Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 1:2

Και πάλι βεβαιώνει το ίδιο λέγοντας: ο ουρανός και η γη και όλα όσα υπάρχουν στους ουρανούς και πάνω στη γη έχουν δημιουργηθεί από τον Θεό. Εάν λοιπόν πιστεύει αυτό, είναι ανάγκη να συνομολογήσει και τούτο, ότι δηλαδή εκτός από τον Θεό τίποτε άλλο δεν <υπήρχε>. Βλέπεις καθαρά τον Ιουδαίο να αρνείται τον μονογενή Υιό του Θεού, «μέσω του οποίου τα πάντα» έγιναν. Διότι, εάν εκτός από τον Θεό τίποτε άλλο δεν υπήρχε πριν από τη δημιουργία του κόσμου, άρα δεν υπήρχε ο Υιός· και πώς «τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»; Ο μεν Ιουδαίος λοιπόν, ο οποίος αρνείται τον Χριστό του Θεού, πριν από τη δημιουργία του κόσμου δεν αναγνωρίζει τίποτε εκτός από τον Θεό μόνο, με τη συμμαρτυρία του Μάρκελλου· η Εκκλησία όμως του Χριστού με κάθε παρρησία καυχάται λέγοντας: «για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Όταν δε λέει «μέσω του οποίου τα πάντα», τον αναγνωρίζει ως υπάρχοντα προ πάντων. Επομένως, αυτός που λέει ότι πριν από τη δημιουργία του κόσμου δεν υπήρχε τίποτε άλλο εκτός από τον Θεό μόνο, ψεύδεται ενάντια στην αλήθεια. Διότι μαζί με τον μόνο Θεό υπήρχε και ο μονογενής του Υιός πριν από τη σύσταση του κόσμου, και συνυπήρχε με τον Πατέρα. Διότι αυτό τη δίδαξε και εκείνος που είπε: «στις έσχατες αυτές ημέρες μάς μίλησε μέσω του Υιού, τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, μέσω του οποίου μάλιστα δημιούργησε τους αιώνες». Και στις Παροιμίες, μέσω του Σολομώντα, ο ίδιος ο Υιός διδάσκει για τον εαυτό του λέγοντας: «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρών μαζί του».

Διότι, επειδή είναι γεγραμμένο ότι «Επ’ εσχάτων των ημερών μας μίλησε μέσω του Υιού ο Θεός, ο οποίος παλαιότερα είχε μιλήσει πολυμερώς και πολυτρόπως στους πατέρες μέσω των προφητών», αυτό αποτελεί απόδειξη, λέγει, ότι το ανθρώπινο στοιχείο του Θεού που φανερώθηκε σε εμάς είναι προαιώνιο. Διότι αναφέρει τα εξής επί λέξει, ερμηνεύοντας τάχα τον Απόστολο: «Είναι δε από αυτά καταφανές, ότι ο ίδιος ο άνθρωπος που μας μίλησε για τα του Πατρός είναι Θεός, δημιουργός των αιώνων, απαύγασμα της δόξης, χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, όντας βεβαίως Θεός κατά το ίδιο του το πνεύμα και μη έχοντας μέσα του άλλον Θεό πέραν από αυτό, ο Ίδιος ο οποίος μέσω του εαυτού Του, δηλαδή μέσω της σαρκός, καθάρισε τον κόσμο από τις αμαρτίες». Αυτά λέγει ο Απολινάριος επί λέξει και απολύτως τίποτα από όσα είπε δεν έχει παραποιηθεί από εμάς. Εάν λοιπόν ο άνθρωπος που μίλησε είναι δημιουργός των αιώνων, όπως φρονεί ο συγγραφέας, και η σάρκα είναι το απαύγασμα, και η μορφή του δούλου αποτυπώνει την υπόσταση του Θεού, δεν νομίζω πλέον ότι είναι ορθό να μαχόμαστε εναντίον αυτών των λεγομένων, αλλά μάλλον να θρηνούμε για την αναισθησία εκείνων που αποδέχονται μια τέτοια καινοφωνία.

Αυτά είναι εκείνα τα οποία, κατά την άμεση έννοια, με οδηγούν σε λύπη, προκαλώντας μου απελπισία ως προς την ακριβή κατανόηση των υψηλότερων νοημάτων. Πλην όμως πρέπει να προσπαθήσουμε, αναθέτοντας την ελπίδα μας στον Θεό, ο Οποίος δίδει λόγο με πολλή δύναμη σε όσους ευαγγελίζονται, να προσαρμόσουμε τη θεωρία σε όσα έχουν ήδη κατανοηθεί, μέσα σε έναν λογικό ειρμό και με ακολουθία. «Φωνή του αδελφιδού μου», λέει, και αμέσως πρόσθεσε: «Ιδού, αυτός έρχεται». Τι κατανοήσαμε λοιπόν μέσα από αυτά; Ίσως τα όσα ειπώθηκαν προαναγγέλλουν την οικονομία του Θεού Λόγου, η οποία μας φανερώθηκε διά του Ευαγγελίου, αυτήν που προαναγγέλθηκε μεν διά των προφητών, φανερώθηκε δε διά της κατά σάρκα επιφανείας του Θεού. Διότι η θεία φωνή επιβεβαιώνεται από τα έργα, και η έκβαση συνδέεται με τον λόγο της επαγγελίας, καθώς λέει ο προφήτης: «Όπως ακούσαμε, έτσι και είδαμε». «Φωνή», λέει, «του αδελφιδού μου»· αυτό είναι που ακούσαμε. «Ιδού, αυτός έρχεται»· αυτό είναι που δεχθήκαμε με τα μάτια μας. Ο Θεός, αφού μίλησε παλαιότερα στους πατέρες διά των προφητών πολυμερώς και πολυτρόπως· αυτή είναι η ακοή της φωνής. «Στις έσχατες ημέρες μίλησε σε εμάς διά του Υιού»· αυτό είναι το λεγόμενο: «Ιδού, αυτός έρχεται πηδώντας πάνω στα όρη και διασκελίζοντας τους λόφους», παρομοιαζόμενος κατάλληλα και αρμονικά με τη δορκάδα κατά έναν ιδιαίτερο λόγο, και πάλι με το νεβρό των ελαφιών κατά μία άλλη έννοια.

Αυτός, λοιπόν, μας έκανε γνωστή και τη σημασία του ονόματος του Χριστού, λέγοντας ότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού· αλλά και τον ονόμασε ειρήνη και φως απρόσιτο, μέσα στο οποίο κατοικεί ο Θεός, αγιασμό και απολύτρωση, μέγα αρχιερέα και πάσχα, ιλαστήριο των ψυχών, απαύγασμα της δόξας, χαρακτήρα της υποστάσεως και δημιουργό των αιώνων, πνευματική τροφή και πόμα, πέτρα και ύδωρ, θεμέλιο της πίστεως και κεφαλή γωνίας, εικόνα του αόρατου Θεού και μέγα Θεό, κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας και πρωτότοκο της νέας κτίσεως, απαρχή των κεκοιμημένων, πρωτότοκο εκ των νεκρών και πρωτότοκο ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, μεσίτη μεταξύ Θεού και ανθρώπων και Μονογενή Υιό στεφανωμένο με δόξα και τιμή, Κύριο της δόξας και αρχή των όντων, λέγοντας γι' αυτόν τα εξής: «Ο οποίος είναι αρχή», και επιπλέον βασιλιά της δικαιοσύνης και βασιλιά της ειρήνης και βασιλιά των πάντων, του οποίου η ισχύς της βασιλείας είναι απεριόριστη, και πολλά άλλα παρόμοια, των οποίων το πλήθος δεν είναι εύκολο να απαριθμηθεί. Όλα αυτά, όταν συντεθούν μεταξύ τους, εφόσον η έννοια της κάθε προσωνυμίας συνεισφέρει το δικό της μερίδιο για την ανάδειξη του σημαινομένου, δημιουργούν μέσα μας μια σαφή αντίληψη της σημασίας του ονόματος του Χριστού, φανερώνοντάς μας τόσον από την ανέκφραστη μεγαλειότητά Του, όσον η ψυχή μας είναι ικανή να κατανοήσει.

