Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 5:6

Σε πολλά σημεία ο λόγος της Γραφής ονομάζει μεταφορικά τον Ισραήλ αμπελώνα, όπως στο «Άμπελον από την Αίγυπτο μετέφερες»· και «Αμπελώνας δημιουργήθηκε για τον αγαπημένο»· και «Εγώ δε σε φύτευσα άμπελο καρποφόρο, πέρα για πέρα αληθινή». —Αν όμως ο Ισραήλ είναι αμπελώνας, σκηνή της αμπέλου αυτής είναι ίσως ο οίκος του ναού. Διότι ονομαζόταν σκήνωμα δόξας, και Σκήνωμα, όπου κατασκήνωσε ανάμεσα στους ανθρώπους. Όσο καιρό λοιπόν παρήγαγε πολύν καρπό, και η σκηνή στεκόταν όρθια για τη φύλαξη των καρπών. Επειδή όμως, ενώ αυτός που την φύτεψε περίμενε να παραγάγει σταφύλια, αυτή έβγαλε αγκάθια (με τα οποία στεφάνωσαν τον Κύριο) και μεταστράφηκε ολόκληρη σε πικρία, καθώς παρήγαγε σταφύλι χολής και βότρυ πικρίας (γι' αυτό και έδωσαν στον Κύριο ως τροφή χολή) — εξαιτίας τούτου εγκαταλείφθηκε η σκηνή του αμπελώνα. Διότι, όπως λέει, «Ιδού, αφήνεται σε εσάς ο οίκος σας έρημος». Τότε εκπληρώθηκε η απειλή αυτή· διότι εγκαταλείφθηκε «ως σκηνή εν αμπελώνι»· από τότε λοιπόν έδωσε εντολή και στις νεφέλες να μη βρέξουν πάνω στον αμπελώνα. Γι' αυτό δεν υπάρχουν πλέον προφήτες ανάμεσά τους, δεν υπάρχει πλέον ουράνια χάρη, αλλά μετατράπηκε σε χέρσα γη και τόπο καταπάτησης.

Και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου και δεν θα κλαδευτεί, ούτε θα σκαφτεί. Από αυτό είναι φανερό ότι η άνεση των αμαρτωλών προέρχεται από εγκατάλειψη. Διότι για όσους προνοεί, ο λόγος λέει: «Δεν θα σε αφήσω, ούτε θα σε εγκαταλείψω»· ενώ εκείνους για τους οποίους έχει πλέον εντελώς απελπιστεί, τους αφήνει ελεύθερους να πράττουν τα θελήματα της σάρκας και των διανοιών τους, επειδή η παιδαγωγία θα τους είναι ανωφελής. Θα εγκαταλείψω, λοιπόν, λέει, τον αμπελώνα. Και τι του συμβαίνει εξαιτίας αυτού; Δεν θα κλαδευτεί, λέει, ούτε θα σκαφτεί πλέον. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που κλαδεύουν την άμπελο, συγκρατούν τη δύναμή της (ώστε με οικονομία και σωφροσύνη να προχωρά στην παραγωγή των αναγκαίων καρπών), έτσι και η ψυχή, όταν κάμπτεται από τις θλίψεις, κατά κάποιον τρόπο συστέλλεται και ταπεινώνεται επωφελώς, και επανέρχεται στην οικεία φροντίδα της, επιλέγοντας το αναγκαίο και το ωφέλιμο μέσα στα πράγματα. Αντίθετα, η ψυχή που έχει αφεθεί ασύδοτη, σαν μία απεριποίητη άμπελος, υλομανεί και σκορπίζεται στα άχρηστα και ανωφελή, κάνοντας όλη την επίδειξη των έργων της για την εξαπάτηση των πολλών. Διότι αυτός που ασχολείται με τα φθαρτά έργα, μοιάζει με την άμπελο που τρέφει ξύλα, φύλλα και έλικες, αλλά δεν παράγει οίνο ικανό να προκαλέσει ευφροσύνη και να αποθηκευτεί στις βασιλικές αποθήκες.

Ο εγκαταλελειμμένος, λοιπόν, αμπελώνας υφίσταται δύο δεινά: ούτε κλαδεύεται (όπως λέει) ούτε σκάβεται. Έχει ήδη ειπωθεί τι σημαίνει το να μην κλαδεύεται, δηλαδή το να μην παιδαγωγείται με τις δοκιμασίες, πράγμα το οποίο οικονοείται για την ωφέλεια εκείνων που θλίβονται. Σκάβεται δε εκείνος που διδάσκεται να χρησιμοποιεί κάθε υλικό πράγμα που τον περιβάλλει προς δική του ωφέλεια. Για παράδειγμα, άσκαφτος είναι ο πλούσιος, αυτός που η ψυχή του πιέζεται από το βάρος των γήινων πραγμάτων· προς τον οποίο ούτε η ουράνια βροχή κατεβαίνει, διότι δεν φτάνει μέχρι τη ρίζα, επειδή πάνω της έχει συσσωρευτεί πολλή ματαιότητα. Εκείνος όμως που, μέσω του κατανυκτικού λόγου, διδάχθηκε να αποβάλει το πλήθος των γήινων και φθαρτών πραγμάτων, να αναπνεύσει ελεύθερα από τη στενοχώρια, να αποκαλύψει τα κρυφά του, να ανατρέψει τις ρίζες της πικρίας και τρόπον τινά να τις ξηράνει μέσω της μετάνοιας, αυτός είναι ο σκαμμένος. Γι' αυτόν τον λόγο εμποδίζεται και η εξάπλωση των αγκαθιών, δηλαδή οι μέριμνες του παρόντος βίου δεν θα έχουν καμία θέση, εφόσον έχουν ανατραπεί τα γήινα.

Ο μεν κακός οικονόμος λέγει: «Να σκάβω δεν έχω δύναμη»· ο αγαθός όμως και φρόνιμος οικονόμος θα σκάψει ολόγυρα με περίσκεψη, δηλαδή θα ανακινήσει όλα τα υπάρχοντά του και θα τα οικειοποιηθεί για την προέχουσα ζωή του, δείχνοντας ότι, όπως ακριβώς το χώμα, όταν απομακρύνεται από τη ρίζα, γίνεται τροφή του φυτού (ενώ, όταν επικάθεται πάνω της, την πιέζει και τη βαραίνει) — έτσι και η συσσώρευση των χρημάτων, όταν μεν επικάθεται στους πλουσίους, βυθίζει τις ψυχές τους, όταν όμως απαλλοτριώνεται από τους κατόχους της για να μεταδοθεί σε εκείνους που έχουν ανάγκη, τότε γίνεται πραγματικά δική τους. —Συνέπεια δε του να μην κλαδεύεται ούτε να σκάβεται, είναι το να βλαστάνουν, όπως σε χέρσα γη, αγκάθια. Εκείνους που εμπλέκονται στις μέριμνες του βίου, ο Σωτήρας μας τους ονόμασε γη που εκφύει αγκάθια, η οποία δέχεται μεν τον καρπό του λόγου, αλλά συμπνίγεται από τα αγκάθια. —Στην αγεώργητη, λοιπόν, ψυχή είναι μεγάλο το πλήθος των μεριμνών. Γι' αυτό λέγει: «Θα αναβλαστήσουν σε αυτόν, όπως σε χέρσο έδαφος, αγκάθια».

Παρατήρησε δε ότι ανωτέρω μεν είπε: «Περίμενα να παραγάγει σταφύλια, παρήγαγε όμως αγκάθια»· εδώ δε πρόσθεσε το «Και θα υψωθούν». Διότι ο λόγος υποδηλώνει το μέγεθος της κακίας και την ευρεία εξάπλωσή της δια της υψώσεως των ακανθών.

Έπειτα, επειδή τα βλαστάρια της αμπέλου είναι πονηρά, της αφαιρείται ο υετός, καθότι δεν αξιοποίησε όπως έπρεπε τη βοήθεια που προερχόταν από αυτόν. Έτσι και εμείς, όταν δεν χρησιμοποιούμε για το αγαθό τα εφόδια που μας έχουν δοθεί από τον Θεό, αφαιρείται από εμάς η εξ ουρανού βοήθεια. Εάν λοιπόν ο Ισραήλ είναι αμπελώνας, παραμένει ακαλλιέργητος εξαιτίας του ότι δεν απέδωσε στον Δεσπότη τους οφειλόμενους καρπούς, αλλά πρώτα μεν έδειρε, λιθοβόλησε και σκότωσε τους απεσταλμένους δούλους, και έπειτα άπλωσε τα χέρια του για να δολοφονήσει και τον ίδιο τον Υιό του Δεσπότη. Όλες δε αυτές οι πονηρές και άδικες πράξεις έχουν ονομαστεί αγκάθια· και επειδή αποτελούν βλαστάρια καταραμένης γης, εύλογα οι νεφέλες λαμβάνουν την εντολή να μη βρέχουν πάνω στον αμπελώνα που βγάζει τέτοια προϊόντα.

