοιας.

Ό,τι κι αν συλλάβει κανείς με τη διάνοιά του, αυτό που υποδηλώνεται βρίσκεται οπωσδήποτε επέκεινα αυτού. Εάν ονομάσεις αγαθό ή πολύτιμο ή υψηλό αυτό που προβάλλεται μέσω της επαγγελίας σύμφωνα με τούτον τον μακαρισμό, αυτό που υποδηλώνεται είναι ανώτερο από την έκφραση των ονομάτων· η επίτευξη υπερβαίνει κάθε προσευχή, το δώρο υπερβαίνει κάθε ελπίδα, η χάρις υπερβαίνει τη φύση. Τι είναι ο άνθρωπος, όταν συγκρίνεται προς τη θεία φύση; Ποιου αγίου τη φωνή να επικαλεστώ, διά της οποίας καταδεικνύεται η ευτέλεια της ανθρώπινης φύσης; Κατά τον Αβραάμ είναι γη και σποδός· κατά τον Ησαΐα χόρτο· κατά τον Δαβίδ ούτε καν χόρτο, αλλά παρόμοιο με το χόρτο. Διότι ο μεν πρώτος λέει: «Πάσα σαρξ χόρτος», ενώ ο δεύτερος αναφέρει: «Ο άνθρωπος είναι ωσεί χόρτος»· κατά τον Εκκλησιαστή είναι ματαιότητα· κατά τον Παύλο ταλαιπωρία. Διότι με τους χαρακτηρισμούς που ο Απόστολος απέδωσε στον εαυτό του, με τους ίδιους θεωρείται αξιοθρήνητο και ολόκληρο το ανθρώπινο γένος. Αυτά είναι ο άνθρωπος. Και ο Θεός τι είναι; Πώς να εκφράσω το τι είναι Εκείνο, το οποίο ούτε να το δει κανείς είναι δυνατόν, ούτε με την ακοή να το χωρέσει, ούτε με την καρδιά να το συλλάβει; Με ποιες λέξεις να εξαγγείλω τη φύση Του; Ποιο παράδειγμα αυτού του αγαθού να βρω ανάμεσα σε όσα μας είναι γνωστά; Ποιες νέες λέξεις να επινοήσω, για να δηλώσω το ανέκφραστο και το άρρητο;

Ο διάβολος ωφέλησε τον Ιώβ περισσότερο, παρά τον έβλαψε. Ο βασιλιάς των Ασσυρίων έγινε ευεργέτης του Δανιήλ. Και οι τρεις παίδες ας ομολογούν ευγνωμοσύνη στο καμίνι· και ο Ησαΐας, αφού πριονίστηκε, ας υμνεί τους Εβραίους. Και ο Ζαχαρίας, που σφαγιάστηκε ανάμεσα στον ναό και το θυσιαστήριο, ας τιμά τους δολοφόνους του· και ο Ιωάννης, που αποκεφαλίστηκε, ας ανακηρύσσει ευεργέτη τον Ηρώδη· και οι απόστολοι, αυτούς που τους έδεσαν και τους μαστίγωσαν· και όλοι οι μάρτυρες ας αγαπούν αυτούς που τους καταδίωξαν. Διότι, αν εκείνοι δεν είχαν ανοίξει το στάδιο, οι αθλητές δεν θα είχαν κάνει γνωστή την ανδρεία τους. Τι θα μπορούσε, άραγε, να θαυμάσει κανείς περισσότερο στους άνδρες που προβάλλονται ενώπιόν μας προς έπαινο; Το πλήθος, την ανδρεία, ή την αληθινή τους συμφωνία; Και ας μην προσπεράσουμε με αναισθησία, ούτε με αχαριστία, πρώτα από όλα τον αριθμό τους. Διότι όποιος έχει τόσους πολλούς πρεσβευτές, ποτέ δεν θα αναχωρήσει άπρακτος μετά την προσευχή και τη δέηση, ακόμη κι αν είναι υπερβολικά βεβαρημένος από τα αμαρτήματα. Και γι' αυτήν τη σκέψη και την ελπίδα, μάρτυρας είναι ο Θεός, κατά τη συνομιλία Του με τον Αβραάμ, όταν δεχόταν την ικεσία του υπέρ των Σοδόμων, ζητώντας όχι σαράντα δικαίους, αλλά δέκα, για να χαριστεί σε μια πόλη που επρόκειτο να εξαφανιστεί.

Εκείνος λοιπόν που τα γνωρίζει αυτά και έχει επίγνωση της δικής του ασημαντότητας, της αδυναμίας και της πενιχρότητας της φύσης του, θα καταδικάσει τη ματαιότητα εκείνων που, αν και διαθέτουν τόσο μικρή και ευτελή δύναμη, νομίζουν ότι έχουν κάτι ανώτερο από την αξία του Πνεύματος και διστάζουν να αποδώσουν σε Αυτό κάποια λατρευτικά λόγια ή σχήματα – τα οποία, είτε λατρεία είτε προσκύνηση συνηθίζουν κάποιοι να τα ονομάζουν, δεν διαφωνώ. Αναβλέποντας δε προς το ύψος της δόξας, της οποίας η αληθινή κατανόηση είναι ανέφικτη για τους ανθρώπους, θα κατακρίνει τον εαυτό του, όπως ακριβώς έπραξε και ο πατριάρχης, όταν αξιώθηκε τη θεία επιφάνεια, αποκαλώντας τον εαυτό του χώμα και στάχτη. Έχοντας δε αυτή τη διάθεση, θα αφιερώσει όλο τον εαυτό του στη λατρεία της ανώτερης φύσης, χωρίς να πράττει μεν ορισμένα από όσα συντελούν στην απόδοση τιμής και να απέχει από άλλα, αλλά καθετί που μέσα στις δυνατότητές του φαίνεται να είναι ανώτερο και υπέροχο, αυτό θα το αφιερώσει στον Θεό των πάντων, αναπέμποντας αδιάκοπα τιμή, δόξα και προσκύνηση, όση επιτρέπει η δύναμή του, σε Εκείνον που έχει την εξουσία να σώζει. Και σώζει ο Πατήρ και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα. Γι' αυτό και εμπιστεύεται τη δική του σωτηρία στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, χωρίς να κατακερματίζει την πίστη σε ένα πλήθος δυνάμεων και θεοτήτων, αλλά πιστεύοντας σε μία δύναμη, μία αγαθότητα, μία ζωοποιό εξουσία, μία θεότητα, μία ζωή.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, όταν μετά από εκείνη την έκσταση που προκλήθηκε από τα υψηλά θεάματα, έσκυψε και πάλι στην ανθρώπινη αδυναμία, λέγει: «Εγώ δε είμαι γη και σποδός», δηλαδή άφωνος και ανενέργητος ως προς την ερμηνεία του αγαθού που συνέλαβε ο νους του. Διότι μου φαίνεται ότι η γη και η στάχτη υποδηλώνουν ταυτόχρονα το άψυχο και το άγονο, και κατ' αυτόν τον τρόπο καθίσταται κανόνας πίστεως για τον μετέπειτα βίο, διδάσκοντας μέσα από την ιστορία του όσους προσέρχονται στον Θεό ότι δεν είναι δυνατόν να Τον προσεγγίσουν διαφορετικά, παρά μόνο εάν η πίστη μεσιτεύει και συνδέει μέσω του εαυτού της τον νου που αναζητεί με την ακατάληπτη φύση. Διότι, εγκαταλείποντας την πολυπραγμοσύνη που προέρχεται από τη γνώση, λέγει η Γραφή: «Πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και αυτό του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη». Και δεν γράφτηκε μόνο γι' αυτόν, λέγει ο Απόστολος, αλλά και για εμάς, επειδή ο Θεός λογαριάζει στους ανθρώπους ως δικαιοσύνη την πίστη, και όχι τη γνώση. Διότι η μεν γνώση δημιουργεί τρόπον τινά μια εμπειρική διάθεση, καθώς συγκατατίθεται μόνο σε αυτό που είναι δυνατόν να γνωσθεί, ενώ η πίστη των Χριστιανών δεν λειτουργεί έτσι· διότι δεν αποτελεί υπόσταση αυτών που γνωρίζονται, αλλά «υπόσταση αυτών που ελπίζονται». Όμως εκείνο που ήδη κατέχεται, δεν ελπίζεται· διότι λέγει: «Εκείνο που έχει κάποιος, γιατί και να το ελπίζει;» Εκείνο, αντιθέτως, που διαφεύγει την κατανόησή μας, η πίστη το καθιστά δικό μας, εγγυώμενη μέσα από τη δική της βεβαιότητα αυτό που δεν φαίνεται. Διότι έτσι αναφέρει ο Απόστολος για τον πιστό, ότι: «Υπέμεινε καρτερικά, σαν να έβλεπε τον Αόρατο».