«Και φωνή ήλθε από τη νεφέλη λέγοντας: "Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα"». Διότι τότε αληθινά βρόντηξε από το όρος σαν από τον ουρανό ο απεριόριστος Κύριος Ιησούς με τη λαίλαπα του φωτός και με τον ήχο της δόξας της παρουσίας Του· και ο Ύψιστος Πατέρας έδωσε τη φωνή Του, φωνή δύναμης από τη φωτεινή νεφέλη, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, λέγοντας προς τους μαθητές: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, ο μονογενής, ο οποίος μεταμορφώθηκε σήμερα στο Θαβώρ κατά την ανθρώπινη φύση· αυτός είναι ο χαρακτήρας της δικής μου υποστάσεως, το απαύγασμα της δικής μου δόξας, η απαράλλακτη εικόνα της δικής μου υπερουσιότητας· αυτός είναι ο δικός μου κραταιός βραχίονας και η δική μου παντοκρατορική δεξιά· αυτός είναι η ενυπόστατη δική μου σοφία και δύναμη, δια του οποίου εποίησα τους αιώνες και παρήγαγα τα πάντα εκ του μη όντος, στον οποίο ευαρεστήθηκα και δι' αυτού σας έσωσα, δι' αυτού φανερώθηκα και στον οποίο φώτισα και ανέπλασα τον κόσμο, στον οποίο έγινα γνωστός και δι' αυτού δοξάστηκα, στον οποίο έχω δοξαστεί και δι' αυτού σας δόξασα και πάλι θα δοξάσω· αυτός είναι που φανέρωσε το όνομά μου στους ανθρώπους, και εγώ τον φανέρωσα στον Ιορδάνη, δίνοντας μαρτυρία και υποδεικνύοντάς τον· αυτός με δόξασε, και εγώ τον δόξασα σήμερα και θα τον δοξάσω στο απρόσιτο φως· αυτός είναι σε εμένα ασυγχύτως, και εγώ σε αυτόν ατρέπτως, απαστράπτοντας θεοπρεπώς και τριαδικώς· αυτός είναι σε εμένα μοναδικώς, και εγώ τριαδικώς σε αυτόν, το ένα μεν λόγω της πρόσληψης, το άλλο δε λόγω της ύπαρξης της θεότητας».

Ή πώς δεν εξευτελίζονται τα άχραντα μυστήρια, αφού φαίνονται να είναι σώμα και αίμα ανθρώπου; Και πώς είπε: «Μου ετοίμασες σώμα»; Και πώς είναι αναγκαίο να έχει και αυτός κάτι να προσφέρει; Και πώς λύτρωσε τους αιχμαλώτους με το ίδιο του το αίμα; Ή πώς σταύρωσαν τον Κύριο της δόξας; Και πώς ο Λόγος έγινε σάρκα; Και πώς ο Πατέρας, αφού μίλησε στους προφήτες πολλές φορές και με πολλούς τρόπους, μίλησε κατά τους έσχατους καιρούς μέσω του Υιού;

Διότι το ότι αυτό το δώρο είναι μεγάλο, άκουσε και τον Παύλο που το φανερώνει. Επειδή, βλέποντας τους Ιουδαίους να υπερηφανεύονται για το ότι οι προφήτες ήλθαν σε αυτούς, και θέλοντας να ταπεινώσει το φρόνημά τους, αποδεικνύοντας ότι εμείς απολαύσαμε μεγαλύτερη τιμή, εφόσον λάβαμε τη διδασκαλία όχι μέσω δούλου αλλά μέσω του Δεσπότη, λέει κάπως έτσι γράφοντας προς τους Εβραίους: «Ο Θεός, αφού παλαιά μίλησε στους πατέρες μας πολυμερώς και πολυτρόπως, τις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού». Και πάλι αλλού: «Και όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχιόμαστε στον Θεό μέσω του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, διά του οποίου λάβαμε την καταλλαγή». Βλέπεις ότι δεν καυχάται μόνο για την καταλλαγή, αλλά και για το ότι λάβαμε την καταλλαγή μέσω του Χριστού; Και πάλι, εξυμνώντας την ανάσταση, λέει: «Ο ίδιος ο Κύριος θα κατεβεί από τον ουρανό». Πρόσεξε και εκεί ότι τα πάντα γίνονται μέσω του Δεσπότη· και εδώ έδωσε εντολή στον Αδάμ όχι μέσω κάποιου υπηρέτη, ούτε μέσω αγγέλου και αρχαγγέλου, αλλά ο Ίδιος αυτοπροσώπως, τιμώντας τον άνθρωπο με διπλή τιμή, και με το να του δώσει τον νόμο, και με το να του τον δώσει ο Ίδιος. Πώς λοιπόν ολίσθησε εκείνος; Εξαιτίας της δικής του ραθυμίας· και αυτό το φανερώνουν όσοι έλαβαν νόμο και δεν ολίσθησαν, αλλά έπραξαν ακόμη και περισσότερα από όσα τους είχαν προσταχθεί.

«Για να είμαστε εμείς», λέει, «προς έπαινο της δόξας Του, εμείς που προελπίσαμε στον Χριστό· στον οποίο και εσείς, αφού ακούσατε τον λόγο της αλήθειας, το ευαγγέλιο της σωτηρίας σας»· δηλαδή, δια του οποίου. Πρόσεξε ότι παντού ο Χριστός καθίσταται ο αίτιος των πάντων, και πουθενά δεν απαντάται το όνομα του υπηρέτη, ούτε του διακόνου· όπως ακριβώς λέει και αλλού, γράφοντας προς τους Εβραίους, ότι «Αφού παλαιά μίλησε στους πατέρες μας δια των προφητών, στις έσχατες ημέρες μίλησε σε εμάς δια του Υιού».

Ομιλία Α΄. Ο Θεός, αφού τον παλαιό καιρό μίλησε πολυμερώς και πολυτρόπως στους πατέρες διά των προφητών, σε αυτές τις έσχατες ημέρες μίλησε σε εμάς διά του Υιού, τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, διά του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες.