Αυτό συνηθίζουν να το κάνουν και οι φύλακες ή οι ιδιοκτήτες των αγγουρόκηπων. Όταν πια συγκεντρωθούν τα σταφύλια και πατηθούν, και μαζευτούν οι καρποί από τους αγγουρόκηπους, η φροντίδα των φυλάκων πλέον χαλαρώνει. Αυτοί, αφού εγκαταλείψουν ακόμη και τις ίδιες τους τις σκηνές, αφήνουν ελεύθερη την είσοδο σε όσους επιθυμούν να περιεργαστούν τα υπολείμματα. Ο προφητικός λόγος μάς διδάσκει ότι κάτι τέτοιο έχει συμβεί και στην ταλαίπωρη Σιών. Διότι, όσο εκείνη είχε ακόμη τους καρπούς της δικαιοσύνης, ο Θεός την αξίωνε με ασφάλεια, προστασία και κάθε είδους φροντίδα. Είπε μάλιστα: «Εγώ θα είμαι για αυτήν, λέει ο Κύριος, τείχος από φωτιά ολόγυρα, και θα γίνω δόξα στο μέσον της». Άλλωστε και ο μακάριος Δαβίδ ψάλλει: «Ιδού, δεν θα νυστάξει ούτε θα κοιμηθεί αυτός που φυλάσσει τον Ισραήλ». Επειδή όμως, αν και ο Ισραήλ έγινε αμπελώνας του Κυρίου Σαβαώθ και περιχαρακώθηκε και αξιώθηκε να έχει φραγμό, έβγαλε αγκάθια, παραδόθηκε από τον Θεό σε αυτούς που συνηθίζουν να αδικούν: «Διότι θα γκρεμίσω», λέει, «τον φραγμό του και θα γίνει έρμαιο διαρπαγής, και θα γκρεμίσω τον τοίχο του και θα καταπατηθεί, και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου και δεν θα κλαδευτεί, ούτε θα σκαφτεί».

Ποιο άραγε από τα αγαθά τους έλειψε και έγιναν άχρηστα; Διότι, αν τυχόν παραβλέφθηκε από εμένα, που τα φύτεψα, κάτι από όσα είναι αναγκαία για την ωφέλειά τους, ας με ελέγξει κάποιος και θα σταματήσω. Θα αποσύρω τις κατηγορίες και δεν θα ζητήσω καταδίκη. «Διότι τι άλλο να κάνω», λέει, «που δεν το έκανα σε αυτόν;» Επειδή όμως τον κατέστησα πλήρη από όλα τα χρήσιμα και χωρίς να στερείται τίποτα, έπειτα έγινε παραγωγός αγκαθιών, παρόλο που εγώ περίμενα να τον δω να κοσμείται με ωραίους καρπούς. Ποια λοιπόν θα είναι η απόφαση αυτού που δικάζει; Άραγε θα ονομάσει τον γεωργό αμελή και ράθυμο, ή μάλλον θα κατηγορήσει εκείνους που, αν και έγιναν μέτοχοι της δικής μου φροντίδας, αμέλησαν τόσο πολύ τη δική τους καρποφορία, ώστε να παραγάγουν άχρηστη ύλη και πλήθος αγκαθιών αντί για σταφύλια; Ότι βέβαια ο λόγος του δεν αφορά τα υλικά αγκάθια, ούτε φυσικά τα σταφύλια, είναι σε όλους σαφές. Εφόσον ο αμπελώνας είναι νοητός, τέτοιοι είναι οπωσδήποτε και οι καρποί. «Τώρα λοιπόν θα σας αναγγείλω τι θα κάνω στον αμπελώνα μου: θα αφαιρέσω τον φράχτη του και θα παραδοθεί σε λεηλασία· θα γκρεμίσω τον τοίχο του και θα καταπατηθεί. Και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου, και δεν θα κλαδευτεί ούτε θα σκαφτεί· και θα φυτρώσουν σε αυτόν αγκάθια σαν σε χέρσα γη».

«Και στα σύννεφα θα δώσω εντολή να μη βρέξουν πάνω του βροχή.» Το σχήμα του λόγου, όπως μου φαίνεται, είναι αξιοθαύμαστο. Διότι, σχεδόν ενώ είχαν σιωπήσει αυτοί που κλήθηκαν να δικάσουν ανάμεσα σε αυτόν και τον αμπελώνα, ορίζει πλέον την ποινή σε αυτούς και προαναγγέλλει σαφώς σε ποια κατάσταση θα βρεθούν. Διότι, αφού δεν του έλειψε απολύτως τίποτα από όσα ήταν χρήσιμα για την ευημερία του, ο ίδιος ερημώθηκε από δική του προαίρεση. Έπρεπε λοιπόν εκείνοι που έφτασαν σε αυτό το σημείο φαυλότητας να βρεθούν πλέον έξω από το χέρι, τη φροντίδα, αλλά και τη βοήθεια του Δεσπότη. «Επομένως θα αφαιρέσω», λέει, «τον φράχτη του και θα γίνει βορά, και θα γκρεμίσω τον τοίχο του και θα γίνει καταπάτημα». Και ένας αμπελώνας στερημένος από φράχτη και τείχος θα είναι σίγουρα εκτεθειμένος ως ένα πανέτοιμο γεύμα σε εκείνους που θέλουν να τον λεηλατήσουν και ως δρόμος για τους περαστικούς, αφού κανείς δεν τους εμποδίζει. Διότι, όταν ο Θεός μάς περιφράσσει και σχεδόν μάς οχυρώνει σαν τείχος με κάποιες μυστικές βοήθειες, δεν θα είμαστε βατοί και στη θέση δρόμου για τα ακάθαρτα πνεύματα, ούτε φυσικά έτοιμοι για λεηλασία από τα θηρία του αγρού, και τροφή για τις αλεπούδες. Για τις οποίες έχει γραφτεί και στο Άσμα Ασμάτων: «Πιάστε μας τις μικρές αλεπούδες που καταστρέφουν τα αμπέλια». Λέγεται εξάλλου ότι κάποιοι έγιναν και μερίδες των αλεπούδων.

Εάν ο Θεός υποχωρήσει σε όσους θέλουν να αδικούν, και απογυμνώσει από την άνωθεν φροντίδα, θα βιώσουμε κάθε κακό. Και ο οποιοσδήποτε θα εντρυφήσει εναντίον μας, έστω και αν είναι κάποιος νοητός ληστής, έστω και αν είναι ο νόμος της σάρκας που αγριεύει στα μέλη μας. Και κάθε κίνηση της διάνοιάς μας θα καρποφορήσει για τον Σατανά. Επομένως, χωρίς φραγμό, ο ατείχιστος αμπελώνας θα αφεθεί για λεηλασία σε όσους το επιθυμούν. Και δεν θα κλαδευτεί, ούτε θα σκαφτεί, δηλαδή, δεν θα τύχει καμίας φροντίδας που να έχει τη δύναμη να τον επανορθώσει και να τον επαναφέρει στο καλύτερο, και να τον απαλλάξει από μια τόσο φοβερή χέρσα κατάσταση. Διότι θα δώσω εντολή και στις νοητές νεφέλες, δηλαδή, στους αγίους προφήτες ή στις αγγελικές δυνάμεις, να μη ρίξουν βροχή πάνω του. Προφανώς εννοεί τη νοητή βροχή, αυτήν που ενεργεί ως παρηγοριά στον νου και την καρδιά μέσω του θείου λόγου. Όμως, από αυτά μπορεί κανείς ιδίως να διαπιστώσει ότι ο προφητικός λόγος μάς λέει πως, για τους γιους του Ισραήλ, τέτοια πράγματα δεν θα συμβούν πριν από τους καιρούς της ελεύσεως, αλλά όταν θα έχουν φερθεί με ύβρη απέναντι στον Χριστό. Διότι δεν είναι δυνατόν, δεν είναι δυνατόν να πει κανείς, ούτε να υποδείξει, εποχή κατά την οποία ο Ισραήλ παρέμεινε χωρίς αγίους προφήτες. Διότι, βεβαίως, έγιναν κατά καιρούς αιχμάλωτοι και οδηγήθηκαν στη χώρα των Περσών και των Μήδων μαζί με τις γυναίκες και τα αγαπημένα τους πρόσωπα.