Διαφορετικά, δεν θα μπορούσαν να γίνουν υιοί, όντας από τη φύση τους κτίσματα, εάν δεν δεχθούν το Πνεύμα Εκείνου που είναι εκ φύσεως και αληθινός (Υιός). Γι' αυτό «ο Λόγος σάρξ εγένετο», ώστε να καταστήσει το ανθρώπινο στοιχείο δεκτικό της θεότητας». Και πάλι: «Όπως στους αποστόλους είχε εξαγγελθεί το Πνεύμα και η δύναμη του Υψίστου, έτσι και στην Παρθένο». Και ο Μέγας Βασίλειος (λέγει): «μέσω του Αγίου Πνεύματος να γίνει κανείς κοινωνός της χάριτος του Χριστού, να ονομαστεί τέκνο φωτός, να μετάσχει στην αιώνια δόξα». Και πάλι: «Αυτό που κινήθηκε από το Άγιο Πνεύμα με αιώνια κίνηση, έγινε άγιο ζωντανό ον. Ο δε άνθρωπος απέκτησε, με την ενοίκηση του Πνεύματος μέσα του, την αξία του προφήτη, του αποστόλου, του αγγέλου, του θεού, ενώ προηγουμένως ήταν γη και στάχτη». Και πάλι: «Διότι δεν καθίσταται υιός από δούλος αυτός που έχει λάβει έναν δούλο (κτιστό πνεύμα), ούτε, μέσω της μετοχής του στον δούλο, αποκτά την παρρησία να ονομάζει τον Θεό πατέρα».

Ο δε ακριβής, και όχι λιγότερο σπουδαίος στα πάντα, Μέγας Βασίλειος, λέει: «Αυτό που κινήθηκε με αΐδια κίνηση από το Άγιο Πνεύμα, έγινε άγιο ζωντανό ον· και έλαβε ο άνθρωπος αξία, επειδή ενοίκησε μέσα του το Πνεύμα, προφήτη, αποστόλου, αγγέλου του Θεού, ενώ προηγουμένως ήταν χώμα και στάχτη». Και πάλι λέει: «Μέσω του Αγίου Πνεύματος καθίσταται κανείς κοινωνός της χάριτος του Χριστού, ονομάζεται τέκνο φωτός, μετέχει στην αΐδια δόξα».

Είθε να έχω την ευλογία σας σε όλα, εάν βέβαια είμαι άξιος. Διότι, αν και είμαι δεμένος με αλυσίδες, δεν συγκρίνομαι με κανέναν από εσάς που είστε ελεύθεροι. Γνωρίζω ότι δεν υπερηφανεύεστε, διότι έχετε μέσα σας τον Ιησού. Και κυρίως, όταν σας επαινώ, γνωρίζω ότι ντρέπεστε, όπως είναι γραμμένο: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του», και: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς», και: «Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι», διότι «αυτό που στους ανθρώπους θεωρείται υψηλό, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού»· διότι λέει: «Ο Θεός, σπλαγχνίσου με τον αμαρτωλό». Για τον λόγο αυτόν, οι μεγάλοι εκείνοι, ο Αβραάμ και ο Ιώβ, ονόμαζαν τους εαυτούς τους χώμα και στάχτη ενώπιον του Θεού. Και ο Δαβίδ: «Ποιος είμαι εγώ ενώπιόν σου, Κύριε, που με δόξασες μέχρις αυτού του σημείου;» Και ο Μωυσής, ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους, λέει προς τον Θεό: «Είμαι αδύναμος στη φωνή και βραδύγλωσσος». Να έχετε λοιπόν και εσείς ταπεινό φρόνημα, για να υψωθείτε· διότι όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί, και όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί.

Διότι, τι τέτοιο διαθέτουμε, το οποίο να είναι ικανό να μας οδηγήσει σε τρομερή αλαζονεία; Σύμφωνα με τον πατριάρχη, «είμαστε γη και στάχτη», σύμφωνα με τον νομοθέτη, χώμα, και σύμφωνα με τον Μελωδό, άλλοτε σκουλήκι και άλλοτε χορτάρι, ενώ σύμφωνα με το σκεύος της εκλογής, ταλαιπωρία. Διότι, με εκείνα για τα οποία οικτίρει τον εαυτό του, καταδικάζει ολόκληρη την ανθρωπότητα.

ΡΟΘ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΟ ΣΧΟΛΑΣΤΙΚΟ. Η παρρησία των δικαίων υπέρ της δικής τους δικαιοσύνης δεν γεννήθηκε από μεγαλαυχία, ω θαυμάσιε, αλλά από ανάγκη· διότι αυτή (η ανάγκη), προκειμένου να μη φανεί ότι υποφέρουν δικαίως, τους εξανάγκασε να φτάσουν σε αυτήν (την παρρησία). Κανείς τους, βέβαια, ενώ βρισκόταν σε άνεση, δεν ξεστόμισε τέτοια λόγια· αντίθετα, ο ένας αποκάλεσε τον εαυτό του χώμα, ο άλλος στάχτη και ο άλλος σκουλήκι. Όταν όμως κάποιος εγκαταλείφθηκε σε αβάσταχτους πειρασμούς, αναγκάστηκε να περιγράψει τον βίο του, για να μη θεωρηθεί ότι υποφέρει εξαιτίας πονηρών πράξεων. Επειδή φοβούνταν μήπως, εξαιτίας αυτών που υπέφεραν, αποκτήσουν κακή φήμη μεταξύ πολλών ανοήτων, ή μάλλον επειδή λοιδορήθηκαν κιόλας ότι δήθεν υποφέρουν εξαιτίας αμαρτιών, εξαναγκάστηκαν, όπως είπα, να φτάσουν σε αυτά τα λόγια. Διότι όσοι στερούνται νου και σύνεσης συνηθίζουν να συκοφαντούν τον βίο κάποιου εξαιτίας των συμφορών που του συμβαίνουν σε αυτή τη ζωή· αυτό ακριβώς έλεγαν και οι φίλοι στον γενναίο Ιώβ: «Δεν μαστιγώθηκες όσο άξιζαν αυτά που αμάρτησες». Αλλά και τον άγιο Παύλο, οι βάρβαροι που είδαν την έχιδνα κρεμασμένη από το χέρι του, θεώρησαν ότι ήταν κάποιος φονιάς και κακούργος. Γι' αυτό και έλεγαν: «Οπωσδήποτε ο άνθρωπος αυτός είναι φονιάς, τον οποίο, αν και διασώθηκε από τη θάλασσα, η θεία δίκη δεν τον άφησε να ζήσει». Και ο αθυρόστομος εκείνος Σεμεΐ αποκαλούσε φονιά τον Μελωδό, όταν καταδιωκόταν από τον γιο του, βγάζοντας για αυτόν αυτή την πονηρή απόφαση εξαιτίας της συμφοράς του.

Διότι ο μεν, ενώ απολάμβανε τη θεία συνομιλία, αποκαλούσε τον εαυτό του χώμα και στάχτη· ο δε, χωρίς κανείς να τον παρακινεί, επαιρόταν και μεγαλοφρονούσε, και επιχειρούσε να θέσει τον εαυτό του πάνω από ολόκληρη την οικουμένη.

264. ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ. Για το: «Αναπεσών εκοιμήθης ως λέων». Εγώ, αν και θα φανεί παράδοξο αυτό που πρόκειται να λεχθεί, ορίζω ως μεγαλοφροσύνη τη φρόνηση που συνοδεύεται από λογική. Διότι, αν κάποιος δεν είναι κόλακας, δεν πρέπει να τον κατατάξουμε στους αλαζόνες· ούτε αν κάποιος είναι κόλακας και τιποτένιος, πρέπει να τον θεωρήσουμε μετριόφρονα· αλλά (μετριόφρων είναι) εκείνος που πράττει τα πρέποντα, δεν υπερηφανεύεται εις βάρος των πλησίον του, ούτε τοποθετεί τον εαυτό του πάνω από όλους, αλλά διατηρεί τον εαυτό του στην πρέπουσα τάξη, που ταιριάζει σε ελεύθερους ανθρώπους. Διότι πρέπει κανείς να είναι μεγαλόψυχος, όχι υπερήφανος· ανδρείος, όχι θρασύς· επιεικής, όχι δουλοπρεπής· μετριόφρων, χωρίς να υποκρίνεται την ταπεινοφροσύνη· ελεύθερος στο φρόνημα, όχι δουλοπρεπής. Τέτοιος ήταν και ο θεοφιλής Αβραάμ, ο οποίος από τη μια περιφρονούσε τα περσικά λάφυρα και τα βαρβαρικά σκύλα· από την άλλη, όταν φιλοξενούσε, ήταν πιο ταπεινός από όλους. Εκτελώντας χρέη υπηρετών και αξιούμενος θείας συνομιλίας, έλεγε: «Εγώ είμαι γη και στάχτη»· αυτό σημαίνει να συνενώνει κανείς αληθινά στο ίδιο πρόσωπο τη μετριοφροσύνη, την ταπεινότητα και το μεγαλείο, και αυτό σημαίνει να επιδεικνύει ελευθερία απαλλαγμένη από υπερηφάνεια. Όσοι όμως αποδίδουν στις κακίες τα ονόματα των αρετών και στις αρετές τα ονόματα των κακιών, και αναμειγνύουν τα πάντα ώστε η αρετή να γίνει δυσδιάκριτη, αυτοί μου φαίνεται ότι εξοστρακίζουν την ίδια την αρετή.

Για τον λόγο αυτόν ο δίκαιος εκείνος Αβραάμ διαρκώς είχε αυτόν τον λογισμό μέσα του, και ουδέποτε υπερηφανευόταν. Αυτός, λοιπόν, που συνομιλούσε με τον Θεό και απολάμβανε τόσο μεγάλη παρρησία, και ο οποίος έλαβε από Εκείνον την καλή μαρτυρία για την αρετή του, έλεγε: «Εγώ δε είμαι χώμα και στάχτη». Και κάποιος άλλος πάλι, θέλοντας να ταπεινώσει τον γεμάτο έπαρση άνθρωπο, δεν μεταχειρίζεται μακροσκελείς λόγους, αλλά του υπενθυμίζει μόνο τη φύση του, και τον επιπλήττει αυστηρά, λέγοντας τα εξής: «Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;». Μου αναφέρεις αυτά που φαίνονται μετά τον θάνατο;

Διότι, εάν ο μακάριος προφήτης Δαβίδ, έχοντας κατανοήσει την αρμονική διάταξη των ορατών πραγμάτων, αναφωνούσε λέγοντας: «Πόσο μεγαλειώδη είναι τα έργα σου, Κύριε· τα πάντα τα εποίησας με σοφία» – ένας άνδρας που αξιώθηκε τόσης χάρης του Πνεύματος και καταξιώθηκε να γνωρίσει τα άδηλα και τα κρύφια της σοφίας Του –, τι θα μπορούσαμε να πούμε εμείς, που είμαστε χώμα και στάχτη, και που οφείλουμε αδιαλείπτως να σκύβουμε το κεφάλι και να εκπλησσόμαστε μπροστά στην άφατη φιλανθρωπία του Δεσπότη των πάντων;

Άκουσε τον πατριάρχη να λέει, μετά τη συνομιλία του με τον Θεό, μετά την επαγγελία που του δόθηκε: Εγώ όμως είμαι χώμα και στάχτη.

Έπειτα ο πράος και φιλάνθρωπος Θεός συγκατανεύει στο αίτημα και λέει: Πράττω αυτό που είπες και αποδέχομαι την παράκλησή σου. Εάν βρεθούν πενήντα δίκαιοι στην πόλη, για χάρη τους θα συγχωρήσω ολόκληρο τον τόπο. Χαρίζω, λέει, στους πενήντα δικαίους, εάν βρεθούν, τη σωτηρία των υπολοίπων, και κάνω πράξη το αίτημά σου. Ας δούμε όμως τον δίκαιο αυτόν, πώς, λαμβάνοντας παρρησία και γνωρίζοντας τη φιλανθρωπία του Θεού, υποβάλλει πάλι δεύτερο αίτημα και λέει: Τώρα άρχισα να μιλώ στον Κύριό μου· εγώ όμως είμαι χώμα και στάχτη. Μη νομίσεις, λέει, Δέσποτα, ότι αγνοώ τον εαυτό μου και ότι υπερβαίνω το μέτρο, δείχνοντας τόση παρρησία. Διότι γνωρίζω ότι είμαι χώμα και στάχτη· αλλά, όπως το γνωρίζω αυτό και το κατανοώ σαφώς, έτσι δεν αγνοώ ούτε εκείνο, ότι δηλαδή είναι πολύ μεγάλο το μέγεθος της φιλανθρωπίας Σου, και ότι είσαι πλούσιος σε αγαθότητα, και θέλεις να σωθούν όλοι οι άνθρωποι. Διότι Εσύ που τους έφερες στην ύπαρξη από την ανυπαρξία, πώς θα κατέστρεφες ποτέ τα δημιουργήματά Σου, εάν δεν ήταν μεγάλη η ορμή των αμαρτημάτων τους; Γι' αυτό παρακαλώ πάλι και ικετεύω: Εάν βρεθούν λιγότεροι από τους πενήντα, και υπάρχουν σαράντα πέντε δίκαιοι στην πόλη, δεν θα σώσεις την πόλη; Και Εκείνος απάντησε: Εάν βρεθούν σαράντα πέντε, δεν θα την καταστρέψω.

Ζ΄. Ας μη γίνουμε λοιπόν αγνώμονες προς τον ευεργέτη, αλλά ας προσφέρουμε όλοι τα πάντα, ανάλογα με τις δυνάμεις μας: πίστη, ελπίδα, αγάπη, σωφροσύνη, ελεημοσύνη, φιλοξενία. Και αυτό που σας παρακάλεσα προηγουμένως, το ίδιο σας παρακαλώ και τώρα, και δεν θα παύσω πάντοτε να το ζητώ. Ποιο είναι λοιπόν αυτό; Όταν πρόκειται να προσέλθετε σε αυτή τη φρικτή και θεία τράπεζα και στην ιερή μυσταγωγία, να το πράττετε με φόβο και τρόμο, με καθαρή συνείδηση, με νηστεία και προσευχή, χωρίς να προκαλείτε θόρυβο, ούτε να λακτίζετε ή να σπρώχνετε τους διπλανούς σας· διότι αυτό αποτελεί δείγμα έσχατης παράνοιας και όχι τυχαίας περιφρόνησης. Γι' αυτό και επιφέρει βαριά κόλαση και τιμωρία σε όσους τα πράττουν αυτά. Αναλογίσου, άνθρωπε, ποια θυσία πρόκειται να αγγίξεις, σε ποια τράπεζα πρόκειται να προσέλθεις· θυμήσου ότι, αν και είσαι χώμα και στάχτη, μεταλαμβάνεις το αίμα και το σώμα του Χριστού.

