Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 4:12

Επομένως, η κτίση βρίσκεται σε καλύτερη μοίρα από εκείνον μέσω του οποίου τα πάντα καλούνται στην ύπαρξη, αν από τη μια λέγεται ότι εκείνος δεν έχει υπόσταση, ενώ από την άλλη αυτά έχουν υπόσταση και νοούνται ότι υπάρχουν. Β — Μακριά από εμάς τέτοια βλασφημία. Διότι «ζωντανός είναι ο Λόγος του Θεού και ενεργός», όπως έχει γραφτεί. Γι' αυτό ακριβώς έλεγε: «Εγώ είμαι η ζωή». Α — Αλλά δεν θα μπορούσε να νοηθεί ως ζωή, αν δεν είχε υπόσταση. Και είναι ζωή εκ φύσεως, διότι σε καμία περίπτωση δεν θα διαψευστεί. Άρα το να λέγεται ότι δεν έχει υπόσταση ο Λόγος που φανερώθηκε από τον Θεό, είναι σαθρό ψευδολόγημα και αποκύημα του πιο ανοήτου νου. Β — Απολύτως. Διότι στον Μωυσή είπε ο ίδιος: «Εγώ είμαι ο ων». Και αυτό που πραγματικά υπάρχει, πώς θα μπορούσε ποτέ να νοηθεί, αν δεν διασώζεται σε δική του αυθύπαρκτη υπόσταση; Α — Επομένως, δικαίως θα καταδείξουμε την έσχατη αμάθεια αυτών που έχουν τέτοιες αντιλήψεις; Β — Βεβαιότατα. Α — Ούτε όμως και εκείνους θα μπορούσαμε να επαινέσουμε, Ερμεία, έχοντας διδαχθεί πολύ καλά να αναζητούμε την αλήθεια. Β — Ποιους; Α — Εκείνους που λένε ότι η σάρκα που ενώθηκε με τον Λόγο στερείται λογικής ψυχής. Διότι ντύνοντας τον Λόγο μόνο με σάρκα, η οποία έχει λάβει απλώς ζωτική και αισθητική κίνηση, τον εισάγουν στον κόσμο, αποδίδοντας την ενέργεια του νου και της ψυχής στον Μονογενή.

Τι θα κάνω εγώ ο αμελής, ο νωθρός και ράθυμος, που και λέω και ακούω αυτά, και προσπαθώ να νουθετήσω άλλους, εγώ που ακολουθώ όλα τα σαρκικά φρονήματα και έχω υποδουλωθεί στους πονηρούς λογισμούς; Αλίμονο, αλίμονο, ψυχή μου! Πώς αμελείς τη σωτηρία σου! Πώς παρέδωσες τον εαυτό σου στη ματαιότητα και δεσμεύτηκες στα γήινα πράγματα, χωρίς να αναλογίζεσαι ότι πρόκειται να παραστείς στο φοβερό δικαστήριο! Φέρε στον νου σου τη φοβερή παρουσία του Κυρίου, το φρικτό Του δικαστήριο και τον πύρινο ποταμό. Διότι, λέει, ποταμός πυρός πορεύεται ενώπιόν Του· μύριες μυριάδες παρίστανται μπροστά Του και χίλιες χιλιάδες Τον υπηρετούν· εκεί όπου δεν πρόκειται να μας ζητηθεί λόγος μόνο για τα έργα μας, αλλά και για τις σκέψεις και τις προθέσεις της καρδιάς· εκεί όπου τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα· εκεί όπου δεν είναι δυνατόν ούτε προστάτη να αποκτήσεις ούτε δώρα να προσφέρεις.

Και πάλι λέει ότι οι λογισμοί θα κατηγορούν ή και θα απολογούνται κατά την ώρα εκείνη. Μη μου λέτε, λοιπόν, ότι οι λογισμοί δεν σημαίνουν τίποτα, διότι η συγκατάθεση σε αυτούς κρίνεται ως πράξη. Δεν οφείλουμε να λογαριάζουμε και να εξετάζουμε το πλήθος των λογισμών στους οποίους υπάρχει συναίνεση, αλλά τη διάγνωση με την οποία εκείνος που έκανε τον λογισμό έκρινε ότι κάτι του αρέσει. Ο γεωργός σπέρνει στη γη, αλλά δεν ριζώνουν όλα. Έτσι και η διάνοια σπέρνει στην προαίρεση, αλλά δεν τα αποδέχεται όλα. Για όσα ρίζωσαν στη γη, ζητείται από τον γεωργό ο καρπός. Και για όσα αποδέχθηκε η προαίρεση, ζητείται από τον Θεό απολογία. Είπε και ο Σωτήρας ότι ο Πατέρας μου είναι ο γεωργός. Λέει και ο Παύλος ότι είστε γεώργιο του Θεού. Μη με ρίχνετε λοιπόν σε αμεριμνησία, αλλά μάλλον φροντίστε και εσείς για εμένα. Αναφέρεται και αλλού ότι ο λόγος του Θεού είναι κριτικός των ενθυμήσεων και των εννοιών της καρδιάς, και χωρεί μέχρι τον μερισμό της ψυχής και του πνεύματος. Εάν κρίνει ενθυμήσεις, γιατί δεν με συνδράμετε στην απολογία μου ως υπευθύνου;

Πρόσεχε, λοιπόν, τον εαυτό σου και φύλαξε την ψυχή σου πάρα πολύ, μήπως τυχόν υπάρξει κάποιος κρυφός λόγος στην καρδιά σου ή ανόμημα· διότι ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπο σπαθί, και εισχωρεί μέχρι τον διαχωρισμό ψυχής και πνεύματος, αρθρώσεων και μυελών, και κρίνει τους διαλογισμούς και τις έννοιες της καρδιάς· και δεν υπάρχει κανένα κτίσμα αφανές ενώπιόν του, αλλά τα πάντα είναι γυμνά και ξεσκεπασμένα στα μάτια του· προς αυτόν οφείλουμε να δώσουμε λόγο. Και σε άλλο σημείο λέει: γυμνός είναι ο άδης ενώπιόν του, και δεν υπάρχει κάλυμμα για την απώλεια. Δυνατός όμως είναι ο Θεός, ο οποίος δεν θα επιτρέψει να καταποθείς τελείως από τον σάλο της απιστίας, αλλά θα σε ελκύσει προς τον εαυτό του, στερεώνοντάς σε στην αληθινή πίστη, ώστε με παρρησία να πεις χωρίς ντροπή μαζί με τον Απόστολο: τον αγώνα τον καλό αγωνίστηκα, τον δρόμο τελείωσα, την πίστη διατήρησα· στο εξής με περιμένει το στεφάνι της δικαιοσύνης, το οποίο θα μου αποδώσει ο Κύριος, ο δίκαιος κριτής, εκείνη την ημέρα, και όχι μόνο σε εμένα, αλλά και σε όλους όσους έχουν αγαπήσει την επιφάνειά του. Διότι ο ίδιος έχει πει: μακάριος είναι όποιος δεν σκανδαλιστεί εξαιτίας μου.

