Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 66:1

Σε ποιο υποπόδιο, λοιπόν; Άραγε στη γη; Διότι λέει, «Ο ουρανός είναι θρόνος μου, η δε γη υποπόδιο των ποδιών μου». β'. Και όμως δεν επιτρέπεται σε εμάς να προσκυνούμε τα στοιχεία της φύσεως. Αλλά εννοεί τον τόπο εκείνον, τον οποίο μέσω ενός άλλου ψαλμού εξέθεσε σαφέστερα, λέγοντας: «Ας προσκυνήσουμε στον τόπο όπου στάθηκαν τα πόδια του»· και εννοεί τον Γολγοθά. Διότι αυτός πράγματι βρέθηκε κάτω από τα πόδια της σάρκας του κατά την ώρα του σταυρού.

Γι' αυτό οι υπόλοιποι ερμηνευτές, αντί για τη λέξη «τιμή», άλλοι απέδωσαν τη λέξη «ισχύς» και άλλοι «κράτος». «Εσύ ετοίμασας ευθύτητες». Πώς τις ετοίμασε; Αποστέλλοντας εκ των προτέρων τον νόμο, στον οποίο όρισε τις εντολές ως ευθύτητες. Διότι είναι δυνατόν να χαράξει κανείς ορθά την οδό του βίου του, πορευόμενος σύμφωνα με αυτές. Επειδή ο νόμος που δόθηκε στον Ιακώβ (εννοεί δε το γένος του Ισραήλ), αυτός έφερε και σε όσους αμαρτάνουν ως κρίση την κατάκριση, και σε όσους ζουν ενάρετα υπέδειξε τη δικαιοσύνη, σύμφωνα με την οποία πρέπει να ζουν. «Και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδιών του». Και για ποιο λόγο προτρέπει να μην προσκυνούμε μάλλον τον θρόνο του Θεού, αλλά το υποπόδιο; Και για ποιο ακριβώς υποπόδιο μιλάει; Μήπως για τη γη; Επειδή λέει: «Ο ουρανός είναι θρόνος μου και η γη υποπόδιο των ποδιών μου». Και όμως, δεν επιτρέπεται σε εμάς να προσκυνούμε τα υλικά στοιχεία. Αλλά εννοεί αυτόν τον τόπο τον οποίο εξέθεσε με μεγαλύτερη σαφήνεια σε έναν άλλο ψαλμό: «Ας προσκυνήσουμε στον τόπο όπου στάθηκαν τα πόδια του».

Εγώ έδειξα στον Ιερεμία την καρυδένια ράβδο. Εγώ απεικόνισα στον Ζαχαρία τη χρυσή λυχνία. Εγώ υπέδειξα στον Δανιήλ τον αλατόμητο λίθο. Εγώ πλάτυνα την κοιλιά του κήτους για τον Ιωνά. Εμένα είδε ο μέγας Ιεζεκιήλ ως ηνίοχο των Χερουβίμ. Εγώ είμαι το πολυθρύλητο πρόβατο του Ησαΐα. «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Πρόσεξε πού τεντώνεις τα τόξα σου. «Διότι για εμένα ο ουρανός είναι θρόνος και η γη υποπόδιο.» Πού στέλνεις τα βέλη; «Διότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα.» Προς ποιον ρίχνεις τους λίθους; Εγώ «μέτρησα με το χέρι το νερό και τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα μου.» Εναντίον ποιου οπλίζεις τη γλώσσα σου; Εγώ κάνω καθαρές τις γλώσσες των βραδυγλώσσων, εγώ έπλασα τον βαρύκοο και τον κωφό, εγώ ως κεραμέας διαμόρφωσα αυτόν που βλέπει και τον τυφλό. Δες ποιον αποκαλείς πλάνο. «Εγώ πλήθυνα τις οράσεις και μέσω των προφητών παρομοιάστηκα.» «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Διότι εμένα ψάλλει ο Δαβίδ, εσύ όμως με χλευάζεις. Εκείνος με υμνεί, εσύ όμως με βλασφημείς. Εκείνος παίζει την κιθάρα, εσύ όμως κλωτσάς. Εκείνος κρούει τις χορδές, εσύ όμως χρησιμοποιείς τα όπλα. «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Γιατί με πολεμάς με τα δικά μου, υπερασπίζεσαι τον νόμο και εκστρατεύεις εναντίον μου, για εμένα αγωνίζεσαι και τους δικούς μου τιμωρείς; Υπερασπίζεσαι τη δική μου δόξα, αλλά αγνοείς το πώς πρέπει να αρχίσεις τη μάχη, από πού αρμόζει να συγκροτήσεις πόλεμο.»

