Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 5:20

Επομένως, εφόσον η ιδιότητα των κινήσεων της ψυχής διαιρείται σε τρία μέρη, όπως είπαμε, δηλαδή στο λογιστικό, το επιθυμητικό και το θυμοειδές· κατόρθωμα μεν του λογιστικού μέρους της ψυχής είναι η ευσεβής αντίληψη για το Θείο, και η διακριτική γνώση του καλού και του κακού, και το να έχει κανείς καθαρή και ασύγχυτη άποψη για τη φύση των πραγμάτων που υποπίπτουν στην αντίληψή μας· δηλαδή το τι από τα όντα είναι προτιμητέο και τι βδελυρό και απορριπτέο. Και πάλι, εξ αντιθέτου, η κακία σε αυτό το μέρος θα φανερωθεί οπωσδήποτε, όταν υπάρχει ασέβεια για το Θείο και αδυναμία διάκρισης του αληθινά καλού· όταν δε η αντίληψη για τη φύση των πραγμάτων είναι διαστρεβλωμένη και εσφαλμένη, ώστε να θεωρείται το φως σκοτάδι και το σκοτάδι φως, όπως λέει η Γραφή. Όσο για το επιθυμητικό μέρος, ενάρετη κίνησή του είναι το να ανάγεται ο πόθος προς το όντως επιθυμητό και αληθινά καλό· και αν υπάρχει μέσα μας κάποια ερωτική δύναμη και διάθεση, αυτή να αφιερώνεται εξ ολοκλήρου εκεί, με την πεποίθηση ότι τίποτα άλλο δεν είναι από τη φύση του επιθυμητό, παρά μόνο η αρετή και η φύση από την οποία πηγάζει η αρετή. Παρεκτροπή δε και αμαρτία αυτού του μέρους είναι όταν κάποιος μεταστρέψει την επιθυμία του προς την ανυπόστατη κενοδοξία ή προς την επιφανειακή ομορφιά των σωμάτων· από όπου γεννιέται η φιλοχρηματία, και η φιλοδοξία, και η φιληδονία, και όλα τα παρόμοια, όσα εξαρτώνται από αυτό το είδος της κακίας.

Και αντίστροφα, λέγει ότι ο Θεός αποδίδει τις πιο ατιμωτικές ονομασίες σε εκείνους που υπερέχουν ως προς τη φύση, χωρίς η φύση να μεταβάλλεται μαζί με την ονομασία. Για να γίνει όμως απολύτως κατανοητό σε εμάς αυτό που λέγεται, η ατοπία θα καταδειχθεί μέσα από τα ίδια τα πράγματα. Εάν κάποιος αποκαλούσε ακόλαστο εκείνον που διακρίνεται για κάθε αρετή, ή, αντιστρέφοντας, ονόμαζε αγαθό και κόσμιο εκείνον που διαβάλλεται για ισάξια κακία, άραγε ένας τέτοιος άνθρωπος θα θεωρούνταν από όσους έχουν λογική ότι σωφρονεί ή ότι ενδιαφέρεται καθόλου για την αλήθεια, αφού αποδίδει εντελώς αντίθετες ονομασίες, χωρίς η φύση να συμμαρτυρεί με τη σημασία των ονομάτων; Εγώ τουλάχιστον δεν το νομίζω. Αυτά λοιπόν ισχυρίζεται αυτός ότι γίνονται από τον Θεό, τα οποία δεν συμφωνούν ούτε με τις κοινές έννοιες ούτε με τις μαρτυρίες των Γραφών. Διότι στον καθημερινό μας βίο, το να πλανάται κανείς ως προς τα ονόματα και να μη χρησιμοποιεί τις λέξεις για τα πράγματα σύμφωνα με τη σημασία τους, αλλά να ονομάζει σκύλο τον άνθρωπο, αν τύχει, και πάλι να αποδίδει στον σκύλο την ονομασία του ανθρώπου, είναι γνώρισμα μόνο εκείνων που παραπαίουν από μέθη ή παραφροσύνη. Η δε Θεία Γραφή απέχει τόσο πολύ από το να συμφωνεί με αυτή τη σύγχυση, ώστε μπορεί κανείς φανερά να ακούσει την προφητεία να αγανακτεί γι' αυτά τα πράγματα: «Εκείνος που ονομάζει», λέγει, «το φως σκοτάδι και το σκοτάδι φως, εκείνος που θεωρεί το πικρό γλυκό και το γλυκό πικρό».

Γι' αυτό και ο Παύλος αλλού αναφέρει ότι «ο Κύριος είναι η κεφαλή μας, και εμείς μέλη ο ένας του άλλου». Και εδώ επίσης, αφού είπε «ενδυθείτε τον νέο άνθρωπο», πρόσθεσε, «και να λέτε την αλήθεια ο καθένας στον πλησίον του, διότι είμαστε μέλη ο ένας του άλλου», εννοώντας με αυτό ξεκάθαρα ότι, όπως ο οφθαλμός, όντας μέλος μας, δεν μας αναγγέλλει το φως ως σκοτάδι και το σκοτάδι ως φως, και όπως η ίδια η γλώσσα, όντας μέλος μας, δεν μας αναγγέλλει το γλυκό ως πικρό και το πικρό ως γλυκό, αλλά έτσι ακριβώς όπως είναι το καθετί στην πραγματικότητα μας φανερώνεται μέσω των μελών που έχουν τη δυνατότητα να τα κρίνουν, έτσι και ο καθένας από εμάς, που παίρνουμε το όνομά μας από τον Χριστό, όντας μέλος ολόκληρης της Εκκλησίας, ας μην αναγγέλλει τίποτε άλλο παρά μόνο αυτό που πραγματικά είναι και γνωρίζεται αληθινά από αυτόν. Ειδάλλως, είναι κάποιος πλάνος και αντίπαλος, και όχι μέλος και οικείος.