αʹ. Πράγματι, όπου πλεόνασε η αμαρτία, υπερπερίσσευσε η χάρη. Αυτό άλλωστε υπαινίσσεται και εδώ στο προοίμιο ο μακάριος Παύλος, απευθύνοντας επιστολή προς τους Εβραίους. Επειδή δηλαδή ήταν φυσικό αυτοί, όντας ταλαιπωρημένοι και καταπονημένοι από τα δεινά, και κρίνοντας τις καταστάσεις από αυτά, να θεωρούν τους εαυτούς τους κατώτερους από όλους τους άλλους, τους αποδεικνύει ότι ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο έχουν απολαύσει χάρη μεγαλύτερη και εξαιρετικά ανώτερη, διεγείροντας τον ακροατή από την ίδια κιόλας την έναρξη του λόγου του. Γι' αυτό λέει: «Αφού πολυμερώς και πολυτρόπως μίλησε παλαιά ο Θεός στους πατέρες διά των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς διά του Υιού».

«Στις έσχατες αυτές ημέρες μάς μίλησε μέσω του Υιού». Ιδού πάλι το «εν Υιώ» σημαίνει «διά του Υιού», λέει, απευθυνόμενος προς εκείνους που ισχυρίζονται ότι αυτό αρμόζει στο Πνεύμα. Βλέπεις ότι και το «εν» σημαίνει «διά»; Και το «άλλοτε» και το «στις έσχατες αυτές ημέρες», πάλι κάτι άλλο υπονοούν. Ποιο είναι λοιπόν αυτό; Ότι, ενώ είχε μεσολαβήσει πολύς χρόνος, όταν επρόκειτο να τιμωρηθούμε, όταν είχαν εκλείψει τα χαρίσματα, όταν δεν υπήρχε προσδοκία σωτηρίας, όταν από παντού περιμέναμε ότι θα βρεθούμε σε χειρότερη μοίρα, τότε λάβαμε περισσότερα. Και δες πόσο συνετά το διατύπωσε αυτό· διότι δεν είπε «ο Χριστός μίλησε», αν και αυτός ήταν που είχε μιλήσει· αλλά, επειδή οι ψυχές τους ήταν ασθενείς και δεν μπορούσαν ακόμη να ακούσουν τα περί του Χριστού, λέει: «Μάς μίλησε μέσω του Υιού». Τι λες; Ο Θεός μίλησε διά του Υιού; Ναι. Πού βρίσκεται λοιπόν η υπεροχή; Διότι εδώ μεν έδειξες ότι και η Καινή και η Παλαιά Διαθήκη προέρχονται από έναν και τον αυτόν Θεό, αλλά δεν έδειξες ότι η υπεροχή αυτή είναι μεγάλη. Γι' αυτό λοιπόν επεκτείνεται σε αυτόν τον λόγο, λέγοντας: «Μάς μίλησε μέσω του Υιού». Δες πώς το καθιστά κοινό αυτό, και πώς ο Παύλος εξισώνει τον εαυτό του με τους μαθητές, λέγοντας: «Μάς μίλησε». Καίτοι δεν μίλησε στον ίδιο, αλλά στους αποστόλους, και διά μέσου αυτών στους πολλούς. Αλλά τους εξυψώνει και δείχνει ότι μίλησε και σε αυτούς, και συγχρόνως επιπλήττει κατά κάποιον τρόπο τους Ιουδαίους. Διότι σχεδόν όλοι εκείνοι στους οποίους μίλησαν οι προφήτες, ήταν μοχθηροί και μιαροί.

Και δεν κάνει ακόμη λόγο για αυτά, αλλά προς το παρόν για τις δωρεές που έχουν προσφερθεί από τον Θεό. Γι' αυτό και προσθέτει: «Τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων». Εδώ εννοεί τη σάρκα· όπως ακριβώς λέει και ο Δαβίδ στον δεύτερο ψαλμό: «Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομία σου». Διότι δεν είναι πλέον μερίδιο του Κυρίου ο Ιακώβ, ούτε κλήρος του ο Ισραήλ, αλλά όλοι. Τι σημαίνει, «Τον οποίο έθεσε κληρονόμο»; Δηλαδή, αυτόν τον έκανε Κύριο των πάντων. Πράγμα που είπε και ο Πέτρος στις Πράξεις: «Ο Θεός τον έκανε και Κύριο και Χριστό». Χρησιμοποιεί δε τον όρο «κληρονόμος», για να δηλώσει δύο πράγματα: και τη γνησιότητα της υιότητας, και το αναπόσπαστο της κυριότητας. Κληρονόμο των πάντων· δηλαδή, όλου του κόσμου. Έπειτα, επαναφέρει πάλι τον λόγο στο προηγούμενο: «Μέσω του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες».

Πρόσεξε δε και πώς αρχικά τον τοποθετεί στην πιο ταπεινή βαθμίδα, λέγοντας: «Τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων»· διότι το «έθεσε κληρονόμο» είναι ταπεινό· έπειτα στην ανώτερη, προσθέτοντας: «Διά του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες»· έπειτα στην υψηλότερη, μετά την οποία δεν υπάρχει άλλη: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς του». Όντως οδήγησε σε απρόσιτο φως, στο ίδιο το απαύγασμα. Και προτού σκοτιστεί, πρόσεξε πώς πάλι τον κατεβάζει ήρεμα, λέγοντας: «Συγκρατώντας τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του, αφού πραγματοποίησε διά του εαυτού του τον καθαρισμό των αμαρτιών μας, εκάθισε στα δεξιά της μεγαλωσύνης».

Αφού δε ανέφερε πιο πάνω ότι δι' Αυτού ο Θεός εποίησε τα πάντα, εδώ Του αποδίδει την αυθεντία. Διότι τι προσθέτει; «Βαστάζοντας τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του»· ώστε εξ αυτού να μην εκλάβουμε μόνο τον χαρακτήρα της υποστάσεως, αλλά και το ότι κυβερνά τα πάντα με αυθεντία. Πρόσεξε λοιπόν πώς, εκείνο που αποτελεί ίδιον του Πατρός, αυτό το αποδίδει στον Υιό. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν είπε απλώς: «Βαστάζοντας τα πάντα», ούτε είπε: «Με τη δύναμή Του», αλλά: «Με τον λόγο της δυνάμεώς Του». Διότι, όπως ακριβώς πρωτύτερα ανέβαινε ενώπιόν μας λίγο-λίγο και κατέβαινε, έτσι και τώρα, σαν από κάποιες βαθμίδες, ανεβαίνει στο ύψος, έπειτα πάλι κατεβαίνει, και λέει: «Δι' ου και τους αιώνας εποίησεν».