Έτσι λέει ο Κύριος: Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου ... ... και σε ποιον θα επιβλέψω, παρά στον ταπεινό και ήσυχο και σε αυτόν που τρέμει τα λόγια μου; Ο άνομος όμως που μου θυσιάζει μοσχάρι είναι σαν αυτόν που σκοτώνει σκύλο ... εκείνος που προσφέρει λιβάνι για μνημόσυνο είναι σαν βλάσφημος. Και αυτοί διάλεξαν τους δρόμους τους και τα βδελύγματά τους, τα οποία η ψυχή τους επιθύμησε, και εγώ θα διαλέξω τους εμπαιγμούς τους και θα τους ανταποδώσω τις αμαρτίες τους· διότι τους κάλεσα, και δεν με υπάκουσαν, μίλησα, και δεν άκουσαν, και έπραξαν το πονηρό ενώπιόν μου, και διάλεξαν εκείνα που δεν ήθελα. Ακούστε τον λόγο του Κυρίου εσείς που τρέμετε τον λόγον του: Πείτε, αδελφοί μας, σε εκείνους που μας μισούν και μας αποστρέφονται, για να δοξαστεί το όνομα του Κυρίου και να φανερωθεί στην ευφροσύνη τους, και εκείνοι θα ντροπιαστούν. Φωνή κραυγής από την πόλη, φωνή από τον ναό, φωνή του Κυρίου που αποδίδει ανταπόδοση στους αντιπάλους. Πριν προλάβει να γεννήσει αυτή που κοιλοπονά, πριν έρθει ο πόνος των ωδίνων, διέφυγε και γέννησε αρσενικό. Ποιος άκουσε κάτι τέτοιο, και ποιος είδε ποτέ κάτι τέτοιο, αν κοιλοπόνησε η γη σε μία ημέρα, αν γεννήθηκε έθνος μεμιάς, επειδή η Σιών κοιλοπόνησε και γέννησε τα παιδιά της; ... και δεν με θυμήθηκες, είπε ο Κύριος. Ιδού, δεν έκανα εγώ εκείνην που γεννά και τη στείρα;

«Την οποία και εισήγαγαν οι πατέρες μας, αφού την παρέλαβαν». Βλέπεις ότι άγιος τόπος είναι εκεί όπου βρίσκεται ο Θεός; Γι' αυτό και ανέφερε «στην έρημο», ώστε να συγκρίνει τόπο με τόπο. Έπειτα ακολουθεί η ευεργεσία. «Και την εισήγαγαν», λέει, «οι πατέρες μας, αφού την παρέλαβαν, μαζί με τον Ιησού, κατά την κατάληψη των εθνών, τα οποία εξεδίωξε ο Θεός από το πρόσωπο των πατέρων μας μέχρι τις ημέρες του Δαβίδ, ο οποίος βρήκε χάρη ενώπιον του Θεού και παρακάλεσε να βρει σκήνωμα για τον Θεό του Ιακώβ». Παρακάλεσε να οικοδομήσει ο Δαβίδ, και δεν λαμβάνει την άδεια ο μέγας, ο θαυμαστός· αλλά οικοδομεί ο απορριμμένος, ο Σολομών. Γι' αυτό λέει: «Ο Σολομών όμως του οικοδόμησε οίκο· αλλά ο Ύψιστος δεν κατοικεί σε χειροποίητους ναούς». Αυτό βέβαια αποδείχθηκε και μέσω όσων έχουν ήδη λεχθεί· αποδεικνύεται όμως και μέσω της προφητικής φωνής. Και το πώς, άκουσέ το από τα εξής: «Καθώς λέει και ο προφήτης: Ο ουρανός είναι για μένα θρόνος, και η γη υποπόδιο των ποδιών μου. Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε, λέει ο Κύριος; Ή ποιος είναι ο τόπος της καταπαύσεώς μου; Δεν τα εποίησε όλα αυτά το χέρι μου;» Μην απορείτε, λέει, εάν ο Χριστός ευεργετεί αυτούς που απορρίπτουν τη βασιλεία του, εφόσον βέβαια αυτό συνέβη και την εποχή του Μωυσή. Διότι όχι απλώς τους απελευθέρωσε, αλλά και τους ευεργετούσε ενώ ζούσαν στην έρημο.

Το ότι βέβαια δεν ήταν ανώτερος από τον πατέρα, ούτε καν ίσος, παρά μόνο κατά την αντίληψη των πολλών, το έκανε φανερό προσθέτοντας: «Αλλ' ο Ύψιστος δεν κατοικεί σε χειροποίητους ναούς, καθώς λέει ο προφήτης: Ο ουρανός είναι θρόνος μου, και η γη υποπόδιο των ποδιών μου». Διότι ούτε αυτά είναι άξια του Θεού, εφόσον αποτελούν δημιουργήματα, εφόσον είναι έργα των χεριών του. Πρόσεξε πώς τους ανυψώνει σιγά-σιγά. Διότι αποδεικνύει μέσω του προφήτη ότι ούτε αυτά είναι άξια να λέγονται για τον Θεό. Και για ποιον λόγο, λέει, χρησιμοποιεί εδώ επιτιμητικό λόγο; Μεγάλη ήταν η παρρησία του, επειδή επρόκειτο να πεθάνει· διότι νομίζω ότι και αυτό το γνώριζε εξ αποκαλύψεως.