Άκουσε, λοιπόν, τον Αβραάμ που λέει: «Εγώ δε είμαι γη και στάχτη»· και τον Θεό πάλι να λέει για τον Μωυσή, ότι ήταν ο πραότερος από όλους τους ανθρώπους. Διότι ουδείς υπήρξε πιο ταπεινός από εκείνον, ο οποίος, αν και καθοδηγούσε έναν τόσο μεγάλο λαό, και αφού καταπόντισε τον βασιλιά και ολόκληρο το στρατόπεδο των Αιγυπτίων σαν να ήταν μύγες, και αφού επιτέλεσε τόσα έργα στην Αίγυπτο, τόσα στην Ερυθρά Θάλασσα και στην έρημο, και έχοντας απολαύσει τόσο μεγάλη μαρτυρία, διατηρούσε τέτοιο φρόνημα, σαν να ήταν ένας από τους πολλούς· και ως γαμπρός ήταν πιο ταπεινός από τον πεθερό του, και αποδεχόταν τη γνώμη εκείνου.

Διότι πράγματι η αλαζονεία προέρχεται από ευτελή διάνοια και ποταπή ψυχή, ενώ η επιείκεια από μεγαλόφρονα, από μεγαλόψυχη διάθεση. γʹ. Και αν θέλετε, ας εξετάσουμε το καθένα από τα δύο μέσα από παραδείγματα. Πες μου, λοιπόν, τι υπήρξε πιο ανώτερο από τον Αβραάμ; Και όμως, εκείνος ήταν που έλεγε: «Εγώ είμαι χώμα και στάχτη»· εκείνος ήταν που έλεγε: «Ας μην υπάρξει διαμάχη ανάμεσα σε εμένα και σε εσένα».

Έτσι λοιπόν και εδώ να συλλογίζεσαι, ότι εκείνος μεν που αποκαλεί τον εαυτό του γη και σποδό, είναι πραγματικά υψηλός, καίτοι ομιλεί από ταπεινοφροσύνη· ενώ εκείνος που δεν θεωρεί τον εαυτό του γη και σποδό, αλλά τον περιποιείται και μεγαλοφρονεί, αυτός είναι ευτελής, καθώς θεωρεί τα μικρά μεγάλα. Από αυτό λοιπόν καθίσταται φανερό, ότι από μεγάλο ύψος διανοίας εξέφερε εκείνον τον λόγο ο πατριάρχης: «Εγώ δε είμαι γη και σποδός»· από ύψος, και όχι από αλαζονεία. Διότι, όπως ακριβώς στα σώματα, άλλο πράγμα είναι η ευεξία και το σφρίγος, και άλλο η φλεγμονή· και παρόλο που αμφότερα συνιστούν διόγκωση της σάρκας, το μεν ένα προέρχεται από σάρκα που νοσεί, ενώ το άλλο από υγιή· έτσι και εδώ, άλλο είναι να διακατέχεται κανείς από αλαζονεία, το οποίο ισοδυναμεί με το να φλεγμαίνει, και άλλο να είναι υψηλός, το οποίο ταυτίζεται με το να έχει ευεξία. Και πάλι, κάποιος είναι ψηλός κατά το ανάστημα του σώματος· ένας άλλος, όντας βραχύσωμος, φορώντας υποδήματα γίνεται ψηλότερος· ποιον λοιπόν θα ονομάσουμε ψηλό και μεγάλο, πες μου; Δεν είναι ολοφάνερο ότι θα πούμε αυτόν που διαθέτει το ύψος εκ φύσεως; Διότι ο άλλος κατέχει το ύψος αυτό ως κάτι το αλλότριο, και πατώντας πάνω σε ευτελή πράγματα, έτσι κατέστη ψηλός. Αυτό ακριβώς παθαίνουν και πολλοί από τους ανθρώπους, οι οποίοι ανυψώνουν τους εαυτούς τους στηριζόμενοι στα χρήματα και στη δόξα, πράγμα που δεν αποτελεί πραγματικό ύψος. Διότι υψηλός είναι εκείνος που δεν έχει ανάγκη από τίποτε από αυτά, αλλά τα καταφρονεί όλα, και αντλεί το μεγαλείο εκ των έσω. Ας γίνουμε λοιπόν ταπεινοί, για να γίνουμε υψηλοί· διότι, όπως λέγει: «Εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του, θα υψωθεί».

Όντας λοιπόν πονηρός ο διάβολος, έριξε κυρίως αυτό το δόλωμα, θέλοντας να τους βλάψει σε άλλα πράγματα. Μου φαίνεται δε ότι και αυτό είναι γνώρισμα υποκρισίας. Γι' αυτόν τον λόγο δεν είπε «σε ό,τι κατόρθωσαν», αλλά τι; «Σε ό,τι καυχώνται»· πράγμα που αποτελούσε χλευασμό της αλαζονείας. Διότι καυχώνταν ακόμη και για αυτό που δεν ήταν. Ο γενναίος όμως άνθρωπος δεν πρέπει να καυχάται όχι μόνο για όσα δεν έχει, αλλά ούτε και για εκείνα που κατέχει. Όπως ακριβώς έπραττε αυτός ο μακάριος, όπως ο πατριάρχης Αβραάμ, που έλεγε: «Εγώ είμαι γη και στάχτη». Επειδή δηλαδή δεν είχε να αναφέρει αμαρτήματα, αλλά έλαμπε από κατορθώματα, αφού ερεύνησε τα πάντα και δεν βρήκε κάποια μεγάλη λαβή εναντίον του εαυτού του, καταφεύγει στη φύση του. Και επειδή το όνομα της γης είναι οπωσδήποτε σεμνό, πρόσθεσε και τη στάχτη. Γι' αυτό και κάποιος άλλος έλεγε: «Γιατί υπερηφανεύεται η γη και η στάχτη;» Διότι μη μου αναφέρεις την ομορφιά του προσώπου, ούτε τον υψωμένο αυχένα, ούτε τον μανδύα, το άλογο και τους ακολούθους· αλλά συλλογίσου πού καταλήγουν όλα αυτά και πρόσθεσέ το. Εάν πάλι προβάλλεις τα φαινόμενα, και εγώ θα σου αναφέρω αυτά που υπάρχουν στις Γραφές, τα οποία είναι πολύ πιο λαμπρά από τούτα. Αλλά όπως δεν θαυμάζουμε εκείνα εξαιτίας της εξωτερικής τους όψης, επειδή βλέπουμε την ουσία τους, ότι δηλαδή τα πάντα είναι πηλός, έτσι ας μη θαυμάζουμε ούτε και τούτα. Διότι και αυτά είναι πηλός· και μάλιστα, είναι πηλός και πριν ακόμη διαλυθούν και γίνουν σκόνη.

Διότι δεν είπε: «Δεν γνωρίζετε», αλλά: «Δεν γνωρίζουμε». Και το ότι δεν τα έλεγε αυτά από μετριοφροσύνη, το φανέρωσε μέσα από άλλα γεγονότα. Διότι, ενώ ακατάπαυστα στις προσευχές του παρακαλούσε να δει τη Ρώμη, δεν το πέτυχε τον καιρό που το ζητούσε· και για τον σκόλοπα που του είχε δοθεί στη σάρκα, δηλαδή για τους κινδύνους, παρακάλεσε πολλές φορές, και απέτυχε ολοσχερώς· το ίδιο και ο Μωυσής στην Παλαιά Διαθήκη, όταν παρακαλούσε να δει την Παλαιστίνη, και ο Ιερεμίας, όταν ικέτευε για τους Ιουδαίους, και ο Αβραάμ, όταν μεσίτευε για τους Σοδομίτες.