Φαίνεται δε ότι υπαινίσσεται και την εξαιρετικά σκληρή κραυγή των Ιουδαίων, την οποία έκαναν εναντίον του ίδιου του Χριστού. Διότι, όταν ο Πιλάτος τους ονείδιζε ρωτώντας αν πράγματι ήθελαν να σταυρωθεί ο βασιλιάς τους, εκείνοι, παραβλέποντας εντελώς κάθε ευπρέπεια και φιλοθεΐα, ανακραύγασαν: «Άρον, άρον, σταύρωσον αυτόν· δεν έχουμε βασιλιά παρά μόνο τον Καίσαρα». Πονηρή λοιπόν κραυγή είναι ο καρπός της συναγωγής των Ιουδαίων, εξαιτίας της οποίας στερήθηκε και τον φραγμό, και τον τοίχο, και την άρδευση από τα άγια νέφη. Έχουν δε στερηθεί και κάθε φροντίδα. Διότι είπε: Θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου, και δεν θα κλαδευτεί ούτε θα σκαφτεί. Ερημώθηκε δε ολόκληρος βγάζοντας αγκάθια, τα οποία αποτελούν τροφή της φωτιάς. <Αλίμονο σε εκείνους που ενώνουν σπίτι με σπίτι, και προσθέτουν αγρό σε αγρό, για να αφαιρέσουν κάτι από τον πλησίον. Μήπως θα κατοικήσετε μόνοι σας πάνω στη γη;>

Είπε δε κάπου και ο προφήτης Ησαΐας, ως εκ προσώπου του Θεού, για τους Ισραηλίτες, που ήταν αμπελώνας: «Και στα σύννεφα θα δώσω εντολή να μη ρίξουν βροχή σε αυτόν». Θα υπάρξει λοιπόν βροχή, λέει, για τον σπόρο της γης σου. Αλλά και ο άρτος του γεννήματος της γης σου θα είναι άφθονος και παχύς, δηλαδή, ο καρπός των έργων σου θα είναι προς ωφέλεια. Διότι θα καρποφορήσει, και θα είναι παχύς και πολύς. Ο μεν προφήτης Μαλαχίας απευθυνόταν σε αυτούς από τον Ισραήλ που είχαν αποστατήσει, λέγοντας: «Διότι πλανερός ήταν ο μόσχος σου, Σαμάρεια, επειδή έσπειραν ανεμόφθορα, και η καταστροφή τους θα τα υποδεχθεί». Δεμάτι που δεν έχει τη δύναμη να παραγάγει αλεύρι. Κάποιος άλλος πάλι από τους αγίους επιπλήττει κάποιους και λέει: «Και τον Κύριο τον βοηθό σου δεν θυμήθηκες· γι' αυτό θα φυτέψεις φύτευμα άπιστο». Διότι ατελεσφόρητος είναι ο καρπός των ασεβών, ανώφελοι και οι κόποι τους, και η έκβαση των εγχειρημάτων τους δεν έχει τίποτα το ωφέλιμο. Ωστόσο, υπάρχουν και οι καρποί των θεοφιλών, για τους οποίους πολύ ορθά ο θεσπέσιος Παύλος εύχεται λέγοντας: «Ο δε Θεός της δικαιοσύνης είθε να αυξήσει τον σπόρο σας και να πληθύνει τα γεννήματα της δικαιοσύνης σας».

Με αυτό υποδηλώνει τον Ισραήλ. Το αποσαφηνίζει δε και με άλλον τρόπο και λέει ότι: «Η γη του λαού μου θα βλαστήσει αγκάθια και χόρτα». Διότι χέρσεψε, όπως είπα, ο Ισραήλ. Επειδή ο Θεός εγκατέλειψε τον αμπελώνα του και έδωσε εντολή στα σύννεφα να μη ρίξουν βροχή σε αυτόν. Και έγινε χαρά για τα άγρια γαϊδούρια και βοσκότοπος για τους πονηρούς ποιμένες, δηλαδή για τα ακάθαρτα πνεύματα. Έτσι και ο μακάριος Δαβίδ, μιλώντας για τον Ισραήλ σαν να επρόκειτο για αμπελώνα, απευθύνεται προς τον Σωτήρα Θεό των συμπάντων: «Άμπελο», λέει, «μετέφερες από την Αίγυπτο, έδιωξες τα έθνη και την εφύτευσες». Έπειτα προσθέτει λέγοντας: «Γιατί κατεδάφισες τον φραγμό της και την τρυγούν όλοι οι διαβάτες του δρόμου; Την κατέστρεψε ο αγριόχοιρος από το δάσος και άγριο θηρίο τη βόσκησε». Διότι, όπως ακριβώς οι ιδιοκτήτες εγκαταλείπουν τα χέρσα χωράφια και δεν ενδιαφέρονται γι' αυτά, έστω κι αν υποστούν κάθε λογής ζημιά, έτσι και ο φιλάρετος Θεός μας εγκαταλείπει την ψυχή και την αφήνει γυμνή από κάθε προστασία, εάν αυτή καταστεί έρημη από τους καρπούς της αγαθοεργίας. <Έως ότου έλθει επάνω σας Πνεύμα από τα ύψη.>

Υποστηρίζουμε δε ότι νοητές νεφέλες είναι οι άνω δυνάμεις, μέσω των οποίων οι παρακλήσεις του Πνεύματος κατέρχονται δίκην βροχής και ενσταλάζουν στις καρδιές των πιστών, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε σαφώς κάπου αλλού σχετικά με την άμπελο, για εκείνους από τον Ισραήλ: «Και στις νεφέλες θα δώσω εντολή να μη ρίξουν πάνω τους βροχή»· δηλαδή εννοούμε και τους ίδιους τους αγίους μυσταγωγούς, και αυτούς που βρίσκονται στη γη, των οποίων πρώτοι και απαρχή υπήρξαν οι θεσπέσιοι μαθητές, οι οποίοι βεβαίως, περιδιαβαίνοντας ολόκληρη τη γη, διέσπειραν τον θείο και ιερό λόγο και, σαν να επρόκειτο για κάποια διψασμένη και άκαρπη γη, ευφραίνοντας τους ανθρώπους παντού και οιονεί ποτίζοντάς τους νοητά, έγιναν για αυτούς η αιτία της πνευματικής ευκαρπίας.

Διότι έχει γραφτεί για τον Θεό: "Αυτός που κρατάει τον γύρο της γης, και όσοι κατοικούν σε αυτήν είναι σαν ακρίδες." Και είπε πάλι ο προφήτης Ησαΐας: "Εάν όλα τα έθνη θεωρηθούν σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και υπολογιστούν σαν σταγόνα σιέλου, και λογαριάστηκαν σαν την ελάχιστη κλίση της ζυγαριάς, με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, και με ποιο ομοίωμα τον ταυτίσατε;" Εντελώς ανόητοι, λοιπόν, είναι εκείνοι που θεώρησαν ότι ο πλασμένος από χώμα άνθρωπος είναι ανώτερος από τον Θεό, και αφού παραποίησαν την ευσέβειά τους προς Αυτόν, νόμισαν ότι θα σωθούν μέσω ανύπαρκτων θεών. Διότι ποια ωφέλεια θα μπορούσε να προέλθει από πέτρα και ξύλο; Έχει λεχθεί λοιπόν γι' αυτούς: "Και στον καιρό των συμφορών τους θα πουν: Σήκω και σώσε μας. Και πού είναι οι θεοί σου, τους οποίους έφτιαξες για τον εαυτό σου; Ας σηκωθούν, για να σε σώσουν στον καιρό της θλίψης σου." Αθέτησαν δε τον Θεό, πράττοντας τούτο όχι μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα ίδια τα έργα τους, όπως είναι αυτό που έχει ειπωθεί γι' αυτούς με τη μορφή παραδείγματος: "Και περίμενα να παραγάγουν σταφύλια, αλλά παρήγαγαν αγκάθια, και όχι δικαιοσύνη, αλλά αδικία." Είπε δε κάπου και ο θεσπέσιος Μελωδός ως εκ προσώπου του Χριστού γι' αυτούς: "Υιοί αλλότριοι με εξαπάτησαν, υιοί αλλότριοι φθάρηκαν, και χώλαναν από τα μονοπάτια τους." Και δεν με θυμήθηκες, ούτε με έβαλες στη διάνοιά σου, ούτε στην καρδιά σου. Και εγώ βλέποντάς σε, σε παραβλέπω, και εμένα δεν με φοβήθηκες.