Εκείνοι, λοιπόν, που προασπίζονταν στα λόγια τον νόμο, έλεγαν: «Βλασφημεί κατά του Μωυσή». Εκείνος όμως αποδεικνύει ότι αυτοί μάλλον βλασφημούν, όχι μόνο κατά του Μωυσή, αλλά και κατά του Θεού, και ότι αυτοί ανέκαθεν πράττουν τέτοια, και ότι οι ίδιοι κατέλυσαν τα έθιμα, και ότι δεν υπάρχει πλέον ανάγκη από αυτά· και ότι, ενώ τον κατηγορούσαν και έλεγαν πως αυτός εναντιώνεται στον Μωυσή, οι ίδιοι εναντιώνονταν στο Πνεύμα· και όχι απλώς, αλλά και διαπράττοντας φόνο· και ότι ανέκαθεν έτρεφαν αυτή την έχθρα. Βλέπεις ότι αποδεικνύει πως εκείνοι εναντιώνονται και στον Μωυσή και σε όλους, και ότι δεν τηρούν τον νόμο; Καίτοι ο Μωυσής βέβαια είχε πει: «Προφήτη θα αναστήσει για σας ο Κύριος»· αλλά και οι υπόλοιποι προέλεγαν ότι Αυτός θα έλθει, όπως και ο προφήτης, όταν έλεγε: «Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε;» και πάλι: «Μήπως μου προσφέρατε σφάγια και θυσίες επί σαράντα έτη;»

Και εάν η Αίγυπτος δεν άντεξε να βαστάξει το δάκτυλο του Θεού, πώς άντεξε η Παρθένος τη δεξιά του Θεού; Και εάν ο άνθρωπος δεν βάσταξε ένα μικρό βάρος χρυσού, πώς η Κόρη βάσταξε τον θησαυρό του Πατρός; Εάν δε ήταν δυνατόν να έλθει κανείς σε συνομιλία με τον Χριστό και να του πει: «Όταν βρισκόσουν στην κοιλία της Κόρης, δεν είχες φύση απεριόριστη και σθένος ανίκητο; Δεν έλεγες ότι ο ουρανός αποτελεί τον θρόνο σου;»

Ας μην προσπεράσουμε επιφανειακά, αγαπητοί, τα όσα έχουν ειπωθεί από τη θεία Γραφή, ούτε να σταθούμε μόνο στις λέξεις, αλλά ας κατανοήσουμε ότι η ταπεινότητα των εκφράσεων οφείλεται στη δική μας αδυναμία, και ότι τα πάντα γίνονται με τρόπο θεοπρεπή για τη δική μας σωτηρία. Διότι πες μου, εάν θελήσουμε να ακολουθήσουμε κατά γράμμα τις εκφράσεις και δεν εκλάβουμε τα λεγόμενα θεοπρεπώς, πώς δεν θα προκύψουν πολλά άτοπα; Ιδού, ας εξετάσουμε το ζήτημα από την ίδια την αρχή του αναγνώσματος: «Και άκουσαν», λέει, «τη φωνή του Κυρίου του Θεού, ο οποίος περπατούσε στον παράδεισο το δειλινό, και κρύφτηκαν». Τι λες; Ο Θεός περπατά; Και θα του αποδώσουμε πόδια; Και δεν θα κατανοήσουμε τίποτε πιο υψηλό από αυτό; Ο Θεός δεν περπατά· μη γένοιτο. Πώς θα μπορούσε, άλλωστε, αυτός που είναι πανταχού παρών και πληροί τα πάντα; Αυτός που έχει τον ουρανό ως θρόνο και τη γη ως υποπόδιο, είναι δυνατόν να περιορίζεται μέσα στον παράδεισο; Και ποιος λογικός άνθρωπος θα μπορούσε να τα πει αυτά;

Σήμερα λύνεται η αρχαία κατάρα κατά του γένους, και καταλύεται εκείνος ο μακρύς και παλαιός πόλεμος, καθώς το βρέφος αυτό μας χάρισε τα δόγματα της ειρήνης: «Αυτό είναι το σημάδι», λέει, «θα βρείτε ένα βρέφος σπαργανωμένο να κείτεται σε φάτνη». Περιβάλλεται με σπάργανα εκείνος που ελευθέρωσε την οικουμένη από τα σπάργανα της αμαρτίας· γεννιέται σε φάτνη και δεν βρίσκει τόπο σε κατάλυμα, αυτός για τον οποίο έχει γραφτεί: «Τον ουρανό και τη γη εγώ τα πληρώ», λέει ο Κύριος. «Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε, ή ποιος είναι ο τόπος της ανάπαυσής μου;» Καταλύεται, λοιπόν, ο μακρύς πόλεμος. Και θαυμάζοντας αυτήν την κατάλυση και την έλευση της ειρήνης, οι άγγελοι του επουράνιου πλήθους υμνούσαν λέγοντας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Εκείνος, δηλαδή ο μακρύς πόλεμος, δηλαδή *...* φανερώθηκε στη γη η ειρήνη που κάποτε προσδοκούσαμε.