ε΄. Ο μακάριος Αβραάμ επιδείκνυε μεγάλη πρόνοια και για εκείνους που δεν του είχαν εμπιστευθεί, και μάλιστα τόση, ώστε να εκθέτει τον εαυτό του σε σοβαρούς κινδύνους. Διότι το γεγονός ότι δεν έπραττε αυτά που έπραττε μόνο για τον ανιψιό του, αλλά και για τους Σοδομίτες, αποδεικνύεται από το ότι δεν σταμάτησε να καταδιώκει εκείνους τους Πέρσες, προτού τους ελευθερώσει όλους. Καίτοι θα μπορούσε, αφού έπαιρνε αυτόν, να αναχωρήσει, εντούτοις δεν το θέλησε· διότι φρόντιζε εξίσου για όλους. Και αυτό το κατέστησε σαφές και μέσα από τα μετέπειτα γεγονότα. Όταν, λοιπόν, δεν επρόκειτο να τους πολιορκήσει στρατόπεδο βαρβάρων, αλλά η θεήλατη οργή να ξεριζώσει τις πόλεις τους εκ θεμελίων, και δεν ήταν πλέον καιρός για όπλα, ούτε για μάχη και πολεμική παράταξη, αλλά για ικεσία, επέδειξε τόσο μεγάλο ζήλο υπέρ αυτών, όσο θα επεδείκνυε εάν επρόκειτο να αφανιστεί ο ίδιος. Για τον λόγο αυτόν, και μία και δύο και τρεις και πολλές φορές προσέρχεται στον Θεό, και επικαλείται την ανθρώπινη φύση, λέγοντας: Εγώ όμως είμαι χώμα και στάχτη.

Άκουσε τον Παύλο που λέει: «Εάν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν». Επομένως, καθένας που πιστεύει ορθά στον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, λέει τούτο: «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα». Ας δούμε όμως και τον επόμενο στίχο, τι θέλει να πει, μετά το «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα· Εγώ δε ταπεινώθηκα σφόδρα». Εκείνος βέβαια που δεν κατανοεί, θεωρεί ότι ο στίχος είναι ανακόλουθος· αλλά, εάν ο καθένας μας κατανοήσει, όπως ακριβώς κατανόησε και ο Δαβίδ, (θα δει ότι) για τον Θεό και για τον εαυτό του λέει: «Εγώ δε ταπεινώθηκα σφόδρα». Αφού αντίκρισε με τα μάτια της καρδιάς την ανέκφραστη και ανεκδιήγητη μεγαλειότητα του Θεού, ότι δηλαδή όσο διαφέρει ο ουρανός από ένα μυρμήγκι, τόσο διαφέρει ο Θεός από τον ίδιο τον άνθρωπο, κατανοώντας το αυτό και μένοντας έκπληκτος, λέει: «Εγώ δε ταπεινώθηκα σφόδρα». Το ίδιο διαπιστώνοντας και ο Αβραάμ, ότι δηλαδή σε σύγκριση με τον Θεό ο ίδιος είναι χώμα και στάχτη, έλεγε: «Εγώ όμως είμαι χώμα και στάχτη». Διότι οι υπερήφανοι, μη γνωρίζοντας τον Θεό, δεν γνωρίζουν ούτε τους εαυτούς τους τι είναι· πώς άλλωστε, αν δεν έχει γνωρίσει προηγουμένως τον Δημιουργό, θα μπορέσει να γνωρίσει τον εαυτό του, ότι είναι δηλαδή ένα πλάσμα;

Και εμείς, λοιπόν, όσο περισσότερο προοδεύουμε στην αρετή, τόσο περισσότερο ας συντρίβουμε τον εαυτό μας· επειδή και αυτό προπάντων είναι αρετή. Διότι, όπως ακριβώς όσο πιο οξυδερκώς βλέπουμε, τόσο περισσότερο κατανοούμε πόσο απέχουμε από τον ουρανό, έτσι και όσο περισσότερο προοδεύουμε στην αρετή, τόσο περισσότερο διδασκόμαστε να αναγνωρίζουμε την απόσταση που χωρίζει τον Θεό από εμάς. Και δεν αποτελεί μικρό μέρος της πνευματικής φιλοσοφίας αυτό, το να μπορέσουμε δηλαδή να αντιληφθούμε την πραγματική μας αξία. Διότι εκείνος κυρίως γνωρίζει τον εαυτό του, ο οποίος θεωρεί ότι ο ίδιος δεν είναι τίποτα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Δαβίδ και ο Αβραάμ, όταν ανέβηκαν στην ύψιστη κορυφή της αρετής, τότε προπάντων το κατόρθωσαν αυτό· και ο ένας αποκαλούσε τον εαυτό του χώμα και στάχτη, ενώ ο άλλος σκουλήκι. Και όλοι οι άγιοι, παρομοίως με αυτούς, ταλανίζουν τον εαυτό τους· διότι εκείνος που επαίρεται από αλαζονεία, αυτός είναι που αγνοεί τον εαυτό του περισσότερο από όλους. Γι' αυτό και σύμφωνα με την κοινή συνήθεια συνηθίζουμε να λέμε για τους υπερήφανους: «Δεν ξέρει τον εαυτό του, αγνοεί τον εαυτό του». Εκείνος όμως που αγνοεί τον εαυτό του, ποιον θα γνωρίσει; Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που γνωρίζει τον εαυτό του θα τα γνωρίσει όλα, έτσι και αυτός που δεν γνωρίζει αυτό, δεν θα γνωρίσει ούτε τα υπόλοιπα. Τέτοιος ήταν εκείνος που έλεγε: «Επάνω από τους ουρανούς θα στήσω τον θρόνο μου». Επειδή ακριβώς αγνόησε τον εαυτό του, αγνόησε και όλα τα υπόλοιπα. Όχι όμως και ο Παύλος· αντίθετα, αποκαλούσε τον εαυτό του έκτρωμα και έσχατο των αγίων, και δεν θεωρούσε τον εαυτό του άξιο ούτε καν για την ονομασία του αποστόλου, μετά από τόσα πολλά και τόσο σπουδαία κατορθώματα.

Αντίθετα προς αυτόν, ο Αβραάμ λέει: «Εγώ είμαι χώμα και στάχτη», και όμως κατανίκησε αμέτρητους βαρβάρους, και αφού βρέθηκε στο μέσο των Αιγυπτίων, επέστρεψε φέρνοντας λαμπρότερο τρόπαιο από το προηγούμενο, και μένοντας προσηλωμένος σε αυτή την αρετή γινόταν πάντοτε ανώτερος. Γι' αυτό τον λόγο υμνείται παντού, γι' αυτό στεφανώνεται και εγκωμιάζεται· ενώ ο Φαραώ κατήντησε και χώμα και στάχτη, και ό,τι άλλο πιο ευτελές υπάρχει από αυτά. Διότι τίποτε δεν αποστρέφεται τόσο πολύ ο Θεός όσο την υπερηφάνεια. Γι' αυτό από την αρχή έκανε τα πάντα, για να εξαλείψει αυτό το πάθος. Γι' αυτό γίναμε θνητοί, και ζούμε μέσα σε λύπες και οδυρμούς· γι' αυτό βρισκόμαστε σε κόπο και σε ιδρώτα και σε αδιάκοπη και βασανιστική εργασία.