Αλλά αυτά μεν εξετάστηκαν ιστορικά· από τα σωματικά όμως, ως από την πιο ξεκάθαρη εικόνα, είναι αναγκαίο να ανυψωθούμε στα πνευματικά. Διότι, όσο ο Ισραήλ ήταν ακόμη ατίθασος και απειθής και θεομάχος, ο αμπελώνας του Κυρίου Σαβαώθ, «το αγαπημένο νεόφυτο», ο Θεός έδινε εντολή στα σύννεφα να μην ρίξουν σε αυτόν βροχή. Ως σύννεφα δε πρέπει να νοήσουμε τις άγιες και λογικές δυνάμεις, αυτές που προέρχονται άνωθεν και από τους ουρανούς, μέσω των οποίων θα έλθει σε εμάς ο λόγος της παρακλήσεως, φανερά δηλαδή από τον Θεό. Διότι είναι πνεύματα λειτουργικά, σύμφωνα με τη φωνή του μακάριου Παύλου, που ανεβοκατεβαίνουν και «αποστέλλονται για διακονία, για χάρη εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία». Επειδή όμως παρήλθε ο καιρός της τιμωρίας, σώθηκε μέσω της πίστης ο άλλοτε κυριοκτόνος λαός, έγινε λοιπόν αποδεκτός με δικαιοσύνη και με κρίση και με έλεος και με οικτιρμούς, και ο Θεός, που διανέμει τα πάντα πλουσιοπάροχα στους πάντες, έστειλε σε αυτόν τις άνωθεν ευλογίες. Διότι έδωσε εντολή στα σύννεφα να ρίξουν τη βροχή, εννοώ την παρηγοριά στον νου και την καρδιά.

Θα έλεγα δε ότι ίσως και στους Ιουδαίους, όταν επιστρέψουν προς τον Θεό στους έσχατους καιρούς του αιώνος, θα ταίριαζε να πουν αυτά τα λόγια, καθώς θα θλίβονται και θα οδύρονται από την έλλειψη των αγαθών. Διότι έχουν καταναλωθεί σε αυτούς σαν από φωτιά τα πνευματικά αγαθά, και η νοητή ακρίδα τα έχει καταφάγει, και στέρεψαν οι πηγές των υδάτων. Διότι «έδωσε εντολή στα σύννεφα να μη βρέξουν βροχή πάνω τους», σύμφωνα με το γεγραμμένο, και έχουν γίνει γη άβατη και άνυδρη, η οποία δεν θα κατοικηθεί. Για εμάς όμως, που έχουμε δικαιωθεί μέσω της πίστεως, προανήγγειλε ο Θεός, και υποδήλωσε ότι θα είναι πλουσιοπάροχη η χορηγία των χαρισμάτων διά του Χριστού, λέγοντας: «Εκείνη την ημέρα τα όρη θα σταλάξουν γλυκασμό, και οι λόφοι θα ρεύσουν γάλα, και όλες οι πηγές του Ιούδα θα αναβλύσουν ύδατα, και πηγή θα εξέλθει από τον οίκο του Κυρίου, και θα ποτίσει τον χείμαρρο των σχοίνων»· και μάλιστα και αλλού: «Εγώ Κύριος ο Θεός, εγώ ο Θεός του Ισραήλ θα εισακούσω, και δεν θα τους εγκαταλείψω, αλλά θα ανοίξω ποταμούς πάνω στα όρη, και πηγές στο μέσο των πεδιάδων, και τη διψασμένη γη σε υδραγωγούς»· επομένως, εμείς μεν βρισκόμαστε σε αυτά.

Αλλά, όπως ανέφερα μόλις τώρα, θα διαπιστώσουμε ότι το έχουν υποστεί αυτό και σε νοητό επίπεδο. Διότι τροφή και ποτό για τα χωμάτινα σώματα είναι τα προϊόντα της γης και το υλικό νερό, ενώ η ψυχή του ανθρώπου τρέφεται με θείους και ουράνιους λόγους. Πνευματικό νάμα για αυτήν και πηγή που την αρδεύει νοητώς είναι η θεόπνευστη Γραφή, η οποία εξαγγέλλει το μυστήριο του Χριστού. Αλλά όπως ακριβώς εάν τα δόντια πάθουν γομφιασμό, γίνονται κατά κάποιον τρόπο πιο αδύναμα στο να μπορούν να μασήσουν κάτι και να αλέσουν την τροφή, έτσι και ο ανθρώπινος νους, εάν ολισθήσει στην αδυναμία και υποστεί το νόσημα της νωθρότητας, δεν θα μπορούσε να επιτύχει την πνευματική γνώση, ούτε να αφομοιώσει κάτι από τα πλέον λεπτά νοήματα. Παχύνθηκε, λοιπόν, η καρδιά του Ισραήλ, διότι δεν κατανόησε καθόλου το μυστήριο του Χριστού. Γι' αυτόν τον λόγο στερήθηκαν τον πνευματικό άρτο και υπέστησαν έλλειψη νερού, επειδή δεν έχουν τον τρέφοντα Λόγο που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο, αυτόν που ποτίζει τις ψυχές με τη χάρη του Πνεύματος, τη ζώσα πηγή, τον Υιό του Θεού και Πατρός, την παρηγοριά του νόμου και των προφητών. Διότι, όπως λέει ο προφήτης Ησαΐας: «Έδωσε εντολή στις νεφέλες να μη βρέξουν βροχή επάνω του». «Σας επάταξα με πύρωση και με ίκτερο· πληθύνατε τους κήπους σας, αλλά τους αμπελώνες σας, τις συκιές σας και τους ελαιώνες σας τους κατέφαγε η κάμπια, και πάλι ούτε έτσι δεν επιστρέψατε προς εμένα, λέγει ο Κύριος».

Όταν σταυρώθηκε ο Χριστός και έδυσε για τους Ιουδαίους, ταυτόχρονα με τον υλικό ήλιο και το αισθητό φως, έδυσε και η νοητή αυγή και ο φωτισμός του Πνεύματος. Διότι στερήθηκαν τον θείο λόγο και την άνωθεν παρηγοριά. Εξέλιπαν ανάμεσά τους οι παρθένες μαζί με τους νεανίσκους, δηλαδή οι καλές και ευδόκιμες ψυχές, των οποίων η μεν αγνότητα συμβολίζεται με την παρθένο, ενώ η ευρωστία και η μέγιστη ανδρεία με τον νεανίσκο. Διότι ποιος είναι άγιος ανάμεσά τους, εφόσον ο νόμος δεν μπορεί να προσφέρει την τελείωση σε τίποτα, ούτε καν τους επαρκεί για την επίτευξη της δικαιοσύνης; Και σε ποιον από αυτούς θα μπορούσε να βρεθεί πνευματική ευρωστία και ισχυρός νους, όταν δεν έχουν γνωρίσει τα λαμπρά κατορθώματα της ευαγγελικής πολιτείας; Ή μήπως δεν είναι όλοι τους νωθροί, βυθισμένοι στις αμαρτίες και παραλυμένοι στον νου; Επομένως, πώς μπορεί αυτό να είναι αμφίβολο; Εξέλιπαν λοιπόν μέσα στη δίψα, και δεν ειπώθηκε σε αυτούς το «Αντλήστε νερό με ευφροσύνη από τις πηγές του σωτηρίου». Απεναντίας μάλιστα, «έδωσε εντολή στα σύννεφα να μη ρίξουν βροχή πάνω τους», επειδή δεν υπάκουσαν στον ίδιο τον Χριστό, ο οποίος αναφωνούσε και έλεγε «Αν κάποιος διψά, ας έρθει σε μένα και ας πιει». Αλλά τον εγκατέλειψαν, αν και είναι «πηγή ζωής, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό».