Πρόσεξε πώς και εδώ χαράσσει δύο οδούς. Διότι, θέλοντας να μας απομακρύνει από την καινοτομία του Σαβελλίου και του Αρείου, εκ των οποίων ο μεν πρώτος καταργεί το ιδιαίτερο της υποστάσεως, ενώ ο δεύτερος κατατέμνει τη μία φύση δημιουργώντας ανισότητα, τα ανατρέπει και τα δύο εκ περισσού. Πώς λοιπόν το κάνει αυτό; Περιστρέφει και διακηρύττει διαρκώς τα ίδια πράγματα, ώστε να μη θεωρηθεί ο Υιός άναρχος, ούτε ξένος προς τον Θεό. Και ας μη σου φαίνεται παράξενος ο λόγος, αγαπητέ· διότι, αν και μετά από τόση απόδειξη υπάρχουν κάποιοι που ισχυρίζονται ότι είναι ξένος, και Του αποδίδουν άλλον πατέρα, και λένε ότι πολεμά εναντίον Του· αν δεν είχε πει αυτά, τι δεν θα είχαν ισχυριστεί; Όταν λοιπόν αναγκάζεται να θεραπεύσει, τότε αναγκάζεται να εκφράσει και τα πιο ταπεινά· όπως, λέει, ότι «Τον έθεσε κληρονόμο των πάντων» και ότι «δι’ Αυτού εποίησε τους αιώνες». Έπειτα, για να μην προκαλέσει βλάβη με διαφορετικό τρόπο, Τον ανάγει και πάλι από τους ταπεινούς λόγους στην αυθεντία, και αποδεικνύει ότι είναι ομότιμος με τον Πατέρα, και σε τέτοιο βαθμό ομότιμος, ώστε πολλοί να νομίσουν ότι ο Ίδιος είναι ο Πατέρας. Και παρατήρησε τη μεγάλη του σύνεση: πρώτα καταθέτει εκείνο και το διασφαλίζει με ακρίβεια· και όταν αποδειχθεί αυτό, ότι δηλαδή είναι Υιός του Θεού και ότι δεν είναι ξένος προς Αυτόν, τότε πλέον με ελευθερία διακηρύττει όλα τα υψηλά νοήματα, όσα επιθυμεί.

Διότι, επειδή το να πει κάτι το μεγαλειώδες περί αυτού οδήγησε πολλούς σε εκείνη την αντίληψη, αφού προηγουμένως εξέθεσε τα ταπεινά, τότε με ασφάλεια ανέρχεται σε όσο ύψος επιθυμεί· και αφού είπε: «Τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων», και ότι δι' αυτού εποίησε τους αιώνες, τότε προσθέτει: «Συγκρατώντας τα πάντα με το ρήμα της δυνάμεώς του».

Αλλά εξακολουθεί να αυθαδιάζει μαζί με τον Άρειο· διότι τη φράση, «Τον έθεσε κληρονόμο», την επικαλούνται και οι δύο· ο μεν ένας υποστηρίζοντας ότι αποτελεί γνώρισμα αδυναμίας, ο δε άλλος επιχειρώντας να αντικρούσει και τα όσα ακολουθούν. Ο Παύλος όμως, λέγοντας «μέσω του οποίου εποίησε και τους αιώνας», έριξε ύπτιο τον αναιδή Σαμοσατέα, ενώ ο Άρειος φαίνεται να παραμένει ακόμη ισχυρός. Αλλά πρόσεξε πώς καταβάλλει και αυτόν, λέγοντας πάλι: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας Του».

Διότι, εάν βρισκόταν μέσα στον κόσμο, σύμφωνα με τον Ιωάννη, και ο κόσμος δημιουργήθηκε δι' αυτού, πώς αλλιώς θα μπορούσε να εισέλθει σε αυτόν, παρά μόνο εν σαρκί; «Και ας τον προσκυνήσουν», λέει, «όλοι οι άγγελοι του Θεού». Επειδή πρόκειται να πει κάτι μέγα και υψηλό, το προετοιμάζει και το καθιστά ευπρόσδεκτο με το να παρουσιάσει τον Πατέρα να εισάγει τον Υιό. Παρατήρησε δε τούτο: είπε πρωτύτερα ότι δεν μας μίλησε μέσω προφητών, αλλά μέσω του Υιού· απέδειξε ότι ο Υιός είναι ανώτερος των αγγέλων, θεμελιώνοντας τούτο και από το όνομα, αλλά και από το γεγονός ότι ο Πατέρας είναι εκείνος που εισάγει τον Υιό. Εδώ λοιπόν το τεκμηριώνει και από κάτι άλλο. Από ποιο ακριβώς; Από την προσκύνηση. Αυτό μάλιστα δείχνει και το πόσο ανώτερος είναι: όσο δηλαδή απέχει ο Δεσπότης από τον δούλο. Γι' αυτό, όπως ακριβώς εάν κάποιος εισήγαγε κάποιον σε ένα βασιλικό ανάκτορο, θα διέταζε αμέσως τους αξιωματούχους του να τον προσκυνήσουν, έτσι πράττει και αυτός, ομιλώντας για την κατά σάρκα εισαγωγή Του στον κόσμο, και προσθέτοντας γι' αυτόν τον λόγο τη φράση: «Ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Άραγε, λοιπόν, μόνο οι άγγελοι και όχι και οι άλλες δυνάμεις; Σε καμία περίπτωση. Διότι άκουσε τα εξής: «Και για μεν τους αγγέλους λέει: Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα φωτιάς· για δε τον Υιό λέει: Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος». Ιδού η μέγιστη διαφορά: ότι οι μεν είναι κτιστοί, ενώ Αυτός είναι άκτιστος.

α΄. Θέλοντας ο Παύλος να δείξει τη διαφορά μεταξύ της Καινής και της Παλαιάς, το διασπείρει αυτό σε πολλά σημεία, προβαίνει σε ακροβολισμούς, αφυπνίζει τις ακοές των ακροατών και τους προγυμνάζει. Διότι αμέσως, ήδη από το προοίμιο, έθετε αυτή τη βάση, λέγοντας ότι σε εκείνους μεν μίλησε μέσω των προφητών, σε εμάς δε μέσω του Υιού· και σε εκείνους μεν πολυμερώς και πολυτρόπως, σε εμάς δε διά του Υιού.

Σχετικά δε με το «στον Βασιλέα των αιώνων», έχει ειπωθεί και για τον Υιό: «Μέσω του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες». Το ίδιο ισχύει και εδώ. Διότι σε εμάς διαχωρίζονται και τα δύο, εννοώ η δημιουργία και η κτίση, και άλλος μεν κατασκευάζει και δημιουργεί και κοπιάζει, ενώ άλλος εξουσιάζει. Γιατί; Επειδή αυτός που κατασκευάζει είναι κατώτερος. Εκεί όμως [στον Θεό] καθόλου δεν συμβαίνει αυτό· δεν ανήκει σε άλλον η δεσποτεία και σε άλλον η δημιουργία. Διότι ούτε, όταν ακούσω «Μέσω του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες», αφαιρώ από τον Πατέρα τη δημιουργική ιδιότητα· ούτε όταν ακούσω «Ο Πατέρας είναι βασιλιάς των αιώνων», αφαιρώ από τον Υιό τη δεσποτεία· διότι αυτά είναι κοινά και του ενός και του άλλου· αφού και τα δύο ανήκουν και στους δύο.