Εμείς όμως, χωρίς περιέργεια και χωρίς δολιότητα, πιστεύουμε στον Θεό, ο οποίος αληθεύει στα πάντα. Και αν πεις ότι η ψυχή είναι το «κατ' εικόνα», άκου τον απόστολο που λέει ότι «ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίστομη μάχαιρα, και διεισδύει μέχρι τον μερισμό της ψυχής». Εάν, λοιπόν, η ψυχή επιδέχεται μερισμούς, ενώ ο Θεός είναι αμέριστος, πώς μπορεί η ψυχή να είναι το «κατ' εικόνα»; Διότι η ψυχή δεν γνωρίζει το μέλλον, ενώ ο Θεός εξάπαντος το γνωρίζει. Και εμείς βλέπουμε αυτά που βρίσκονται μπροστά από το σώμα, αγνοώντας εκείνα που βρίσκονται πίσω. Και αν πεις ότι δεν είναι η ψυχή, πάντως (η Γραφή) αποκάλεσε άνθρωπο και την ψυχή, και ο άνθρωπος είναι ψυχή και σώμα. Αλλά ίσως πεις ότι ο νους είναι το «κατ' εικόνα». Λέει όμως η Γραφή: «βλέπω άλλον νόμο που αντιστρατεύεται στα μέλη μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου». Πώς, λοιπόν, εφόσον ο νους αιχμαλωτίζεται, μπορεί να είναι το «κατ' εικόνα»; * Επειδή «θα ψάλω με τον νου, θα ψάλω και με το πνεύμα». Και αν πεις ότι η αρετή είναι το «κατ' εικόνα», θα σου απαντήσω: Πες μου για τον Αδάμ, ποια αρετή εργάστηκε προτού πλαστεί; Διότι δεν υπήρχε αρετή στην αρχή, ωστόσο πλάστηκε εξ αρχής «κατ' εικόνα». Και αν πεις ότι δεν είναι η αρετή, δεν μιλάς ορθά. Διότι σε τι άλλο αρμόζει να έγκειται το «κατ' εικόνα» παρά στην αρετή; Εντούτοις, ο άνθρωπος πλάστηκε «κατ' εικόνα» πριν από την αρετή.

Αλλά επειδή έχουμε συνηθίσει να μην αφήνουμε τόπο για αγκάθια, αλλά να τα αποκόπτουμε με τη μάχαιρα του Θεού, «που είναι πιο κοφτερή από κάθε δίκοπη μάχαιρα και εισχωρεί μέχρι τον διαχωρισμό ψυχής και πνεύματος, αρθρώσεων και μυελών» σύμφωνα με τα γεγραμμένα, δεν θα διστάσουμε να πούμε λίγα πράγματα και για αυτό. 16. Διότι, πρώτον, εάν έχει γεννηθεί αγαθός από πονηρό, το δόγμα περί των αρχών δεν θα ευσταθεί πλέον. Διότι μπορεί και ο δικός του πατέρας, εάν είναι πονηρός (ο μη γένοιτο, αλλά είναι αγαθός), να μεταβάλει την προαίρεσή του, όπως ακριβώς μεταβλήθηκε και ο γεννημένος από αυτόν. Το δεύτερο: εάν πράγματι ήλθε ο Μονογενής για να σώσει ανθρώπους, να εισαγάγει τον ληστή στον παράδεισο, να καλέσει τον τελώνη από το τελωνείο σε μετάνοια, να θεραπεύσει από την πορνεία την πόρνη που του άλειφε τα πόδια, και εάν επιπλέον πράττει και άλλα αγαθά επειδή είναι αγαθός, εύσπλαχνος και ελεήμων, πολύ περισσότερο λοιπόν έπρεπε να δείξει τη σπλαχνικότητά του στον ίδιο του τον πατέρα, και αυτόν πρώτο να μεταστρέψει προς τη σωτηρία, ώστε, μεταβάλλοντας πρώτα τον πατέρα του, να αποδείξει τέλεια την τέλεια αγαθότητά του, σπλαχνιζόμενος τον πατέρα του· καθώς άλλωστε είναι γεγραμμένο «να κάνουμε το καλό πρώτα στους οικείους της πίστεως», πόσο μάλλον να ελεούμε τους δικούς μας πατέρες.

Και με σαφήνεια προέδειχνε σχετικά με αυτό την εξουσιαστική φύση της δύναμής του, λέγοντας: «Έχω εξουσία να παραδώσω την ψυχή μου, και να τη λάβω πάλι». Και αυτός που έχει την εξουσία, πώς δεν μπορούσε να αναστήσει τον εαυτό του; Ο απόστολος δε, γράφοντας, για να δείξει ότι τίποτα δεν έγινε χωρίς το θέλημα του Πατέρα στην οικονομία της σωτηρίας, είπε: «Ο Θεός τον ανέστησε εκ νεκρών». Διότι και σε άλλο σημείο λέει ο ίδιος ο απόστολος ότι «αν και πέθανε από αδυναμία, ζει όμως από δύναμη». Ήθελα, λοιπόν, να ρωτήσω τη διάνοια όσων γνωρίζουν με ακρίβεια τις Γραφές: ποια αδυναμία είχε ο Μονογενής, μέσω του οποίου απλώθηκε ο ουρανός [ή από τον οποίο κτίστηκε ο ουρανός], μέσω του οποίου έγινε λαμπρός ο ήλιος, μέσω του οποίου έλαμψαν τα άστρα, μέσω του οποίου τα πάντα δημιουργήθηκαν εκ του μηδενός; Άραγε, για ποια αδυναμία μιλάει; Μήπως δεν είναι αυτή που ανέλαβε ο Λόγος ερχόμενος στη δική μας σάρκα, ντυνόμενος αυτήν, για να βαστάξει τη δική μας αδυναμία; Όπως ακριβώς ψάλλει γι' αυτόν ο προφήτης λέγοντας: «Αυτός πήρε τις αδυναμίες μας και βάσταξε τις ασθένειές μας». Πέθανε, λοιπόν, εξαιτίας της δικής μας αδυναμίας, αυτός που είναι η ζωή και ο απαθής Θεός, μέσα στην προερχόμενη από εμάς ασθενέστερη σάρκα, ζει όμως από δύναμη. «Διότι ο λόγος (του Θεού) είναι ζωντανός και ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπο μαχαίρι». Πέθανε, λοιπόν, από αδυναμία, ζει όμως από τη δύναμη της δικής του θεότητας, και ζει μέσα στη δική μας σάρκα, στην οποία καταδέχθηκε το πάθος.

Διότι λέγει ο απόστολος: «Επειδή ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπο σπαθί, και διεισδύει μέχρι τον διαχωρισμό της ψυχής και των μυελών, και κρίνει τις σκέψεις και τις έννοιες. Και δεν υπάρχει κτίσμα αφανές ενώπιόν του» και τα εξής. Και βλέπεις ότι κατέπεσε και αυτών ο ισχυρισμός. 5. Και πάλι, καταπίπτει ο ισχυρισμός εκείνων που λέγουν ότι το σώμα είναι το «κατ' εικόνα». Διότι πώς είναι δυνατόν το ορατό να είναι παρόμοιο με το αόρατο; Πώς το σωματικό με το ασώματο; Πώς αυτό που υπόκειται στην αφή με το ακατάληπτο; Διότι εμείς βλέπουμε από μπροστά με τα μάτια που διαθέτουμε, ενώ όσα βρίσκονται πίσω τα αγνοούμε, στον Θεό όμως δεν υπάρχει πάθος, ούτε ελάττωμα, μη γένοιτο, αλλά είναι από παντού φως, από παντού οφθαλμός, από παντού δόξα, αφού ο Θεός είναι πνεύμα και πνεύμα υπεράνω παντός πνεύματος και φως υπεράνω παντός φωτός. Διότι όλα όσα έχουν δημιουργηθεί από αυτόν υπολείπονται της δόξας του· και μόνο η Τριάδα βρίσκεται σε ακαταληψία και σε δόξα ανείκαστη και ακατάληπτη. Όσο για εκείνους πάλι που λέγουν ότι η αρετή είναι το «κατ' εικόνα», η αρετή χωρίς την τήρηση των εντολών δεν δύναται να υπάρξει, και πολλοί διαφέρουν μεταξύ τους ως προς την αρετή. Διότι υπάρχουν πολλά είδη αρετής.