Φρίξτε λοιπόν εσείς που απιστείτε και παρακινείτε τους άλλους στην απιστία, εσείς οι τυφλοί που προθυμοποιείστε να οδηγείτε τυφλούς, εσείς που απομακρύνεστε από τον Θεό και παρασύρετε μακριά και τους άλλους, εσείς που, επειδή δεν βλέπετε, δογματίζετε ότι ο Θεός δεν είναι φως, εσείς που όχι μόνο οι ίδιοι αποστρέφετε το βλέμμα από το φως και προστρέχετε στο σκοτάδι, αλλά και το φως το αποκαλείτε σκοτάδι και καθιστάτε ανενεργή, σε ό,τι αφορά τουλάχιστον εσάς, μια τόσο μεγάλη συγκατάβαση του Θεού· δεν θα το παθαίνατε αυτό, εάν πιστεύατε στα λόγια των Πατέρων. Διότι όσοι πείθονται σε αυτά, επιδεικνύουν μεγάλη ευλάβεια όχι μόνο απέναντι στα υπερφυή χαρίσματα, αλλά και απέναντι σε όσα από αυτά είναι αμφισβητήσιμα. Διότι «Υπάρχει», λέει ο άγιος Μάρκος, «χάρη που αγνοείται από το νήπιο, την οποία ούτε πρέπει να αναθεματίζει κανείς για χάρη της αλήθειας, ούτε να την αποδέχεται εξαιτίας της πλάνης».

Μεθ' ημών ο Θεός. Γνωρίστε το, έθνη, και ηττηθείτε. Διότι, εάν πάλι αποκτήσετε ισχύ, πάλι θα ηττηθείτε, και όποια βουλή και αν σκεφθείτε, θα την ματαιώσει ο Κύριος. Διότι το στόμα του Κυρίου τα ελάλησε αυτά: Πατέρα, εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει αυτό το ποτήριο. Ω, ποτήριο γεμάτο από ζωή και αθανασία! Το οποίο, αφού το έλαβαν ο Ευνόμιος και ο Άρειος και το θόλωσαν με τη δική τους κακοπιστία, ποτίζουν τον πλησίον με δόλια ανατροπή, αυτοί που νομίζουν ότι η γλυκιά ανάμειξη των νοημάτων του είναι πικρή, και που δεν φοβούνται ούτε τη φωνή που λέει «Ουαί», καθώς η Γραφή αναφέρει: «Αλίμονο σε εκείνον που ποτίζει τον πλησίον του με δόλια ανατροπή! Αλίμονο σε αυτούς που λένε το πικρό γλυκό, και το γλυκό πικρό· αυτούς που παρουσιάζουν το φως ως σκοτάδι, και το σκοτάδι ως φως! Αλίμονο στους συνετούς κατά τη δική τους κρίση, και στους επιστήμονες στα δικά τους μάτια!». Εμείς όμως, αγαπητοί, λαμβάνοντας το ποτήριο του Κυρίου μας, ας αντλήσουμε με πόθο ψυχής την πλούσια διδασκαλία που εμπεριέχεται σε αυτό.

Ή δείξτε, λοιπόν, σε κάποιον άλλον την εκπλήρωση των προφητειών, ή να προσκυνάτε τον Εσταυρωμένο ως Θεό. Διότι εσείς, ω ανόητοι, αγνοώντας την προφητεία του Μωυσή, νομίζατε ότι σταυρώνατε έναν απλό άνθρωπο. Όμως εκείνος που προήλθε από εσάς, ή μάλλον που στράφηκε εναντίον σας, το σκεύος της εκλογής, ο Παύλος, ανακράζει: «Διότι, εάν είχαν γνωρίσει, δεν θα είχαν σταυρώσει τον Κύριο της δόξης». Ελέγχοντάς σας για Αυτόν, ο κορυφαίος των αποστόλων έλεγε: «Εσείς, όμως, τον Άγιο και Δίκαιο τον αρνηθήκατε, και ζητήσατε να σας χαριστεί ένας άνδρας φονιάς, ενώ τον Αρχηγό της ζωής τον σκοτώσατε». Προβλέποντας από παλιά αυτή τη φωνή σας ο Ησαΐας, έλεγε: «Αλίμονο σε εκείνους που αποκαλούν το πικρό γλυκό, και το γλυκό πικρό!». Ενώ, λοιπόν, ο Στέφανος ομιλούσε κατ' αυτόν τον τρόπο, «Δεν μπορούσαν να αντισταθούν στη σοφία και στο Πνεύμα με το οποίο μιλούσε». Και ορθώς έχει ειπωθεί το «Να αντισταθούν». Διότι, επειδή πιο πάνω ανέφερε: «Εγέρθηκαν κάποιοι από αυτούς που ανήκαν στη συναγωγή», εδώ λέγει: «Δεν μπορούσαν να αντισταθούν». Ωθούνταν, λοιπόν, στο να σιωπήσουν τη γλώσσα, έκλειναν όλοι τα χείλη τους, ανέστελλαν τα βέλη των λόγων, συγκρατούσαν τα τόξα των φράσεων, και έκρυβαν κάτω από τη γλώσσα τους το δόρυ της κακίας.

Αλίμονο σε εκείνους που αποκαλούν το κακό καλό και το καλό κακό· που θεωρούν το φως σκοτάδι και το σκοτάδι φως· που θεωρούν το γλυκό πικρό και το πικρό γλυκό. Πάλι ομιλεί για τα ίδια πρόσωπα. Επειδή, από τη μια, ύβριζαν τους προφήτες και τους αποκαλούσαν απατεώνες, ενώ από την άλλη τιμούσαν τους ψευδοπροφήτες και αντέστρεφαν την τάξη των πραγμάτων, τους ταλανίζει για τη διεφθαρμένη τους κρίση. Αλίμονο, λέει, σε εκείνους που αποκαλούν το κακό καλό, δηλαδή την ψευδοπροφητεία, και το καλό κακό, δηλαδή την προφητεία· που θεωρούν το φως σκοτάδι και το σκοτάδι φως· που θεωρούν το γλυκό πικρό και το πικρό γλυκό. Διότι, έστω κι αν είναι φορτικά τα λόγια, λέει, εντούτοις τίποτε δεν είναι πιο γλυκό από τους προφήτες, οι οποίοι με την απειλή των λόγων τους αποτρέπουν την οδυνηρή εμπειρία των ίδιων των πραγμάτων. Και έστω κι αν είναι γλυκά τα λόγια των ψευδοπροφητών, τίποτε δεν είναι πιο πικρό από αυτούς, οι οποίοι με τη χάρη των λόγων τους επιφέρουν την απειλή μέσω των έργων.