Και είναι βεβαίως ισχυρά· αλλά για να αποδείξουν την ορθότητα των δογμάτων που πρεσβεύουμε· για να αντικρούσουν όμως τη βλασφημία τους είναι τα πιο αδύναμα από όλα. Διότι, πες μου, τι κοινό έχει το «Εποίησε» με το «Ήταν»; Και τι κοινό έχει ο Θεός με τον άνθρωπο; Γιατί αναμειγνύεις τα ασύμβατα, συγχέεις τα διαχωρισμένα και κάνεις τα πάνω κάτω; Διότι εδώ το «Ήταν» δεν υποδηλώνει μόνο το αιώνιο, αλλά και το «Εν αρχή ην» και το «Ο Λόγος ην». Όπως λοιπόν η μετοχή «ων», όταν λέγεται για τον άνθρωπο, δηλώνει μόνο τον παρόντα χρόνο· όταν όμως λέγεται για τον Θεό, φανερώνει το αιώνιο· έτσι και το «ήταν», όταν αναφέρεται στη δική μας φύση, σημαίνει για εμάς τον παρελθόντα χρόνο, και μάλιστα πεπερασμένο· όταν όμως αναφέρεται στον Θεό, υποδηλώνει το αιώνιο. Θα αρκούσε λοιπόν, όταν ακούει κάποιος για «γη» και ακούει για «άνθρωπο», να μην υποπτευθεί γι' αυτά τίποτε περισσότερο από όσα αρμόζει να κατανοεί κανείς για τη γενητή (κτιστή) φύση. Διότι το δημιούργημα, οτιδήποτε κι αν είναι, έγινε μέσα σε χρόνο ή σε αιώνα· ο Υιός όμως του Θεού είναι ανώτερος όχι μόνο από τους χρόνους, αλλά και από όλους τους αιώνες. Διότι είναι Δημιουργός και Ποιητής τους· επειδή, όπως λέει, «δι' αυτού δημιούργησε και τους αιώνες». Και ο ποιητής υπάρχει οπωσδήποτε πριν από τα δημιουργήματα. Επειδή όμως μερικοί είναι τόσο ασύνετοι, ώστε ακόμη και μετά από αυτά να φαντάζονται γι' αυτά κάτι ανώτερο από την πραγματική τους αξία, με το ρήμα «Εποίησε» και με τη φράση «Άνθρωπος ήταν», προλαβαίνει τη σκέψη του ακροατή και αποκόπτει κάθε αναίδεια.

Στους προφήτες, λοιπόν, ούτε οι ίδιοι οι Ιουδαίοι δεν έδιναν όλοι προσοχή· στον Μονογενή όμως του Θεού ολόκληρη η οικουμένη και υποτάχθηκε και πείστηκε. Η εξήγηση, λοιπόν, εδώ δηλώνει τη σαφήνεια της διδασκαλίας· γι' αυτό και ονομάζεται Λόγος, και Άγγελος της Μεγάλης Βουλής. Επειδή, λοιπόν, αξιωθήκαμε ανώτερης και τελειότερης διδασκαλίας, αφού ο Θεός κατά τις έσχατες αυτές ημέρες μάς μίλησε όχι πλέον μέσω των προφητών, αλλά μέσω του Υιού Του, ας επιδείξουμε πολύ ανώτερη πολιτεία, άξια αυτής της τιμής. Διότι είναι άτοπο, Εκείνος μεν να συγκαταβεί τόσο πολύ, ώστε να μη θέλει πλέον να μας μιλά μέσω των δούλων Του, αλλά ο Ίδιος προσωπικά· και εμείς να μην επιδείξουμε τίποτα περισσότερο από τους προγενέστερους. Εκείνοι μεν, λοιπόν, είχαν δάσκαλο τον Μωυσή, εμείς όμως έχουμε τον Δεσπότη του Μωυσή. Επομένως, ας επιδείξουμε φιλοσοφία άξια αυτής της τιμής, και ας μην έχουμε τίποτα το κοινό με τη γη. Γι' αυτόν τον λόγο μάς έφερε άνωθεν από τους ουρανούς τη διδασκαλία, για να μεταθέσει εκεί τη διάνοιά μας, ώστε να γίνουμε μιμητές του Διδασκάλου, σύμφωνα με τις δυνάμεις μας. Και πώς, ρωτάει κανείς, είναι δυνατόν να γίνουμε μιμητές του Χριστού; Με το να πράττουμε τα πάντα για το κοινό όφελος και να μην επιζητούμε το δικό μας συμφέρον.

Εμφανίστηκε ένας άνθρωπος απεσταλμένος από τον Θεό, το όνομα του οποίου ήταν Ιωάννης. Αλλά τολμούν κάποιοι από τους αιρετικούς να πουν: υπήρχε καιρός που ήταν ο Πατέρας, όταν δεν υπήρχε ο Υιός. Πόσο είναι όμως το ενδιάμεσο διάστημα μεταξύ τους, πες μου; Ο χρόνος ήταν το ενδιάμεσο. Αλλά ο Υιός δημιούργησε και τους καιρούς και τους χρόνους και τους αιώνες· τα πάντα έγιναν δι' αυτού. Άκουσε τον Παύλο που λέει: αφού ο Θεός τον παλαιό καιρό μίλησε στους πατέρες μας τμηματικά και με πολλούς τρόπους, κατά τις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Χριστού Ιησού, τον οποίο κατέστησε κληρονόμο των πάντων, μέσω του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες· πώς λοιπόν μπορεί να υπάρχει αιώνας ή χρόνος πριν από αυτόν που δημιούργησε τους αιώνες; Άκουσε λοιπόν και τον προφήτη που λέει: αυτός που υπάρχει προ των αιώνων. Ο απόστολος λέει: ότι δι' αυτού δημιούργησε τους αιώνες· ο ευαγγελιστής: τα πάντα έγιναν δι' αυτού· ο προφήτης: αυτός που υπάρχει προ των αιώνων· και πάλι ο απόστολος: είτε αρχές, είτε εξουσίες, είτε θρόνοι, είτε κυριότητες· τα πάντα έχουν κτιστεί δι' αυτού και γι' αυτόν, και αυτός υπάρχει προ πάντων· και εσύ τολμάς να πεις ότι υπήρχε ο Πατέρας όταν δεν υπήρχε ο Υιός; Αλλά για την τόλμη τους αυτή πρόκειται να λογοδοτήσουν την ημέρα της κρίσεως.

Β΄. Και τα δύο αυτά τα μαρτυρεί και ο Παύλος για τον Χριστό, λέγοντας: Αφού τον παλαιό καιρό ο Θεός μίλησε στους πατέρες μέσω των προφητών πολυμερώς και πολυτρόπως, στις έσχατες ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού, τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων. Έπειτα, συνεχίζοντας, αναφέρει και τη δημιουργία: Μέσω του οποίου εποίησε και τους αιώνες.

Και το ότι ολόκληρη αυτή την προφητεία την προλέγει εκ μέρους του Χριστού, αφού είπε: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας», πρόσθεσε: «Σώμα όμως ετοίμασες για εμένα»· λέγοντας «σώμα» εννοεί το Δεσποτικό, την κοινή θυσία που έγινε υπέρ της οικουμένης, η οποία καθάρισε τις ψυχές μας, και κατέλυσε τις αμαρτίες, και έσβησε τον θάνατο, και άνοιξε τους ουρανούς, και μας υπέδειξε πολλές και μεγάλες ελπίδες, και προετοίμασε όλα τα υπόλοιπα. Αυτά ακριβώς γνωρίζοντας και ο Παύλος, αναφωνούσε λέγοντας: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!» Όλα αυτά λοιπόν προβλέποντας έλεγε: «Πολλά έκανες εσύ, Κύριε ο Θεός μου, τα θαυμάσιά σου». Έπειτα, αφού είπε εκ μέρους του Χριστού ότι «Ολοκαυτώματα και θυσίες περί αμαρτίας δεν ευαρεστήθηκες», πρόσθεσε: «Τότε είπα, ιδού έρχομαι». Τότε· πότε; Όταν είναι ο καιρός των τελειότερων διδαγμάτων· διότι τα μεν ατελέστερα έπρεπε να τα μάθουν μέσω των δούλων του, τα δε υψηλότερα και εκείνα που υπερβαίνουν την ανθρώπινη φύση, από τον ίδιο τον νομοθέτη. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Αφού πολυμερώς και πολυτρόπως μίλησε παλαιά ο Θεός στους πατέρες μας μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού, τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, και μέσω του οποίου δημιούργησε τους αιώνες».