Εκείνος που δεν συνετίστηκε από το πρώτο χτύπημα της οργής, υποπίπτει στο δεύτερο, και στερείται την ενέργεια των χαρισμάτων, και μένει έρημος από την προστατευτική δύναμη. Διότι λέει σε άλλο σημείο ο Θεός: «Θα αφαιρέσω τον φράχτη του, και θα γίνει βορά σε αρπαγή· και θα γκρεμίσω τον τοίχο του, και θα καταπατηθεί, και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου, και θα φυτρώσουν σε αυτόν αγκάθια όπως σε χέρσο έδαφος· και θα δώσω εντολή στα σύννεφα να μη βρέξουν πάνω του.» Αλλά πώς, ενώ έσφαλε ο Εζεκίας, η οργή δεν επήλθε μόνο πάνω σε αυτόν, αλλά και στον Ιούδα, και στην Ιερουσαλήμ, μολονότι ο Κύριος έχει δηλώσει σαφώς σε άλλα σημεία ότι δεν θα πεθάνει κανείς για το σφάλμα κάποιου άλλου, αλλά ότι καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία;

Αλλά αυτός μεν τα υπέμεινε αυτά, έχοντας έρθει για τη σωτηρία όλων, ο λαός όμως του απέδιδε κακή ανταμοιβή. Λέει ο Ιησούς: «Διψώ», αυτός που έβγαλε για αυτούς τα νερά από τον ακρότομο βράχο· και ζητούσε από το αμπέλι που φύτεψε τους καρπούς. Αλλά τι έκανε το αμπέλι; Αυτό που κατά φύση μεν προερχόταν από αγίους πατέρες, κατά προαίρεση δε από τα Σόδομα (γιατί το αμπέλι τους προέρχεται από τα Σόδομα και η κληματαριά τους από τα Γόμορρα), προσφέρει στον διψασμένο Κύριο ξύδι με ένα σφουγγάρι που το γέμισαν και το τοποθέτησαν σε καλάμι. Και έδωσαν στο φαγητό μου χολή και στη δίψα μου με πότισαν ξύδι. Βλέπεις τη σαφήνεια της προφητείας των προφητών; Και ποια χολή έδωσαν στο στόμα μου; Έδωσαν σε αυτόν, λέει, κρασί ανακατεμένο με σμύρνα. Και η σμύρνα είναι σαν χολή και κατάπικρη. Αυτά ανταποδίδετε στον Κύριο; Αυτά προσφέρεις, αμπέλι, στον Δεσπότη; Δικαίως σας θρηνούσε προκαταβολικά ο Ησαΐας λέγοντας: Ο αγαπημένος απέκτησε έναν αμπελώνα σε μια βουνοκορφή, σε εύφορο τόπο. Και για να μην τα λέμε όλα, «περίμενα», λέει, «να κάνει σταφύλι, δίψασα για να δώσει κρασί, αυτός όμως έκανε αγκάθια». Διότι βλέπεις το στεφάνι που φορώ. Τι αποφασίζω, λοιπόν; Θα δώσω εντολή στα σύννεφα να μη βρέξουν βροχή πάνω του. Διότι αφαιρέθηκαν από αυτούς τα σύννεφα, δηλαδή οι προφήτες. Οι προφήτες, λοιπόν, βρίσκονται πλέον στην Εκκλησία, καθώς λέει ο Παύλος: Οι προφήτες ας μιλούν δύο ή τρεις και οι άλλοι ας διακρίνουν.

Πρώτα, λοιπόν, τον «φραγμό» του αμπελώνα που του αποδόθηκε και τον «τοίχο» της δικής μου επιστασίας που τον περιβάλλει, «θα τον αφαιρέσω»· διότι, όταν γίνει αυτό, «θα παραδοθεί σε διαρπαγή» και σε «καταπάτηση» από εκείνους που έχουν σκοπό να τον αρπάξουν και να τον καταπατήσουν, και δεν θα τύχει πλέον της καλλιέργειας, της οποίας προηγουμένως αξιωνόταν. «Διότι θα φυτρώσουν σε αυτόν, σαν σε χέρσα γη, αγκάθια», αλλά «και στα σύννεφα θα δώσω εντολή να μη ρίξουν βροχή σε αυτόν», υποδηλώνοντας με τα «σύννεφα» τους προφήτες, εξαιτίας της καθαρότητας και της διαύγειας του βίου τους· διότι μέσω αυτών χορηγούνταν σε εκείνους ο ουράνιος λόγος, και αυτούς τους προφήτες απειλεί ο Κύριος ότι θα απομακρύνει από αυτούς. Και προσθέτει την αιτία πιο ξεκάθαρα, λέγοντας: «διότι περίμενα να πράξει κρίση, όμως εκείνος έπραξε ανομία, και όχι δικαιοσύνη αλλά κραυγή»· και «κραυγή» βγάζει «κάθε αμαρτία που οδηγεί στον θάνατο», καθώς η ίδια της η πράξη «βοά»· έτσι, άλλωστε, έχει ειπωθεί το: «η φωνή του αίματος του Άβελ, του αδελφού σου, βοά προς εμένα». Ορισμένοι θεώρησαν ότι μέσα από τα προαναφερθέντα προφητεύονται όσα αποτόλμησε ο λαός εναντίον του Σωτήρα· διότι «αγκάθια» του φόρεσαν και άθεη «κραυγή» έβγαλαν εναντίον του.

Γι' αυτό επήλθε σε αυτούς ο παντελής όλεθρος και η έσχατη ερημία, και η λεγόμενη «οργή μέχρι τέλους»· διότι από τότε και μέχρι σήμερα δεν αξιώθηκαν καμίας επισκοπής, παραμένει δε αθεράπευτη και η πτώση του 〈πύργου〉 τους, δηλαδή του ναού, και ολόκληρο το έθνος τυγχάνει ανεπίσκοπο και αγεώργητο, αλλά ούτε και οι 〈νεφέλες〉 τους χορηγούν τον λογικό 〈υετό〉. Αν και παλαιότερα, ακόμη και σε εχθρική γη, συνυπήρχαν με αυτούς προφήτες, όπως στη Βαβυλώνα και στην Αίγυπτο και μετά την επιστροφή από εκεί, ώστε τώρα έχει εκπληρωθεί σε αυτούς εμπράκτως το: 〈και στις νεφέλες θα δώσω εντολή να μη ρίξουν σε αυτούς υετό〉. Εάν δε έλεγαν κάποιοι ότι και πριν από την έλευση του Σωτήρος είχαν εκλείψει οι προφήτες, ωστόσο εξακολουθούσε να υφίσταται ο ναός και τελούνταν η σωματική λατρεία μέχρι την παρουσία Του. Ο δε παρών λόγος υποστηρίζει ότι αυτά έλαβαν τέλος [κατά] ή μετά την ύστατη πολιορκία που έγινε από τους Ρωμαίους.

Τώρα δε, ο λόγος διδάσκει ότι και αυτή η πόλη που βρίσκεται στον αμπελώνα παίρνει τον λόγο, λέγοντας για τον εαυτό της: «Εγώ είμαι πόλη οχυρή, πόλη πολιορκούμενη»· διότι πράγματι ήταν κάποτε οχυρωμένη πόλη, όταν είχε περιβληθεί με «φραγμό» και είχε οχυρωθεί με χαράκωμα, έτσι ώστε να είναι ασφαλισμένη από παντού. Και ήταν τόσο οχυρωμένη, ώστε, παρότι πολιορκούμενη, να μην υφίσταται καμία απολύτως βλάβη, αλλά, ενώ κάποτε ήταν τέτοια, τώρα, επειδή έγινε άκαρπη, έχει εγκαταλειφθεί. Γι' αυτό ειπώθηκε γι' αυτήν: «θα καθαιρέσω τον φραγμό του και θα παραδοθεί σε διαρπαγή, και θα κατεδαφίσω τον τοίχο του και θα παραδοθεί σε καταπάτηση, και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου και δεν πρόκειται να σκαφτεί ούτε να κλαδευτεί». Την αιτία θα την διδάξει λέγοντας: «διότι περίμενα να κάνει σταφύλια, έκανε όμως αγκάθια». Και στο προκείμενο χωρίο για την ίδια αιτία λέγεται: «μάταια θα την ποτίσω»· διότι μάταιη υπήρξε η τόση χορηγία προς την προειρημένη πόλη, γι' αυτό και «θα αλωθεί μέσα στη νύχτα» από αυτούς που την πολιορκούν. Διότι, εφόσον καταλήφθηκε στο σκοτάδι εξαιτίας του ότι απομάκρυνε τον εαυτό της από το φως, έγινε ευάλωτη στους εχθρούς, σε τέτοιο βαθμό ώστε να οδηγηθεί σε έσχατη πτώση με το να μην έχει πλέον ούτε το τείχος που την περιέφρασσε και την φύλαττε. Διότι αυτό είχε καθαιρεθεί από εκείνον που είπε: «θα καθαιρέσω τον φραγμό του και θα παραδοθεί σε διαρπαγή, και θα κατεδαφίσω τον τοίχο του και θα παραδοθεί σε καταπάτηση».