Κατά των Ημιαρειανών 〈νγ〉, και κατά τη σειρά 〈ογ〉. 1. Αφού, με τη δύναμη του Θεού, καταρρίψαμε τους άθλιους ισχυρισμούς του Αρείου και των ακολούθων του, εννοώ του Φωτεινού, αλλά και του Μαρκέλλου, στο σημείο εκείνο που λίγο φάνηκε να παρεκκλίνει, δηλαδή σε όσα από την αρχή εξέμεσε ο άνθρωπος αυτός σαν να είχε καταληφθεί από μέθη (μακάρι δε να διορθωθούν οι οπαδοί του, εάν βέβαια πρόκειται να διορθωθούν), αλλά και αφού αποκόψαμε τα ζιζάνια εκείνων που προήλθαν από τον ίδιο τον Άρειο διά του θείου λόγου, «ο οποίος είναι πιο κοφτερός από κάθε δίκοπη μάχαιρα», ας εξετάσουμε λεπτομερώς 〈σχετικά με〉 την παράλογη βλάστηση που φύτρωσε από τον ίδιο τον Άρειο, το πώς δηλαδή κάποιοι συμπεριφέρονται ως Ημιαρειανοί. Αυτοί, ενώ απαρνούνται το όνομά του, έχουν ενδυθεί τον ίδιο και την κακοδοξία του, πλάθοντας προσποιητά για τον εαυτό τους, με κάποιο πρόσχημα, ένα αλλοιωμένο πρόσωπο, όπως ακριβώς πλάθεται η θεατρική δραματουργία επί σκηνής. Έτσι, αποκρύπτουν τα δικά τους πρόσωπα με ξένα προσωπεία και πίσω από το προσωπείο αφηγούνται τα αισχρά και γεμάτα μέθη λόγια της κωμωδίας, είτε φερόμενοι με άλλον τρόπο είτε αναπαριστώντας τους μύθους των αρχαίων, καθώς αυτό ακριβώς έπραξαν οι ποιητές τους. Έτσι λοιπόν και αυτοί, επιθυμώντας να πλανήσουν τους άδολους, είναι οι ίδιοι και κατά το πρόσωπο και κατά το ήθος και κατά την κακοδοξία ακριβώς όπως ο Άρειος και οι Αρειομανίτες.

Ήταν λοιπόν αυτός ο σκολιός όφις και δράκων, που ονομάστηκε έτσι πολύ ταιριαστά, επειδή σέρνεται και έρπει καταγής, και παραμονεύει στα πόδια των ανθρώπων, μήπως δαγκώσει κάποιον και, στάζοντας μέσα του το θανατηφόρο του δηλητήριο, τον γκρεμίσει από την ορθή πορεία που οδηγεί προς τον Θεό. Η μεν ράβδος του Θεού, λοιπόν, επειδή είναι ευθεία και παιδαγωγική, σύμφωνα με το ρητό: «ράβδος ευθύτητος η ράβδος της βασιλείας σου», διατηρείται για εκείνους που έχουν υποπέσει σε ιάσιμα αμαρτήματα, και χρησιμοποιείται για την παιδαγωγία, τη βελτίωση και την ωφέλεια της ψυχής τους. Αντίθετα, αυτός που δεν έχει τίποτα το ορθό και το ευθύ, αλλά είναι ολόκληρος και εξ ολοκλήρου καμπύλος και σκολιός, και έρπει καταγής με το στήθος και την κοιλιά, παραμονεύοντας στα πόδια όλων για να τους βάλει τρικλοποδιά και να τους καταρρίψει μαζί με όλους τους ασεβείς, αυτός θα παραδοθεί στη σκληρή και μεγάλη και ισχυρή μάχαιρα, την οποία ο μέγας Κριτής ταμίευσε (έχει φυλάξει) μόνο για αυτόν. Ποια ήταν όμως αυτή η μάχαιρα, την οποία οι Εβδομήκοντα ονόμασαν αγία και μεγάλη και ισχυρή, αν όχι «ο ζωντανός λόγος του Θεού, που είναι ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπη μάχαιρα»; Εδώ ονομάζει μάχαιρα την ενέργεια της θείας δίκης, αλλά την αποκαλεί και αγία, αφενός μεν για να παρηγορήσει και να μετριάσει το φοβερό της απειλής, και αφετέρου για να δείξει ότι οι τιμωρούμενοι δεν θα καταλήξουν στην απώλεια, αλλά αυτή θα γίνει για αυτούς αιτία αγιότητας, εφόσον μετανοήσουν.

Όπως δε στο δικό μας παράδειγμα, ο μεν αόρατος και αφανής νους μέσα μας, τον οποίο κανείς από τους ανθρώπους δεν γνώρισε ποτέ ποιος ακριβώς είναι και ποια είναι η ουσία του, σαν βασιλιάς που βρίσκεται μυστικά στα εσώτατα ταμεία του μόνος αυτός αποφασίζει για τα πρακτέα, και από αυτόν προβάλλει ένας μονογενής λόγος, σαν να έχει γεννηθεί από τον άδυτο μυχό του πατέρα, με άρρητο τρόπο και ακατονόμαστη δύναμη, ο οποίος καθίσταται για όλους ο πρώτος αγγελιαφόρος των πατρικών νοημάτων, και κηρύττει φανερά όσα έχουν αποφασιστεί μυστικά από τον πατέρα, επιτελώντας με έργα τα βουλεύματα καθώς φτάνει στις ακοές όλων· έπειτα, οι μεν απολαμβάνουν την ωφέλεια από τον λόγο, τον δε αφανή και αόρατο νου, δηλαδή τον πατέρα του λόγου, κανείς ποτέ δεν είδε με τα μάτια του. Κατά τον ίδιο τρόπο λοιπόν, ή μάλλον υπεράνω κάθε εικόνας και παραδείγματος, ο τέλειος Λόγος του παμβασιλέως Θεού, ως μονογενής Υιός του Πατρός, ο οποίος δεν συνίσταται από προφορική δύναμη, ούτε έχει τη φύση του κατασκευασμένη από συλλαβές, ονόματα και ρήματα, ούτε εκφράζεται με φωνή που πλήττει τον αέρα, αλλά είναι ο ζωντανός και ενεργός Λόγος του επί πάντων Θεού, που υφίσταται κατ' ουσίαν ως δύναμη Θεού και σοφία Θεού, προέρχεται μεν από την πατρική θεότητα και βασιλεία, ως αγαθό δε γέννημα του αγαθού Πατρός και κοινός Σωτήρας όλων αρδεύει τα σύμπαντα, πλημμυρίζοντας τα πάντα από το δικό του πλήρωμα με ζωή, λόγο, σοφία, φως και με κάθε αγαθό.

«Ας λάβει τέλος η πονηρία των αμαρτωλών και θα κατευθύνεις τον δίκαιο, εσύ ο Θεός που εξετάζεις καρδιές και νεφρούς». Είναι γνώρισμα σοφίας και μέγα το να ζητά κανείς να δοθεί ένα τέλος στην κακία, και να υπάρξει καθοδήγηση για τον δίκαιο, ώστε να μην κλυδωνίζεται πλέον. Έχοντας μιλήσει για τη δικαιοκρισία του Θεού, τον αναδεικνύει ως τον μόνο δίκαιο κριτή, επειδή είναι και ο μόνος που ερευνά τις καρδιές· διότι αυτός ανταποδίδει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Διότι ο μεν άνθρωπος βλέπει την εξωτερική όψη, αυτός όμως είναι κριτής των διαλογισμών και των εννοιών της καρδιάς· δεν υπάρχει κρίση που να είναι αφανής ενώπιόν του. Αφού παρουσίασε τον Θεό με αυτόν τον τρόπο, λέει με συνείδηση γεμάτη παρρησία: «Η βοήθειά μου προέρχεται από τον Θεό, ο οποίος σώζει τους ευθείς στην καρδιά». Διότι τρέφει αγαθές ελπίδες χάρη σε αυτόν που εξετάζει καρδιές και νεφρούς, εφόσον ο ίδιος δεν έχει τίποτε το δόλιο μέσα στην καρδιά του.

Κύριε, ξεχώρισέ τους από τους ολίγους της γης κατά τη ζωή τους, και από τους κρυμμένους σου θησαυρούς γέμισε η κοιλιά τους. Χόρτασαν από υιούς και άφησαν τα υπόλοιπα στα νήπιά τους. Και ας ωφεληθώ ως προς αυτό· αλλά και τη ρομφαία σου, λέγει, γλίτωσε από το χέρι των εχθρών· διότι υπάρχει φόβος μήπως τη δική σου ρομφαία, την οποία εγώ χρησιμοποιώ με πεποίθηση εναντίον τους, την αρπάξουν οι πολέμιοι από το χέρι μου, και αφού μου την αφαιρέσουν, τη χρησιμοποιήσουν εναντίον μου. Αυτή θα μπορούσε να είναι ο λόγος του Θεού, που είναι ενεργός και κοφτερότερος από κάθε δίκοπο μαχαίρι, ο οποίος έχει δοθεί στην ψυχή αντί για ρομφαία προς άμυνα έναντι των εχθρών. Πράγμα που συμβαίνει πολλές φορές, όταν οι εχθροί του Θεού, αφού αποβάλουν και διαστρεβλώσουν τα λόγια και τα αναγνώσματα των θείων Γραφών, εξαιτίας αυτών και μέσω αυτών καταβάλλουν τις ακέραιες ψυχές.