Διότι ο Κριτής δεν απαιτεί το χρέος του ελέους από τους αδυνάτους· επειδή αυτοί τυγχάνει να έχουν ανάγκη από άλλους. Αντιθέτως, από εκείνους που έχουν λάβει άφθονα τις δωρεές του Θεού, αλλά έχουν λησμονήσει Αυτόν που τις έδωσε, και καυχώνται σαν να μην τις έλαβαν, προς αυτούς απευθύνει ονειδισμό και κατηγορία λέγοντας: Ω ανόητοι και άσπλαχνοι, δεν σας τα έδωσα εγώ όλα τα δικά σας αγαθά; Τι άραγε φέρατε μέσα στον κόσμο; Δεν γεννηθήκατε γυμνοί και πάλι γυμνοί αναχωρείτε; Δεν ακούσατε τον Απόστολο που αναφωνεί ότι «Τίποτα δεν φέραμε στον κόσμο, άρα είναι φανερό ότι ούτε και μπορούμε να πάρουμε κάτι μαζί μας»; Αναλογίσου, άφρονα, ότι δεν έχεις αποκτήσει τίποτα δικό σου, παρά μόνο την προαίρεσή σου, είτε αυτή είναι αγαθή, όπως είπε ο Θεός, είτε σκληρή, όπως εσύ θέλησας. Το ασήμι και το χρυσάφι είναι δικά μου. Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου, η γη το υποπόδιο των ποδιών μου· τα πέρατα βρίσκονται στο χέρι μου, τα σύμπαντα υπηρετούν εμένα· ο ουρανός και όλες οι στρατιές των αγγέλων, η γη και η θάλασσα, και κάθε κτίση και κάθε πνοή είναι δική μου, και σε εμένα πείθεται και υπακούει και δουλεύει. Μόνο εσύ, ο άσπλαχνος, βρέθηκες αποξενωμένος από τη δική μου φιλανθρωπία. Πες μου, άφρονα, ποιος άπλωσε για χάρη σου τη γη; Ποιος έκανε πυκνή τη βλάστηση των φυτών; Ποιος παρέχει στους σπόρους την αύξηση; Ποιος δίνει στη γη τη βροχή τον καιρό του αλωνίσματος, και ανέμους κατάλληλους για εκείνον που λιχνίζει;

Ο ουρανός είναι ο θρόνος σου και η γη το υποπόδιό σου· ποιος οίκος θα χωρέσει τον αχώρητο; Δεν έχω ουράνια στέγη για να εισέλθεις κάτω από τη στέγη μου· δεν έχω βασιλικές αυλές για να υποδεχθώ τον βασιλέα των ουρανών. Πώς θα δεχθώ κάτω από την οροφή μου Εκείνον που στεγάζει με ύδατα τα υπερώα του; Και πώς το πενιχρό μου κατάλυμα θα δεχθεί να συγκατοικήσει με Αυτόν που μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή του; Ποια στέγη θα χωρέσει Εκείνον που περικλείει ολόκληρο τον ουρανό και τη γη ταυτόχρονα; Δεν είμαι ικανός να εισέλθεις κάτω από τη στέγη μου. Ως ευεργέτη βέβαια επιδιώκω διακαώς την είσοδό σου, ως κριτή όμως ευλαβούμαι να έχω αυτή την παρρησία.

Τους έβλαπτε πολύ αυτή η αντίληψη· διότι, όπως ακριβώς τους λέει ο Χριστός, ή μάλλον ο Ιωάννης: «Μη νομίσετε ότι μπορείτε να λέτε, έχουμε πατέρα τον Αβραάμ»· έτσι λοιπόν και εδώ, μην πεις: «Είναι ναός του Κυρίου». Διότι, αν μεν Αυτός είχε ανάγκη από οίκο, δικαιολογημένα θα είχατε αυτήν τη γνώμη, ότι δηλαδή δεν θα κατέστρεφα τον οίκο. Αν όμως κανένας τόπος δεν με χωράει, αλλά είμαι αχώρητος στα πάντα· αν πάλι «ο ουρανός είναι θρόνος μου, και η γη υποπόδιο των ποδιών μου»· ή μάλλον ούτε αυτά έχουν έτσι ακριβώς· διότι με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό· ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε; Μη στηρίζεστε σε λόγια ψεύτικα.