Γι' αυτό, μάθε αυτό το δόγμα από εμένα: ότι, δηλαδή, εγώ ο ίδιος είμαι και δημιουργός του φωτός και χορηγός της ειρήνης, ομοίως δε και του σκότους και όσων θεωρούνται θλιβερά· τα οποία οι πολλοί νομίζουν ότι είναι κακά, και των οποίων θα μπορούσα να ονομαστώ ποιητής, επιφέροντας με δίκαιη κρίση τα κατάλληλα σε όσους τα αξίζουν. Ένας, λοιπόν, είμαι εγώ ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα που να τα δημιουργεί όλα αυτά, έστω και αν φαίνονται αντίθετα, ενώ εκ φύσεως δεν είναι. Επειδή και αυτά που θεωρείται ότι επιφέρονται από εμένα ως κακά, θα μπορούσαν να συμβάλουν τα μέγιστα στην ωφέλεια και τη σωτηρία όσων σωφρονίζονται μέσω αυτών. Αφού ο Λόγος ευαγγελίστηκε αυτά και προφήτευσε την επιστροφή του λαού από την εχθρική χώρα, η οποία συνέβη κατά τους χρόνους του Κύρου, απευθύνεται πάλι προς τις ουράνιες δυνάμεις αναφωνώντας: «Ας ευφρανθεί ο ουρανός άνωθεν, και οι νεφέλες ας ραντίσουν δικαιοσύνη. Διότι, όπως υπήρξε κάποτε καιρός που έδωσα εντολή στις νεφέλες να μη ρίξουν βροχή στον αμπελώνα, έτσι και τώρα, στον κατάλληλο καιρό, προστάζω τις δικές μου νεφέλες, οι οποίες είναι λογικές, να ραντίσουν στους κατοίκους της γης όχι αισθητό ύδωρ, αλλά αυτήν την ίδια τη δικαιοσύνη άνωθεν από το ύψος». Και η γη, η οποία παλαιότερα εξαιτίας των αμαρτιών του λαού είχε γίνει έρημη, αφού ανανεωθεί, ας βλαστήσει καρπούς θεοσεβείας, εργαζόμενη έλεος και δικαιοσύνη· και «γη» ονομάζω εκείνους που πρόκειται να κατοικήσουν τη γη.

Την αόρατη και κρυφή διαμονή του Σωτήρα, την οποία εξακολουθεί ακόμη και τώρα να έχει ανάμεσα στους ανθρώπους μετά την ανάληψη, τη διδάσκει λέγοντας: «Και έθεσε το σκοτάδι ως κρυψώνα του, γύρω του η σκηνή του, σκοτεινό νερό μέσα σε σύννεφα του αέρα». Διότι δεν διαφεύγει από όλους το πώς είναι μαζί μας, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον ίδιο: «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες έως τη συντέλεια του αιώνα». Ως σκηνή του δε, δεν εννοεί καμία άλλη παρά την αγία Του Εκκλησία, στην οποία υποσχέθηκε να κατασκηνώσει, λέγοντας: «Όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους». Επειδή δε και οι προφητείες γι' αυτόν έχουν διατυπωθεί με σκοτεινό και συγκεκαλυμμένο τρόπο, εύλογα λέγεται στη συνέχεια: «Σκοτεινό νερό μέσα σε σύννεφα του αέρα. Από τη λάμψη ενώπιόν του τα σύννεφα πέρασαν, χαλάζι και άνθρακες πυρός». Διότι το ότι το θείο Πνεύμα συνηθίζει να ονομάζει «σύννεφα» τους προφήτες, και τη βροχή που προέρχεται από αυτούς, δηλαδή τους προφητικούς λόγους, θα το διδάξει ο Ησαΐας, ο οποίος αποκάλεσε αλληγορικά τον λαό αμπελώνα, όπως έχει ειπωθεί, και προσέταξε τα σύννεφα να μη ρίχνουν πλέον βροχή σε αυτόν.

«Κύριε, στον ουρανό βρίσκεται το έλεός σου». Πολύ λογικά, μετά την περιγραφή της κακίας του παρανόμου, παρουσιάζει τον υπερβολικό πλούτο της μακροθυμίας του Θεού, μέσω της οποίας ανέχεται και τους παράνομους και ασεβείς ανθρώπους· διδάσκοντας ότι ο πλούτος της χρηστότητάς Του και της ανοχής και της μακροθυμίας είναι γεμάτος από μεγάλο έλεος. Και αυτό το έλεος του Θεού αποτελεί την αιτία της ζωής και της ευημερίας των αμαρτωλών και ασεβών ανθρώπων. Λέει λοιπόν ότι ο θησαυρός του ελέους Του είναι αποταμιευμένος στον ουρανό, αλλά και ότι η αλήθειά Του βρίσκεται κοντά Του, γεμίζοντας όλα τα υπερουράνια· όμως εκτείνεται και μέχρι τα σύννεφα, ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, μέχρι τους αιθέρες. Έτσι άλλωστε έχει λεχθεί και σε άλλο σημείο: «Στον ουρανό θα ετοιμαστεί η αλήθειά σου». Βρίσκεται μεν λοιπόν η αλήθεια του Θεού στον ουρανό, αλλά, σαν τη βροχή που φέρεται μέσα από τα σύννεφα, στάζει μέχρι και τη γη. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Και η αλήθειά σου φτάνει έως τα σύννεφα». Από τα λεγόμενα σύννεφα, λοιπόν, εκχέεται και στους ανθρώπους η αλήθεια του Θεού· και η Γραφή συνηθίζει να ονομάζει «σύννεφα» τους προφήτες ή τις αγγελικές δυνάμεις, μέσω των οποίων η αλήθεια του Θεού έχει κατέλθει και στους ανθρώπους. Έτσι έχει ειπωθεί στον Ησαΐα: «Και θα δώσω εντολή στα σύννεφα να μη ρίξουν σε αυτόν βροχή», δηλαδή στον λαό των Ιουδαίων, ο οποίος έχει ονομαστεί μεταφορικά αμπελώνας.

Διότι τέτοια κατόρθωσε μεταξύ των ανθρώπων το έλεος που απεστάλη, ώστε σε όλους τους λαούς εγώ, το Άγιο Πνεύμα, να σε δοξολογώ, και σε όλα τα έθνη να σου ψάλλω· γι' αυτό μεγαλύνθηκε έως τους ουρανούς· επειδή ανύψωσε μέχρι τους ουρανούς εκείνους που πρόκοψαν μεταξύ των ανθρώπων, ώστε να έχει δοθεί σε αυτούς και η επαγγελία της βασιλείας των ουρανών. Αλλά και έως τις νεφέλες, λέει, φθάνει η αλήθειά σου. Οι νεφέλες δε είναι υπηρέτριες της βροχής, διακονώντας το θέλημα της θείας Πρόνοιας. Έτσι λοιπόν ο λόγος παρουσιάζει τον Θεό να προνοεί για τους ανθρώπους, από το γεγονός ότι η διοίκησή Του εκτείνεται μέχρι τις νεφέλες, και η αλήθεια της επισκοπής Του φθάνει μέχρι την υπηρεσία των νεφελών. Αλλά και με άλλη έννοια, τις τέλειες ψυχές μεταξύ των ανθρώπων, οι οποίες χορηγούν σαν βροχή τις θεϊκές διδασκαλίες στις ψυχές που έχουν ανάγκη από αυτές, η Γραφή συνηθίζει να τις ονομάζει νεφέλες. Όταν, λοιπόν, ο προφήτης Ησαΐας απειλούσε το ιουδαϊκό έθνος με ερήμωση, παρουσίασε τον Θεό να λέει: Θα κατεδαφίσω τον φραγμό του, και θα παραδοθεί σε διαρπαγή· και θα γκρεμίσω το τείχος του, και θα παραδοθεί σε καταπάτηση. Και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου, και δεν θα κλαδευτεί, ούτε θα σκαφτεί· και θα φυτρώσουν σε αυτόν αγκάθια σαν σε χέρσα γη. Και θα δώσω εντολή στις νεφέλες να μη ρίξουν βροχή πάνω του.

Το ότι δε δεν είναι όλοι οι εξ Ισραήλ πραγματικός Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι τέκνα του· και ότι δεν είναι τα τέκνα της σάρκας αυτά που είναι τέκνα του Θεού· ούτε Ιουδαίος είναι αυτός που φαίνεται εξωτερικά, ούτε περιτομή είναι η φανερή στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι αυτός που είναι εσωτερικά [κρυφά], και περιτομή είναι της καρδιάς εν πνεύματι, όχι κατά το γράμμα, αυτά διδάσκει σαφώς ο Απόστολος. Πάνω στον Ισραήλ, λοιπόν, βρίσκεται η μεγαλοπρέπειά του· αλλά και «η δύναμή του μέσα στις νεφέλες»· για τις οποίες ο Ησαΐας προφητεύει λέγοντας: «Και θα δώσω εντολή στις νεφέλες να μη ρίξουν βροχή πάνω στο αμπέλι». Εννοούσε, βέβαια, τους προφήτες και τους δασκάλους των θείων διδασκαλιών, οι οποίοι, με τη χορηγία του Πνεύματος, πότιζαν με την ουράνια βροχή τις ψυχές των ανθρώπων, σαν να ήταν αγαθά χωράφια. Έτσι, λοιπόν, και η δύναμή του βρίσκεται στις νεφέλες. «Θαυμαστός ο Θεός στους αγίους του», οι οποίοι είναι άλλοι πέρα από τους προαναφερθέντες προφήτες και αποστόλους. Και ποιοι άλλοι θα μπορούσαν να είναι αυτοί, παρά εκείνοι από όλα τα έθνη που έχουν αξιωθεί την αγνεία και την αγιωσύνη; Στους οποίους είναι και θαυμαστός ο Θεός, δίνοντάς τους δύναμη και κραταίωση. Γι' αυτό επισυνάπτεται αμέσως μετά: «Ο Θεός του Ισραήλ, ο ίδιος θα δώσει δύναμη και κραταίωση στον λαό του, ευλογητός ο Θεός». Και πάλι εδώ, λοιπόν, αναφέρεται πως αναγκαίως δίνει δύναμη στον άγιο λαό του, ώστε να μπορεί να λέει: «Όλα τα μπορώ μέσω εκείνου που με ενδυναμώνει».