Γι' αυτό εύλογα ελέχθη προς αυτόν: «Εξεχύθη η χάρις στα χείλη σου». Στη συνέχεια, εκείνοι που προηγουμένως θρηνούσαν και περιέγραφαν την υποδούλωσή τους στους εχθρούς, ικετεύουν ευκαίρως τον Αγαπημένο να σπεύσει και να έλθει μέχρις αυτούς, οπλισμένος με πολεμικά όπλα εξαιτίας των εχθρών που τους επιτίθενται, ώστε, αφού τους κατατροπώσει, να τους ελευθερώσει από την αιχμαλωσία κάτω από αυτούς. Γι' αυτό λένε: «Ζώσου τη ρομφαία σου στον μηρό σου, δυνατέ»· διότι είσαι μεν ωραίος και καλός, πλην όμως μαζί με την ωραιότητά σου και με το κάλλος σου, ανάλαβε την πανοπλία σου για εμάς τους ικέτες σου· φόρεσε τη ρομφαία στον μηρό σου, και αφού αναλάβεις έτσι τη δύναμή σου, τέντωσε τα τόξα σου. Έπειτα, αφού χτυπήσεις τους εχθρούς, κατευοδώσου και βασίλευε. Ως ρομφαία δε του Αγαπημένου να εννοείς τη δύναμη που καθαιρεί και τιμωρεί τους εχθρούς. Διότι «ζωντανός είναι ο λόγος του Θεού και ενεργής, και πιο κοφτερός από κάθε δίστομη μάχαιρα».

Είπα, όταν έλθει ο βασιλιάς της Βαβυλώνας στην Ιερουσαλήμ και συλλάβει τον βασιλιά της και τους άρχοντές της. Είναι ολοφάνερο λοιπόν το πώς και αυτός ο Λίβανος, μαζί με όσους υψώθηκαν από την αλαζονεία τους, κατέπεσε κατά την παρουσία του Σωτήρα μας που προήλθε από τη ρίζα του Ιεσσαί· στον οποίο και αναπαύθηκε η τελειότητα των χαρισμάτων του Αγίου Πνεύματος, και ο οποίος πρόκειται να έλθει και πάλι κατά τη δεύτερη και ένδοξη παρουσία του, χωρίς να κρίνει σύμφωνα με την εξωτερική δόξα· διότι ο Θεός δεν προσωποληπτεί· αλλά ούτε και θα ελέγξει σύμφωνα με τα λόγια· διότι αυτός ερευνά καρδιές και νεφρούς, και διεισδύει μέχρι τον διαχωρισμό ψυχής και πνεύματος.

Αυτός, σύμφωνα με την προφητεία που αναφερόταν στο πρόσωπό του, είπε σε όσους βρίσκονταν στα δεσμά να βγουν έξω· άμεσα μεν, όπως στην περίπτωση του Λαζάρου, τον οποίο, ενώ ήταν δεμένος με τα σάβανα και βρισκόταν στο μνήμα για τέσσερις ημέρες, λέγοντάς του «Λάζαρε, δεύρο έξω» («Λάζαρε, έλα έξω»), τον άφησε να φύγει ελεύθερος· κατά μία πνευματική δε έννοια στην περίπτωση της θυγατέρας του Αβραάμ, την οποία είχε δέσει ο Σατανάς για δεκαοχτώ χρόνια, την οποία επίσης, αφού την απάλλαξε από την ασθένεια, την απέλυσε υγιή· γενικότερα δε, όταν σε όλους όσοι ήταν σφιγμένοι με τις αλυσίδες των δικών τους αμαρτιών, παρείχε την άφεση των προηγούμενων αμαρτημάτων τους, εφόσον μόνο αυτός έχει την εξουσία να συγχωρεί αμαρτίες. Σε αυτούς, ακόμη και τώρα, μέσω της διδασκαλίας του, τους παραγγέλλει να βγουν από τα προηγούμενα δεσμά, λέγοντας στον καθένα: «Ιδού, έγινες καλά, μην αμαρτάνεις πλέον». Επιπλέον, ακόμη και τώρα προστάζει σε αυτούς που είναι έως τώρα θαμμένοι στην άγνοια και την πονηρία να αποκαλυφθούν, καθότι είναι ο Λόγος του Θεού, ο οποίος ερευνά καρδιές και νεφρούς, και είναι κριτής των προθέσεων και των σκέψεων της καρδιάς. Και για να προχωρήσουμε όσο το δυνατόν πιο σύντομα, εφαρμόζοντας και τα προηγούμενα σε όσα λέγονται για τον Χριστό, θα τα εξετάσουμε από την αρχή και θα εκθέσουμε και εμείς τη βαθύτερη έννοιά τους.

Πρέπει, λοιπόν, να κατανοήσουμε τι διδάσκει ο ίδιος ο Κύριος για τον εαυτό του μέσα από αυτά: «Από την κοιλιά της μητέρας μου», λέει, «κάλεσε το όνομά μου»· το οποίο βεβαίως αναφέρεται σαφώς στον Χριστό, διότι δικά του είναι τα λόγια τα οποία έχουμε διδαχθεί από το κείμενο του Ευαγγελίου. Διότι, όταν ο Ιωσήφ αγνοούσε τα περί της συλλήψεως της Μαρίας, παρουσιάστηκε ο Γαβριήλ, ως διάκονος του πατρικού θελήματος, και του είπε στο όνειρό του, μεταξύ άλλων, και το εξής: «Θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού· διότι αυτός θα σώσει τον λαό του». Προσθέτει δε στην προφητεία, λέγοντας: «Και έκανε το στόμα μου σαν κοφτερή μάχαιρα»· και πάλι: «Με έκανε σαν εκλεκτό βέλος»· διότι ο λόγος του Θεού είναι ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπη μάχαιρα, διεισδύοντας μέχρι τον διαχωρισμό ψυχής και πνεύματος, όπως ακριβώς δίδαξε ο θεσπέσιος απόστολος. Και πολύ εύλογα θα μπορούσε να λεχθεί μόνο για Εκείνον, ο οποίος έγινε υπήκοος στον Πατέρα μέχρι θανάτου, το: «Εσύ είσαι ο δούλος μου, ο Ισραήλ, και μέσω εσού θα δοξαστώ». Ενώ το: «Και εγώ είπα, μάταια κοπίασα», και τα εξής, θα μπορούσε να λεχθεί από τον Σωτήρα εξαιτίας της σπανιότητας εκείνων που ζουν σύμφωνα με το Ευαγγέλιό του.