Ανέβηκε στο ξύλο θεραπεύοντας το ξύλο του παραδείσου, και βοά: Πάτησα τον ληνό μόνος, και κανείς δεν ήταν μαζί μου, ούτε άγγελος, [ούτε πρέσβης, ούτε αρχάγγελος,] ούτε προφήτης, ούτε βασιλιάς, κανείς από τους δικαίους δεν ήταν μαζί μου· και μόνο ένας ήταν μαζί μου, ο οποίος δεν συνέτριψε μαζί μου τον θάνατο, αλλά κληρονόμησε μαζί μου τον παράδεισο· ήταν μαζί μου πάνω στο ξύλο, όχι μαζί μου στον πόλεμο εναντίον του θανάτου. Διότι, λέει, ο Κύριος είναι αυτός που συντρίβει τους πολέμους, Κύριος είναι το όνομά Του. Ένας ληστής ομολόγησε. Ω, τι παράξενα και παράδοξα πράγματα! Ο ληστής βρίσκεται με τον Χριστό, και ο μαθητής Ιούδας με τον διάβολο· το φως έγινε σκοτάδι, και το σκοτάδι μεταβλήθηκε σε φως· ο αμνός έγινε λύκος, και ο λύκος αμνός. Ο ληστής, έχοντας τα χέρια καρφωμένα με τα καρφιά, με πιστή φωνή ασπαζόταν τον Δεσπότη λέγοντας: «Μνήσθητί μου, Κύριε, όταν έλθεις στη βασιλεία Σου»· ενώ ο μαθητής προσφέροντας φιλί με τα χείλη, στην καρδιά του ετοίμασε το ξίφος· με τα χείλη εξέφραζε χαρά, και από την καρδιά του ανέδιδε δόλο, λέγοντας: «Χαίρε, Ραββί»· έπειτα Τον φιλά, και στρεφόμενος προς τους Ιουδαίους έλεγε, με νεύμα και όχι με λόγια: «Αφού Τον δέσετε, πάρτε Τον». Ω παράνομε Ιούδα, πού προστάζεις να οδηγηθεί Εκείνος που λέει: «Ο ουρανός είναι ο θρόνος Μου, και η γη υποπόδιο των ποδιών Μου»;

«Αναγγείλατε στα έθνη τα έργα του». Κάποιος άλλος λέει: «Ανάμεσα στους λαούς τα σχέδιά του». Τι λες; Αυτός για τον οποίο ο ουρανός είναι θρόνος και η γη υποπόδιο, Αυτός που στο χέρι του κρατά τα πέρατα της γης, Αυτός κατοικεί στη Σιών; Ναι· διότι με τον όρο κατοικία εδώ δεν εννοεί τον περιορισμό του (αφού η μεγαλωσύνη του είναι απέραντη), αλλά την οικειότητα προς τον τόπο και τη στενή σχέση μαζί του, ώστε μέσα από αυτήν τη συγκατάβαση να ελκύσει τους Ιουδαίους προς τον εαυτό του· εξάλλου, και στην περίπτωσή μας η οικία ονομάζεται έτσι, ακριβώς επειδή έχουμε οικειότητα με αυτήν. Λέγεται επίσης ότι κατοικεί μέσα μας, όχι επειδή εμπεριέχεται από εμάς, αλλά επειδή έχει οικειότητα προς εμάς. Κατά αναγωγή, Σιών ονομάζεται η Εκκλησία. «Διότι έχετε προσέλθει στο όρος Σιών και στην Εκκλησία των πρωτοτόκων». Και δικαίως η Εκκλησία ονομάζεται όρος, εξαιτίας του βέβαιου, του σταθερού και του άσειστου χαρακτήρα της. Διότι, όπως ακριβώς είναι αδύνατον να σαλευτεί ένα όρος, έτσι είναι αδύνατον να σαλευτεί και η Εκκλησία του Θεού. «Αναγγείλατε στα έθνη τα έργα του». Θέλει να γινόμαστε κήρυκες των ευεργεσιών του Θεού και να μην αποκρύπτουμε ποτέ τις ευεργεσίες του. Και αυτό το ζητά παντού, τόσο για χάρη εκείνων που τα λέγουν όσο και για εκείνους που τα ακούν. Επειδή το κέρδος υπάρχει και για τους μεν και για τους δε, εάν δείχνουν προσοχή. «Διότι εκείνος που εκζητεί τα αίματά τους τα θυμήθηκε». Είδες ποια εννοεί ως έργα του; Τις ευεργεσίες.