Η Β' προς Θεσσαλονικείς γράφτηκε από την Αθήνα. Στίχοι 106. ΣΤΗΝ ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ. «Αφού πολυμερώς και πολυτρόπως μίλησε παλιά ο Θεός στους πατέρες μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μάς μίλησε μέσω του Υιού.» Παρατήρησε πώς, χωρίς να πει τίποτα στο προοίμιο, όπως συνήθιζε, ορμά ευθύς εξαρχής στα βάθη των μυστηρίων, δείχνοντας ότι η απόσταση μεταξύ της ευαγγελικής και της νομικής πολιτείας είναι πολύ μεγάλη. Και πώς το κάνει αυτό; Παλιά, λέει, ο Θεός μιλούσε μέσω των προφητών, και μάλιστα με τρόπο συγκεκαλυμμένο· διότι αυτό σημαίνει το «πολυμερώς και πολυτρόπως»· τώρα όμως μίλησε μέσω του ίδιου του Υιού· ώστε η διαφορά τους αποδεικνύεται τόσο μεγάλη, όσο αυτή ενός κυρίου και των δούλων. Δικαιολογημένα δε το έκανε αυτό εξαρχής, αφού οι Ιουδαίοι δεν είχαν ανάγκη, όπως τα άλλα έθνη, από μια πνευματική εισαγωγή, η οποία οικονομήθηκε στα προοίμια κάθε επιστολής. Γι' αυτό, καθώς απευθύνεται σε γνώστες του Νόμου, εισέρχεται αμέσως στο ίδιο το βάθος των μυστηρίων. «Τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, μέσω του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες.» Μιλώντας για τον Υιό, εκθέτει αμέσως το μυστήριο, αποδεικνύοντας ότι ο Ίδιος είναι Θεός και άνθρωπος. Και πώς το κάνει αυτό; Τον έθεσε, λέει, κληρονόμο των πάντων· εννοώντας των εθνών, σύμφωνα με το χωρίο: «Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου». Πότε όμως τίθεται κληρονόμος, παρά όταν ελέχθη προς αυτόν: «Εγώ σήμερα σε γέννησα»; Αυτό δε αναφερόταν στον καιρό της θείας Οικονομίας.

Αυτό σημαίνει το να εξομοιωθεί κατά πάντα με τους αδελφούς. Διότι, αφού ομίλησε εκτενώς περί της μεγαλειότητός Του και της άνω δόξης, στη συνέχεια εισάγει τον λόγο περί της Θείας Οικονομίας, λέγοντας σχεδόν τα εξής: Αυτός που είναι τόσο μέγας, ο οποίος είναι απαύγασμα του Πατρός, ο οποίος είναι ο χαρακτήρας της υποστάσεως, μέσω του οποίου εποίησε τους αιώνες, αυτός που κάθεται εκ δεξιών του Πατρός, αυτός θέλησε και μερίμνησε να γίνει κατά πάντα αδελφός μας. Το θέλησε, και για τον λόγο αυτόν κατήλθε προς εμάς, και μας ανέλαβε, και κατεργάστηκε αναρίθμητα αγαθά. Κατήργησε τον θάνατο, εξέβαλε τον διάβολο από την τυραννία, απάλλαξε από τη δουλεία, θέλησε να γίνει Αρχιερέας προς τον Πατέρα. Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Για να γίνει ελεήμων και πιστός αρχιερέας στα προς τον Θεό».

Με τη σημερινή γέννηση του Κυρίου μας από την Παρθένο Μαρία, σαν χαρμόσυνη άνοιξη ανέτειλε σε όλη την οικουμένη και την οδήγησε ξανά στην ανακαίνιση. Διότι σήμερα γεννιέται ο μονογενής Υιός του Θεού, το απαύγασμα της δόξας Του, ο χαρακτήρας της αϊδιότητας και της υποστάσεώς Του, ο όρος και ο Λόγος του Πατρός, διά του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες, διά του οποίου έγιναν τα πάντα, ορατά και αόρατα· διότι ο Λόγος του Πατρός έγινε ατρέπτως σάρκα εκ Πνεύματος Αγίου και της Παρθένου Θεοτόκου, και καθίσταται μεσίτης Θεού και ανθρώπων ο μόνος φιλάνθρωπος, έχοντας συλληφθεί στην άχραντη μήτρα της Παρθένου όχι από θέλημα ή επιθυμία ή συνάφεια ανδρός, αλλά από το Άγιο Πνεύμα και σύμφωνα με την πρώτη γέννηση του Αδάμ, και γίνεται υπήκοος στον Πατέρα, θεραπεύοντας τη δική μας παρακοή με το πρόσλημμα που είναι όμοιο με εμάς και προέρχεται από εμάς.

ΙΑ΄. Τι λοιπόν; Ο κατά φύσιν συμπαθής, εκείνος που έδωσε το είναι και χάρισε σε εμάς το ευ είναι, παρέβλεψε το δικό Του πλάσμα, το πολυτιμότερο, το πιο αγαπητό, να τυραννείται τόσο δεινά; Σε καμία περίπτωση. Αλλά, για να μιλήσουμε αποστολικά, ο Θεός, αφού τον παλαιό καιρό μίλησε στους πατέρες μέσω των προφητών πολυμερώς και πολυτρόπως, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του μονογενούς και ομοουσίου Του Υιού, τον οποίο απέστειλε στον κόσμο, για να επαναφέρει τον πλανεμένο άνθρωπο στην αρχαία μακαριότητα. Και, ω της μεγάλης αγαθότητος! Τι συμβαίνει; Τα άμικτα ενώνονται· τα υπερφυσικά λαμβάνουν υπόσταση· αυτά που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν, τώρα βλέπονται, και ακούγονται, και λέγονται, και πιστεύονται. Τι είναι αυτό; Ο Υιός του Θεού και Θεός, γίνεται Υιός ανθρώπου, μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων· χωρίς να αποβάλει τη θεότητά Του· είναι άτρεπτος· ούτε έγινε άνθρωπος μόνο φαινομενικά. Διότι είναι αψευδής, και κάθε δόλος και απάτη είναι ολωσδιόλου ξένα προς την ευθεία Του ευδοκία· αντίθετα, έγινε αληθινά άνθρωπος κατά φύση, δίχως καμία τροπή και σύγχυση, για να χαρίσει αληθινά τη σωτηρία στη φύση.

Εάν δε λέγουμε ότι ο Πατέρας είναι η αρχή του Υιού και μεγαλύτερος, δεν υποδηλώνουμε ότι προηγείται του Υιού κατά τον χρόνο ή κατά τη φύση, «διότι δι' αυτού εποίησε τους αιώνες», ούτε κατά κάτι άλλο, παρά μόνο ως προς το αίτιο, δηλαδή ότι ο Υιός γεννήθηκε εκ του Πατρός και όχι ο Πατέρας εκ του Υιού, και ότι ο Πατέρας είναι φυσικώς το αίτιο του Υιού, όπως ακριβώς δεν λέμε ότι το πυρ προέρχεται εκ του φωτός, αλλά μάλλον το φως εκ του πυρός. Όταν λοιπόν ακούμε τον Πατέρα ως αρχή και μεγαλύτερο του Υιού, ας το κατανοούμε ως προς το αίτιο.