Αυτό λοιπόν το βέλος είναι ο ζωντανός Λόγος του Θεού και είναι πιο κοφτερό από κάθε δίστομη μάχαιρα· και ο Λόγος είναι ο Χριστός. Με αυτό δε το όνομα ομολογείται το μυστήριο της Τριάδος, μέσω του οποίου διδασκόμαστε και για εκείνον που έχρισε, και για εκείνον που χρίστηκε, και για εκείνο με το οποίο χρίστηκε. Διότι, εάν κάτι από αυτά λείπει, το όνομα του Χριστού δεν υφίσταται. Αυτό λοιπόν το όνομα, όταν υψωθεί στη δική μας φαρέτρα, δηλαδή όταν μέσω της πίστεως ενοικήσει στην ψυχή μας (διότι η φαρέτρα του Λόγου είναι η ψυχή), τότε γίνεται ικανό να εξοντώσει εκείνον που εξεγείρεται εναντίον μας και μας καταδιώκει, του οποίου ο αφανισμός συντελείται στο ξύλο του Σταυρού. Γι' αυτό, μετά την έγκαιρη φυγή από εκείνον που εξεγείρεται (ο οποίος είναι μεν ένας κατά τη φύση του, αλλά γίνεται πλήθος εξαιτίας της κακής συμμαχίας) και αφού ειπωθεί το «Πληθύνθηκαν εκείνοι που με θλίβουν, πολλοί επαναστατούν εναντίον μου» και όσα περιέχει στη συνέχεια η ψαλμωδία, τότε γίνεται η αρχή της νίκης. Διότι η έγκαιρη φυγή από αυτούς που εξεγείρονται γίνεται αιτία της νίκης κατά των εχθρών. Γι' αυτό η επόμενη ψαλμωδία φέρει την επιγραφή «Εις το τέλος». Το τέλος δε κάθε αγώνα είναι η νίκη, όπως προηγουμένως ο λόγος ανέλυσε συστηματικά για αυτά, και εφόσον κάποιος γευτεί έστω και μια φορά τη νίκη, κατορθώνονται αλλεπάλληλες νίκες εναντίον των εχθρών. Διότι, κατά την πρώτη νίκη, όταν οι ηδονές του βίου ανταγωνίζονταν τα αγαθά της ψυχής, επικράτησε μέσα σου η ροπή προς τα ανώτερα έναντι της υλικής απάτης.

Ίσως δεν έχει πλέον πού να υψώσει τον εαυτό της, εφόσον έχει ομοιωθεί σε όλα με το αρχέτυπο κάλλος· διότι έχει μιμηθεί με ακρίβεια με την πηγή την Πηγή, με τη ζωή τη Ζωή και με το ύδωρ το Ύδωρ. Επειδή ο Λόγος του Θεού είναι ζωντανός, ζει και η ψυχή που έχει δεχθεί τον Λόγο. Εκείνο το ύδωρ ρέει από τον Θεό, καθώς λέει η Πηγή: «Από τον Θεό εξήλθα και ήλθα», και αυτή συγκρατεί αυτό που εισρέει στο φρέαρ της ψυχής, και για τον λόγο αυτόν γίνεται ταμείο εκείνου του ζωντανού ύδατος που ρέει από τον Λίβανο, ή μάλλον που αναβλύζει με ορμή, όπως το ονόμασε ο Λόγος. Είθε να γίνουμε και εμείς μέτοχοι αυτού, αποκτώντας εκείνο το φρέαρ, ώστε, σύμφωνα με το παράγγελμα της Σοφίας, να πίνουμε δικό μας ύδωρ και όχι ξένο, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Εξαιτίας αυτού, όντας προσκολλημένη στα ευχάριστα του βίου μέσω της αισθητικής δύναμης σαν με κάποιο καρφί, αποσπάται δύσκολα από αυτά με τα οποία έχει συμφυθεί, και, όπως ακριβώς οι χελώνες και τα σαλιγκάρια, κλεισμένη σαν σε κάποιο οστράκινο περίβλημα, δυσκολεύεται να πορευθεί προς τις πνευματικές κινήσεις, σέρνοντας μαζί της ολόκληρο το βάρος του βίου. Γι' αυτόν τον λόγο, ευρισκόμενη σε τέτοια κατάσταση, γίνεται ευάλωτη απέναντι σε όσους την καταδιώκουν με την απειλή της δήμευσης της περιουσίας, της ζημίας ή κάποιου άλλου από τα πράγματα που επιδιώκονται σε τούτη τη ζωή, ενδίδοντας εύκολα και γινόμενη υποχείριο στον διώκτη της. Αλλά όταν ο ζωντανός λόγος, όπως λέει ο Απόστολος, ο οποίος είναι ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπο μαχαίρι, εισέλθει μέσα σε εκείνον που έχει αποδεχθεί αληθινά την πίστη, και διαχωρίσει εκείνα που έχουν κακώς συμφυθεί και κόψει τα δεσμά της συνήθειας· τότε, αποτινάσσοντας από τους ώμους του τις κοσμικές ηδονές σαν ένα βάρος προσδεδεμένο στην ψυχή, όπως ακριβώς ένας δρομέας, διατρέχει το στάδιο των αγώνων ελαφρύς και ευκίνητος, έχοντας ως οδηγό του στον δρόμο τον ίδιο τον αγωνοθέτη.

Αλλά γιατί να απαριθμώ τα ονόματα που ειπώθηκαν ταπεινά από τους Πατέρες για τον Υιό και το Πνεύμα; Διότι το πιο περιεκτικό από όλα τα ταπεινά και υποδεέστερα ονόματα, η ίδια η λέξη «μικρό», αναφέρεται προς ύμνο του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Το Θείο είναι και μεγάλο και μικρό· μεγάλο μεν, επειδή περιλαμβάνει τα πάντα και εκτείνεται πέρα από κάθε μέγεθος, μικρό δε, επειδή εισχωρεί και ενεργεί μέσα σε όλα και «διεισδύει μέχρι τον διαχωρισμό ψυχής και σώματος, των αρθρώσεων και των μυελών και των εννοιών της καρδιάς», προφανώς με την υπερφυή οξύτητα της διορατικής του ενέργειας και δύναμης. Γι' αυτό, αφού είπε αυτό, ο θείος Παύλος πρόσθεσε: «διότι δεν υπάρχει κτίσμα αφανές ενώπιόν του».

Βλέπεις; Ανακήρυξε την άδικη οργή ίση με τον φόνο, θέτοντας και τα δύο υπό την ίδια καταδίκη. Και όποιος προχωρήσει τόσο πολύ στο να λοιδορεί τον αδελφό του, ώστε να τον αποκαλέσει ανόητο, «θα είναι ένοχος», λέει, «για τη γέεννα του πυρός»· και πάλι: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε, δεν θα μοιχεύσεις. Εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που βλέπει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, ήδη την έχει μοιχεύσει μέσα στην καρδιά του». Βλέπεις; Και εδώ εξίσωσε την πορνεία με τη μοιχεία, διότι δεν είναι κάθε γυναίκα παντρεμένη με άνδρα. Μάλλον δε, δεν έκρινε την πορνεία, αλλά εκείνον που θέλησε να πορνεύσει, και μάλιστα αυτόν που κίνησε το πάθος μόνο με τον λογισμό και μέσω του εμπαθούς βλέμματος, τον ανακήρυξε τετελεσμένο μοιχό. Διότι Αυτός είναι κριτής των ενθυμήσεων και των λογισμών της καρδιάς, και γνωρίζει τον νου που υπάρχει μέσα μας, αφού τον έπλασε ως κάτι το πλέον οικείο προς τον Εαυτό Του, σαν μια νοητή σελήνη και έσχατο φως, που είναι δεκτική της νοερής ακτίνας του θείου και ανώτατου φωτός.

των οποίων το στέαρ έτρωγαν και έπιναν αντί γι' αυτούς εκείνοι που τους προσέφεραν θυσίες ως θεούς. Ας αναστηθούν, ας έλθουν τώρα για να βοηθήσουν εσάς που κρίνεσθε. Και ας γίνουν, δηλαδή θα σας γλιτώσουν από την κρίση. Δείτε, δείτε τώρα και μάθετε ποιος είμαι εγώ, τον οποίο σταυρώσατε. Τώρα, λέει, κατανοήστε ότι δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από εμένα. Εγώ θα θανατώσω, διότι εγώ έχω την εξουσία της ζωής και του θανάτου. Θα πατάξω, διότι εγώ είμαι Θεός εξουσιαστής. Και δεν υπάρχει κανείς, διότι όλοι πρέπει να παραστούν ενώπιον του βήματός μου. Διότι θα υψώσω, θα την υψώσω, λέει, πάνω από όλα τα έθνη. Και θα ορκιστώ, διότι ορκίστηκε ο Κύριος και δεν θα μεταμεληθεί. Και θα πω, ώστε να μάθουν όλοι ότι εγώ είμαι ζωντανός Θεός. Διότι θα ακονίσω, ο λόγος, λέει, του Θεού, που αστράφτει περισσότερο από την αστραπή, για τον οποίο ο Παύλος λέει: ο λόγος του Θεού είναι πιο κοφτερός από κάθε δίστομη μάχαιρα. Και θα πιάσει, θα αρχίσω, λέει, λοιπόν την κρίση. Δηλαδή, ως η κρίση του Θεού. Και θα ανταποδώσει, θα ανταποδώσω, λέει, στους Ιουδαίους, για όσα με ασέβεια έπραξαν εις βάρος μου, και σε όλους τους ασεβείς. Και σε αυτούς που μισούν, σε όσους δεν πίστεψαν στην παρουσία του Κυρίου, θα ανταποδώσω με τις τιμωρίες της γέεννας. Θα μεθύσω, κατακόβοντας τους δαίμονες μαζί με τους αμαρτωλούς και καταστρέφοντάς τους. Και η μάχαιρα, η ρομφαία, για την οποία λέει: θα δώσω εντολή στη ρομφαία και θα τους παραλάβει. Από το αίμα, από τους φονείς και τους κλέφτες θα εκδικήσω για λογαριασμό των αδικηθέντων.