Θα μπορούσες, λοιπόν, να πεις ότι οι άβυσσοι είναι τα πλήθη των απίστων εθνών, τα οποία κατά καιρούς εξεγείρονται εναντίον της Εκκλησίας και προκαλούν διωγμούς εναντίον της. Και αφενός μεν τα πρώτα ύδατα φοβούνταν τον Θεό, αφετέρου δε οι προαναφερθείσες άβυσσοι ταράσσονταν. Ένα τρίτο τάγμα, επιπλέον όσων ειπώθηκαν, τυγχάνει να είναι αυτό των νεφελών, το οποίο ακριβώς εξέπεμψε φωνή. Και ποιες ήταν οι νεφέλες, παρά εκείνες που διατάχθηκαν να μη βρέξουν πάνω στον προηγούμενο αμπελώνα, σύμφωνα με το ρητό που αναφέρει: «Και στις νεφέλες θα δώσω εντολή να μη βρέξουν πάνω σε αυτόν», εννοώντας προφανώς τον λαό της περιτομής; Νεφέλες δε, γεμάτες από ύδατα, που δεν βρέχουν πάνω στον παλαιό αμπελώνα, ποιες θα μπορούσαν να είναι παρά οι μαθητές του Σωτήρος και οι απόστολοι και οι ευαγγελιστές; Οι οποίοι, έχοντας διαδώσει σε όλη την οικουμένη την επουράνια βροχή, εξέπεμψαν φωνή, ώστε σε όλη τη γη να εξέλθει ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους; Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Έδωσαν φωνή οι νεφέλες· διότι και τα βέλη σου διέρχονται».

Διδασκόμαστε δε και από αυτό, ότι οι αγγελικές δυνάμεις ονομάστηκαν νεφέλες, όπως ακριβώς αναφέρει και ο προφήτης λέγοντας: «Και θα δώσω εντολή στις νεφέλες να μη ρίξουν βροχή σε αυτόν»· ώστε οι νεφέλες να νοούνται ως άγγελοι, όπως φυσικά συμβαίνει και εδώ. Και ήταν επόμενο οι μεν πληγές εναντίον των Αιγυπτίων να πραγματοποιούνται μέσω πονηρών δυνάμεων σύμφωνα με τον λόγο που λέει: «Έστειλε σε αυτούς οργή και θυμό, θλίψη και αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων»· τα δε πιο ευεργετικά να έχουν γίνει μέσω αισίων και αγαθών αγγέλων. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Και έδωσε εντολή στις νεφέλες από πάνω, και άνοιξε τις θύρες του ουρανού». Ως θύρες δε του ουρανού που ανοίγονται, να εννοείς τις ουράνιες ενέργειες. Διότι όλα όσα παραδόξως έχουν πραχθεί από τον Θεό ήταν θεία και ουράνια· τα οποία βεβαίως παρέμεναν κλειστά για τους ανθρώπους, όταν δεν συνέβαιναν· όταν όμως συνέβαιναν παραδόξως, ήταν σαν να τους άνοιγε κάποιες ουράνιες θύρες. Και αντί του «Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος», ο Ακύλας μετέφρασε, «Άρτο δυναστών έφαγε ο άνθρωπος», ο δε Σύμμαχος, «Και σιτάρι ουράνιο τους παρέσχε, άρτο μεγάλων έφαγε ο άνθρωπος». Και παρατήρησε πώς το εβραϊκό κείμενο δεν περιέχει το «Άρτο αγγέλων»· αλλά είτε, κατά τον Ακύλα, «άρτο δυναστών»· είτε κατά τον Σύμμαχο, «άρτο μεγάλων»· είτε κατά τον Θεοδοτίωνα, «άρτο δυναστών»· είτε κατά την πέμπτη έκδοση, «άρτο δυναστών». Κανείς δε δεν το μετέφρασε ως «αγγέλων».

Όμως, σε αυτή την απορία απαντά διά του προφήτη Ησαΐα, σαν να απολογείται ο γεωργός, και παρουσιάζει την αιτία λέγοντας: «Διότι περίμενα να κάνει σταφύλια, αλλά έκανε αγκάθια· και όχι δικαιοσύνη, αλλά κραυγή». Το ότι αυτά βέβαια έχουν λεχθεί για τον λαό των Ιουδαίων, κανείς δεν θα μπορούσε να το αμφισβητήσει. Θα κατανοήσεις δε πώς η σκιά της αμπέλου κάλυψε τα όρη, εάν παρατηρήσεις ότι ο νόμος, έχοντας τη σκιά των μελλοντικών αγαθών και όχι την ίδια την εικόνα των πραγμάτων, άλλοτε μεν τελούνταν στο όρος της Σηλώμ, όπου προηγουμένως είχε στηθεί η σκηνή του μαρτυρίου, άλλοτε δε στο όρος Σιών και στην Ιερουσαλήμ, και οι κληματαριές της κάλυψαν τους κέδρους του Θεού.

Και στον Ιερεμία, εξάλλου, ο ίδιος ελέγχει την άμπελο, διότι ήταν λογική, λέγοντας: Εγώ φύτεψα άμπελο καρποφόρα, εντελώς γνήσια. Πώς μεταστράφηκε σε πικρία η άμπελος η αλλότρια; Προσθέτει δε και μέσω του Ησαΐα, λέγοντας: Θα κατεδαφίσω τον φραγμό της, και θα παραδοθεί σε διαρπαγή· και θα γκρεμίσω το τείχος της, και θα παραδοθεί σε καταπάτηση. Και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου, και δεν θα σκαφτεί, ούτε θα κλαδευτεί.

Και θα φυτρώσουν σε αυτόν αγκάθια όπως σε χέρσα γη, και θα δώσω εντολή στα σύννεφα να μη ρίξουν βροχή πάνω του. Εφόσον δε καθαιρέθηκε ο φραγμός, δηλαδή η δύναμη που τους φύλαγε και τους περιέφρασσε, ήταν φυσικό πλέον όλοι οι εχθροί, αόρατοι και αφανείς, όντας πιο άγριοι από τα άγρια θηρία, να τους καταστρέψουν, δηλαδή αυτούς που κατηγορούνται από τον λόγο. Και πρώτος ένας ακάθαρτος χοίρος, ο Ασσύριος, αφού εισέβαλε με ορμή, κατέστρεψε την προαναφερθείσα άμπελο, σε σημείο μάλιστα να οδηγήσει το πλήθος αιχμάλωτο στους Ασσυρίους. Έπειτα, ένας δεύτερος εχθρός, εισβάλλοντας, κατασπάραξε όσα είχαν απομείνει από τον πρώτο, ο Ναβουχοδονόσορας, ο οποίος και πυρπόλησε το ιερό και το ισοπέδωσε. Γι' αυτό έχει ειπωθεί και κατά τον Σύμμαχο: «Την κατασπάραξε χοίρος από το δάσος, και άγριος μονιός την κατέφαγε».

Οι προφήτες, λοιπόν, του ιουδαϊκού έθνους δεν έψαλλαν τέτοια άσματα, ούτε κήρυτταν χαρμόσυνα ευαγγέλια αγαθών στους συγχρόνους τους· αλλά [έλεγαν] τέτοια λόγια σαν αυτά που διακηρύττει ο Μωυσής στη μεγάλη του ωδή προς τον λαό: «Τέκνα με ψεγάδια, γενεά σκολιά και διεστραμμένη, αυτά ανταποδίδετε στον Κύριο; Τόσο μωρός και καθόλου σοφός λαός;» και τα όσα ακολουθούν αυτά· ανάμεσα στα οποία είναι και το: «Με παρόξυναν με ξένους [θεούς], με τα βδελύγματά τους με πίκραναν. Θυσίασαν σε δαιμόνια, και όχι στον Θεό»· και το: «Αυτοί με έκαναν να παραζηλέψω για κάποιον που δεν είναι Θεός, με εξόργισαν με τα είδωλά τους». Και ο Ησαΐας, επίσης, ψάλλοντας ανάλογο με αυτά άσμα, έλεγε: «Θα ψάλω στον αγαπημένο το άσμα του αγαπητού μου, για τον αμπελώνα του»· στα οποία προσθέτει: «Τι [άλλο] να κάνω στον αμπελώνα μου; Διότι περίμενα να βγάλει σταφύλια, αλλά αυτός έκανε αγκάθια. Θα γκρεμίσω τον φραγμό του, και θα παραδοθεί σε λεηλασία· και θα κατεδαφίσω τον πύργο του, και θα παραδοθεί σε καταπάτηση· και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου», και τα όσα ακολουθούν αυτά.