Είδες τη σοφία του προφήτη, πώς ανέτρεψε την αντίληψή τους; Διότι, επειδή δεν έδιναν προσοχή σε εκείνους που εξέφεραν τα πιο πικρά λόγια, αλλά σε εκείνους που ήταν ιδιαίτερα προσηνείς και διέθεταν πολλή γλυκύτητα, ανέφερε ότι ισχύει ακριβώς το αντίθετο: πολύ είναι το μέλι των προφητών, και πολλή η πικρία των ψευδοπροφητών. Με τον ίδιο τρόπο πρέπει να χειριστούμε τον λόγο και όσον αφορά το φως και το σκοτάδι. Διότι οι μεν οδηγούσαν στην πλάνη, ενώ οι δε καθοδηγούσαν στην αλήθεια· και οι μεν τους παρέδιδαν στον ζόφο της αιχμαλωσίας, δένοντάς τους σχεδόν τα χέρια, ενώ οι δε έκαναν τα πάντα για να τους διατηρήσουν στο φως της ελευθερίας. Επειδή, λοιπόν, είχαν αντίθετες και εσφαλμένες αντιλήψεις για αυτούς, εύλογα τους διορθώνει λέγοντας: «Αυτοί που θεωρούν το φως σκοτάδι και το σκοτάδι φως».

Αλίμονο σε εκείνους που είναι συνετοί κατά τη δική τους κρίση και γνωστικοί στα δικά τους μάτια. Δεν είναι μικρό ελάττωμα και αυτό, το να νομίζει κάποιος τον εαυτό του σοφό και να εμπιστεύεται τα πάντα στους δικούς του λογισμούς. Διότι από αυτό ακριβώς προκύπτει και εκείνο: [εννοώ δηλαδή το να αποκαλεί κανείς το πονηρό καλό, και το καλό πονηρό, και τα εξής]. Αυτό καταλόγιζε και ο Παύλος στους θύραθεν φιλοσόφους, λέγοντας ότι: «Ενώ ισχυρίζονταν πως είναι σοφοί, έγιναν μωροί».

Ότι είναι μεγάλος ο κίνδυνος για όσους περιφρονούν την παρθενία. Έπρεπε λοιπόν, όπως είπα, ακόμη και αν ήταν ακίνδυνη μια τέτοια κατηγορία, να απέχουμε από αυτήν τουλάχιστον εξαιτίας όσων έχουν ήδη ειπωθεί. Τώρα όμως, στο ζήτημα αυτό υφίσταται μεγάλος κίνδυνος· διότι δεν θα τιμωρηθεί μόνο εκείνος που κάθεται και καταλαλεί εναντίον του αδελφού του και θέτει σκάνδαλο εναντίον του υιού της μητέρας του, αλλά και εκείνος που επιχειρεί να διαβάλει πράγματα τα οποία ο Θεός θεωρεί καλά. Άκουσε λοιπόν τι λέει έτερος προφήτης, ομιλώντας ακριβώς περί αυτού: «Ουαί εις εκείνον που λέει το πονηρό καλό και το καλό πονηρό, που θέτει το φως ως σκότος και το σκότος ως φως, που θέτει το γλυκό ως πικρό και το πικρό ως γλυκό». Διότι τι υπάρχει πιο γλυκό από την παρθενία, τι πιο ωραίο, τι πιο φωτεινό;

Όταν δεις κάποιους να χορεύουν, να παίζουν και να τραγουδούν τα άσματα των δαιμόνων, αναστέναξε, και αφού δακρύσεις να θυμηθείς τον Δαβίδ που λέει: «Δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι»· και τον προφήτη Ησαΐα που λέει: «Αλίμονο σε εκείνους που σηκώνονται το πρωί και επιδιώκουν τα δυνατά ποτά, που παραμένουν μέχρι αργά πίνοντας κρασί με κιθάρες, και ψαλτήρια, και τύμπανα, και αυλούς· τα δε έργα του Θεού δεν τα βλέπουν, και τα έργα των χειρών του δεν τα κατανοούν». Και γενικά, βλέποντας να συμβαίνει κάθε σκάνδαλο, να θυμάσαι τον Δεσπότη που λέει: «Αλίμονο στον κόσμο από τα σκάνδαλα· είναι αδύνατον βέβαια να μην έλθουν τα σκάνδαλα· αλίμονο όμως σε εκείνον μέσω του οποίου έρχονται». Αλλά τι λένε οι βαρυκάρδιοι, εκείνοι που επιζητούν το ψεύδος; «Δεν είναι κακό», λένε, «ο μετεωρισμός και η διασκέδαση· διότι σε τι βλάπτει η κιθάρα και τα υπόλοιπα όργανα;» Ω, της έσχατης ανοησίας! Ω, της πονηρής επινοήσεως του διαβόλου! Γενεά πονηρή και μοιχαλίδα, αυτά ανταποδίδετε στον Κύριο; Ο άχραντος Δεσπότης παντού έδωσε εντολή να μην παρασύρεται καθόλου σε τέτοιους μετεωρισμούς ο Χριστιανός, και εσύ λες, τι βλάπτουν αυτά; Αλίμονο σε αυτούς που αποκαλούν το πικρό γλυκό· αλίμονο σε αυτούς που θέτουν το σκοτάδι ως φως. Ας μας πουν λοιπόν οι απαίδευτοι, από ποια ιερή Γραφή μπορούν να αποδείξουν ότι πρέπει ο Χριστιανός να προβαίνει σε τέτοιες συμπεριφορές; Ποιο βιβλίο των αγίων, ποια Ευαγγέλια δίδαξαν να ασχημονούν κατ' αυτόν τον τρόπο οι Χριστιανοί;