Διότι αυτός είναι ζωντανός και δραστικός, περισσότερο από κάθε δίκοπο σπαθί. Γι' αυτό και δικαίως ονομάζεται ρομφαία. θ'. Πώς όμως τους περιέκλεισε σε αυτήν, δηλαδή τους συγκράτησε και τους δέσμευσε; Στον μεν νόμο δίνοντας εντολή για περιτομή της σάρκας, στα δε Ευαγγέλια για περιτομή του πνεύματος· εκεί ένα αισθητό Σάββατο, εδώ ένα νοητό.

Απέστρεψας τη βοήθεια της ρομφαίας του. Ρομφαία βεβαίως για τον ευσεβή είναι το πρόσταγμα του Θεού· διότι με αυτό τρέπουμε σε φυγή τις ενάντιες δυνάμεις· γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: Διότι ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίστομη μάχαιρα.

Να θυμάστε την υπόσχεση· το ζητούμενο για εμάς είναι να αποδείξουμε ότι θα είχαν κατακόψει ακόμη και τα ίδια τα βιβλία, εάν είχαν κατανοήσει όλα όσα έχουν συμβεί σήμερα. «Ίσως ακούσουν τις συμφορές (διότι πρέπει να ακολουθούμε τη διήγηση), τις οποίες σκέπτομαι να τους επιφέρω, και να αποστραφούν από την πονηρή τους οδό». «Ίσως», λέει ο Θεός; Αγνοεί, πες μου, τα όσα πρόκειται να συμβούν; Δεν γνωρίζει εάν θα ακούσουν, Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν καν γίνουν, Εκείνος που ερευνά καρδιές και νεφρούς, Εκείνος που κρίνει τις σκέψεις και τις προθέσεις; Εκείνος ενώπιον του οποίου όλα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια Του; Για ποιον λόγο, λοιπόν, έλεγε: «Ίσως ακούσουν»; Διότι είναι αναγκαίο να τα μαθαίνετε και αυτά, εξαιτίας εκείνων που προσάπτουν άγνοια στον Μονογενή.

Δηλαδή, λέει, εννοεί είτε το Πνεύμα, είτε την πνευματική μάχαιρα. Διότι με αυτήν τα πάντα τέμνονται, με αυτήν τα πάντα κατακόβονται, και το κεφάλι του δράκοντα αποκόπτουμε με αυτήν. «Με κάθε προσευχή και δέηση», λέει, «να προσεύχεσθε σε κάθε καιρό εν Πνεύματι, και γι' αυτόν ακριβώς τον σκοπό να αγρυπνείτε με κάθε επιμονή και δέηση για όλους τους αγίους, και υπέρ εμού, ώστε να μου δοθεί λόγος όταν ανοίγω το στόμα μου, με παρρησία, για να κάνω γνωστό το μυστήριο του Ευαγγελίου, για το οποίο είμαι πρεσβευτής με αλυσίδες, ώστε να μιλήσω γι' αυτό με παρρησία, όπως ακριβώς πρέπει να μιλήσω». Όπως ακριβώς ο λόγος του Θεού έχει απόλυτη ισχύ, έτσι ισχύει και για εκείνον που κατέχει το πνευματικό χάρισμα. Διότι, λέει: «Ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπη μάχαιρα». Πρόσεξε όμως τη σύνεση αυτού του μακαρίου.

«Των οποίων τα σώματα», λέει, «έπεσαν στην έρημο». Έπειτα, για να μη νομίσει κανείς ότι θα στερηθεί απλώς και μόνο την ανάπαυση, προσθέτει και την κόλαση, λέγοντας: «Διότι ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίστομη μάχαιρα, και εισχωρεί βαθιά μέχρι τον διαχωρισμό ψυχής και πνεύματος, αρθρώσεων και μυελών, και κρίνει τους διαλογισμούς και τις προθέσεις της καρδιάς». Εδώ ομιλεί περί της γέεννας και περί της κολάσεως. Εισχωρεί, λέει, στα κρυφά της καρδιάς μας και διατέμνει την ψυχή. Εδώ δεν πρόκειται να πέσουν σώματα, ούτε να στερηθεί κανείς κάποια γη, όπως συνέβη εκεί, αλλά θα στερηθεί τη βασιλεία των ουρανών, και θα παραδοθεί στην αιώνια γέεννα, σε ατελεύτητη κόλαση και τιμωρία. «Αλλά να παρακαλείτε ο ένας τον άλλον». Δες την πραότητα και την ηπιότητα· δεν είπε, «να επιτιμάτε», αλλά, «να παρακαλείτε». Έτσι οφείλουμε να συμπεριφερόμαστε σε εκείνους που στενοχωρούνται από τη θλίψη.

ΟΜΙΛΙΑ Ζ΄. Ας φροντίσουμε, λοιπόν, να εισέλθουμε σε εκείνη την κατάπαυση, ώστε να μην πέσει κανείς στο ίδιο παράδειγμα της απείθειας. Διότι ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και οξύτερος από κάθε δίστομη μάχαιρα, και εισχωρεί μέχρι τον διαχωρισμό της ψυχής και του πνεύματος, των αρθρώσεων και των μυελών, και είναι κριτής των σκέψεων και των προθέσεων της καρδιάς. Και δεν υπάρχει κτίσμα αφανές ενώπιόν του, αλλά τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια του, προς τον οποίο οφείλουμε να δώσουμε λόγο.

Ποιο είναι λοιπόν αυτό; Το «για να μην πέσει κανείς στο ίδιο παράδειγμα της απείθειας»· δηλαδή, για να έχουμε τον νου μας εκεί, την ελπίδα, την προσδοκία, ώστε να μην εκπέσουμε με τον ίδιο τρόπο. Διότι το ότι θα εκπέσουμε, το φανερώνει το παράδειγμα· «(Για να μην πέσει) στο ίδιο», λέγει. Έπειτα, ακούγοντας το «στο ίδιο», για να μη νομίσεις ότι πρόκειται για την ίδια τιμωρία, άκουσε τι προσθέτει: «Διότι ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και κοφτερότερος από κάθε δίστομη μάχαιρα, και διεισδύει μέχρι τον μερισμό ψυχής και πνεύματος, αρθρώσεων και μυελών, και είναι κριτής των διαλογισμών και των εννοιών της καρδιάς». Δείχνει και εδώ, ότι και εκείνα τα ενήργησε ο ίδιος ο λόγος του Θεού, και ζει, και δεν κατασβέστηκε.