Και όλη η κτίση για τον σκοπό αυτό έχει δημιουργηθεί και τα πάντα γι' αυτό έχουν γίνει. Διότι, επειδή αυτό περισσότερο από όλα απέβαλε την παρρησία ενώπιον του Θεού, τα πάντα τα κατασκεύασε ο Θεός με σκοπό το αντίθετο, και την κτίση και την κατασκευή του σώματος και τον τρόπο του βίου, ώστε όλα αυτά να υπάρχουν για την ταπεινοφροσύνη, για να μάθουμε να μετριάζουμε το φρόνημά μας και για να αποκτήσουμε επίγνωση της δικής μας ασθένειας, για να λέμε σύμφωνα με τον Αβραάμ: «εγώ όμως είμαι γη και στάχτη», για να λέμε σύμφωνα με τον Δαβίδ: «εγώ όμως είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος», για να λέμε σύμφωνα με τον Απόστολο, ότι «εμφανίστηκε και σε εμένα, σαν σε έκτρωμα». Ασθενή τον έκανε τον άνθρωπο, κι όμως αυτός νομίζει ότι είναι ισχυρός· γι' αυτό και γίνεται ακόμη πιο ασθενής. Ορισμένα λοιπόν φαινόμενα δεικνύουν ταυτόχρονα και τη δική Του δύναμη και τη δική μας ασθένεια, ενώ άλλα δεικνύουν μόνο τη δική Του δύναμη. Διότι δεν επιθυμεί παντού να Τον θαυμάζουμε μόνο μέσα από το να μας προξενεί λύπη, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις όπου αναπαύει τη διάνοιά μας. Και μετά από πολλά λέει: 37,17a 〈η στολή σου όμως είναι θερμή,〉 17b 〈και αναπαύεται πάνω στη γη.〉 Ή αυτό εννοεί, ότι «τώρα βρίσκεσαι σε οδύνες, αλλά αργότερα θα αναπαυθείς». Και αυτό είναι γνώρισμα της σοφίας του Θεού, το ότι επινόησε τον θάνατο ως κάποια λύση και τέλος στα ανθρώπινα δεινά. Ή ότι «αν και βρίσκεσαι μέσα σε κακά, στέκεσαι εκτός μάχης και πολέμου και ταραχής, και με αυτόν τον τρόπο σε τιμωρεί». 37,19a 〈για ποιο λόγο;〉

Και είπα: «Αλίμονο σε μένα τον ταλαίπωρο, διότι έχω κατανυγεί, διότι, ενώ είμαι άνθρωπος και έχω ακάθαρτα χείλη και κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, είδα με τα μάτια μου τον Κύριο Σαβαώθ». Η θέα αυτή εξέπληξε τον προφήτη, τον αφύπνισε, του ενέβαλε μεγάλο φόβο, τον υποκίνησε σε εξομολόγηση, και τον παρασκεύασε να επιγνώσει με μεγαλύτερη ακρίβεια την ευτέλεια της δικής του φύσης. Διότι τέτοιοι είναι όλοι οι άγιοι· όταν απολαύσουν μεγαλύτερη τιμή, τότε ταπεινώνονται περισσότερο. Έτσι και ο Αβραάμ, όταν συνομιλούσε με τον Θεό, αποκαλούσε τον εαυτό του χώμα και στάχτη· έτσι και ο Παύλος, όταν αξιώθηκε εκείνης της οπτασίας, ονόμασε τον εαυτό του έκτρωμα· έτσι λοιπόν και αυτός οικτίρει τον εαυτό του, πρώτα με βάση τη φύση του, λέγοντας: «Αλίμονο σε μένα τον ταλαίπωρο, διότι έχω κατανυγεί, επειδή είμαι άνθρωπος»· έπειτα με βάση την προαίρεσή του: «Και έχω ακάθαρτα χείλη». Ονόμασε τα χείλη του ακάθαρτα, όπως τουλάχιστον εγώ νομίζω, σε σύγκριση με τα πύρινα στόματα εκείνων των καθαρών δυνάμεων και εκείνης της ακριβέστατης λειτουργίας τους. Και δεν σταμάτησε εδώ, αλλά εξομολογείται και εκ μέρους όλου του λαού, προσθέτοντας τα εξής: «Κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη». Και για ποιο λόγο κατηγορεί εδώ τα χείλη του; Για να φανερώσει την έλλειψη παρρησίας του. Επειδή σχεδόν το ίδιο έλεγαν και οι τρεις παίδες, ενώ βρίσκονταν μέσα στο καμίνι: «Δεν μας επιτρέπεται να ανοίξουμε το στόμα μας».

Διότι τέτοιον φιλάνθρωπο Δεσπότη έχουμε, ο οποίος, αρκεί μόνο να δεχθεί ειλικρινά από εμάς τη δέηση, και αμέσως ανταποδίδει το έλεος. Διότι έδωσε τον Νόμο· επειδή όμως ο Νόμος αποτελούσε σκιά των μελλοντικών αγαθών και όχι την ίδια την αλήθεια των πραγμάτων, δεν μπόρεσε να φωτίσει. Απέστειλε τον προφητικό δήμο ως πρεσβευτή· αλλά και ο προφητικός δήμος, καθώς κρατήθηκε από τον θάνατο, αναφώνησε λέγοντας: Εγώ είμαι γη και στάχτη. Ένας άγγελος δεν μπορούσε να σαρκωθεί ατρέπτως. Δεν τους λύτρωσε άγγελος, λέγει, ούτε πρέσβης, αλλά ο ίδιος ο Κύριος. Διότι είδε την οικουμένη στερημένη από βοήθεια και να βοά προς αυτόν: Κλίνε, Κύριε, τους ουρανούς σου και κατέβα. Διότι, εάν εσύ, λέγει, δεν κατέλθεις προς εμάς, εμείς μέσω κανενός άλλου δεν μπορούμε να ανέλθουμε προς εσένα. Είδε, λοιπόν, και δεν παρέβλεψε τη δέηση, αλλά έκλινε τους ουρανούς και κατήλθε στη γη, χωρίς να κενώσει τους ουρανούς.

4. Και για να μάθεις ότι δεν τα λέω αυτά κάνοντας απλώς εικασίες, ένας άλλος ερμηνευτής είπε «Διάψευσμα», άλλος «Διαψεύδεται» και ένας άλλος «Εκλείπει». Αυτό όμως διαφέρει πολύ από εκείνο. Διότι το να ψεύδεται κανείς είναι κακία της ψυχής· ενώ το να εκλείπει, να διαρρέει και να παραρρέει, και να είναι όνειρο, άνθος και σκιά, είναι γνώρισμα της φυσικής ευτέλειας. Διότι δηλώνει το ίδιο πράγμα όπως όταν λέει: «Εγώ δε είμαι γη και στάχτη»· και πάλι: «Γιατί υπερηφανεύεται η γη και η στάχτη;»· και πάλι, όπως όταν λέει αυτός ο προφήτης: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι;», φανερώνοντας παντού το ευτελές, το μηδαμινό της φύσεως. Διότι και για τα σπαρτά λέμε: «Τα σπαρτά διέψευσαν», δηλαδή δεν απέδωσαν τίποτε αντάξιο της ελπίδας· και, «Η χρονιά διέψευσε», δηλώνοντας πάλι ακριβώς το ίδιο. Επειδή λοιπόν και ο άνθρωπος είναι πράγμα μηδαμινό και ευτελές, και μάλιστα κατά τον καιρό της συμφοράς συνηθίζουμε να φιλοσοφούμε κατ' αυτόν τον τρόπο και να αναλογιζόμαστε την ασθένεια της φύσεώς μας· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και αυτός, ευρισκόμενος σε αθυμία, και βλέποντας τη φύση να ελέγχεται και την ευτέλεια και τη μηδαμινότητά της να καταδεικνύεται από παντού, λέει: «Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης»· τουτέστιν, ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα. Γι' αυτό και αλλού έλεγε: «Βεβαίως, ο άνθρωπος πορεύεται σαν μια σκιά». «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε;»