«Μήπως δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη;» λέγει ο Κύριος. Διότι εκείνο φαίνεται αντίθετο προς τούτο, εάν το εκλάβουμε σύμφωνα με την πρόχειρη, κατά γράμμα ανάγνωση, και δεν εξετάσουμε το βαθύτερο νόημα που κρύβεται σε αυτά. Τι σημαίνει, λοιπόν, αυτό που λέει: «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο, ενώ τη γη την έδωσε στους υιούς των ανθρώπων;» Χρησιμοποιεί λόγο συγκαταβατικό, χωρίς να περιορίζει τον Θεό μέσα στον ουρανό. Διότι ούτε το «Ο ουρανός είναι θρόνος του, και η γη υποπόδιό του», όπως ακριβώς ούτε το «Εγώ γεμίζω τον ουρανό και τη γη», έχουν λεχθεί επαξίως του μεγαλείου Του, αλλά και αυτό αποτελεί συγκατάβαση. Επειδή Εκείνος περικλείει τα πάντα, βαστάζει τα πάντα, χωρίς να έχει ανάγκη από τόπο, αλλά Εκείνος συγκρατεί τα άπαντα· λέγεται, όμως, ότι ο ουρανός είναι κατοικία Του, επειδή είναι τόπος καθαρός από την πονηρία. Όπως, λοιπόν, εδώ ο ουρανός δεν αποτελεί αποκλειστική επιλογή, έτσι συμβαίνει και όταν λέγει: «Έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού», ή ότι «Εξέλεξε τον οίκο του Ιακώβ». Διότι ούτε και εδώ εννοεί αυτό, ότι δηλαδή οι μεν Ιουδαίοι είναι δικοί Του, ενώ οι υπόλοιποι άνθρωποι όχι πλέον, αλλά ότι είναι εγκαταλελειμμένοι από την πρόνοιά Του και αποστερημένοι της δημιουργίας Του. Επειδή είναι κοινός Θεός όλων· χρησιμοποιεί δε αυτόν τον λόγο, για να δείξει την αγάπη Του προς αυτούς, επειδή, με κάποιον τρόπο, φαίνονταν να είναι καλύτεροι από τους άλλους. Το ότι, δηλαδή, δεν εξέλεξε μόνο αυτούς, αλλά ήταν κηδεμόνας όλων, το αποδεικνύουν τόσο τα γεγονότα πριν από τον Μωυσή, όσο και, εξίσου, τα γεγονότα κατά την εποχή του, καθώς και καθένα από τα γεγονότα που συνέβησαν διαδοχικά μετά από αυτόν.

Εκείνον που δεν τον χωρούν οι ουρανοί, Αυτός εισέρχεται σε ψυχή που ζει με προσευχές. «Ο ουρανός είναι θρόνος μου», λέει, «και η γη υποπόδιο των ποδιών μου. Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε; λέει ο Κύριος· ή ποιος είναι ο τόπος της αναπαύσεώς μου;» Και όμως, ο Παύλος οικοδομεί οίκο μέσω των αγίων προσευχών. «Κάμπτω», λέει, «τα γόνατά μου προς τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστεως στις καρδιές σας». Και βέβαια, και από αυτό θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει τη δύναμη των αγίων προσευχών: ότι ο Παύλος, ο οποίος διέτρεχε ολόκληρη την οικουμένη σαν να ήταν φτερωτός, και κατοικούσε σε δεσμωτήριο, και υπέμενε μαστιγώσεις, και φορούσε αλυσίδα, και ζούσε μέσα στο αίμα και στους κινδύνους, και εκδίωκε δαίμονες, και ανέσταινε νεκρούς, και θεράπευε ασθένειες, δεν στηρίχθηκε σε κανένα από αυτά για τη σωτηρία των ανθρώπων, αλλά περιτείχισε τη γη με τις προσευχές· και μετά τα θαύματα και την ανάσταση των νεκρών, κατέφευγε στις προσευχές, όπως ακριβώς ένας αθλητής που σπεύδει στην παλαίστρα έπειτα από τη στέψη του.

Τι λοιπόν; Δεν λες ότι το σώμα του Κυρίου είναι κτιστό; Δες λοιπόν, ότι κι εσύ κτίσμα προσκυνάς, ανόητε. Κανείς δεν λέει στον βασιλιά: «Βγάλε την πορφύρα σου» ή «Σήκω από τον θρόνο σου, για να σε προσκυνήσω απογυμνωμένο», αλλά προσκυνά τον βασιλιά που κάθεται πάνω στον θρόνο και είναι ντυμένος με την πορφύρα. Διότι ευδόκησε ο Θεός Λόγος να ενώσει με τον εαυτό Του με τρόπο αμόλυντο την κτιστή σάρκα που προήλθε από εμάς· είναι λοιπόν προσκυνητή μαζί με τον Θεό Λόγο, καθώς μάλιστα την εθέωσε. Και υποδηλώνοντας αυτό, ο θεσπέσιος Δαβίδ αναφωνεί: «Υψώνετε τον Κύριο τον Θεό μας και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδιών Του, διότι είναι άγιος». *** Ενώ σε άλλο ρητό λέγει: «Ο ουρανός είναι θρόνος μου, και η γη υποπόδιο των ποδιών μου».