Περί αιώνος Αυτός δημιούργησε τους αιώνες, αυτός που υπάρχει πριν από τους αιώνες, προς τον οποίο λέει ο θείος Δαβίδ: «Από τον αιώνα εσύ υπάρχεις», και ο θείος απόστολος: «Διά του οποίου εποίησε και τους αιώνες». Πρέπει, λοιπόν, να γνωρίζουμε ότι η λέξη αιώνας είναι πολύσημη, γιατί σημαίνει πάρα πολλά πράγματα· διότι αιώνας λέγεται και η ζωή του κάθε ανθρώπου. Λέγεται πάλι αιώνας και το χρονικό διάστημα των χιλίων ετών. Πάλι, αιώνας λέγεται ολόκληρη η παρούσα ζωή, και μέλλων αιώνας ο μετά την ανάσταση, ο οποίος είναι ατελεύτητος. Λέγεται πάλι αιώνας όχι ο χρόνος ούτε κάποιο μέρος του χρόνου που μετριέται με την κίνηση και την πορεία του ήλιου, δηλαδή που απαρτίζεται από ημέρες και νύχτες, αλλά αυτό που συμπαρεκτείνεται με τα αιώνια όντα σαν ένα είδος χρονικής κίνησης και διαστήματος· διότι, ό,τι είναι ο χρόνος για όσα υπόκεινται στον χρόνο, αυτό είναι ο αιώνας για τα αιώνια.

Περί Γραφής Ένας είναι ο Θεός που κηρύσσεται τόσο από την Παλαιά όσο και από την Καινή Διαθήκη, ο οποίος υμνείται και δοξάζεται εν Τριάδι, καθώς ο Κύριος είπε: «Δεν ήρθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω» (διότι αυτός κατεργάστηκε τη σωτηρία μας, για την οποία υπάρχει κάθε Γραφή και κάθε μυστήριο), και πάλι: «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι αυτές μαρτυρούν για εμένα», και καθώς ο Απόστολος είπε: «Πολυμερώς και πολυτρόπως ο Θεός, αφού τον παλαιό καιρό μίλησε στους πατέρες μας μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού». Μέσω του Αγίου Πνεύματος, λοιπόν, μίλησαν και ο νόμος και οι προφήτες, οι ευαγγελιστές και οι απόστολοι και οι ποιμένες και οι διδάσκαλοι. «Κάθε Γραφή, επομένως, είναι θεόπνευστη και πάντοτε ωφέλιμη». Ώστε είναι άριστο και εξαιρετικά ψυχωφελές να ερευνούμε τις θείες Γραφές. Διότι, όπως ακριβώς ένα δέντρο που είναι φυτεμένο κοντά στα τρεχούμενα νερά, έτσι και η ψυχή που ποτίζεται από τη θεία Γραφή τρέφεται και αποδίδει ώριμο καρπό, την ορθόδοξη πίστη, και στολίζεται με αειθαλή φύλλα, εννοώ τις θεάρεστες πράξεις· διότι από τις άγιες Γραφές ρυθμιζόμαστε τόσο προς την ενάρετη πράξη όσο και προς την αθόλωτη θεωρία. Επειδή σε αυτές βρίσκουμε την προτροπή για κάθε αρετή και την αποτροπή από κάθε κακία. Αν, λοιπόν, είμαστε φιλομαθείς, θα γίνουμε και πολυμαθείς· διότι με την επιμέλεια και τον κόπο, καθώς και με τη χάρη Εκείνου που δωρίζει, κατορθώνονται τα πάντα. «

Ο μακάριος Παύλος, γράφοντας προς τους Εβραίους, λέει: «Αφού ο Θεός μίλησε παλαιά στους πατέρες μέσω των προφητών πολυμερώς και πολυτρόπως, σε αυτές τις έσχατες ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού». Πρόσεξε ότι, ενώ και οι προφήτες έχουν αξιωθεί την υιοθεσία, αυτός, μέσω του οποίου ο Θεός μάς μίλησε κατά τους έσχατους καιρούς, δεν είναι θετός υιός, αλλά υιός κατά φύση· γι' αυτό και διακρίνεται από τους προφήτες.

Και είναι φανερό· διότι λέει: «Τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, μέσω του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες». Πώς «κληρονόμος των πάντων» γίνεται αυτός «μέσω του οποίου δημιούργησε τους αιώνες», εάν δεν είναι Θεός και άνθρωπος; Και κατά το ότι μεν είναι Θεός, είναι δημιουργός των αιώνων· κατά το ότι δε είναι άνθρωπος, καθίσταται κληρονόμος: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του και συγκρατώντας τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, αφού πραγματοποίησε ο ίδιος τον καθαρισμό των αμαρτιών μας, κάθισε στα δεξιά της δυνάμεως στα ύψη, έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό όνομα έχει κληρονομήσει σε σύγκριση με αυτούς». Δες πώς αυτός που είναι το «απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της πατρικής υποστάσεως», «αυτός που συγκρατεί τα σύμπαντα με τον λόγο της δυνάμεώς του», αυτός καθίσταται κληρονόμος των πάντων και «έχει κληρονομήσει όνομα» υψηλότερο από εκείνο των αγγέλων.

Πώς, λοιπόν, ο ίδιος είναι «απαύγασμα της δόξης» και φέρει τα σύμπαντα και καθίσταται κληρονόμος των πάντων και του ονόματος, αν ο ίδιος, όντας Θεός, δεν έγινε άνθρωπος; Διότι αυτά δεν αναφέρονται σε διαφορετικά πρόσωπα, αλλά σε έναν και τον αυτόν Υιό του Θεού, μέσω του οποίου «μας μίλησε στους έσχατους καιρούς».

Τι λέμε λοιπόν εμείς γι' αυτά; Τι άλλο παρά αυτό που ειπώθηκε από τον Κύριο στους Ιουδαίους: «ερευνάτε τις γραφές»; Διότι είναι καλή η έρευνα των γραφών. Αλλά εδώ προσέξτε με σύνεση. Είναι αδύνατον, αγαπητοί μου, να ψευσθεί ο Θεός· διότι ένας είναι ο Θεός, ένας ο νομοδότης της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, αυτός που παλαιότερα μίλησε πολυμερώς και πολυτρόπως στους πατέρες μέσω των προφητών και κατά τους έσχατους καιρούς μέσω του μονογενούς Του Υιού. Προσέξτε λοιπόν με ακρίβεια. Ο λόγος δεν είναι δικός μου. Το Άγιο Πνεύμα αποφάνθηκε μέσω του αγίου αποστόλου Παύλου: «Ο Θεός, αφού μίλησε παλαιότερα πολυμερώς και πολυτρόπως στους πατέρες μέσω των προφητών». Πρόσεξε, ότι πολυμερώς και πολυτρόπως μίλησε ο Θεός.