Και σε αυτό αποδεικνυόταν η σοφία του Θεού, στο ότι δεν τους παρέδωσε την ασφάλεια μεμιάς, αλλά ήρεμα και βαθμιαία. Και το έκανε αυτό για να τους διατηρεί στη θεογνωσία και για να μην επιτρέψει να εξανεμιστεί η διόρθωση που είχαν αποκομίσει από την αιχμαλωσία. Επειδή, καθώς η απαλλαγή από τα δεινά συνηθίζει να κάνει τους ανθρώπους πιο ράθυμους, ακόμη και κατά την ίδια την παροχή των αγαθών επιτρέπει να δοκιμάζονται συνεχώς, ώστε να έχουν τους πειρασμούς ως αδιάκοπη άσκηση φιλοσοφίας. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, ούτε εγκαταλείπει τους ανθρώπους διαρκώς στις συμφορές, για να μην αποκάμουν, ούτε στην άνεση, για να μη γίνουν πιο ράθυμοι, αλλά μέσα από τις εναλλαγές ποικίλλει την πορεία της σωτηρίας τους. «Άρα ζωντανούς θα μας είχαν καταπιεί». Είδες πώς παρουσιάζει τη θηριωδία εκείνων που επιτίθενται; Διότι υπάρχουν και τέτοιοι άνθρωποι, οι οποίοι επιδεικνύουν ωμότητα θηρίων, ή μάλλον συμπεριφέρονται στους ομοφύλους τους ακόμη πιο σκληρά και από εκείνα. Επειδή το μεν θηρίο, αν επιτεθεί μία φορά, ξεσπάει τον θυμό του και αποχωρεί, ή, αν αποκρουστεί, δεν επανέρχεται πλέον· οι άνθρωποι όμως, ενώ αποτυγχάνουν πολλές φορές, επιτίθενται επανειλημμένα, επιθυμώντας να γευθούν τις ίδιες τους τις σάρκες. Τέτοιο πράγμα είναι ο θυμός που στερείται λογικής· τόσο πολύ κοχλάζει και αναβράζει το πάθος. Πώς, λοιπόν, θα μπορούσε να σβήσει αυτό το νόσημα; Εάν αναλογιστούμε τη δική μας κατάσταση, εάν σκεφτούμε τον θάνατο και εκείνους που φεύγουν από τη ζωή καθημερινά, εάν εξετάσουμε την ίδια μας τη φύση, ότι είμαστε χώμα και στάχτη.

Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον υπολογίζεις; Είδες πόσο μεγάλο είναι το μεγαλείο της φύσεως του Θεού; Ο άνθρωπος παρομοιάσθηκε με τη ματαιότητα. Άλλος δε ερμηνευτής το «ματαιότητι» (με τη ματαιότητα) το απέδωσε ως «ατμώ» (με τον ατμό). Η ματαιότητα δεν δηλώνει τίποτε άλλο, παρά το ότι ο άνθρωπος είναι φθαρτός, πρόσκαιρος και εφήμερος. Εδώ αναπτύσσει τον λόγο περί του σώματος. Γι' αυτό και ο Αβραάμ έλεγε: «Εγώ δε είμαι χώμα και στάχτη»· και ο Ησαΐας: «Κάθε σάρκα είναι χόρτο, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου». Τι σημαίνει όμως το «παρομοιάσθηκε με τη ματαιότητα»; Με το τίποτα, λέγει· επειδή από τα ανθρώπινα τίποτε δεν είναι βέβαιο, ούτε σταθερό, αλλά τα πάντα παρέρχονται και χάνονται.

Διότι γνωρίζω την ευσπλαχνία του Δεσπότη μου, γνωρίζω την αμνησικακία του Φιλανθρώπου, και ότι επιθυμεί το έλεος, μη θέλοντας τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει και να ζήσει, θέλοντας να σωθούν όλοι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας, και μάλιστα όσοι επιστρέφουν από την αμαρτία. Διότι δεν ήλθες να καλέσεις δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια. Διότι δεν έχουν ανάγκη ιατρού οι υγιείς, αλλά οι ασθενείς. Τώρα άρχισα να ομιλώ προς τον Κύριό μου· ενώ εγώ είμαι χώμα και στάχτη, σκουλήκι και όχι άνθρωπος, όνειδος των ανθρώπων και εξουθένωμα του λαού. Δώσε μου λόγο στο άνοιγμα του στόματός μου, εσύ που χορηγείς προσευχή σε εκείνον που προσεύχεται, διότι κάθε αγαθή παροχή και κάθε τέλειο δώρημα έρχεται άνωθεν, κατεβαίνοντας από εσένα, τον Πατέρα των φώτων· ώστε να δεηθώ επάξια και να ικετεύσω με τρόπο ψυχικά ωφέλιμο.

«Γιατί; Για να φανερωθεί πρώτα σε εμένα η άμετρη ευσπλαχνία του, το τι είδους στοργή τρέφει προς τους ανθρώπους.» Είδες μέγεθος αποκαλύψεων; Είδες άμετρη ταπεινοφροσύνη; Έτσι και ο Αβραάμ, όταν είδε τον Κύριο και έγινε συνομιλητής του, όταν ο Θεός Λόγος τον κατέστησε ακόμη και κριτή για την παρανομία των Σοδομιτών, τότε έλεγε ο Αβραάμ: «Εγώ είμαι χώμα και στάχτη». Γιατί; Επειδή καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί. Γι' αυτό και οι τρεις παίδες, όταν ακριβώς δοξάστηκαν μέσα στο καμίνι, όταν χαλιναγώγησαν τη φωτιά, όταν στο μέσο της φωτιάς απολάμβαναν μια πνοή δροσιάς που φυσούσε, όταν μετέτρεψαν το κέντρο του καμινιού σε παράδεισο διά της προσευχής τους, όταν συγκαταριθμούσαν ως τέταρτο μέσα στο καμίνι τον Υιό και Λόγο του Θεού, τον Χριστό, τον αληθινό Θεό μας, και είχαν το καμίνι για ουρανό, όπως ακριβώς μαρτύρησε ο Ναβουχοδονόσορ λέγοντας: «Δεν ρίξαμε τρεις άνδρες στο καμίνι; Και ιδού, εγώ βλέπω τέσσερις, και η όψη του τέταρτου είναι όμοια με Υιό Θεού.» Τότε ακριβώς ταπείνωναν τους εαυτούς τους λέγοντας: «Διότι με αλήθεια και δίκαιη κρίση τα έπραξες όλα αυτά εξαιτίας των αμαρτιών μας»· κατέστησαν τους εαυτούς τους υπόλογους λέγοντας: «Διότι αμαρτήσαμε και ανομήσαμε με το να αποστατήσουμε από εσένα, και σφάλαμε στα πάντα». Είδες την ανύψωση της ταπεινοφροσύνης; Πόσο πολύ ανύψωσε εκείνους που μετέχουν σε αυτήν;

Αναλογίσου, άθλιε και ταλαίπωρε, ποιος είσαι και ποιον περιεργάζεσαι· όντας άνθρωπος, πολυπραγμονείς τον Θεό; Διότι αρκούν και μόνο τα ονόματα για να δείξουν την υπερβολή της ανοησίας, καθώς ο άνθρωπος είναι χώμα και στάχτη, σάρκα και αίμα, χορτάρι και άνθος χόρτου, σκιά και καπνός και ματαιότητα, και οτιδήποτε άλλο πιο ανίσχυρο και ευτελές από αυτά. Και μην νομίσετε ότι τα λεγόμενα αυτά αποτελούν κατηγορία κατά της φύσεώς μας· διότι δεν τα λέω εγώ αυτά, αλλά οι προφήτες φιλοσοφούν κατ' αυτόν τον τρόπο, όχι για να ατιμάσουν το γένος μας, αλλά για να καταστείλουν την έπαρση των ανοήτων· όχι για να εξευτελίσουν τη φύση μας, αλλά για να ταπεινώσουν την αλαζονεία αυτών που παραφρονούν. Διότι, εάν, παρόλο που εκείνοι διατύπωσαν τόσα πολλά και τέτοια λόγια, εμφανίστηκαν εντούτοις κάποιοι που ξεπέρασαν τη μεγαλαυχία του διαβόλου, εάν δεν είχε ειπωθεί τίποτα από αυτά, σε ποιο βαθμό αλαζονείας δεν θα είχαν εκτραπεί; Πες μου. Έχουν τοποθετημένο το φάρμακο πάνω τους και ακόμη φλεγμαίνουν· και σε ποιο βαθμό υπεροψίας και αλαζονείας δεν θα είχαν διογκωθεί, εάν εκείνοι δεν είχαν αποφανθεί τόσα πολλά και τέτοια πράγματα για την ανθρώπινη φύση; Άκουσε λοιπόν τι λέει ο δίκαιος πατριάρχης για τον εαυτό του: «Εγώ όμως είμαι χώμα και στάχτη». Συνομιλούσε με τον Θεό, και δεν τον κυρίευσε η έπαρση από αυτή την παρρησία· μάλλον αυτή, ακριβώς αυτή η παρρησία τον έπειθε να έχει μετριοπάθεια. Αυτοί όμως, ενώ δεν είναι άξιοι ούτε της σκιάς εκείνου, νομίζουν ότι είναι ανώτεροι και από τους ίδιους τους αγγέλους, πράγμα το οποίο αποτελεί απόδειξη της έσχατης παραφροσύνης.