«Και συνέβη», αναφέρει, «ενώ βρίσκονταν εκεί, συμπληρώθηκαν οι ημέρες για να γεννήσει, και γέννησε τον υιό της τον πρωτότοκο και τον σπαργάνωσε και τον ανέκλινε στη φάτνη, διότι δεν υπήρχε γι' αυτούς τόπος στο κατάλυμα». Διότι ο τόπος ήταν έρημος, και η ώρα πλησίαζε προς το βράδυ, και δεν υπήρχε σε αυτόν παρά μόνο ένα πολύ μικρό σπήλαιο. Και τούτο βέβαια συνέβη κατά θεία ευδοκία· διότι ο Δεσπότης καταδέχθηκε να γεννηθεί σε ένα μικρό σπήλαιο, Αυτός που δεν χωράει πουθενά, που έχει ως θρόνο τον ουρανό και ως υποπόδιο τη γη, προκειμένου τον άνθρωπο, που είχε υποστεί μεγάλη πτώση και είχε μετατραπεί όντως σε σπήλαιο ληστών με την αλλοίωση της εικόνας του, να τον λαμπρύνει εκ νέου, με τη θεία συνέργεια, προς μια λαμπρότερη ευπρέπεια κάλλους. Και σπαργανώνεται με φτωχικό ύφασμα από την ίδια Του τη μητέρα Εκείνος που περιβάλλεται θεϊκά το φως ως ιμάτιο, για να λύσει τα δεσμά των σφιχτοδεμένων αμαρτιών μας.

Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Διότι και εγώ, σε εύθετο χρόνο, θα ενώσω τη φωνή μου με τον απόστολο: πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστες οι οδοί του. Ω, ανεξάντλητη αγαθότητα του Θεού! Ω, αγάπη ανεξερεύνητη! Αυτός που καλεί τα μη όντα ως όντα, αυτός που πληροί τον ουρανό και τη γη, του οποίου ο ουρανός είναι θρόνος και η γη υποπόδιο, κατέστησε ευρύχωρο κατοικητήριο τη γαστέρα της δικής του δούλης και μέσα σε αυτήν επιτελεί το καινότερο από όλα τα καινά μυστήρια.

Ονομάζεται, λοιπόν, Παρασκευή, ως ένα είδος προετοιμασίας για την ανάπαυση του Σαββάτου. Διότι το Σάββατο περιελάμβανε την κατάπαυση των έργων, καθώς ο Θεός είχε νομοθετήσει στους Εβραίους να μην καταπιάνονται απολύτως με κανένα δουλικό έργο. Αλλά για εμάς, το θείο πάθος έχει γίνει Παρασκευή (δηλαδή προετοιμασία) απέναντι στην αμαρτία και στα δεινά που προέρχονται από αυτήν. Τυλίγεται, λοιπόν, με καθαρή σινδόνη ο μόνος καθαρός και αμόλυντος, εκείνος που περιβάλλει τον ουρανό με νεφέλες· εκείνος που ενδύεται το φως ως ιμάτιο τοποθετείται σε τάφο· εκείνος που έχει ως θρόνο τον ουρανό και τη γη υποπόδιο, εκείνος που γεμίζει και περικλείει τα σύμπαντα, εκείνος που μόνος, ως Θεός, είναι απερίγραπτος, και που συγκρατεί την κτίση στη χούφτα του, περικλείεται σωματικά σε τάφο. Ο ίδιος, ως Θεός, προσκυνείται στον ουρανό μαζί με τον Πατέρα και το Πνεύμα, και ο ίδιος, ως άνθρωπος, κείται σωματικά στο μνήμα, ενώ ως ψυχή διαμένει στα βάθη του άδη, και καθιστά προσβάσιμο τον παράδεισο στον ληστή, με την απερίγραπτη Θεότητά του να παρίσταται πανταχού.

Υπάρχει επίσης και νοητός τόπος, όπου νοείται και υπάρχει η νοητή και ασώματη φύση, όπου είναι παρούσα και ενεργεί και δεν περιέχεται σωματικά αλλά νοητά· διότι δεν έχει σχήμα, ώστε να περιληφθεί σωματικά. Ο Θεός λοιπόν, επειδή είναι άυλος και απερίγραπτος, δεν βρίσκεται σε κάποιον τόπο· διότι ο ίδιος είναι τόπος του εαυτού Του, αφού γεμίζει τα πάντα, είναι πάνω από τα πάντα και ο ίδιος συγκρατεί τα πάντα. Λέγεται όμως ότι βρίσκεται σε τόπο. Και ονομάζεται τόπος του Θεού εκεί όπου γίνεται φανερή η ενέργειά Του. Διότι Αυτός διαπερνά τα πάντα χωρίς να αναμειγνύεται με αυτά και μεταδίδει σε όλα την ενέργειά Του, ανάλογα με την καταλληλότητα και τη δεκτική ικανότητα του καθενός, εννοώ δηλαδή τόσο τη φυσική όσο και την προαιρετική καθαρότητα· επειδή τα άυλα είναι καθαρότερα από τα υλικά, και τα ενάρετα από εκείνα που είναι συζευγμένα με την κακία. Γι' αυτό, λοιπόν, ονομάζεται τόπος του Θεού εκείνος που μετέχει περισσότερο στην ενέργεια και τη χάρη Του. Για τον λόγο αυτόν ο ουρανός είναι ο θρόνος Του (διότι σε αυτόν βρίσκονται οι άγγελοι που κάνουν το θέλημά Του και Τον δοξάζουν πάντοτε· επειδή αυτή είναι η ανάπαυσή Του) και η γη είναι το υποπόδιο των ποδιών Του (επειδή σε αυτήν συναναστράφηκε με τους ανθρώπους μέσω της σάρκας). Με ποικίλους μάλιστα τρόπους έχει ονομαστεί «πόδι του Θεού» η αγία Του σάρκα. Ονομάζεται επίσης και η εκκλησία τόπος του Θεού· διότι αυτήν την έχουμε ξεχωρίσει για τη δοξολογία Του ως έναν ιερό χώρο, στον οποίο απευθύνουμε και τις δεήσεις μας προς Αυτόν.