Κατά την ίδια αυτή ημέρα και κατά τον ίδιο χρόνο, απειλεί ότι θα περιέλθουν σε έσχατη πενία ως προς τον κατά Θεόν πλούτο, ώστε να μην έχουν αφθονία λογικού άρτου ούτε στερεάς και πνευματικής τροφής, αλλά να αρκούνται να τρέφονται με γάλα, δηλαδή με τον νηπιώδη και εισαγωγικό λόγο· επιπλέον δε, ότι και τα αμπέλια τους θα γίνουν χέρσα γη. Διότι, όπως λέει ο ίδιος ο προφήτης, ο γεωργός και συνάμα δεσπότης τους «περίμενε» να «κάνει σταφύλια» ο αμπελώνας, «εκείνος όμως έκανε αγκάθια», «και όχι δικαιοσύνη, αλλά κραυγή»· γι' αυτό, αφαιρώντας «τον φραγμό του» και γκρεμίζοντας «τον τοίχο του», μαρτυρεί ότι θα μετατρέψει τον αμπελώνα «σε χέρσα γη» και θα τον παραδώσει στους εχθρούς, οι οποίοι, λέει, θα εισέλθουν «εκεί» «με βέλος και τόξο», αυτοί που έχουν λάβει την εξουσία από τον Θεό, ο οποίος τους τον παρέδωσε όχι άκριτα, αλλά με απόλυτη δικαιοσύνη, επειδή ακριβώς «όλη η γη» τους έγινε «χέρσα και αγκάθια». Γι' αυτό λοιπόν, εφόσον οι ίδιοι μετέτρεψαν τους εαυτούς τους σε χέρσα γη και αγκάθια, «θα εισέλθουν», λέει, «εκεί» «με βέλος και τόξο» εκείνοι που έλαβαν την εξουσία εναντίον τους. Και μην απορείς αν και αυτά αποδίδονται με τρόπο συγκεκαλυμμένο και μέσα από αινίγματα.

ΙΒ΄. Είθε να μη μου συμβεί, μαζί με τις άλλες πληγές, να ονειδιστώ και για αυτά από τον Αγαθό, ο οποίος πορεύεται εναντίον μου με πλάγιο θυμό εξαιτίας της δικής μου πλαγιότητας: «Σας επάταξα με ίκτερο, με πύρωση και με σφακελισμό· και ουδέν πλέον. Από έξω σας άφησε άτεκνους η μάχαιρα, και ούτε έτσι επιστρέψατε σε εμένα, λέγει ο Κύριος». Μακάρι να μη γίνω σαν τον αμπελώνα του αγαπημένου, ο οποίος, αφού φυτεύτηκε και περιχαρακώθηκε, και ασφαλίστηκε με φράχτη, με πύργο και με κάθε δυνατό τρόπο, αφέθηκε στη χέρσα αγριότητα και γέμισε αγκάθια, και εξαιτίας αυτού περιφρονήθηκε, με αποτέλεσμα να κατεδαφιστεί ο πύργος του, να αφαιρεθεί ο φράχτης του, να μην κλαδευτεί ούτε να σκαφτεί, αλλά να παραδοθεί σε όλους για διαρπαγή, για κοινή ύβρη και καταπάτηση.

βʹ. Και ότι δεν υφίσταται διθεΐα αγαθού και κακού, όπως φρονεί ο Μαρκίων ο ομοϊδεάτης του, το αποδεικνύει πάνσοφα από την ευαγγελική ρήση που λέει «Διδάσκαλε αγαθέ» και από την παραβολή του αμπελώνα του Ησαΐα και του Παύλου, καθώς και ότι ο Υιός δεν αρνείται την προσωνυμία του Όντος ή του Αγαθού [ή την αποξένωση από τον Πατέρα]· αλλά δηλώνει ότι σε Αυτόν ανήκει και η εξουσία επί των δημιουργημάτων.

Κεφάλαιο ΣΤ'. Αποβολή του ιουδαϊκού αμπελώνα, διότι κατά την παρουσία του Χριστού καρποφόρησαν ανταρσία. Ας ψάλω λοιπόν στον αγαπημένο το άσμα του αγαπητού για τον αμπελώνα του. Ο αγαπημένος είχε έναν αμπελώνα σε λόφο, σε τόπο εύφορο. Και έβαλα ολόγυρα φράχτη και τον περιχαράκωσα και φύτεψα εκλεκτό κλήμα Σωρήκ και έχτισα πύργο στη μέση του και έσκαψα σε αυτόν πατητήρι και περίμενα να βγάλει σταφύλια, αλλά έβγαλε αγκάθια. Και τώρα, άνθρωποι του Ιούδα και κάτοικοι της Ιερουσαλήμ, κρίνετε μεταξύ εμού και του αμπελώνα μου. Τι άλλο να κάνω στον αμπελώνα μου, που δεν του το έκανα; .... ... Θα αφαιρέσω τον φραγμό του και θα παραδοθεί σε διαρπαγή, και θα γκρεμίσω τον τοίχο του και θα γίνει καταπάτημα. Και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου και δεν θα κλαδευτεί ούτε θα σκαφτεί, και θα φυτρώσουν σε αυτόν αγκάθια σαν σε χέρσο τόπο, και θα διατάξω τα σύννεφα να μη ρίξουν βροχή σε αυτόν. Διότι ο αμπελώνας του Κυρίου Σαβαώθ είναι ο οίκος του Ισραήλ, και ο άνθρωπος του Ιούδα το αγαπημένο του νεόφυτο. Περίμενα να πράξει κρίση, αλλά έπραξε ανομία, και όχι δικαιοσύνη, αλλά κραυγή.

Ο δε Πιλάτος είπε: «Εγώ δεν βρίσκω καμία ενοχή σε αυτόν». Όχι μόνο εσύ, ω Πιλάτε, αλλά ούτε οι Ιουδαίοι, ούτε οι τυφλοί, ούτε οι νεκροί, ούτε ο ήλιος, ούτε η σελήνη, ούτε ο κόσμος, ούτε όλοι οι δίκαιοι προφήτες και οι μάρτυρες, ούτε ο προφήτης που λέει: «Αυτός που δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του». Όλοι συμφωνούν με τον Πιλάτο εκφέροντας δίκαιη κρίση. Μόνοι οι Ιουδαίοι πολεμούν, δικάζοντας με κραυγές και φιλονικώντας να επισκιάσουν την αλήθεια με τον θόρυβο, επιβεβαιώνοντας έτσι τον λόγο του Ησαΐα: «Περίμενα να παραγάγει σταφύλια, έβγαλε όμως αγκάθια, και όχι δικαιοσύνη, αλλά κραυγή». Ενόσω συνέβαιναν αυτά, και ο Πιλάτος δεν μπορούσε ούτε να μιλήσει ούτε να ακούσει εξαιτίας της γενικής ταραχής, και ενώ ετοιμαζόταν εξέγερση, έστειλε μήνυμα προς αυτόν η γυναίκα του, ως καλή βοηθός, συγκρατώντας τον άνδρα της που έσπευδε, λέγοντας: «Ας μην υπάρχει τίποτα μεταξύ εσένα και εκείνου του δικαίου. Αν μεν μπορείς, σώσε τον· αν πάλι δεν μπορείς, διάσωσε τον εαυτό σου». Ήταν σαν να έλεγε σχεδόν το λόγιο του Δαβίδ: «Μην καταστρέψεις την ψυχή σου μαζί με τους ασεβείς, και τη ζωή σου μαζί με άνδρες αιμάτων». «Ας μην υπάρχει τίποτα μεταξύ εσένα και εκείνου του δικαίου· διότι πολλά υπέφερα στο όνειρό μου εξαιτίας του». Αποδείχθηκε άλλος Ιωσήφ, βλέποντας την αλήθεια μέσα από τα όνειρα, δίνοντας μαρτυρία ενάντια στις κραυγές των Ιουδαίων· διότι έπρεπε αυτοί να νικηθούν από γυναίκες.