Περί νηστείας Λόγος Γ΄. Προηγουμένως, από όσα ακούσατε, μάθατε, αδελφοί, πόσο λαμπρό είναι το προοίμιο της νηστείας. Διότι, αν και απείχαμε από την τροφή, εστιαστήκαμε με τα στοιχεία του κόσμου σαν να ήταν εδέσματα, βλέποντας όχι αμυδρά, αλλά με μεγάλη καθαρότητα μέσω του οφθαλμού της ψυχής, τον Θεό να απλώνει τον ουρανό, να στολίζει το στερέωμα, να χαλιναγωγεί τη θάλασσα και να παρέχει τροφή από τη γη. Και πρόσεξέ μου το παράδοξο: διότι οι γυναίκες γεννούν πρώτα το βρέφος, και τότε του προσφέρουν τροφή· ώστε, αν δεν γεννηθεί βρέφος, η θηλή παραμένει άκαρπη. Η γη όμως, πριν καν δημιουργηθεί ο Αδάμ, παρήγαγε τροφή, και πριν από τη γέννηση είχε παρατεθεί τραπέζι για το παιδί, πριν από τη γέννηση είχε παρατεθεί τραπέζι για τον πρωτόπλαστο. Διότι, «ας βλαστήσει», λέει ο Θεός, «η γη χορτάρι», και τότε έπλασε τον άνθρωπο από χώμα· όχι άσκοπα, αλλά για να μην υπερηφανεύεται –αφού προήλθε από τη γη, περπατά πάνω στη γη, αποκαλεί αυτήν μητέρα και βλέπει προς αυτήν–, αλλά αντίθετα να απευθύνει προς τον Θεό εκείνη την αβραμιαία φωνή, λέγοντας: «Εγώ δε είμαι γη και στάχτη».

Κατάρτι ας γίνει για σένα ο σταυρός, άγκυρα η πίστη, σκοινί η ελπίδα, κουπί η προσευχή, πηδάλιο οι ορθοί λογισμοί, πανί ο Χριστός, ούριος άνεμος το Άγιο Πνεύμα, κυβερνήτης ο Πατέρας των όλων. Αν πλέεις με αυτόν τον τρόπο, το τέλος του βίου δεν θα σου είναι αβέβαιο. Διότι, πλέοντας έτσι, ο Νώε διέπλευσε αβλαβώς εκείνο το οικουμενικό πέλαγος· πλέοντας έτσι, ο Αβραάμ παραχωρούσε τα πρωτεία στον Λωτ, και ονόμαζε τον εαυτό του χώμα, και για τον λόγο αυτόν, μαζί με τον Ισαάκ, απέκτησε όσα πόθησε· πλέοντας έτσι, ο Ιακώβ παρέμεινε απλός και απρόσβλητος από τις τρικυμίες, ζητώντας από τον Θεό μόνο άρτο και ένδυμα, και όχι πλούτο· διότι όσοι βιάζονται να πλουτίσουν, πέφτουν σε πειρασμό. Πλέοντας έτσι, ο Ιωσήφ διέφυγε από τη ζάλη της επιβουλής και της ηδονής· πλέοντας έτσι, ο Μωυσής, ο Ιησούς του Ναυή και ο υπόλοιπος χορός των προφητών και των δικαίων, εμπιστεύθηκαν τους εαυτούς τους, όπως ένα σκάφος, στο δεξί χέρι του Δημιουργού σαν σε ακύμαντο λιμάνι· διότι, όπως αναφέρει η Γραφή, οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού, αυτών δηλαδή που αφού έπλευσαν καλώς, έχουν ως λιμάνι τους τη θεία δεξιά, αυτών που συνομιλούν με τον Θεό και αποκαλούν τους εαυτούς τους γη και στάχτη.

Αλλά βέβαια, ω της παραφροσύνης, ω της απώλειας των φρενών· διότι ο Αβραάμ συνομιλούσε με τον Θεό, είχε κατασταθεί πατέρας εθνών, αυτός ο πάροικος ήταν ο κληρονόμος της επαγγελίας, ως πρόβατο προσέφερε τον πρωτότοκό του, και αποκαλούσε τον εαυτό του χώμα και στάχτη. Οι σημερινοί άνθρωποι, όμως, που έχουν γίνει όχι κύριοι, αλλά απλοί διαχειριστές μιας ελάχιστης γης, που έχουν αξιωθεί ένα πρόσκαιρο ή εφήμερο αξίωμα (διότι το πραγματικό αξίωμα είναι η θεοσέβεια), που φέρουν πάνω τους μια προσωρινή ζώνη εξουσίας και απέκτησαν περαστική δύναμη, που συνομίλησαν ίσως με τον βασιλιά ή τον έπαρχο και όχι με τον Θεό, που πρόσφεραν στην Εκκλησία τα δώρα της πλεονεξίας τους ή έδωσαν στους φτωχούς ελάχιστα νομίσματα, αμέσως ανασηκώνουν υπεροπτικά τα φρύδια, και σαν να ξεπρόβαλαν από τον ουρανό μάς απευθύνουν τον λόγο, αυτοί που στην πραγματικότητα είναι χώμα και στάχτη· ή μάλλον, αυτοί που αποτελούν γη άκαρπη. Διότι χωράφι με αγκάθια, αδελφοί, είναι η ψυχή του πλεονέκτη, άκαρπος αγρός είναι η τιποτένια ψυχή του φιλάργυρου, κτήμα χωρίς προσόδους είναι η απόλαυση των ξένων αγαθών, έρημο γεώργιο είναι το σώμα του πόρνου, τόπος γεμάτος γκρεμούς είναι ο λογισμός των υπερήφανων, εμπόριο χωρίς κέρδος είναι τα λόγια των συκοφαντών, μάταιη ενασχόληση και συνεργός του διαβόλου είναι εκείνος που επιβουλεύεται τον πλησίον του.

Εγώ όμως σου λέω, άνθρωπε, να ταπεινοφρονείς σύμφωνα με την αλήθεια· εις επήκοον του Θεού να μιλάς ταπεινά για τον εαυτό σου, όπως έλεγε ο Αβραάμ: «Εγώ είμαι χώμα και στάχτη»· όπως έλεγε ο Παύλος: «Εγώ είμαι ο ελάχιστος των αποστόλων, ο οποίος δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, διότι καταδίωξα την Εκκλησία του Θεού». Και πάλι, λέγοντας την αλήθεια, πρόσθεσε: «Με τη χάρη του Θεού είμαι ό,τι είμαι». Εφόσον, λοιπόν, αυτά προβάλλονται πανταχόθεν με αυτόν τον τρόπο για τη δική μας διδαχή, ας αποφύγουμε το επίπλαστο σχήμα. Γιατί φορούμε προσωπεία, αφού δεν είμαστε τέτοιοι όπως ακριβώς παρουσιάζουμε τους εαυτούς μας, σέρνοντας τους χιτώνες μέχρι το χώμα με εμφάνιση αγίων, ενώ στους τρόπους είμαστε εξαγριωμένοι, και ενώ στα λόγια και στην ενδυμασία είμαστε άγιοι, στο φρόνημα και στα έργα είμαστε απάνθρωποι;