Αυτός θα αποτίσει το πλεόνασμα εκ μέρους των πενήτων. Από τον όντως Φιλάνθρωπο να αναμένεις τα φιλάνθρωπα. Διότι αυτά που εισπράττεις, δεν παραλείπουν καμία υπερβολή μισανθρωπίας. Από συμφορές κερδίζεις, από δάκρυα συλλέγεις χρήματα, πνίγεις τον γυμνό, χτυπάς αυτόν που λιμοκτονεί· έλεος πουθενά. Τα κέρδη που προκύπτουν από αυτά, τα ονομάζεις φιλάνθρωπα; Αλίμονο σε αυτούς που λένε το πικρό γλυκό και αποκαλούν τη μισανθρωπία φιλανθρωπία.

«Διότι η θλίψη μας θα έρθει από μακριά, και σε ποιον θα καταφύγετε για να βοηθηθείτε;» «Γιατί εσείς αδικείτε τον λαό μου και ντροπιάζετε το πρόσωπο των φτωχών; λέει ο Κύριος.» «Αλίμονο σε εκείνους που αποκαλούν το κακό καλό, και το καλό κακό· σε αυτούς που θέτουν το φως ως σκοτάδι, και το σκοτάδι ως φως· σε αυτούς που θέτουν το πικρό ως γλυκό, και το γλυκό ως πικρό.» «Στα χέρια σου βρέθηκαν αίματα αθώων ψυχών.» «Δεν εκδίκασαν δίκαια την υπόθεση του ορφανού, και την υπόθεση της χήρας δεν έκριναν. Μήπως για αυτά δεν θα ζητήσω λόγο, λέει ο Κύριος; Ή την ψυχή ενός τέτοιου έθνους δεν θα την εκδικηθώ;» «Τα μάτια τους δεν είναι καλά, ούτε η καρδιά τους ευθεία, αλλά στρέφονται προς την πλεονεξία, και προς την έκχυση του αθώου αίματος, και προς τη συκοφαντία, και στο να διαπράττουν αδικίες και φόνους.» «Ταπείνωσες τον υψηλό, και ύψωσες τον ταπεινό.

«Αλίμονο σε εκείνους που ονομάζουν το κακό καλό, και το καλό κακό, που παρουσιάζουν το σκοτάδι ως φως, και το φως ως σκοτάδι, που παρουσιάζουν το πικρό ως γλυκό, και το γλυκό ως πικρό.» «Τέκνο, στα αγαθά να μην προσθέτεις ψεγάδι.» «Δεν είναι δίκαιο να περιφρονείται ένας συνετός φτωχός, και δεν είναι πρέπον να δοξάζεται ένας αμαρτωλός άνθρωπος.» Αποτελεί προδοσία της αλήθειας και εθισμό στη διαφθορά η αποδοχή όσων πράττουν το πονηρό.

Και πάλι λέει: Αλίμονο σε εκείνους που σέρνουν τις αμαρτίες τους σαν με μακρύ σχοινί και τις ανομίες τους σαν με λουρί ζυγού δαμαλίδας· αλίμονο σε αυτούς που αποκαλούν το κακό καλό και το καλό κακό, σε αυτούς που παρουσιάζουν το σκοτάδι ως φως και το φως ως σκοτάδι, σε αυτούς που παρουσιάζουν το πικρό ως γλυκό και το γλυκό ως πικρό. Αλίμονο στους ισχυρούς σας, στους δυνάστες, σε αυτούς που αναμειγνύουν τα μεθυστικά ποτά, σε αυτούς που αθωώνουν τον ασεβή για χάρη δώρων και αφαιρούν το δίκαιο από τον δίκαιο, σε αυτούς που διαστρέφουν την κρίση των φτωχών και αρπάζουν το δικαίωμα των πενήτων, ώστε να γίνει σε αυτούς η χήρα λάφυρο και το ορφανό λεία. Και τι θα κάνουν την ημέρα της θείας επισκέψεως; Και σε ποιον θα καταφύγουν για να βοηθηθούν; Και πού θα αφήσουν τη δόξα τους για να μην πέσουν σε αιχμαλωσία; Όπως ακριβώς θα καεί η καλαμιά από τα κάρβουνα της φωτιάς και θα κατακαεί από την αναμμένη φλόγα, έτσι η ρίζα τους θα γίνει σαν χνούδι, και το άνθος τους θα υψωθεί σαν σκόνη· διότι δεν θέλησαν τον νόμο του Κυρίου Σαβαώθ, αλλά περιφρόνησαν τον λόγο του Αγίου του Ισραήλ.

Διότι οι Ιουδαίοι, αν και είχαν τις προφητείες και πάντοτε προσδοκούσαν ότι θα έλθει ο Χριστός, όταν ήλθε τον αγνόησαν. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και τον κακοποίησαν. Εκείνοι όμως από τα έθνη, που ποτέ δεν είχαν ακούσει τίποτα για τον Χριστό μέχρι που οι απόστολοί του, οι οποίοι εξήλθαν από την Ιερουσαλήμ, τους ανήγγειλαν τα σχετικά με αυτόν και τους παρέδωσαν τις προφητείες, γεμάτοι από χαρά και πίστη απαρνήθηκαν τα είδωλα και αφιέρωσαν τους εαυτούς τους στον αγέννητο Θεό μέσω του Χριστού. Και για το ότι ήταν εκ των προτέρων γνωστό πως αυτά τα δυσφημιστικά λόγια θα λέγονταν εναντίον εκείνων που ομολογούν τον Χριστό, και ότι είναι ταλαίπωροι όσοι τον δυσφημούν και λένε ότι είναι καλό να τηρούνται τα παλαιά έθιμα, ακούστε όσα ειπώθηκαν με συντομία μέσω του Ησαΐα. Είναι δε τα εξής: «Αλίμονο σε εκείνους που λένε το γλυκό πικρό και το πικρό γλυκό». Και το ότι επίσης, αφού έγινε άνθρωπος για εμάς, υπέμεινε να πάθει και να ατιμαστεί, και πρόκειται να έλθει πάλι με δόξα, ακούστε τις προφητείες που έχουν ειπωθεί για τον σκοπό αυτό. Είναι δε οι εξής: «Επειδή η ψυχή του παραδόθηκε σε θάνατο και συγκαταλέχθηκε μεταξύ των ανόμων, αυτός σήκωσε τις αμαρτίες πολλών και θα προσφέρει εξιλέωση για τους ανόμους». «Ιδού, ο δούλος μου θα ενεργήσει με σύνεση, και θα υψωθεί και θα δοξαστεί σφόδρα».