Μην νομίσεις, λοιπόν, επειδή άκουσες τη λέξη «λόγος», ότι πρόκειται απλώς για έναν συνηθισμένο λόγο· διότι, λέει, είναι πιο κοφτερός από μάχαιρα. Δες τη θεία συγκατάβαση, και από αυτό μάθε για ποιον λόγο χρειάστηκε και οι προφήτες να μιλήσουν για μάχαιρα, και για τόξο, και για ρομφαία. «Εάν δεν επιστρέψετε», λέει, «τη ρομφαία του θα ακονίσει, το τόξο του το τέντωσε και το ετοίμασε». Διότι, εάν τώρα, μετά από τόσο χρόνο και τέτοια τελείωση, δεν μπορεί να προκαλέσει δέος μόνο με την ονομασία του λόγου, αλλά έχει ανάγκη από αυτές τις λέξεις για να δείξει την υπεροχή μέσω της σύγκρισης, πολύ περισσότερο συνέβαινε τότε. «Εισχωρώντας», λέει, «μέχρι τον διαχωρισμό της ψυχής και του πνεύματος». Τι σημαίνει αυτό; Υπαινίχθηκε κάτι το φοβερό. Διότι, είτε εννοεί ότι χωρίζει το πνεύμα από την ψυχή, είτε ότι εισχωρεί και σε αυτά ακόμη τα ασώματα, και όχι μόνο στα σώματα, όπως κάνει η μάχαιρα. Εδώ δείχνει ότι και η ψυχή τιμωρείται, και ότι τα πιο εσώτερα βάθη ερευνώνται, και ότι διαπερνά τον άνθρωπο ολόκληρο. Και είναι κριτής των σκέψεων και των εννοιών της καρδιάς. Και δεν υπάρχει καμία κτίση αφανής ενώπιόν του. Εδώ τους φόβισε πάρα πολύ. Και αυτό που εννοεί είναι το εξής: μην παίρνετε θάρρος, λέει, εάν στέκεστε ακόμη στην πίστη, αλλά χωρίς την απόλυτη βεβαιότητα· αυτός θα κρίνει όσα βρίσκονται μέσα στην καρδιά· διότι εκεί εισχωρεί, και για να τιμωρήσει και για να εξετάσει. Και τι μιλώ για τους ανθρώπους, λέει;

Επομένως, λέγει, ας μην αποκάμνουμε· πράγμα το οποίο αναφέρει και προς το τέλος: «Ανορθώστε τα χαλαρωμένα χέρια και τα παραλυμένα γόνατα». «Για να μην πέσει κανείς», λέγει, «στο ίδιο παράδειγμα». Διότι αυτό συνιστά όντως πτώση. Έπειτα, για να μην υποθέσεις, ακούγοντας το «να πέσει στο ίδιο παράδειγμα», ότι εννοείται ο ίδιος θάνατος που υπέστησαν και εκείνοι, πρόσεξε τι λέγει: «Διότι ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργητικός, και κοφτερότερος από κάθε δίστομη μάχαιρα». Διότι ο λόγος, επιπίπτοντας στις ψυχές τους πιο δεινά από κάθε μάχαιρα, προκαλεί βαριές πληγές και επιφέρει καίριες τομές.

Αν κατανοήσουμε ότι ο Θεός είναι πανταχού παρών, ότι τα πάντα ακούει, ότι τα πάντα βλέπει, όχι μόνο όσα πράττονται και λέγονται, αλλά και όλα όσα βρίσκονται μέσα στις καρδιές, καθώς και όσα βρίσκονται στο βάθος της διάνοιας· διότι είναι κριτής των διαλογισμών και των εννοιών της καρδιάς. Αν έτσι ρυθμίσουμε τον εαυτό μας, δεν θα πράξουμε τίποτα πονηρό, δεν θα πούμε τίποτα κακό, δεν θα σκεφτούμε τίποτα κακό. Πες μου, λοιπόν, αν στεκόσουν διαρκώς δίπλα σε έναν άρχοντα, δεν θα στεκόσουν με φόβο; Και πώς εσύ, ενώ παρίστασαι ενώπιον του Θεού, γελάς και εφησυχάζεις, και δεν φοβάσαι ούτε φρίττεις; Μην καταφρονείς, λοιπόν, την ανοχή Του· διότι δείχνει μακροθυμία για να σε οδηγήσει σε μετάνοια. Και όταν κάνεις κάτι, μην ανέχεσαι να το πράττεις χωρίς να αναλογίζεσαι ότι ο Θεός είναι παρών στα πάντα· διότι πράγματι είναι παρών. Είτε, λοιπόν, τρως, είτε πρόκειται να κοιμηθείς, είτε οργίζεσαι, είτε αρπάζεις, είτε ζεις μέσα στην τρυφή, είτε οτιδήποτε άλλο κάνεις, να έχεις στον νου σου ότι παρίσταται ο Θεός, και ποτέ δεν θα εκπέσεις σε γέλια, ποτέ δεν θα εξαφθείς από οργή.

Επομένως, και εκείνος δεν απιστεί στα δικά του, ούτε ο Ιουδαίος αμφισβητεί αυτά, ούτε κανένας απολύτως άνθρωπος. Γιατί λοιπόν εξαπατούμε τους εαυτούς μας; Ιδού, αυτά τα λες σε εμένα· τι θα πεις όμως προς τον Θεό που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας; Προς αυτόν που γνωρίζει τα πάντα μέσα στη διάνοιά μας; Προς αυτόν που είναι ζωντανός και ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπο μαχαίρι; Πες μου, λοιπόν, με κάθε αλήθεια· εσύ δεν κατακρίνεις τον εαυτό σου όταν αμαρτάνει; Και υπάρχει άραγε κάποιος μεταξύ των ανθρώπων που να μην κατηγορεί τον εαυτό του όταν ραθυμεί; Και πώς θα ήταν δυνατόν να προκύψει από μόνη της τόση σοφία, ώστε αυτός που αμαρτάνει να καταδικάζει ο ίδιος τον εαυτό του; Διότι αυτό είναι γνώρισμα μεγάλης σοφίας. Εσύ κατακρίνεις τον εαυτό σου· και Εκείνος που σου έδωσε τέτοια διάνοια, θα αφήσει άραγε τα πάντα να φέρονται απλώς στην τύχη; Αυτός, λοιπόν, θα είναι ο καθολικός κανόνας και ο όρος: κανείς από όσους ζουν με αρετή δεν δυσπιστεί στον λόγο περί της κρίσεως, έστω κι αν είναι ειδωλολάτρης, έστω κι αν είναι αιρετικός· και κανείς από όσους αναστρέφονται μέσα σε πολλή κακία, εκτός από ελάχιστους, δεν παραδέχεται τον λόγο περί της αναστάσεως. Και αυτό ακριβώς λέει ο Ψαλμωδός: «Απομακρύνονται οι κρίσεις σου από το πρόσωπό του». Γιατί; Επειδή «βεβηλώνονται οι οδοί του σε κάθε καιρό». Διότι, λέει, «ας φάμε και ας πιούμε, γιατί αύριο πεθαίνουμε». Βλέπεις ότι το να λέει κανείς αυτά είναι γνώρισμα ανθρώπων με ταπεινά φρονήματα; Από το φαγητό και το ποτό πηγάζουν αυτά τα λόγια που ανατρέπουν την πίστη στην ανάσταση.

Διότι, εάν δεν σκοτιστεί προηγουμένως το ηγεμονικό, η αμαρτία δεν δύναται να εισέλθει ανεμπόδιστα. Μην λέγεις, λοιπόν: «Ποιος με βλέπει;»· διότι υπάρχει Εκείνος που διεισδύει μέχρι την ψυχή και το πνεύμα, μέχρι τους αρμούς και τους μυελούς. Αλλά εσύ δεν βλέπεις τον εαυτό σου, ούτε μπορείς να διαπεράσεις το νέφος, αλλά σαν να έχεις γύρω σου ένα τείχος που σε περιβάλλει από παντού, αδυνατείς με αυτόν τον τρόπο να στρέψεις το βλέμμα προς τον ουρανό.