Για τον λόγο αυτόν απαγόρευσε ο Θεός να κατασκευάζεται οποιοδήποτε ομοίωμα, όπως λέει ο Μωυσής στο Δευτερονόμιο: Γνωρίζω αυτόν που είπε αψευδώς: «Ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», και «τον Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», και «δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί», και «δεν θα κατασκευάσεις γλυπτό ούτε κανένα ομοίωμα, από όσα υπάρχουν πάνω στον ουρανό και από όσα υπάρχουν κάτω στη γη», και «ας καταισχυνθούν όλοι όσοι προσκυνούν τα γλυπτά», και «οι θεοί, οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας αφανιστούν», και όσα παρομοίως «ο Θεός, αφού μίλησε παλαιότερα στους πατέρες μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του μονογενούς του Υιού, διά του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες». Γνωρίζω αυτόν που είπε: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Πιστεύω σε έναν Θεό, μία αρχή των πάντων, άναρχο, άκτιστο, ανώλεθρο και αθάνατο, αιώνιο και αΐδιο, ακατάληπτο, ασώματο, αόρατο, απερίγραπτο, ασχημάτιστο, μία υπερούσια ουσία, υπέρθεη θεότητα, σε τρεις υποστάσεις, Πατέρα και Υιό και Άγιο Πνεύμα, και αυτόν μόνο λατρεύω και σε αυτόν μόνο προσφέρω την προσκύνηση της λατρείας. Έναν Θεό προσκυνώ, μία θεότητα, αλλά λατρεύω και την Τριάδα των υποστάσεων, τον Θεό Πατέρα και τον σεσαρκωμένο Θεό Υιό και τον Θεό Άγιο Πνεύμα, έναν Θεό.

Είναι ανάγκη, επομένως, είτε να ονομάζουμε τον Χριστό και τον Θεό Λόγο δύο υιούς, είτε μία υπόσταση και έναν υιό. Πώς, εξάλλου, λέγετε ότι ο Χριστός είναι δύο φύσεων, εάν άλλος είναι ο Χριστός και άλλος ο Θεός Λόγος; Διότι, σύμφωνα με εσάς, ο Θεός Λόγος θα είναι μίας φύσεως και μίας υποστάσεως, και ο Χριστός θα είναι μίας φύσεως και μίας υποστάσεως. Εάν όμως γίνει αποδεκτό αυτό, τότε θα είναι παντελώς ψευδείς οι Γραφές που διακηρύσσουν ότι ο εν αρχή Λόγος και Θεός έγινε σάρκα, και ότι, όπως υπάρχει ένας Θεός Πατέρας, έτσι υπάρχει και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, και ότι ο ίδιος ο μονογενής Υιός του Θεού δόθηκε από τον Πατέρα υπέρ του κόσμου και έπαθε, και ότι ο Χριστός, που κατάγεται από τους Ισραηλίτες κατά σάρκα, είναι ο επί πάντων Θεός, ευλογητός εις τους αιώνας, και δύναμη Θεού και σοφία Θεού, και κληρονόμος των πάντων και δημιουργός των αιώνων, και απαύγασμα της δόξας του Πατρός και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, και μέγας Θεός, και ότι, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, έλαβε μορφή δούλου, καθώς και όσα είναι συγγενή με αυτά. Διότι αυτά και τα παρόμοια λέγονται για έναν και τον αυτό Χριστό, και όχι για διαφορετικά πρόσωπα, ούτε για διαφορετικές υποστάσεις, δηλαδή για άλλον υιό και άλλον Χριστό.

Ο δε Βαρλαάμ, διακόπτοντάς τον από τον θρήνο, σηκώθηκε, στάθηκε σε προσευχή και υψώνοντας τα χέρια του προς τους ουρανούς έλεγε: «Ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, εσύ που φώτισες τα προηγουμένως σκοτισμένα και έφερες στην ύπαρξη από το μη ον αυτήν την ορατή και αόρατη κτίση, εσύ που επανέφερες το πλάσμα σου και δεν μας άφησες να πορευόμαστε οπίσω από την αφροσύνη μας, σε ευχαριστούμε, καθώς και τη δική σου σοφία και δύναμη, τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, μέσω του οποίου εποίησες και τους αιώνες, και εμάς που είχαμε πέσει μας ανέστησες, και σε εμάς που σφάλαμε συγχώρεσες τις αμαρτίες, εμάς που πλανηθήκαμε επανέφερες, εμάς που αιχμαλωτιστήκαμε λύτρωσες και εμάς που ήμασταν νεκροί ζωοποίησες με το τίμιο και δεσποτικό αίμα του Υιού σου. Εσένα, λοιπόν, επικαλούμαι και τον μονογενή σου Υιό και το πανάγιό σου Πνεύμα: επίβλεψε σε τούτο το λογικό σου πρόβατο, που προσήλθε μέσω εμού του αναξίου ως θυσία σε εσένα, και αγίασε την ψυχή του με τη δική σου δύναμη και χάρη· επίσκεψαι την άμπελο τούτη, που φυτεύτηκε διά του Αγίου σου Πνεύματος, και δώσε της να καρποφορήσει καρπό δικαιοσύνης· ενίσχυσέ τον, στερεώνοντας μέσα του τη διαθήκη σου, και ελευθέρωσέ τον από την απάτη του διαβόλου».

Και ο ίδιος ο Κύριος, σχετικά με τη δική Του διδασκαλία, αναγγέλλει τα εξής στους μαθητές Του: «τα λόγια που εγώ σας λέω, δεν τα λέω από τον εαυτό μου, και ο λόγος που ακούτε δεν είναι δικός μου, αλλά του Πατέρα που με έστειλε»· και σχετικά με τα θεία σημεία: «ο Πατέρας όμως που μένει μέσα μου, αυτός επιτελεί τα έργα». Σύμφωνα λοιπόν με αυτά τα λόγια, όταν ο Υιός κρίνει, ο Πατέρας κρίνει διά του Υιού, και όταν ο Υιός διδάσκει, ο Πατέρας διδάσκει διά του Υιού, και όταν ο Υιός θαυματουργεί, ο Πατέρας επιτελεί τα έργα διά του Υιού. Κατά τον ίδιο τρόπο, και όταν ο Υιός κτίζει, ο Πατέρας κτίζει διά του Υιού, επειδή Αυτός είναι η αιτία του Υιού και όλων όσα ανήκουν στον Υιό. Μήπως λοιπόν και όλα αυτά, και τα παρόμοια που είναι πολλά, είναι άξια διόρθωσης ή επισήμανσης ή ακόμη και οβελισμού; Διότι, εάν δεν συμβαίνει αυτό, όταν ο Λόγος δημιουργεί, ο Πατέρας αναμφίβολα δημιουργεί διά του Λόγου· και τα πάντα έχουν γίνει από τον Πατέρα διά του ίδιου του Λόγου· επειδή και το ότι ο Ίδιος είναι δημιουργός προέρχεται από τον Πατέρα, ως χαρακτήρας της υποστάσεως και απαύγασμα της δόξας του οποίου εξέλαμψε προαιωνίως. Όταν πάλι ο απόστολος λέει ότι ο Θεός μας μίλησε μέσω του Υιού, «διά του οποίου εποίησε και τους αιώνες», τι άλλο εννοεί παρά ότι ο Πατέρας διά του Υιού εποίησε και όλα τα όντα, δηλαδή και αυτούς ακόμη τους αιώνες;