Το μίασμα της ειδωλολατρίας πλανάται διαρκώς στο στόμα τους· διότι, αφού ήπιαν μέχρι το κατακάθι την απιστία των παλαιών ασεβών και άθεων, σαν να φύτρωσαν ως δικά τους βλαστάρια, δεν κοκκινίζουν από ντροπή οι άθλιοι να κατηγορούν τον Χριστό, λέγοντας ότι με κανέναν τρόπο δεν μας ωφέλησε μέσω της δικής Του συγκατάβασης, και φλυαρούν εναντίον των Χριστιανών, ότι τάχα διόλου δεν απαλλάχθηκαν από τη λατρεία των ειδώλων. Αλλά αυτοί, όντας υπόλογοι στις προφητικές κατάρες, δικαίως θα τιμωρηθούν· «Αλίμονο, λέει, σε αυτούς που λένε το γλυκό πικρό και το πικρό γλυκό, που θεωρούν το φως σκοτάδι και το σκοτάδι φως». Διότι σκοτίστηκε η διάνοιά τους, και δεν έκαναν καμία διάκριση μεταξύ αγίου και βέβηλου ή καθαρού και ακάθαρτου· διότι, θέλοντας να επιτεθούν στη θεία σάρκωση, και νομίζοντας ότι θα αποκρύψουν τη δική τους εχθρότητα, και απεργαζόμενοι σχέδια για να ξεγελάσουν τους πολλούς, εφευρίσκουν κάποια πονηρή πρόφαση και υποπίπτουν σε μεγαλύτερη ασέβεια· σχετικά λοιπόν με πράγματα που απέχουν άπειρα μεταξύ τους και είναι αντίθετα («διότι, ποια κοινωνία έχει το φως με το σκοτάδι; ή ποια συμφωνία υπάρχει μεταξύ του ναού του Θεού και των ειδώλων;»), μη έχοντας τη δύναμη να εισαγάγουν την ανόσια και θεομάχο καινοτομία τους σε αυτά, στρέφονται τελικά στα ονόματα· και έτσι δεν φοβούνται να ξεστομίσουν τη μυσαρή και βέβηλη φωνή τους, ανταλλάσσοντας την ιερή ονομασία του εικονίσματος του Χριστού με μια βδελυρή και αισχρότατη ονομασία.

Έπειτα, ας μας απαντήσουν πάλι όταν τους ρωτούμε: νομίζουν ότι παρίστανται σε θεία τράπεζα, τελώντας άχραντες και αναίμακτες θυσίες, ή σε τράπεζα δαιμόνων, οι οποίοι χαίρονται με κνίσες και αίματα; Διότι αυτό που φαίνεται να είναι συνέπεια των δοξασιών τους, ή ορθότερα των ανοησιών τους, πρέπει να αναιρεθεί, και ας μας πουν αν νομίζουν ότι συχνάζουν σε θείους ναούς ή σε βωμούς ειδώλων. Ας είναι ίλεως σε εμάς ο Θεός, που στηλιτεύουμε τα έργα τους, μολυνόμενοι από αυτά παρά τη θέλησή μας. Αλλά ποιον τρόπο απολογίας θα μπορέσουν να επινοήσουν; Και τι θα μπορούσαν να πουν σε αυτά εκείνοι που αναμειγνύουν τα ασυμβίβαστα, εκείνοι που θεωρούν το φως σκοτάδι και το σκοτάδι φως, των οποίων η συνύπαρξη είναι αδύνατη και αδιανόητη; Διότι το να ταυτίζονται η υπηρεσία και η λατρεία προς τον Χριστό με εκείνη των ακάθαρτων δαιμόνων, ποιος από όσους διαθέτουν υγιή λογική θα τολμούσε να το ισχυριστεί; Επειδή εκ φύσεως το σκοτάδι δεν μπορεί να υπάρξει με την παρουσία του ηλιακού φωτός.

Επειδή δε, όπως προαναφέρθηκε, ο αρχιερέας και οι υπόλοιποι επίσκοποι δεν είχαν άγνοια για όσα γίνονταν, απέκρουαν μεν αρχικά τη διαβολή, γνωρίζοντας ότι ο σύγκελλος είχε κυριευθεί από φθόνο, και έλεγαν: «Τι το ασύμβατο έχει αυτό με την καθολική Εκκλησία ή με τους κανόνες, εφόσον καμία βλάβη δεν προκαλεί, αλλά αντίθετα προξενεί ωφέλεια στις ψυχές, καθώς η αρετή εγκωμιάζεται φανερά;» Αυτός όμως, όντας εξαιρετικά ευφυής στο να προκαλεί πειρασμούς, δεν υποχωρούσε, αλλά καθημερινά υπέσκαπτε τα αυτιά του αρχιερέα. Ο πατριάρχης, λοιπόν, και οι αρχιερείς της αγίας συνόδου έκλειναν τα αυτιά τους για δύο χρόνια, μη δίνοντας τόπο εισόδου στη βάσκανη φωνή. Διότι θεωρούσαν ντροπή να κατακρίνουν οι ίδιοι τους εαυτούς τους, επειδή ο μεν πατριάρχης απένειμε ετησίως τιμή στον άγιο με μύρα και κεριά, από τους άλλους δε, οι περισσότεροι προσέρχονταν αυτοβούλως στην εορτή του πατρός, και έτσι ντρέπονταν να κάνουν το φως σκοτάδι και το σκοτάδι φως, και να πουν το πικρό της γλώσσας του συγκέλλου γλυκό, και το γλυκό της αλήθειας του Συμεών πικρό. Επομένως, καθώς είχαν έτσι τα πράγματα, γινόταν μια μάχη μεταξύ αλήθειας και ψεύδους, όπου η μεν αλήθεια συνηγορούσε υπέρ του δικαίου και απέκρουε δυναμικά την παράνοια του ψεύδους, το δε ψεύδος συμμαχούσε με την αδικία και αντιστεκόταν στο καλό με υπερβολική σκαιότητα.