Τι είναι πάλι αυτό που λες: «Πατέρα, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει αυτό το ποτήρι»; Άραγε αγνοείς εσύ, που γνωρίζεις τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, αγνοείς αν είναι δυνατόν ή αδύνατον να παρέλθει το ποτήρι; Και πώς έλεγες: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός»; Και τον μεν Πατέρα γνωρίζεις, από τον οποίο τίποτα δεν είναι ανώτερο, το δε ποτήρι, αν είναι δυνατόν να παρέλθει, δεν το γνωρίζεις; Πώς δε και ο Παύλος λέει ότι: «Δεν υπάρχει κτίση αφανής ενώπιόν του, αλλά τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια του»; Και πάλι: «Διότι ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός, και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπη μάχαιρα, και εισχωρεί μέχρι τον διαχωρισμό ψυχής και πνεύματος, αρθρώσεων και μυελών, και κρίνει τις ενθυμήσεις και τις έννοιες της καρδιάς». Εάν λοιπόν δεν υπάρχει κτίση αφανής ενώπιόν του, αλλά τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια του, πώς εσύ τώρα, σαν να αγνοείς, λες: «Πατέρα, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήρι», εκτός και αν υπάρχει κάποιο κρυμμένο μυστήριο σε αυτόν τον λόγο; Δεν αρμόζει σε εσένα, Κύριε, αυτός ο λόγος· διότι είσαι Θεός, Υιός του Θεού, Λόγος, σοφία, δύναμη, φως, ήλιος δικαιοσύνης, πηγή αθάνατη, ζωή αιώνια, η ανάσταση εμάς που έχουμε νεκρωθεί από την αμαρτία. «Πατέρα, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει αυτό το ποτήρι». Ω, πόσο δυσπρόσιτος είναι αυτός ο λόγος και δυσθεώρητος και δυσδιάκριτος! Ω, πόσο στενός και τεθλιμμένος είναι για πολλούς ανθρώπους!

Δεν δίνεις συγχώρεση στον συνάνθρωπό σου; Τότε ούτε και εσύ να ζητάς συγχώρεση. Διότι το Ευαγγέλιο σε διδάσκει πλέον να προσεύχεσαι με αυτόν τον τρόπο: «Συγχώρησέ μας τα χρέη μας, όπως και εμείς τα συγχωρήσαμε στους οφειλέτες μας». Όπως λοιπόν ζητάτε φιλανθρωπία από τον Θεό, έτσι και εσείς να προσφέρετε φιλανθρωπία στους συνανθρώπους σας. Όταν δε άκουσε για τον Ιησού, έστειλε προς αυτόν πρεσβυτέρους των Ιουδαίων. Τι άκουσε; Ότι με έναν λόγο θεραπεύει, με έναν λόγο δίνει ζωή στους νεκρούς, με έναν λόγο διώχνει τους δαίμονες, με έναν λόγο φέρνει εις πέρας τα πάντα. Διότι ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίστομη μάχαιρα.

Βγάλε το φίδι από τον κόρφο σου, απομάκρυνε τον κίνδυνο από τον εαυτό σου· εάν επιθυμείς να διακονείσαι από γυναίκες, γιατί δεν φύλαξες τον παλαιό νόμο και δεν συνήψες νόμιμο γάμο; Ο γάμος δεν επιφέρει κόλαση, η μοιχεία όμως επιφέρει αναπόφευκτη κόλαση· διότι μοιχεία, και μάλιστα μεγάλη μοιχεία, είναι η συγκατοίκηση με γυναίκες. Ερεύνησε τη συνείδησή σου, εάν ποτέ δεν υπέστης βλάβη, εάν ούτε νύχτα ούτε μέρα δέχθηκες πληγή. Εγώ όμως θα αποκαλύψω την καρδιά σου, έστω κι αν πρόκειται να δυσαρεστηθείς. Αλλά εμένα δεν με απασχολεί αυτό· διότι πονώ πάρα πολύ, όταν βλέπω ασκητή να έχει πάρει μαζί του συνείσακτη. Εγώ λοιπόν σου λέω ότι κάθε ώρα τραυματίζεσαι, και κάθε ώρα γίνεσαι βορά θηρίων· διότι χαλαρώνοντας από τον δεσμό της σωφροσύνης, παραλύεις εσύ ο γενναίος πολεμιστής, και αναδεικνύεσαι αιχμάλωτος αντί για νικητής. Διότι, μήπως είσαι πέτρα; Άνθρωπος είσαι, υποκείμενος στα κοινά παθήματα της φύσεως· φωτιά έχεις στον κόρφο σου, και δεν καίγεσαι; Και πώς είναι λογικό αυτό; Βάλε ένα λυχνάρι μέσα στα χόρτα, και τότε δες, εάν μπορείς να μου πεις ότι δεν καίγεται το χόρτο. Εάν όμως αρνηθείς, λέγοντας ότι δεν καίγεται το χόρτο, μην το λες σε εμένα, αλλά σε Εκείνον που γνωρίζει τα κρυφά, ο Οποίος έρχεται να κρίνει τους λογισμούς· διότι είναι κριτής των ενθυμήσεων και των λογισμών, και κατανοεί τις σκέψεις των καρδιών· διότι λέει: «Όποιος κοιτάξει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, την έχει ήδη μοιχεύσει μέσα στην καρδιά του». Πρόσεχε μήπως κάθε ώρα βρίσκεται μέσα σου μοιχεία.

Διότι η σοφία και η τέχνη της μαίας τούτο μόνο μπορούν να διαπιστώσουν, εάν δηλαδή το σώμα δεν δέχθηκε σαρκική μίξη με άνδρα. Το εάν όμως διέφυγε και το ανάρμοστο άγγιγμα, καθώς και τη μοιχεία και τη φθορά που προέρχεται από τα φιλιά και τις περιπτύξεις, θα το φανερώσει εκείνη η Ημέρα, όταν ο ζωντανός Λόγος του Θεού, ο οποίος φέρνει στο φως τα κρυφά των ανθρώπων και είναι παρών σε όσα γίνονται στα κρυφά, θέσει τα πάντα γυμνά και ξεσκεπασμένα ενώπιον των οφθαλμών όλων· τότε θα γνωρίσουμε καλά εάν το σώμα σου είναι καθαρό από αυτά και από παντού άφθορο.

Είναι δε πιθανό να υπάρχει και κάποια άλλη άρρητη αιτία, φανερή μόνο σε Εκείνον που μας δημιούργησε. Θ'. Ένα ζήτημα υπολείπεται ακόμη: για ποιον άραγε λόγο εκείνοι που βάδιζαν στον ορθό δρόμο πριν από τους πειρασμούς, κατέπεσαν μετά τους πειρασμούς. Ποιος, λοιπόν, γνωρίζει καλά εκείνους που βαδίζουν στον ορθό δρόμο, εκτός από Εκείνον που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας και κατανοεί όλα τα έργα μας; Διότι συχνά πολλοί από εκείνους που φαίνονται ότι είναι ενάρετοι, είναι οι πιο πονηροί από όλους. Και αυτό έχει ήδη αποδειχθεί και στην παρούσα ζωή, αλλά σε ορισμένους μόνο, όταν προέκυψε κάποια περίσταση και ανάγκη. Όταν όμως Εκείνος που ερευνά τις καρδιές και τους νεφρούς, που είναι ζωντανός και ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπη ρομφαία, που εισχωρεί μέχρι του σημείου του μερισμού ψυχής και σώματος, αρθρώσεων και μυελών, Εκείνος που είναι κριτής των σκέψεων και των προθέσεων, καθίσει για να μας δικάσει, τότε, ναι, τότε θα δεις να αποκαλύπτονται όχι μόνο λίγοι ανάμεσα σε πολλούς, αλλά όλοι οι παρόμοιοι άνθρωποι. Και ούτε η προβιά του προβάτου θα μπορέσει να αποκρύψει τον λύκο, ούτε το ασβέστωμα του τάφου τον εσωτερικό μολυσμό. Διότι δεν υπάρχει κανένα κτίσμα αφανές ενώπιον Εκείνου που θα κρίνει τότε, αλλά τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια Του· αυτό ακριβώς φανέρωνε και ο Παύλος στους Κορινθίους όταν έλεγε: «Επομένως, μην κρίνετε τίποτα πριν από τον κατάλληλο καιρό, μέχρι να έλθει ο Κύριος, ο οποίος και θα φωτίσει τα κρυφά του σκότους, και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών».