Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 5:20

Με ποιον, λοιπόν, πρέπει να συνταχθεί κανείς; Ας πουν πάλι: με τα λόγια του Κυρίου ή με τις δικές τους μυθολογίες; Και ποιων τις πράξεις πρέπει να μιμείται κανείς: των αγίων ή εκείνων που οι ίδιοι επινοούν; Επειδή όμως ίσως ούτε αυτά δεν μπορούν να διακρίνουν (διότι έχουν τυφλωθεί ως προς τη διάνοια και τη συνείδηση, όπως είπε ο Ησαΐας, και θεωρούν «το πικρό γλυκό και το φως σκοτάδι»), ας προέλθει κάποιος Χριστιανός από εμάς και ας τους καταισχύνει λέγοντας με δυνατή φωνή: «είναι αγαθό να εμπιστεύεται κανείς τον Κύριο», παρά να δίνει προσοχή στις δικές τους μωρολογίες. Διότι τα μεν λόγια του Κυρίου έχουν ζωή αιώνια, ενώ όσα προφέρονται από αυτούς είναι γεμάτα πανουργία και αίματα.

Του ιδίου, προς τους απανταχού μοναχούς, περί των όσων διεπράχθησαν από τους Αρειανούς επί Κωνσταντίου. ... αυτοί δε, για χάρη των οποίων τα μηχανεύτηκαν αυτά, δεν άργησαν να τα εκπληρώσουν. Διότι, ταυτόχρονα με την επιβουλή τους, αμέσως δέχθηκαν σε εκκλησιαστική κοινωνία τους οπαδούς του Αρείου. Και τις μεν τόσες καταδικαστικές αποφάσεις εναντίον τους τις παρέβλεψαν, προφασίστηκαν όμως πάλι τη βασιλική εξουσία υπέρ αυτών. Και γράφοντας δεν ντράπηκαν να πουν ότι «μετά τα όσα έπαθε ο Αθανάσιος, ο φθόνος έχει παύσει, ας δεχθούμε λοιπόν τους οπαδούς του Αρείου», προσθέτοντας, για να εκφοβίσουν τους ακροατές, ότι «διότι αυτό το πρόσταξε ο βασιλιάς». Έπειτα δεν ντράπηκαν να προσθέσουν ότι οι άνθρωποι αυτοί έχουν ορθό φρόνημα, μη φοβούμενοι το γεγραμμένο: «αλίμονο σε αυτούς που αποκαλούν το πικρό γλυκό, σε αυτούς που παρουσιάζουν το σκοτάδι ως φως». Διότι είναι έτοιμοι να υπομείνουν τα πάντα υπέρ της αιρέσεως. Άραγε λοιπόν δεν αποδεικνύεται ξεκάθαρα σε όλους και από αυτό, ότι όχι με εκκλησιαστική απόφαση, αλλά εξαιτίας βασιλικής απειλής για την ευσέβειά μας προς τον Χριστό και τότε υποφέραμε και τώρα διωκόμαστε; Επειδή με τον ίδιο τρόπο επιβουλεύτηκαν και άλλους επισκόπους, επινοώντας και εναντίον εκείνων πάλι προφάσεις. Από αυτούς, άλλοι μεν κοιμήθηκαν στην εξορία, έχοντας το καύχημα της ομολογίας στον Χριστό, ενώ άλλοι βρίσκονται ακόμη και τώρα εξόριστοι, επιδεικνύοντας μάλλον ανδρεία απέναντι στην αίρεσή τους και λέγοντας: «τίποτα δεν θα μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού».

Του ιδίου, Κατά Αρειανών λόγος πρώτος. Οι μεν αιρέσεις, όσες απομακρύνθηκαν από την αλήθεια, έχοντας επινοήσει παραφροσύνη για τον εαυτό τους, είναι πλέον φανερές, και η ασέβειά τους έχει καταστεί από παλιά ολοφάνερη σε όλους. Διότι το γεγονός ότι «εξήλθαν από ανάμεσά μας» αυτοί που τις εφηύραν καθιστά σαφές, όπως έγραψε ο μακάριος Ιωάννης, ότι το φρόνημα τέτοιων ανθρώπων ούτε ήταν ούτε είναι τώρα «μαζί μας». Γι' αυτό και, όπως είπε ο Σωτήρας: «εκείνοι που δεν συνάγουν μαζί μας, σκορπίζουν», παραμονεύοντας μαζί με τον διάβολο εκείνους που κοιμούνται, ώστε, αφού επισπείρουν τον δικό τους ιό της απώλειας, να έχουν και άλλους να πεθάνουν μαζί τους. Επειδή όμως η μία από τις αιρέσεις, η έσχατη και αυτή που εμφανίστηκε τώρα, ο πρόδρομος του Αντιχρίστου, η λεγόμενη Αρειανή, όντας δόλια και πανούργα, βλέποντας τις μεγαλύτερες αδελφές της —τις άλλες αιρέσεις— να έχουν στηλιτευθεί φανερά, υποκρίνεται και περιβάλλεται τα λόγια των Γραφών όπως ο πατέρας της ο διάβολος, και βιάζεται να εισέλθει πάλι στον παράδεισο της Εκκλησίας. Και τούτο, για να απατήσει κάποιους, πλάθοντας τον εαυτό της ως χριστιανική, ώστε να αποκτήσουν φρόνημα εναντίον του Χριστού με την πειστικότητα των παραλογισμών της —διότι τίποτε το εύλογο δεν υπάρχει σε αυτήν. Έχει μάλιστα πλανήσει ήδη ορισμένους από τους άφρονες, με αποτέλεσμα αυτοί όχι μόνο να διαφθαρούν ως προς την ακοή, αλλά λαμβάνοντας όπως η Εύα να γευθούν, και τελικά μέσα στην άγνοιά τους να νομίζουν «το πικρό γλυκό» και τη βδελυρή αίρεση να την «αποκαλούν καλή».

Όντας λοιπόν τέτοιοι, ούτε και τώρα που προβάλλουν τέτοιες προφάσεις είναι αξιόπιστοι, αλλά ας σταματήσουν να κατηγορούν αυτά που δεν γνωρίζουν· ίσως μάλιστα, μη γνωρίζοντας καν πώς να διακρίνουν, «αποκαλούν το κακό καλό και το καλό κακό, και νομίζουν ότι το πικρό είναι γλυκό και το γλυκό πικρό». Πράγματι, εκείνα που έχουν κριθεί ως κακά και έχουν αποδοκιμαστεί θέλουν να τα διατηρούν, ενώ όσα έχουν οριστεί σωστά πασχίζουν να τα διαβάλουν. Έπρεπε λοιπόν, ούτε εμείς να προβαίνουμε πλέον σε καμία απολογία για αυτά και να απαντούμε στις μάταιες προφάσεις τους, ούτε εκείνοι να φιλονικούν πια, αλλά να συμφωνούν με όσα υπέγραψαν οι ηγέτες της αιρέσεώς τους, γνωρίζοντας ότι η μετέπειτα μεταστροφή των οπαδών του Ευσεβίου είναι ύποπτη και κακοήθης. Το γεγονός, όμως, ότι υπέγραψαν, έχοντας έστω και στο ελάχιστο τη δυνατότητα να απολογηθούν, αποδεικνύει αληθώς πόσο ασεβής είναι η αρειανική αίρεση. Διότι δεν υπέγραψαν προτού την καταδικάσουν· και δεν την καταδίκασαν, παρά μόνο όταν βρέθηκαν σε πλήρες αδιέξοδο και ντροπιάστηκαν. Ώστε η μεταστροφή τους αποτελεί απόδειξη της φιλονικίας τους υπέρ της ασεβείας. Γι' αυτό έπρεπε, όπως ελέχθη, να ησυχάζουν και αυτοί. Επειδή όμως διακρίνονται για την αναισχυντία τους, νομίζουν ίσως ότι οι ίδιοι δύνανται να υπερασπιστούν αυτή τη διαβολική ασέβεια καλύτερα από εκείνους.

Ο ίδιος αδελφός, θλιβόμενος ακόμη από τους ίδιους λογισμούς, έστειλε πάλι παρακαλώντας τον ίδιο μεγάλο Γέροντα να του στείλει λόγο ζωής. Και εκείνος του απάντησε εγγράφως τα εξής: Αδελφέ, κακώς σε ταράζουν οι λογισμοί και οι δαίμονες εναντίον του αββά σου, σύμφωνα με την κακή τους τέχνη, για να μισήσεις αυτόν που σε αγαπά και να θλίψεις αυτόν που θέλει να σε προστατεύσει σαν την ίδια του την ψυχή, ώστε να εκπληρώσουν εις βάρος σου το ρητό: «Αντί να με αγαπούν, με συκοφάντησαν, και ανταπέδωσαν σε μένα κακά αντί για αγαθά, και μίσος αντί για την αγάπη μου.» Διότι πολλές φορές σε βεβαιώνει για το πώς σε αγαπά, και δεν πιστεύεις. Αλλά ο φθόνος του διαβόλου τυφλώνει την καρδιά σου, ώστε να συλλογίζεσαι κακά αντί για αγαθά και πικρά αντί για γλυκά, για να δεχτείς το «Ουαί μαζί με αυτόν που λέει το καλό κακό και το γλυκό πικρό, με αυτόν που θέτει το σκοτάδι φως και το φως σκοτάδι.» Σε εξαπατούν, ανόητε και βραδύνου στην καρδιά, και δεν κατανοείς ότι θέλουν να σε οδηγήσουν στην απώλεια της ψυχής, και κρύβεις μέσα σου και παραβλέπεις τους λόγους μου, και τους διαστρέφεις.

Ο δε άγιος δήλωσε τα εξής: Αδελφέ, πρόσεχε τον εαυτό σου. Εσύ ζήτησες να σπαρεί το χωράφι σου από εμένα, κανείς δεν σε ανάγκασε. Πρόσεξε να μην αφήσεις να σπαρούν μέσα στο σιτάρι σου ζιζάνια από τον διάβολο, τροφή δηλαδή του πυρός. Εγώ σου λέω, εσύ με ρώτησες για τους λογισμούς σου. Οι Πατέρες λένε ότι εάν κάποιος ρωτά, οφείλει να φυλάξει την απάντηση μέχρι θανάτου, και αν κάποιος δεν την φυλάξει, θα οδηγηθεί στην απώλεια. Έχεις κακούς και φοβερούς λογισμούς που φωλιάζουν στην καρδιά σου. Γιατί κάνεις θανατηφόρους λογισμούς, οι οποίοι στερούνται αληθείας, αλλά είναι ο διάβολος που σου κάνει το φως σκοτάδι και το σκοτάδι φως, και σου δείχνει τα πικρά γλυκά και τα γλυκά πικρά.

Αυτό δεν είναι χρήσιμο μόνο σε όσους δικάζουν, αλλά και στις επιλογές για το κάθε ζήτημα του βίου. Επειδή έχουμε μέσα μας κάποιο φυσικό κριτήριο, μέσω του οποίου διακρίνουμε τα καλά από τα πονηρά, είναι αναγκαίο για εμάς κατά την επιλογή των πρακτέων να κάνουμε ορθές τις διακρίσεις των πραγμάτων· και, σαν ένας δικαστής που κρίνει τα αντίθετα με αμερόληπτη και δικαιότατη γνώμη, να πειθόμαστε μεν στην αρετή, να καταδικάζουμε δε την κακία. Για παράδειγμα, δικάζονται ενώπιόν σου η πορνεία και η σωφροσύνη, και ο νους σου προεδρεύει σε υψηλή έδρα έχοντας αναλάβει το δικαστήριο· και η μεν ηδονή συνηγορεί υπέρ της πορνείας, ο δε φόβος του Θεού συμπαραστέκεται στη σωφροσύνη. Εάν λοιπόν καταδικάσεις την αμαρτία και δώσεις τη νίκη στη σωφροσύνη, έκανες ευθεία την κρίση της υπόθεσης· εάν όμως, γέρνοντας την πλάστιγγα προς την ηδονή, ανακηρύξεις προτιμότερη την αμαρτία, έκανες σκολιά την κρίση, καθιστάμενος υπόδικος στην κατάρα εκείνου που είπε: Ουαί σε αυτούς που λένε το πικρό γλυκό, και το γλυκό πικρό· σε αυτούς που λένε το φως σκοτάδι, και το σκοτάδι φως.

Αλίμονο σε εκείνους που αποκαλούν το πονηρό καλό και το καλό πονηρό· σε αυτούς που παρουσιάζουν το σκοτάδι ως φως και το φως ως σκοτάδι· σε αυτούς που θεωρούν το γλυκό πικρό και το πικρό γλυκό. Είναι γνώρισμα του τέλειου ανθρώπου, ο οποίος χάρη στην έξη έχει γυμνασμένα τα αισθητήρια, να μπορεί να διακρίνει τη φύση του καλού από του πονηρού. Και είναι ίδιον του δόκιμου τραπεζίτη να κρατά το καλό και να απέχει από κάθε είδος πονηρού· ενώ σε εκείνον που έχει διεφθαρμένο το κριτήριο της ψυχής του προσιδιάζει το να αποδίδει αλλοιωμένες μαρτυρίες για την αξία του κάθε πράγματος. Και φαίνεται πως υπάρχει πολλή ευχέρεια στην ανθρώπινη φύση στο να έχει πεποιθήσεις αντίθετες προς την αλήθεια για το καθένα. —Και μακάρι αυτή η διαφωνία να έφτανε μόνο σε όσους βρίσκονται έξω από την πίστη των Γραφών, οι οποίοι, λέγοντας ότι τα επιχειρήματα για κάθε πράγμα είναι ισοδύναμα, οδηγούν, όσο εξαρτάται από αυτούς, σε αμφιβολία κάθε σαφήνεια, υποστηρίζοντας ότι ο άργυρος είναι μαύρος εξαιτίας της σκουριάς που βγάζει· και ότι ο ήλιος είναι μαύρος από το γεγονός ότι μαυρίζει τα σώματα με τα οποία έρχεται σε πιο παρατεταμένη επαφή. Και από τέτοιου είδους συλλογισμούς κατασκευάζουν το δόγμα της «εποχής» (της αναστολής της κρίσεως), υποστηρίζοντας ότι οι αισθήσεις ενέχουν απάτες και δεν αντιλαμβάνονται τα πράγματα όπως είναι εκ φύσεως, αλλά ότι οι οφθαλμοί αφενός εξαπατώνται από τη ζωγραφική· αφετέρου δε στον λαιμό του περιστεριού προσλαμβάνουν διαφορετικά χρώματα κάθε φορά ανάλογα με τις κλίσεις του πτηνού και τις σχέσεις του με την ακτίνα του φωτός, καθώς μεταβάλλεται ανάλογα και η οπτική εντύπωση.

Η φύση, εξάλλου, της διαλεκτικής θεωρείται κατεξοχήν ικανή να παρέχει τα εξής: να διαιρεί ευκρινώς τις φύσεις των πραγμάτων, να αναγνωρίζει τα ομογενή και να διακρίνει τα αντίθετα. Γι' αυτό, έχοντας επίγνωση ο ίδιος ότι κατέχει τη θεία διαλεκτική, έλεγε: «Ας σου είναι ευάρεστη η διαλογή μου». Διότι η διαλεκτική των εριστικών και όσων καταπιάνονται με τα πράγματα με φιλόνεικη διάθεση δεν είναι ευχάριστη, αλλά προκαλεί κάποια πικρία. Εφόσον δε υπάρχουν τρία ζεύγη (φως και σκότος, καλό και πονηρό, πικρό και γλυκό), άραγε αυτά ταυτίζονται ως προς το υποκείμενό τους, ή απέχουν μεταξύ τους κατά γένος; Σύμφωνα λοιπόν με την πιο απλή θεώρηση, είναι σαφές ότι το πονηρό κατατάσσεται στη φαυλότητα των ηθών· το καλό ορίζεται ως επαινετό αγαθό· και πάλι, το σκότος είναι αέρας στερημένος από το φως, ενώ το φως είναι ουσία που διαλύει το σκότος.

Αλλά φαίνεται πως ο λόγος δεν αναφέρεται στα όσα γίνονται γνωστά μέσω των αισθήσεων, αλλ' εφόσον η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, που φωτίζει τους οφθαλμούς, και λύχνος στα πόδια του δικαίου είναι ο λόγος του Θεού, εκείνος που δεν ζει σύμφωνα με την αρετή, αλλά κυλίεται στα υλικά πάθη, αυτός είναι που ασπάζεται με θέρμη τον βίο της κακίας σαν να ήταν κάποιο φως, ενώ αποστρέφεται τον βίο σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου σαν να ήταν κάποιο σκοτάδι. —Και εκείνος που αποστρέφεται τα λόγια του Θεού, τα οποία είναι γλυκά στον λάρυγγα του δικαίου και ανώτερα από το μέλι στη νοητή του γεύση, εξαιτίας του κοπιαστικού αγώνα που απαιτούν τα προστάγματα, και αντιθέτως συγκατατίθεται στην απαλότητα της ηδονής, αυτός είναι που θα ονόμαζε το πικρό γλυκό, και το γλυκό πικρό. Κατ' αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, πρέπει να συλλογιζόμαστε και περί του καλού, ότι δηλαδή το αληθινά καλό είναι το σύμμετρο στοιχείο στην ψυχή που είναι διατεθειμένη σύμφωνα με την αρετή· διότι η αρετή είναι κάποια μεσότητα και συμμετρία· ενώ οι υπερβολές και οι ελλείψεις, που αποκλίνουν από την αρετή προς τα δύο άκρα, αποτελούν αμετρία και αίσχος. Για παράδειγμα, η ανδρεία είναι μεσότητα· υπερβολή της είναι η θρασύτητα, και έλλειψή της η δειλία.

Πρέπει δε να εξεταστεί και η αιτία για την οποία στην περίπτωση του καλού έχει ειπωθεί το «Λέγοντες», ενώ στην περίπτωση του φωτός και του γλυκού δεν χρησιμοποιείται πλέον το «Λέγοντες», αλλά το «Τιθέντες». Διότι αναφέρει, «Ουαί σε αυτούς που λένε το καλό πονηρό, και ουαί σε αυτούς που θέτουν το σκοτάδι φως· και ουαί σε αυτούς που θέτουν το γλυκό πικρό». —Μήπως, λοιπόν, ο λόγος υποδεικνύει ότι κατά τις πρώτες επιλογές του βίου σφάλλουμε μόνο διά του λόγου, όταν όμως φθάσουμε στις πράξεις και δεν απομακρυνόμαστε από το κακό ούτε μετά την εμπειρία, είναι σαν να θέτουμε στον εαυτό μας όρους για τα έργα μας, καθιστώντας αμετακίνητα τα έργα της κακίας;

Διότι εκείνος που δεν μεταστρέφεται από την ακολασία και τη φιληδονία προς τη σωφροσύνη, καθιστά για τον εαυτό του το πικρό γλυκό. Και εκείνος που αποφεύγει τη ζωή σύμφωνα με το Ευαγγέλιο και επιλέγει τον κτηνώδη και άλογο βίο, καθιστά για τον εαυτό του το φως σκοτάδι. Εκείνος όμως που συνηγορεί σε αυτά και υπερασπίζεται ανοιχτά τις άτοπες πράξεις, αυτός είναι που αποκαλεί το καλό πονηρό, σύμφωνα με τον Απόστολο, ο οποίος κατακρίνει όσους όχι μόνο τα πράττουν, αλλά και επιδοκιμάζουν εκείνους που τα πράττουν. Καθιστά δε το φως σκοτάδι εκείνος που τοποθετεί τον λύχνο κάτω από τον μόδιο, ή τον σκεπάζει με κάποιο σκεύος και δεν τον τοποθετεί πάνω στη λυχνία. Επομένως, το να αποκαλεί κανείς το καλό πονηρό, χρησιμοποιείται αναφορικά με τη διατύπωση δογμάτων (στο δογματίζειν)· ενώ το να καθιστά το φως σκοτάδι, αναφέρεται στον εθισμό που προέρχεται μέσα από τις πράξεις.

Γι' αυτόν τον λόγο, εκείνος που τον έχει γευθεί και έχει αποκτήσει πείρα της πιο γλυκιάς και προσηνούς απόλαυσης, λέει: «Γευθείτε και δείτε ότι ο Κύριος είναι αγαθός». Επομένως, όποιος δεν πιστεύει στον Κύριο Ιησού, αποκαλεί το γλυκό πικρό. Εκείνος δε που δεν πιστεύει στον Κύριο, ούτε συμφωνεί με τη φύση του αληθινού κάλλους, ούτε αποδέχεται τη θεωρία του. Διότι το κάλλος δεν αντλεί την τέρψη του από την αρμονία των μελών, ούτε από κάποια εύχροια που ανθίζει στο σώμα· αλλά το κατεξοχήν κάλλος, το οποίο βρίσκεται στη θεία φύση, γνωρίζεται μόνο από τη διάνοια που έχει καθαρθεί σε υπέρτατο βαθμό, σύμφωνα με τον Ψαλμό που λέει: «Με την ωραιότητά σου και με το κάλλος σου». Εκείνος, λοιπόν, που δεν αποδέχεται τις αστραπές του θείου κάλλους με τον δικό του οφθαλμό, αυτός αποκαλεί το καλό πονηρό· και μέσα από την άρνηση αυτού, είναι προφανές ότι συντάσσεται με το αντίθετό του.

Σε αυτές τώρα φέρνει καπνό ο βορέας, για τον οποίο είπε ο Σολομών ότι «Ο βορέας είναι σκληρός άνεμος, αλλά κατά το όνομα καλείται επιδέξιος», δηλαδή το σκληρό πνεύμα. Εκείνος που επαναστάτησε ενώπιον του Παντοκράτορος και σκλήρυνε την καρδιά του, αυτός τους φέρνει καπνό, αφορμή δακρύων· τον οποίο κάποιοι ονομάζουν επιδέξιο. Και ποιοι είναι αυτοί, αν όχι εκείνοι που έχουν διεφθαρμένο το κριτήριο του νου και εκφέρουν αντεστραμμένες τις αντιλήψεις για τα πράγματα; Εκείνοι που λένε το πικρό γλυκό, και το γλυκό πικρό; Εκείνοι που θεωρούν το φως σκοτάδι, και το σκοτάδι φως; Αυτοί, απατώμενοι από εκείνον που μετασχηματίζεται σε άγγελο φωτός, αποκαλούν επιδέξιο αυτόν τον σκαιό και αποδιωγμένο. — Το ότι δε ο βορράς έχει ταχθεί να υποδηλώνει την αντικείμενη ενέργεια, είναι φανερό από το «Από προσώπου του βορρά θα αναφλεγούν τα κακά»· το οποίο έχει λεχθεί στο όραμα του υποκαιομένου λέβητα. Αυτοί δε εξέπεσαν από το είναι. Επειδή δεν υπάρχει ο όντως Ων μέσα τους, γι' αυτό έχει λεχθεί: «Και δεν μετέχει του είναι».

Αποκομίζεις κέρδη από τις συμφορές, συγκεντρώνεις χρήματα από τα δάκρυα, στραγγαλίζεις τον γυμνό, χτυπάς εκείνον που λιμοκτονεί· έλεος δεν υπάρχει πουθενά· καμία συναίσθηση της συγγένειας με τον πάσχοντα· και τα κέρδη που προέρχονται από αυτά τα αποκαλείς φιλάνθρωπα. Αλίμονο σε εκείνους που λένε το πικρό γλυκό και το γλυκό πικρό, και σε εκείνους που ονομάζουν τη μισανθρωπία φιλανθρωπία. Ούτε τα αινίγματα του Σαμψών δεν ήταν τέτοιου είδους, αυτά που έθεσε στους συμπότες του: «Από εκείνον που τρώει εξήλθε τροφή, και από τον ισχυρό εξήλθε γλυκύτητα»· και από τον μισάνθρωπο εξήλθε φιλανθρωπία.

Ψεύτες, λοιπόν, είναι οι άνθρωποι, έχοντας διεφθαρμένα τα κριτήρια της ψυχής τους· αυτούς ακριβώς κατακρίνει και ο Προφήτης λέγοντας: «Αλίμονο σε εκείνους που ονομάζουν το σκοτάδι φως, και το φως σκοτάδι· σε εκείνους που ονομάζουν το πικρό γλυκό, και το γλυκό πικρό». «Εμένα», λέει, «με ενδιαφέρουν τα παρόντα· διότι ποιος γνωρίζει τα μέλλοντα;». Κακώς ζυγίζεις, επιλέγοντας τα πονηρά αντί των αγαθών, προτιμώντας τα μάταια από τα αληθινά, προτάσσοντας τα πρόσκαιρα από τα αιώνια, διαλέγοντας την παροδική ηδονή αντί της ακατάπαυστης και διαρκούς ευφροσύνης. Ψεύτες, λοιπόν, είναι οι υιοί των ανθρώπων στις ζυγαριές, προκειμένου να αδικήσουν. Και αδικούν κατά πρώτον τους εαυτούς τους, έπειτα δε και τους πλησίον τους, γινόμενοι και για τους εαυτούς τους πονηροί σύμβουλοι ως προς τις πράξεις τους, και αποτελώντας μοχθηρό παράδειγμα για τους άλλους. Δεν σου είναι δυνατόν να πεις την ημέρα της κρίσεως: «Δεν γνώριζα το αγαθό».

Τι λοιπόν είναι πιο ωφέλιμο για εσένα; Να επιλέξεις την πρόσκαιρη ζωή και μέσω αυτής να λάβεις τον αιώνιο θάνατο, ή, επιλέγοντας την κακοπάθεια κατά την άσκηση της αρετής, να τη χρησιμοποιήσεις ως πρόξενο της αιώνιας ζωής; Διότι τα μεν βάρη των σωμάτων τα σταθμίζουμε με τις κλίσεις της ζυγαριάς, ενώ τις επιλογές του βίου τις διακρίνουμε με το αυτεξούσιο της ψυχής, το οποίο η Γραφή ονόμασε ζυγό, επειδή δύναται να λάβει ίση κλίση και προς τα δύο μέρη. Τι εννοώ; Η πορνεία και η σωφροσύνη τίθενται υπό κρίση ενώπιόν σου, και ο νους προεδρεύει από ψηλά, έχοντας αναλάβει το δικαστήριο· και η μεν ηδονή συνηγορεί υπέρ της πορνείας, ο δε φόβος του Θεού συμπαρίσταται στη σωφροσύνη. Εάν λοιπόν καταδικάσεις την αμαρτία και επιτρέψεις στη σωφροσύνη να νικήσει, έκανες ευθεία την κρίση του πράγματος. Εάν όμως, δίνοντας την κλίση της πλάστιγγας προς την ηδονή, ανακηρύξεις ως προτιμότερη την αμαρτία, έκανες την κρίση σκολιά και κατέστης υπόδικος στην κατάρα εκείνου που είπε: «Αλίμονο σε εκείνους που αποκαλούν το πικρό γλυκό, και το γλυκό πικρό· σε αυτούς που αποκαλούν το φως σκοτάδι, και το σκοτάδι φως».

Ο πνευματικός άνθρωπος, λοιπόν, θα εντρυφήσει στα λόγια του Σωτήρα μας, και μάλιστα θα αναφωνήσει δικαίως: «Πόσο γλυκά είναι στον λάρυγγά μου τα λόγιά σου· πιο γλυκά από μέλι και κηρήθρα στο στόμα μου». Ο δε ψυχικός Ιουδαίος, θεωρώντας ασύνετα ότι το πνευματικό μυστήριο είναι μωρία, και ενώ προτρέπεται μέσα από τα ρήματα του Σωτήρα να ανέλθει στη σύνεση που αρμόζει στον άνθρωπο, καταπίπτει πάντοτε στη γνώριμη σε αυτόν μωρία, ονομάζοντας το πονηρό καλό και το καλό πονηρό, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη. Ακολουθεί τα πατρικά του ήθη, και μιμούμενος την αμάθεια των προγόνων του, θα ελεγχθεί και σε αυτά. Διότι εκείνοι, ενώ τους χορηγούνταν το μάννα από τον Θεό και μετείχαν στην άνωθεν ευλογία, κατρακυλούσαν στη συνηθισμένη τους χυδαιότητα και αναζητούσαν τις δυσωδίες της Αιγύπτου, επιθυμώντας να δουν κρεμμύδια, πράσα και λέβητες με κρέατα. Ομοίως και τούτοι, ενώ καλούνται να δεχθούν τη ζωοποιό χάρη του Πνεύματος και διδάσκονται να τρέφονται με τον αληθινό άρτο που προέρχεται από τον Θεό και Πατέρα, παρεκκλίνουν προς τη δική τους πλάνη, όντας «μάλλον φιλήδονοι παρά φιλόθεοι». Και όπως οι πρόγονοί τους κατηγορούσαν ακόμη και την ίδια την τροφή του μάννα, τολμώντας να λένε: «Η ψυχή μας ξεράθηκε» εξαιτίας αυτού του μάννα, έτσι και αυτοί πάλι απορρίπτουν τον αληθινό άρτο, μη ντρεπόμενοι να πουν: «Σκληρός είναι αυτός ο λόγος».

Επομένως, οι πιο συνετοί μεταξύ των Ιουδαίων συνηγορούν υπέρ του Χριστού, και εκφέρουν ορθή κρίση για αυτόν, επιδοκιμάζοντάς τον ως αγαθό, αναλογιζόμενοι οπωσδήποτε εύλογα το εξής, ότι δηλαδή δεν θα ήταν δυνατό σε κάποιον να κατορθώνει έργα, των οποίων αυτουργός φαίνεται ο Θεός, εάν δεν ήταν Θεός κατά φύση, ή τουλάχιστον μέτοχος του Θεού, και γι' αυτό αγαθός, στον οποίο θα ταίριαζε και το να ευδοκιμεί στα πάντα, και να ενδυναμώνεται από την άνωθεν χάρη, αν και δεν ίσχυε αυτό για τον Χριστό· διότι ο ίδιος ο Χριστός είναι ο Κύριος των δυνάμεων. Αντιθέτως, παρασύρονται σε εξαιρετικά παράλογες δοξασίες, και απέχουν μακριά από την αλήθεια, εκείνοι που δεν δίστασαν να αποκαλέσουν πλάνο αυτόν που κατευθύνει στον αλάνθαστο δρόμο της δικαιοσύνης. Ας ακούσει λοιπόν ο παράφρων Ιουδαίος: «Αλίμονο σε εκείνους που αποκαλούν το πονηρό καλό και το καλό πονηρό, σε αυτούς που παρουσιάζουν το σκοτάδι ως φως και το φως ως σκοτάδι». Διότι είναι εξίσου κακό με το να υπερασπίζεται κανείς τη φαυλότητα το να κατηγορεί το καλό, και από τα μεν αισχρά να απομακρύνει την εξόχως δικαιολογημένη καταδίκη, ενώ σε εκείνους που έχουν ταχθεί στη χορεία των αρίστων να επιρρίπτει ψεγάδι που με κανέναν τρόπο δεν τους αναλογεί.

Επομένως, διότι είναι σκόπιμο να ανακεφαλαιώσουμε ολόκληρο το νόημα της προκείμενης περικοπής: αποδεικνύει τους Ιουδαίους ανοιχτά θεομάχους, οι οποίοι όχι μόνο μάχονται εναντίον των δικών Του λόγων, αλλά και εναντίον της απόφασης του Πατέρα. Διότι Εκείνος γνωρίζει ότι ο δικός Του Υιός είναι φως κατά φύση, και γι' αυτό Τον ονομάζει ανατολή και ήλιο της δικαιοσύνης. Αυτοί όμως, επισύροντας στα κεφάλια τους τον όλεθρο από την απείθειά τους, αποδοκιμάζουν την αλήθεια λέγοντας το καλό πονηρό, και για τον λόγο αυτό δικαίως θα τους ακολουθήσει το «Ουαί». <Δεν κατάλαβαν ότι τους μιλούσε για τον Πατέρα.> Και πάλι ο πνευματοφόρος εκπλήσσεται με την αναισθησία των Ιουδαίων, και πολύ δικαιολογημένα· διότι τι θα μπορούσε να είναι πιο ανόητο από αυτούς, οι οποίοι, αν και πολλές φορές τους έγινε εκτενής λόγος για τον Θεό και Πατέρα, δεν κατανοούν τίποτα γι' αυτόν, ακούγοντας τον Σωτήρα μας να λέει: «Αλλά εκείνος που με έστειλε είναι αληθινός». Ποια είναι λοιπόν η αφορμή, και για ποιον λόγο ο μακάριος Ευαγγελιστής λέει ότι οι Ιουδαίοι δεν κατάλαβαν ότι με αυτά τα λόγια ο Χριστός τους υποδείκνυε τον Θεό και Πατέρα, είναι αναγκαίο να το πούμε. Επειδή δηλαδή ο Σωτήρας τούς είπε: «Αν γνωρίζατε εμένα, θα γνωρίζατε και τον Πατέρα μου», για να αποδειχθεί και πάλι ότι λέει την αλήθεια σε αυτό, παρουσιάζει εκείνους που αγνόησαν τον Υιό να αγνοούν και τον Πατέρα.

Διότι «αλίμονο», λέει, «σε εκείνους που αποκαλούν το πονηρό καλό και το καλό πονηρό, σε εκείνους που αποκαλούν το γλυκό πικρό και το πικρό γλυκό, σε εκείνους που θεωρούν το φως σκοτάδι και το σκοτάδι φως». Ή μήπως δεν θα συλληφθούν να πράττουν αυτό ακριβώς, μετατρέποντας το αληθινό φως, δηλαδή τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, σε σκοτάδι, μέσω του να μην αρνούνται να κατατάσσουν τον καλό μας ποιμένα ανάμεσα στους ψευδώνυμους ποιμένες, και να τολμούν ίσως να τον τοποθετούν πιο πίσω από τη δική τους τιμή; Διότι εκείνους που απέδιδαν στους εαυτούς τους τον θείο λόγο και, με το όνομα της προφητείας, μηχανεύονταν να λεηλατήσουν τον νου του ποιμνίου και να τον απομακρύνουν από τον δρόμο προς την αλήθεια, παραπλανώντας τον κάπου προς αυτό που φαινόταν σωστό σε αυτούς, και όχι πάντως στον Θεό, τους περιέβαλλαν με μεγάλο σεβασμό εκείνοι που και τότε φαίνονταν να άρχουν. Ο Σαμαίας, για παράδειγμα, ο Σαλαμίτης, αντιπαραθέτοντας τη δική του ψευδολογία στους λόγους του Θεού, αποθρασυνόταν κατά της δόξας του Ιερεμία. Διότι ο ένας βρισκόταν στα δεσμά, ενώ ο άλλος απολάμβανε την τιμή από τον Σεδεκία ως έπαθλο της ψευδολογίας του. Οι Φαρισαίοι όμως τώρα, οι άθλιοι, προχωρώντας πολύ πέρα από την ασέβεια εκείνων και ασχημονώντας με μεγαλύτερη αυθάδεια, δεν αποδίδουν στον Χριστό ούτε καν αυτό που αποδόθηκε στους ψευδοδιδασκάλους. Διότι, τι λένε λοιπόν γι' αυτόν προς εκείνους που άκουγαν με μεγάλη ευχαρίστηση τον λόγο του; «Δαιμόνιο έχει και είναι τρελός· γιατί τον ακούτε;»

Τότε ακριβώς ο νους μέσα μας λειτουργεί σαν ένας κριτής και δικαστής· και αφού επαινέσει το αγαθό και αναγνωρίσει ότι αυτό πρέπει να επικρατεί, επιζητεί την ορθή κρίση. Αν όμως παραχωρήσει τη νίκη στη φαυλότητα, έχει απομακρυνθεί από την ορθή κρίση και θα ακούσει δικαίως: «Αλίμονο σε αυτούς που λένε το πονηρό καλό, και το καλό πονηρό· αλίμονο σε αυτούς που λένε το πικρό γλυκό, και το γλυκό πικρό· σε αυτούς που παρουσιάζουν το σκοτάδι ως φως, και το φως ως σκοτάδι.» Αποτελεί επομένως ευαγγελικό καύχημα το να κρίνει κανείς ορθά, και να υπερασπίζεται τους αδικουμένους. Διότι αυτό, νομίζω, σημαίνει το: «Σώστε τον αδικούμενο.» Επιπλέον, προς αυτή την κατεύθυνση, πρέπει κανείς να επιδιώκει τη συμπάθεια και την αμεροληψία. «Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό», λέει, «και δικαιώστε τη χήρα· και ελάτε να ελεγχθούμε, λέει ο Κύριος»· όχι βέβαια σαν να δικαζόμαστε με τον Δεσπότη. «Διότι οπωσδήποτε θα δικαιωθεί», λέει, «στα λόγια Του, και θα νικήσει όταν κρίνεται.» Διότι κανείς δεν θα είναι καθαρός από ρύπο, ούτε θα μπορέσει να καυχηθεί κάποιος ότι έχει αγνή την καρδιά, αλλά μάλλον καθώς ελέγχονται, και κατά κάποιον τρόπο δοκιμάζουν τους εαυτούς τους, (αντιλαμβάνονται) ότι το μέγεθος της θείας δωρεάς είναι και πολύ μεγάλο και αξιολογότατο. Όπως ακριβώς μας γράφει ο σοφός Παύλος: «Δεν είναι άξια τα παθήματα του τωρινού καιρού μπροστά στη μέλλουσα δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς.» Υπόσχεται, επομένως, σε αυτούς που μεταβαίνουν από τη νομική αγωγή κατά κάποιον τρόπο διά της πίστεως στην καθαρότητα της κατά Χριστόν ζωής, την άφεση των προηγούμενων αμαρτημάτων.

Διότι, όπως ακριβώς υποβάλλουν στον ζυγό τις δαμάλεις ή τα βόδια, τα οποία μερικές φορές τα σέρνουν με πολλή βία και τα δένουν για να κοπιάσουν· με τον ίδιο τρόπο, νομίζω, και εκείνοι, υποβάλλοντας τον εαυτό τους σε όσα επρόκειτο να συμβούν από τη θεία οργή, έλεγαν: «Ας πλησιάσουν γρήγορα όσα πρόκειται να κάνει, για να δούμε, και ας έλθει η βουλή του Αγίου του Ισραήλ για να γνωρίσουμε». Εκείνους που τα έλεγαν αυτά και σκέφτονταν με αυτόν τον τρόπο, και ένας άλλος από τους αγίους προφήτες τους ταλανίζει λέγοντας: Αλίμονο σε εκείνους που επιθυμούν την ημέρα του Κυρίου· διότι αυτή είναι σκοτάδι, και όχι φως, και ζόφος που δεν έχει λάμψη. Πρέπει λοιπόν, όταν μαθαίνουμε ότι ο Θεός έχει λυπηθεί, να μετανοούμε αμέσως, και να τον εξευμενίζουμε μάλλον με ακατάπαυστες προσευχές, και όχι να τον παροτρύνουμε περισσότερο ενώ έχει κινηθεί σε οργή· ούτε βέβαια να τον περιφρονούμε όταν απειλεί· διότι είναι μακρόθυμος και πολυέλεος, συγχωρώντας ανομίες και παραβλέποντας αδικίες· και μερικές φορές με λίγα δάκρυα εκείνων που έχουν αμαρτήσει επανέρχεται στην τόσο αγαπητή του γαλήνη. <Αλίμονο σε εκείνους που αποκαλούν το πονηρό καλό, και το καλό πονηρό, σε εκείνους που θέτουν το σκοτάδι φως, και το φως σκοτάδι, σε εκείνους που θέτουν το πικρό γλυκό, και το γλυκό πικρό. Αλίμονο στους συνετούς κατά τη δική τους γνώμη, και στους επιστήμονες στα δικά τους μάτια.> Ότι είναι εντελώς ασύνετοι ελέγχει και μέσα από αυτά τα λόγια εκείνους που επισύρουν τις αμαρτίες σαν με μακρύ σχοινί.

Διότι, λέγοντας ότι το πονηρό είναι καλό, θεωρώντας το σκοτάδι φως, και διαβεβαιώνοντας ότι το πικρό είναι γλυκό και το γλυκό πικρό, επέλεξαν να υποστούν τις συμφορές του πολέμου, παρόλο που τους ήταν εύκολο να αποφύγουν το κακό. Επειδή απώθησαν ακόμη και τον ίδιο τον φωτισμό του Χριστού, παρέμειναν στο σκοτάδι. Και τι λέει ο προφήτης; «Ενώ περίμεναν φως, τους έγινε σκοτάδι· ενώ περίμεναν αυγή, περπάτησαν μέσα στο σκοτάδι.» Κατρακύλησαν δε σε τέτοιο σημείο εσφαλμένης κρίσης και αγριότητας του νου, ώστε, ενώ βρισκόταν μπροστά τους προς απόλαυση η πραότητα του Θεού και η γλυκιά ελπίδα που απορρέει από αυτήν, προτίμησαν οι ίδιοι τις πίκρες της τιμωρίας και το να καταπονούνται από τόσο δεινά κακά. Και αναφέρει ότι έπαθαν αυτό το πράγμα, επειδή έγιναν συνετοί στους εαυτούς τους και σοφοί στα δικά τους μάτια. Είναι αλήθεια ότι, σύμφωνα με τα λόγια του Παροιμιαστή, «η ανεξέλεγκτη σοφία πλανάται». Είναι δε επαχθές και επιζήμιο να αγαπούν την αυταρέσκεια όσοι συνηθίζουν να ενεργούν κατ' αυτόν τον τρόπο, και να αποδίδουν αποκλειστικά στη δική τους γνώμη την ψευδαίσθηση ότι γνωρίζουν το τι είναι ωφέλιμο.

Γι' αυτό ο νόμος έχει καταργηθεί και η κρίση δεν φτάνει στο τέλος, επειδή ο ασεβής καταδυναστεύει τον δίκαιο. Εξαιτίας αυτού, η δικαστική απόφαση θα βγει διεστραμμένη.» Και ο ίδιος ο θεσπέσιος Ησαΐας λέει κάπου προς την Ιερουσαλήμ, δηλαδή τη Σιών: «Οι άρχοντές σου είναι απειθείς, συνεργοί κλεφτών, αγαπούν τα δώρα, επιδιώκουν ανταποδόματα· δεν αποδίδουν δικαιοσύνη στα ορφανά και δεν προσέχουν την κρίση της χήρας.» Αυτά δε τα έκαναν, νικημένοι από τα αισχρά κέρδη· και ίσως συγκεντρώνοντας με ανόσιο τρόπο χρήματα για ποτά και απολαύσεις, και συλλέγοντάς τα από αδικίες. Διότι τους κατηγορεί μέσω της φωνής του προφήτη, λέγοντας: Και δένοντας τα ενδύματά τους με σχοινιά, έφτιαχναν παραπετάσματα δίπλα στο θυσιαστήριο, και έπιναν κρασί προερχόμενο από συκοφαντίες στον οίκο του Θεού τους. Αλίμονο λοιπόν, λέει, στους ισχυρούς και τους δυνατούς, σε αυτούς που παρασκευάζουν περίτεχνα τα μεθυστικά ποτά, στους φιλοπότες και σε αυτούς που αγαπούν τη μέθη, σε αυτούς που στερούν το δίκαιο από τον δίκαιο, δηλαδή, σε αυτούς που καταδικάζουν μεν τον αδικημένο, ενώ βγάζουν αθωωτική απόφαση για όσους συνηθίζουν να πλεονεκτούν. Και αυτό, νομίζω, σημαίνει το να αποκαλεί κανείς απροκάλυπτα το πονηρό καλό, και το καλό πονηρό, το σκοτάδι φως, και το φως σκοτάδι, το πικρό γλυκό, και το γλυκό πικρό. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι οι δυνατοί θα κριθούν αυστηρά· και από εκείνον στον οποίο εμπιστεύτηκαν πολλά, θα απαιτήσουν περισσότερα, σύμφωνα με τη φωνή του Σωτήρος.

«Και εγώ θα επιλέξω τους εμπαιγμούς τους και θα τους ανταποδώσω τις αμαρτίες τους, διότι τους κάλεσα και δεν υπάκουσαν, και έπραξαν το πονηρό ενώπιόν μου. Και όσα δεν ήθελα, αυτά επέλεξαν». Απολογείται και πάλι, και καθιστά φανερή την αιτία για την οποία ο Ισραήλ αποδιώχθηκε, αν και είχε ονομαστεί πρωτότοκος και είχε χρηματίσει κλήρος του Θεού. «Διότι οι ίδιοι επέλεξαν», λέει, «τις οδούς τους και τα βδελύγματά τους, τα οποία η ψυχή τους θέλησε». Και λέγοντας «Επέλεξαν», απέδειξε ότι δεν έκριναν ορθά στα αναγκαία πράγματα, «Αλλά μάλλον είπαν το καλό πονηρό, και έθεσαν το σκοτάδι για φως και το φως για σκοτάδι, και το πικρό γλυκό και το γλυκό πικρό». Διότι, ενώ τους ήταν δυνατό μέσω των ευαγγελικών θεσπισμάτων να στραφούν προς κάθε είδους άριστα κατορθώματα, και ενώ είχαν την εξουσία να αποστούν από τους τρόπους της φαυλότητας και να επιλέξουν αυτό που εκ φύσεως ωφελεί, αυτοί, λέει, θέλησαν τις δικές τους οδούς, που είναι έξω από τους ιερούς νόμους, τις παγίδες του θανάτου, και αυτές που τους κατακρημνίζουν στην παγίδα του άδη. Προχωρά δε και στην υπενθύμιση μιας αρχαιότερης αμαρτίας τους. Διότι κατά καιρούς έγιναν και ειδωλολάτρες και προσκυνητές βδελυγμάτων. «Επειδή, λοιπόν, κλήθηκαν», λέει, «και δεν υπάκουσαν», ούτε έδωσαν καθόλου προσοχή στα λόγια που τους απηύθυνα.

Διότι πολέμησαν τον Ισραήλ που ήταν αδελφός τους, και δεν δίστασαν να υψώσουν θρασύ και άγριο ξίφος εναντίον εκείνων που ήταν κοντινοί τους και εξ αίματος, χωρίς να σεβαστούν τον νόμο της φύσης, ούτε να σκεφτούν κάτι το ανθρώπινο, αλλά έχοντας συνηθίσει να ξεπερνούν στην έχθρα προς τους αδελφούς ακόμη και τους πιο άσπονδους εξωτερικούς εχθρούς, και ίσως μάλιστα να υπερηφανεύονταν πολύ για αυτό. Ας ακούσουν λοιπόν και από εμάς: «Γιατί καυχιέσαι για την κακία, δυνατέ;» και για αυτούς θα μπορούσε να λεχθεί, και μάλιστα πολύ δικαιολογημένα: «Των οποίων η δόξα βρίσκεται στην αισχύνη τους». Διότι αυτά που θα ήταν προτιμότερο να κρατούν όσο πιο μακριά γίνεται, τιμώντας τα με εντελώς κακή κρίση, πάλι θα ακούσουν: «Αλίμονο σε αυτούς που αποκαλούν το πονηρό καλό και το καλό πονηρό, που θέτουν το σκοτάδι ως φως και το φως ως σκοτάδι, που αποκαλούν το πικρό γλυκό και το γλυκό πικρό». <Και κατέστρεψε τη μήτρα πάνω στη γη.> Απαριθμεί ωφέλιμα τα εγκλήματα των Ιδουμαίων, και ανάγεται στον ίδιο τον Ησαύ, αποδεικνύοντας ότι είναι δυσγενείς και γεννημένοι από ανόσιο πατέρα, ώστε ίσως να κατανοήσουμε εκείνο που υποδηλώνεται πλαγίως μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Διότι από σπέρμα φιδιών θα εξέλθουν απόγονοι ασπίδων».

Μέγα λοιπόν είναι το έργο της κρίσης, και μιμητής της θείας υπεροχής και δόξης θα γινόταν ο σοφός και αδέκαστος δικαστής, ο οποίος δεν ανέχεται να διαστρέφεται η απόφαση του δικαίου. Αντίθετα, μεγάλος υβριστής, που στρέφεται και εναντίον των ίδιων των θείων αξιωμάτων, είναι ο δωροδόκος, επειδή ακριβώς παραχαράσσει το κάλλος της αλήθειας και έχει ως μέλημά του να διαστρέφει τα ορθά, αποκαλώντας το πονηρό καλό και το καλό πονηρό, και θεωρώντας με ανόσιο τρόπο το σκοτάδι ως φως και το φως ως σκοτάδι. Διακηρύττει, λοιπόν, ο Προφήτης, ότι με την παραβίαση μόνο αυτής της άριστης και εξαιρετικά ένδοξης εντολής καταπατείται αμέσως ολόκληρος ο νόμος. Διότι αυτός που έχει αστοχήσει στο πιο βασικό από όσα πρέπουν, πώς θα μπορούσε να είναι ασφαλής απέναντι στο μεγαλύτερο; Τον εαυτό του δε ο Προφήτης τον παρουσίασε ως μάρτυρα και θεατή της πλεονεξίας. Και επειδή, λέει, το να κρίνει κανείς ορθά έχει παραμεληθεί, για αυτόν τον λόγο και ο νόμος αδυνατεί, και η ορθότητα των κρίσεων δεν διεξάγεται σύμφωνα με το θέλημα Σου, τον Δεσπότη, αλλά ο ασεβής καταδυναστεύει τον δίκαιο. Αυτό δε το έγκλημα έχει προσάψει ο Θεός στη Συναγωγή των Ιουδαίων και μέσω της φωνής άλλων προφητών.

Εκείνοι δε που επιτρέπουν στους νόμους του Πνεύματος να κυριαρχούν, σε καμία από τις πράξεις τους δεν θα φερθούν απερίσκεπτα, αλλά εξετάζοντας πάντοτε ό,τι είναι από τη φύση του ωφέλιμο, και προτάσσοντας το συμφέρον από τις ηδονές· και φροντίζοντας να τοποθετούν έπειτα από το συμφέρον ό,τι δεν είναι τέτοιο, δεν κατακρίνονται από κανέναν, αλλά μάλλον οι ίδιοι ανακρίνουν τα πάντα. Διότι ποιος, πες μου, εάν αποκαλέσει πονηρούς εκείνους που έχουν επιλέξει να ζουν κατ' αυτόν τον τρόπο, δεν θα καταδικάσει μάλλον τη δική του κακία, και δεν θα επιρρίψει τα πιο αισχρά από όλα στο δικό του κεφάλι; Διότι, νομίζω, το να αποτολμά κανείς ασύνετα να βλάπτει αυτούς που μάλλον θα έπρεπε να θαυμάζονται, αποτελεί απόδειξη της έσχατης φαυλότητας, και όποιος δεν αρνείται να συνηγορεί σε τόσο αισχρά πράγματα, θα βρεθεί ο ίδιος μάρτυρας της δικής του βδελυρότητας. Διότι μέσω αυτών που αποφάσισε να τιμά, ενώ θα έπρεπε να τα ελέγχει ως πονηρά, μέσω αυτών των ίδιων θα ομολογήσει περίτρανα ότι δεν είναι από τη φύση του χρηστός. Και η θεία Γραφή ορίζει ότι και τούτο αποτελεί αρρώστια καθόλου μικρότερη από τις άλλες, εννοώ το να μην μπορεί κανείς να διακρίνει ορθά τη φύση των πραγμάτων. «Αλίμονο, λέει, σε εκείνους που αποκαλούν το καλό πονηρό και το πονηρό καλό, που θεωρούν το σκοτάδι φως και το φως σκοτάδι». Διότι έτσι, νομίζω, μπορεί κανείς εύκολα να ξεχωρίσει τα καλύτερα από τα αισχρά, και θα κάνει αβίαστα την κρίση μεταξύ των δύο, σαν να έκανε λογικά τη διάκριση ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι.

Αλίμονο λοιπόν, λέει, σε εκείνους που έχουν ξεπέσει σε τέτοιο βαθμό πνευματικής μέθης, ώστε να συγχέουν ακόμη και τα πλέον ευδιάκριτα, και να μην ντρέπονται να αποδίδουν στο μεν φως το όνομα του σκότους, στο δε σκότος το όνομα του φωτός. Αλλά θα έλεγε κανείς ότι τέτοια νοσήματα δεν χαρακτηρίζουν τους αγαθούς και τους πνευματικούς ανθρώπους, αλλά μάλλον τους σαρκικούς και τους πονηρούς. Διότι, έχοντας τον νου τους να τυραννείται από τις ηδονές της παρούσας ζωής, απέχουν τόσο πολύ από το να θέλουν να πράττουν το αγαθό, ώστε καταλήγουν πλέον να αγνοούν ακόμη και το τι ακριβώς είναι αυτό.

Διότι αποτελεί ολοφάνερη ύβρι προς τα ανώτερα και σωτήρια αγαθά το να προτιμά κανείς τα πονηρά, και συνιστά ανοσιότατη απόφαση του νου το να προτάσσει των επουρανίων τα γήινα, μολονότι αυτά πάσχουν από την πιο μεγάλη βδελυρότητα· και ορθά γι' αυτά σχεδόν δακρύζει ο προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Αλίμονο σε εκείνους που αποκαλούν το πονηρό καλό και το καλό πονηρό· αυτούς που αποκαλούν το γλυκό πικρό και το πικρό γλυκό· αυτούς που παρουσιάζουν το σκοτάδι ως φως και το φως ως σκοτάδι.» Σε τέτοια κακά σφάλματα θα βρούμε να έχουν περιπέσει οι Ισραηλίτες. Διότι, έπειτα από την τιμωρία για τον γογγυσμό τους, αμέσως νόσησαν από την παραπλήσια και συνυφασμένη επιθυμία για όλα τα πιο αισχρά πράγματα. Επειδή, περιφρονώντας κατά κάποιον τρόπο τα δώρα του Θεού, και δυσανασχετώντας με ανόσιο τρόπο για τα ουράνια αγαθά, εξόργισαν αναγκαστικά εναντίον τους τον Κριτή. Διότι είναι γραμμένο ότι «Και ο σύμμικτος όχλος που βρισκόταν ανάμεσά τους κυριεύθηκε από επιθυμία, και κάθισαν και έκλαιγαν οι υιοί Ισραήλ, και είπαν: Ποιος θα μας θρέψει με κρέας; Θυμηθήκαμε τα ψάρια που τρώγαμε δωρεάν στην Αίγυπτο, και τα αγγούρια, και τα πεπόνια, και τα πράσα, και τα κρεμμύδια, και τα σκόρδα. Τώρα όμως η ψυχή μας είναι κατάξερη. Πουθενά αλλού παρά μόνο στο μάννα στρέφονται τα μάτια μας. Και άκουσε, λέει, ο Μωυσής να κλαίνε αυτοί κατά τις οικογένειές τους, ο καθένας στην πόρτα της σκηνής του· και οργίστηκε ο Κύριος πάρα πολύ, και ενώπιον του Μωυσή αυτό φάνηκε πονηρό.»

Διότι ως εξίσου μεγάλο σφάλμα θα λογαριαστεί το να θεωρεί κανείς άξιο στοργής αυτό που είναι προτιμότερο να αποφεύγεται, και το να στερεί την αγάπη από αυτό που είναι φοβερό να απορρίπτεται. «Αλίμονο, λέει, σε αυτούς που αποκαλούν το γλυκό πικρό και το πικρό γλυκό, το καλό κακό και το κακό καλό, αυτούς που θέτουν το φως ως σκοτάδι και το σκοτάδι ως φως». Επομένως, από τη μία δεν επιτρέπει να πάρει κάποιος πάλι πίσω τη γυναίκα που έχει ήδη αποπεμφθεί, ούτε όμως από την άλλη επιτρέπει να προξενούνται βλάβες από αβάσιμα λόγια σε όσους δεν έχουν ακόμη καταδικαστεί. Αναφέρει δε πάλι τα εξής: «Εάν κάποιος πάρει γυναίκα και συζήσει μαζί της και τη μισήσει, και της προσάψει προφασιστικές κατηγορίες και της βγάλει κακό όνομα, λέγοντας: Πήρα αυτή τη γυναίκα και, όταν ήρθα σε επαφή μαζί της, δεν βρήκα τα σημάδια της παρθενίας της· τότε ο πατέρας της κοπέλας και η μητέρα θα πάρουν τα σημάδια της παρθενίας της κοπέλας και θα τα προσκομίσουν στη γερουσία, στην πύλη της πόλης. Και ο πατέρας της κοπέλας θα πει στη γερουσία: Έδωσα την κόρη μου αυτή σε τούτον τον άνθρωπο για γυναίκα, και τώρα αυτός, επειδή τη μίσησε, της προσάπτει προφασιστικές κατηγορίες, λέγοντας: Δεν βρήκα στην κόρη σου παρθενία· και αυτά εδώ είναι τα σημάδια της παρθενίας της κόρης μου».

Αν όμως έπρεπε να εκπλαγούν με το συμβάν, έπρεπε να προσκυνήσουν τον ιατρό των ψυχών και των σωμάτων. Αυτοί όμως γόγγυζαν. Διότι ήταν απόγονοι γογγυστών, αυτοί που διαστρέφουν τα καλά σε κακά, αυτοί που λένε το πικρό γλυκό και το γλυκό πικρό.

Αναλογίσου τους βρεγκαρίους. Εργάζεσαι ως καλλιγράφος; Αναλογίσου τους κλείστες και τους λεπτουργούς· όμως μην διαστρέφεις τους θείους λόγους που έχουν γραφτεί με πίστη και αλήθεια. Διότι ποιο αμάρτημα είναι μεγαλύτερο από αυτό: το να κάνεις το γλυκό πικρό και το πικρό γλυκό, το φως σκοτάδι και το σκοτάδι φως, προς καταστροφή αυτών που τα διαβάζουν; Αλίμονο σε εκείνον που τα κάνει αυτά· διότι ένας τέτοιος άνθρωπος θέτει σκάνδαλα στις ψυχές. Εργάζεσαι στο κέντημα; Αναλογίσου αυτούς που πριονίζουν μάρμαρα. Κατασκευάζεις χαρτοκόκκινα; Αναλογίσου τους λωροτόμους. Εργάζεσαι το σίβινο; Αναλογίσου τους κανναβαρίους. Εργάζεσαι ως καννοπλόκος;

Και πάλι μέσω του Προφήτη λέει: Αλίμονο σε εκείνους που αποκαλούν το πονηρό καλό και το καλό πονηρό, που παρουσιάζουν το πικρό ως γλυκό και το γλυκό ως πικρό. Αλίμονο σε αυτούς που αθωώνουν τον ασεβή εξαιτίας δωροδοκίας και αφαιρούν το δίκαιο από τον δίκαιο. Αλίμονο σε αυτούς που σηκώνονται το πρωί και αναζητούν μεθυστικά ποτά, που συνεχίζουν να πίνουν ως αργά το βράδυ· διότι το κρασί θα τους καταφλέξει. Διότι πίνουν το κρασί με συνοδεία κιθάρας, τυμπάνων και αυλών, αλλά τα έργα του Θεού δεν τα βλέπουν και τα έργα των χεριών του δεν τα κατανοούν.