Σχετικά με την παλιά σου διάθεση προς εμένα είμαι και εγώ ο ίδιος μάρτυρας, και όχι μόνο εγώ, αλλά και αυτή η ίδια η αλήθεια που κυβερνά τις σχέσεις μας, ότι δηλαδή μας έχεις τιμήσει πολλές φορές πάνω από την αξία μας, και είχες πάντοτε σε εκτίμηση τα δικά μας, και εκθείαζες και επαινούσες υπερβολικά την πίστη μας προς τον πατέρα, θαυμάζοντας όσα τελούνται από εμάς, και ομολογώ τη διάθεσή σου απέναντί μας, δέσποτά μου. Αλλά ο φθόνος του σατανά, δεν ξέρω πώς να το πω, όπως δεν θα έπρεπε, έστρεψε τα σπλάχνα σου και έκανε το γλυκό πικρό και μετέτρεψε το φως σε σκοτάδι όχι μόνο για εμάς, αλλά και για όσους άκουσαν τα όσα δραματουργήθηκαν εναντίον μας σε όση γη έφτασαν. Όσο για το ότι σκεφτόσουν και κάποια άλλα για εμάς, όπως είπες, και τα έστρεφες στο μυαλό σου, και ακόμη τα σκέφτεσαι και υπόσχεσαι να τα εκπληρώσεις, εάν υπακούσουμε σε όσα λέγονται από εσένα: εάν μεν πρόκειται για πρόσκαιρα αγαθά και για την παρούσα δόξα και τιμή των ανθρώπων, κανένας λόγος δεν γίνεται για αυτά από εμένα τον δούλο σου που έχω φιλοσοφήσει αυτό από παλιά, δηλαδή να θεωρώ την ατιμία των ανθρώπων ως πρόξενο της ουράνιας δόξας, και τη δόξα τους να την υπομένω ως ύβρη και λοιδορία· εάν όμως πρόκειται για κάποια θεοφιλή πράγματα και για εκείνα που φέρνουν κέρδος στην ψυχή, θα με βρεις οπωσδήποτε να υποτάσσομαι πρόθυμα στα προστάγματά σου.

Όταν υπάρχει ασέβεια προς το θείο, και έλλειψη ορθής κρίσης ως προς το όντως καλό. Και όταν είναι αλλοιωμένη και εσφαλμένη η αντίληψη για τη φύση των πραγμάτων, ώστε να θεωρείται το φως σκοτάδι και το σκοτάδι φως, όπως λέει η Γραφή. Όσον αφορά το επιθυμητικό μέρος της ψυχής, η ενάρετη κίνησή του συνίσταται στο να κατευθύνεται ο πόθος προς το πραγματικά επιθυμητό και αληθινά καλό, και αν υπάρχει μέσα μας κάποια ερωτική δύναμη και διάθεση, να αφιερώνεται ολόκληρη εκεί, έχοντας την πεποίθηση ότι κανένα άλλο πράγμα δεν είναι επιθυμητό από την ίδια του τη φύση, παρά μόνο η αρετή και η φύση από την οποία πηγάζει η αρετή. Παρεκτροπή και αμαρτία αυτού του μέρους της ψυχής είναι όταν κάποιος στρέφει την επιθυμία του προς την ανυπόστατη κενοδοξία, ή προς το επιφανειακό κάλλος των σωμάτων, από όπου γεννιέται η φιλοχρηματία, η φιλοδοξία, η φιληδονία και όλα τα παρόμοια, όσα εξαρτώνται από αυτό το είδος της κακίας.

Λοιπόν, όπως στους ιατρούς θεωρείται αναγκαιότατη η γνώση των ιδιοτήτων των τεσσάρων στοιχείων, δηλαδή του θερμού, του ψυχρού, του ξηρού και του υγρού, ώστε να μπορούν με τη γνώση αυτή να διορθώνουν την παρά φύση κίνηση και την αταξία τους· κατά τον ίδιο τρόπο και στους Πνευματικούς ιατρούς είναι αναγκαία η καθολική και στοιχειώδης γνώση των προαναφερθέντων τριών μερών της ψυχής, για να θεραπεύουν καταλλήλως τα πάθη της. Του λογιστικού μέρους, λοιπόν, αρετές μεν είναι η προς τον Θεό ευσέβεια και πίστη, η διάκριση του καλού και του κακού, η διακριτή και ασύγχυτη γνώση και αντίληψη της φύσης των όντων, η οποία με διαύγεια και καθαρότητα γνωρίζει ποιο από τα όντα πρέπει αληθώς να αγαπάται και ποιο πρέπει να μισείται και να αποστρέφεται. Κακίες δε, αντίθετα προς αυτά, είναι η προς τον Θεό ασέβεια και απιστία, η αδιακρισία και η σφαλερή γνώση του αληθινού καλού και κακού, η οποία θεωρεί μεν το φως ως σκοτάδι, το δε σκοτάδι ως φως, δηλαδή την αρετή ως κακία και την κακία ως αρετή, πράγμα το οποίο καταδικάζει ο Ησαΐας. Του δε επιθυμητικού μέρους, αρετή μεν είναι το να αναβιβάζει τον πόθο προς το αληθώς επιθυμητό καλό, και όλη την αγαπητική του δύναμη να την αφιερώνει σε αυτό, όντας πεπεισμένο ότι κανένα άλλο πράγμα δεν είναι φυσικά επιθυμητό, παρά η αρετή και ο Θεός, ο αίτιος κάθε αρετής.

Λαμπρός είναι αυτός ο ήλιος και προσφέρει ευάρεστο φως σε όσους έχουν υγιή όραση, και το μέλι είναι γλυκό σε όσους έχουν υγιή γεύση· όμως ο μεν (ήλιος) περισσότερο σκοτίζει παρά φωτίζει όσους αμβλυωπούν, το δε (μέλι) φαίνεται πικρό στους αρρώστους· έτσι και ο ήλιος της δικαιοσύνης, ο γλυκύς Ιησούς, του οποίου τα λόγια είναι γλυκύτερα από την κηρήθρα και το μέλι, η ανόρθωση όσων έχουν πέσει, η ανάσταση των νεκρών, αφού βρέθηκε και εδώ μαζί μας, έχει γραφτεί ότι κείται για την πτώση πολλών, δηλαδή αυτών που δεν πιστεύουν, και για την ανάσταση εκείνων που πιστεύουν. Και εκεί (στη μέλλουσα κρίση) πάλι, όταν θα κρίνει και θα αποδίδει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, για τους μεν θα είναι φως και γλυκύτητα και απόλαυση παντοίων αγαθών, για τους δε θα είναι όλα τα αντίθετα, σκοτάδι, πικρία και παντοειδής κόλαση, όχι εξαιτίας της δικής Του φύσης· διότι σε καμία περίπτωση δεν είναι κακή η Αυτοαγαθότητα, ο Υπεράγαθος, ούτε είναι αίτιος κακών· αλλά εξαιτίας της δικής τους διαγωγής, σύμφωνα με την οποία οι ίδιοι ήδη από εδώ κληροδότησαν στον εαυτό τους τη συμφορά, θεωρώντας το φως σκοτάδι και αποκαλώντας το γλυκό πικρό, προτιμώντας τα έργα του σκότους και την πικρή ηδονή, και διαστρέφοντας την ευθύτητα της θείας εντολής, ενώ παρεξέκλιναν προς τις δαιμονικές στρεβλώσεις και δίκαια καταδικάστηκαν να οδηγηθούν μαζί με εκείνους που εργάζονται την ανομία, την αντίθετη προς τη θεία νομοθεσία, για τους οποίους έχει ετοιμαστεί και το πυρ και το εξώτερο σκότος, και κάθε κόλαση θα παραμένει μαζί τους αιώνια, αφού η ύπαρξή τους καθίσταται αιώνια.

Βλέπεις σε ποια βάραθρα πλάνης και απώλειας παραπέμπει και συμπαρασύρει μαζί της η αίρεση όσους την ακολουθούν; Ποια από τις αιρέσεις τερατολογεί τέτοια πράγματα; Ποια έχει συλληφθεί να δογματίζει κατ' αυτόν τον τρόπο πράγματα που είναι εντελώς αντίθετα και συγκρούονται μεταξύ τους; Διότι, κάθε αίρεση μεν ασεβεί, συσσωρεύει όμως και τα επόμενα ως οικεία προς την πρώτη καταβολή της βλασφημίας. Αυτή όμως, ως προς την ασέβεια, δεν παραχωρεί σε καμία τα πρωτεία, αλλά τα κάνει όλα άνω κάτω, και δεν αισχύνεται μεν να συνάγει στο ίδιο πράγμα τα αντίθετα, αποθρασύνεται δε να διασπά και να κατατέμνει τα κοινά. Αλλά εξάλλου, ποια κοινωνία υπάρχει μεταξύ του δυσσεβήματος του Νεστορίου και του φρονήματος της Εκκλησίας; Και ποια μετοχή υπάρχει για εκείνον που χωρίζει τις φύσεις και κατατέμνει την υπόσταση, με εκείνους που διαφυλάττουν, φρονούν και κηρύττουν τη μεν υπόσταση μία και άτμητη, τις δε φύσεις αχώριστες, όπως βέβαια και άτρεπτες; Αλίμονο όμως, έστω κι αν εμείς σιωπήσουμε, όσους πλάθουν αυτά και συκοφαντούν, θα τους καταλάβει η προφητική κατάρα: «Ουαί σε εκείνους που λένε το γλυκό πικρό και το πικρό γλυκό, που θέτουν το φως ως σκοτάδι και το σκοτάδι ως φως». Διότι όντως αυτοί έθεσαν το σκοτάδι του ψεύδους ως φως της αλήθειας και δεν ντράπηκαν να ανυψώσουν το σκοτάδι της πλάνης στο φέγγος και το αξίωμα της ευσέβειας, όντας ελεεινοί για την επινόησή τους και ελεεινότεροι για τον τρόπο εφαρμογής της.

Ομολογούμε δε δύο φύσεις, οι οποίες δεν είναι χωρισμένες κατά μέρη, δεν τέμνονται σε υποστάσεις, δεν διασπώνται από την ενότητά τους, ούτε μηχανευόμαστε να ερμηνεύσουμε σοφιστικά τη συνάφεια των ενωμένων φύσεων βάσει δόξας, τιμής και αξίας· κηρύττουμε έναν Χριστό, έναν Υιό, μία την υπόσταση του Χριστού και Θεού μας. Ας ακούσουν οι οπαδοί του Νεστορίου και του Ιακώβου· ας χαθεί κάθε συκοφαντική γλώσσα· ας ντροπιαστούν οι αναιδείς κατηγορίες· ας καταβυθιστούν στα έγκατα του άδη εκείνοι που αποκαλούν το φως σκοτάδι και μετατρέπουν το σκοτάδι σε φως. Ανεπηρέαστη στέκεται η αλήθεια, αποδεικνύεται μάλλον ισχυρότερη, αντιστρέφοντας όλες τις επιθέσεις εναντίον εκείνων που την πολεμούν. Εκείνοι, λοιπόν, για τους οποίους δεν αποτελεί πλέον πρόσχημα και καταφύγιο του παραλόγου τους το να επικαλούνται τους Πατέρες ως δασκάλους, ας φρονούν και ας ομολογούν μία υπόσταση όπως εκείνοι, και όχι μία φύση όπως ο Μάνης και ο Απολινάριος, και ας μην παρασύρονται στο να διαιρούν τη μία υπόσταση σε δύο, ούτε βέβαια να αναλαμβάνουν την αδιανόητη τόλμη, αναιρώντας τις δύο φύσεις που διασώζονται στον έναν Χριστό, να αναπλάθουν και να δημιουργούν μία· διότι και τα δύο είναι ασεβή και επισύρουν την ευθύνη μίας δοξασίας που χωρίζει από τον Θεό.

Αυτά δε που απέχουν τόσο πολύ μεταξύ τους, όσο απέχει η ανατολή από τη δύση ή όσο είναι το διάστημα που έχει στηθεί για να χωρίζει το φως από το σκοτάδι, εκείνος που [επιχειρεί] να τα φέρει <...> και να εδραιώσει την ίδια αντίληψη και για τα δύο, αυτός, έχοντας ξεστρατίσει στους συλλογισμούς του ενώπιον ενός δίκαιου κριτή, έφτασε κοντά στο να στηλιτεύσει τον εαυτό του, ή μάλλον, για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια του προφήτη, κατέστησε τον εαυτό του ένοχο απέναντι στις φωνές της κατάρας, εκείνου που ανακράζει: «αλίμονο σε αυτούς που αποκαλούν το γλυκό πικρό, που κάνουν το φως σκοτάδι και το σκοτάδι φως».

Έτσι λοιπόν, οι υιοί του Θεού και οι υιοί του διαβόλου καθίστανται γνωστοί και φανεροί σε όσους διαθέτουν διάκριση, όπως επίσης και οι καρποί του παναγίου και αγαθού Πνεύματος. Πρέπει λοιπόν να εκτεθούν και οι καρποί του αντιθέτου, δηλαδή του πονηρού πνεύματος, ώστε, όπως έχει ειπωθεί, διακρίνοντας το φως από το σκοτάδι, το γλυκό από το πικρό και το αγαθό από το κακό, να αποκτήσετε επίγνωση.

Αλλά να μην αρκεστείτε μόνο στο εξωτερικό σχήμα και την περιβολή και έπειτα ανέλθετε στα αποστολικά αξιώματα, για να μην ακούσετε, εσείς που πριν από τη γνώση των μυστηρίων του Θεού σπεύδετε με ατέλεια να αναλάβετε την καθοδήγηση των άλλων: «Αλίμονο σε αυτούς που είναι σοφοί κατά τη δική τους κρίση και συνετοί στα ίδια τους τα μάτια! Αλίμονο σε αυτούς που θέτουν το φως ως σκοτάδι και το σκοτάδι ως φως!»

Μάθετε, λοιπόν, όλα αυτά, σας παρακαλώ, εσείς που επονομάζεστε τέκνα του Θεού, και εσείς που νομίζετε ότι είστε χριστιανοί, εσείς που διδάσκετε σε άλλους μάταια λόγια και εσείς που θεωρείτε ότι άρχετε —αν και ψευδώς—, ιερείς και μοναχοί· ρωτήστε τους πρεσβυτέρους και τους αρχιερείς σας, συναθροιστείτε όλοι μαζί με την αγάπη του Θεού. Και πρώτα ζητήστε να τα μάθετε και να τα βιώσετε αυτά έμπρακτα, και επιπλέον θελήστε κάποτε να τα δείτε και μέσω της εμπειρίας να γίνετε θεοειδείς. Αλλά μην επιδεικνύετε προθυμία μόνο για το θεαθήναι και την εξωτερική περιβολή, και κατόπιν να ανέρχεστε στα αποστολικά αξιώματα, για να μην ακούσετε εσείς που, πριν από τη γνώση των μυστηρίων του Θεού, σπεύδετε ατελώς να αναλάβετε την εξουσία επί των άλλων: «Αλίμονο σε όσους είναι συνετοί κατά τη δική τους κρίση και σοφοί στα δικά τους μάτια. Αλίμονο σε όσους μετατρέπουν το φως σε σκοτάδι και το σκοτάδι σε φως».

Νομίζω δε ότι με δύο τρόπους ληστεύει τον άνθρωπο, όπως γνωρίσαμε από πείρα: είτε από απαρηγόρητη οδύνη της καρδιάς είτε από παράλογη επιθυμία, σκοτίζοντας και ανατρέποντάς τον. Διότι, όπως ακριβώς στον φόνο ή στη μοιχεία και στα παρόμοια ασελγήματα παρουσιάζει το σκοτάδι ως φως και το πικρό ως γλυκό (επειδή δεν θα μπορούσε να μας θηρεύσει, αν δεν μας έκανε να σκεφτούμε με τέτοια διαστροφή), έτσι και στην περίπτωση του απαγχονισμού έκανε γλυκό τον θάνατο, σκοτείνιασε τον νου, και έφερε σε πέρας τον απαγχονισμό. Αλίμονο, τέτοιος είναι ο δράκοντας και με πόσες μαγγανείες σκοτώνει κάθε φορά τους ανθρώπους: αυτόν με αυτόν τον τρόπο, άλλον με άλλον, και δεν υπάρχει κανείς που θα αποφύγει τις παγίδες του χωρίς τη βοήθεια του Θεού, η οποία παρέχεται με φόβο και τρόμο σε αυτόν που ζει πιστά σύμφωνα με την εντολή Του.