Με κάθε τρόπο αυτοί έχουν εξαπατηθεί, εφόσον δεν τιμούν ούτε επαινούν κανέναν αγαθό. Είναι δε προφανές ότι αυτά τους έχουν σπαρθεί από τον διάβολο, εννοώ τα της άγνοιας και της απάτης. Και εκπληρώνεται σε αυτούς το γεγραμμένο: «αλίμονο σε αυτούς που αποκαλούν το καλό πονηρό και το πονηρό αγαθό, αυτούς που θέτουν το σκοτάδι ως φως και το φως ως σκοτάδι, αυτούς που αποκαλούν το γλυκό πικρό και το πικρό γλυκό». Διότι παντού διακηρύσσει η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη, καταγγέλλοντας την ασέβεια του Κάιν. Αυτοί όμως, αντιθέτως, όντας εραστές του σκότους και μιμητές των κακοποιών, μισούν τον Άβελ, ενώ αγαπούν τον Κάιν και αποδίδουν επαίνους στον Ιούδα. Προσποιούνται δε κάποια φθοροποιό γνώση, ορίζοντας δύο δυνάμεις, μία ασθενέστερη και μία ισχυρότερη, οι οποίες αντιμάχονται η μία την άλλη, και οι οποίες επιφέρουν στον κόσμο όχι αλλοίωση της προαιρέσεως, αλλά καθορίζουν ώστε μεταξύ των δημιουργημάτων άλλα να έχουν εκ φύσεως την ουσία τους από την κακία και άλλα από την αγαθότητα. Και ισχυρίζονται ότι κανείς δεν είναι αγαθός ή φαύλος σύμφωνα με την προαίρεσή του, αλλά εκ φύσεως. 4. Και ας δούμε πρώτα σχετικά με τον Κάιν, πώς η μεν Παλαιά Διαθήκη αναφέρει: «επικατάρατος είσαι από τη γη, η οποία άνοιξε το στόμα της για να δεχθεί το αίμα του αδελφού σου από το χέρι σου» και πάλι: «επικατάρατος είσαι στα έργα σου, και θα περιφέρεσαι στενάζοντας και τρέμοντας πάνω στη γη».

Διότι το Πνεύμα είναι Πνεύμα Χριστού, το οποίο εκπορεύεται εκ του Πατρός και λαμβάνει εκ του Υιού, όπως ομολογεί ο ίδιος ο Μονογενής. 28. Όλα αυτά, λοιπόν, τα αναπτύξαμε στον προαναφερθέντα λόγο περί πίστεως, ο οποίος γράφτηκε, όπως είπα, για τα μέρη της Παμφυλίας και της Πισιδίας. Εδώ όμως, επειδή φθάσαμε στις λέξεις που εξετάζονται στη συνέχεια, θεωρήσαμε αναγκαίο να υπενθυμίσουμε πάλι τα ίδια, τρόπον τινά, εξαιτίας του προκειμένου αιρεσιάρχη Αρείου και των Αρειανών που προέρχονται από αυτόν, ώστε να καταλύσουμε τις κακοδοξίες τους που μετατρέπουν «το γλυκό σε πικρό» και «το αγαθό σε φαύλο και το φως σε σκοτάδι». Διότι σε τέτοιους ανθρώπους απολύτως ορίζεται το «ουαί» από τον Κύριο διά του αγίου Ησαΐα, «σε αυτούς που μετατρέπουν τα αγαθά σε κακά». Και ο Θεός ουδόλως είναι αίτιος για τέτοια πράγματα, αλλά ο καθένας από αυτούς, είτε από κενοδοξία είτε από προκατάληψη είτε από εθελοσοφία είτε από δαιμονιώδη οίηση, εξέπεσε της αλήθειας και παρεισήγαγε στον κόσμο θλίψη, δηλαδή τη δική του μοχθηρία.

Αυτοί οι ίδιοι, ενώ άκουγαν τις εναντίον τους απειλές τόσο των παλαιών προφητών όσο και του ίδιου του Σωτήρα, δεν πίστευαν. Γι' αυτό έλεγαν: «Ας πλησιάσουν γρήγορα όσα πρόκειται να κάνει, για να τα δούμε, και ας έλθει η βουλή του Αγίου του Ισραήλ, για να τη γνωρίσουμε». Ως «Άγιος του Ισραήλ» και εδώ υποδηλώνεται ο μονογενής Λόγος του Θεού. Και αυτά ταιριάζουν σε εκείνους που κατηγορήθηκαν προηγουμένως· διότι οι ίδιοι, διαστρέφοντας τον υγιή λόγο και βλασφημώντας το φως του σωτηρίου Ευαγγελίου, και θεωρώντας «πικρούς» τους «γλυκείς» και θρεπτικούς λόγους του Σωτήρα μας, αποδέχονταν αντίθετα τους μοχθηρούς και πονηρούς λογισμούς ως αγαθούς. Και το «σκότος» της πλάνης που κυρίευε τις ψυχές τους το έθεταν στη θέση του «φωτός», και επιδίωκαν την πικρία και τη δηλητηριώδη φύση της κακίας σαν να ήταν κάποια γλυκιά ηδονή. Θα μπορούσε δε κανείς να δει ακόμη και τώρα τέτοιους να είναι οι απόγονοι των Ιουδαίων, οι οποίοι αποστρέφονται την αλήθεια του Ευαγγελίου, και επιδιώκουν «τους γραώδεις μύθους» και το «σκότος» της άγνοιας. Με αυτήν την προαίρεση «αρνήθηκαν τον Χριστό του Θεού» και «ζήτησαν τον Βαραββά», θέτοντας τη μερίδα τους μαζί με «ληστές» και «κακούργους».

Ψ. Γ΄. Λαέ μου, αυτοί που σας μακαρίζουν σας πλανούν, και την πορεία των ποδιών σας ταράζουν. Αλλά τώρα ο Κύριος θα αναλάβει την κρίση, και θα στήσει ενώπιόν του τον λαό του. Ο ίδιος ο Κύριος θα έλθει σε κρίση με τους πρεσβυτέρους του λαού, και με τους άρχοντές του. Δεν φαίνεται το «τώρα ο Κύριος θα αναλάβει την κρίση» να αναφέρεται στον Θεό των όλων· και κυρίως το «ο ίδιος ο Κύριος θα έλθει σε κρίση με τους πρεσβυτέρους του λαού, και με τους άρχοντές του»· θα άρμοζε μάλλον τα λόγια αυτά να προφητεύονται για τον Θεό Λόγο, ο οποίος ονομάζεται και αυτός Κύριος. Διότι, πράγματι, ο ίδιος ο Θεός Λόγος, που κηρύχθηκε σε όλους όσους βρίσκονται κάτω από τον ουρανό, θα έλθει σε κρίση με τους πάντες, χωρίς να αφήνει σε κανέναν από τους ασεβείς περιθώριο απολογίας, εφόσον η διδασκαλία του έφτασε στα αυτιά όλων· θα έλθει δε σε κρίση ο Ιησούς Χριστός προπάντων με τους πρεσβυτέρους του λαού και με τους άρχοντές του, ακριβώς επειδή αυτοί συγκεντρώθηκαν εναντίον του και οργάνωσαν τη συνωμοσία σε βάρος του· οι οποίοι, μακαρίζοντας τον λαό που βρισκόταν υπό την εξουσία τους, τον πλανούσαν αποκαλώντας το πονηρό καλό, και αποφαινόμενοι ότι τα καλά λόγια του Σωτήρος μας είναι πονηρά.

Ακούγοντας αυτά ο όσιος, είπε: «Τέκνο μου, εφόσον τέτοιο είναι το έργο σου, νόμιζες ότι πράττεις καλά και, όπως εσύ ο ίδιος ισχυρίζεσαι, πάρα πολύ σοφά; Αλίμονο στον σκοτισμό του νου σου, διότι, εξαπατώμενος από τον εχθρό και καθημερινά χλευαζόμενος, θεώρησες σοφία τη δική του διδασκαλία, την οποία διδάχθηκες προς όλεθρο της ψυχής σου, και εξέλαβες ως καθαρό φως το σκοτάδι. Εάν, λοιπόν, δεν απομακρυνθείς το ταχύτερο από αυτήν τη φαύλη πράξη που είναι εχθρική προς τον Θεό, θα καταστείς υπόδικος στο "ουαί" του προφήτη, αφού θεωρείς το πικρό ως γλυκό· και η εκ Θεού μάστιγα μετά από λίγο θα σε βρει».