«Εκείνος που κατέχει τον κύκλο της γης, και αυτούς που κατοικούν σε αυτήν σαν ακρίδες.» «Έτσι λέει ο Κύριος: Ο ουρανός είναι θρόνος μου, και η γη υποπόδιο των ποδιών μου. Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε, ή ποιος είναι ο τόπος της ανάπαυσής μου;»

Ότι λοιπόν οι προφήτες προσκύνησαν αγγέλους και ανθρώπους και βασιλείς και ασεβείς και ράβδο, έχει ειπωθεί· λέει δε και ο Δαβίδ: «Και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδών αυτού». Ο Ησαΐας πάλι, εκ μέρους του Θεού, λέει: «Ο ουρανός είναι θρόνος μου και η γη υποπόδιο των ποδών μου». Είναι δε σε όλους προφανές ότι ο ουρανός και η γη είναι κτίσματα. Αλλά και ο Μωυσής και ο Ααρών μαζί με όλο τον λαό προσκύνησαν χειροποίητα. Λέει μάλιστα ο Παύλος, ο χρυσός τέττιγας της Εκκλησίας, στην προς Εβραίους επιστολή: «Ο δε Χριστός, όταν ήλθε ως αρχιερέας των μελλόντων αγαθών, διαμέσου της μεγαλύτερης και τελειότερης σκηνής, που δεν είναι χειροποίητη, δηλαδή δεν ανήκει σε αυτήν την κτίση», και πάλι: «διότι ο Χριστός δεν εισήλθε σε χειροποίητα άγια, αντίτυπα των αληθινών, αλλά στον ουρανό». Ώστε τα πρώτα άγια, και η σκηνή και όλα όσα βρίσκονταν μέσα σε αυτήν, ήταν χειροποίητα· και το ότι τα προσκυνούσαν, κανείς δεν θα το αμφισβητήσει.

Και πάλι: Πώς σας εντέλλεται ο Θεός να προσκυνάτε και τη γη και τα όρη; Διότι λέει: «Υψώνετε Κύριον τον Θεό μας και προσκυνάτε στο άγιο όρος του. Και προσκυνάτε το υποπόδιο των ποδιών του, διότι είναι άγιος», δηλαδή τη γη. «Διότι ο ουρανός είναι θρόνος μου», αναφέρει, «και η γη υποπόδιο των ποδιών μου», λέει ο Κύριος. Και πώς ο Μωυσής προσκύνησε τον Ιοθόρ, ο οποίος ήταν ειδωλολάτρης, και ο Δανιήλ τον Ναβουχοδονόσορα;

Για να γίνει λοιπόν και αυτό φανερό σε σας, ειπώθηκαν εκ προσώπου του Πατρός μέσω του Ησαΐα, του προαναφερθέντος προφήτη, αυτοί οι λόγοι: «Το βόδι γνώρισε τον κτήτορά του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του. Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός μου δεν κατανόησε. Αλίμονο στο αμαρτωλό έθνος, τον λαό που είναι πλήρης αμαρτιών, το πονηρό σπέρμα, τους άνομους υιούς, που εγκαταλείψατε τον Κύριο». Και πάλι αλλού, όταν λέει ο ίδιος προφήτης παρομοίως ως εκ του Πατρός: «Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε; λέγει ο Κύριος. Ο ουρανός είναι θρόνος μου και η γη υποπόδιο των ποδιών μου». Και πάλι αλλού: «Τις νουμηνίες σας και τα σάββατα τα μισεί η ψυχή μου. Και μεγάλη ημέρα νηστείας και αργία δεν ανέχομαι. Ούτε, αν έρθετε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου, θα σας εισακούσω. Τα χέρια σας είναι πλήρη αίματος. Και αν φέρετε σεμίδαλι, ως θυμίαμα, μου είναι βδέλυγμα. Λίπος αμνών και αίμα ταύρων δεν επιθυμώ. Διότι, ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Αλλά να διαλύεις κάθε δεσμό αδικίας· να διασπάς τις θηλιές των βίαιων συναλλαγών· τον άστεγο και τον γυμνό να σκεπάζεις· να μοιράζεις τον άρτο σου σε όποιον πεινά». Μπορείτε, συνεπώς, να κατανοήσετε ποια είναι τα διδασκόμενα μέσω των προφητών, ως προερχόμενα από τον Θεό.

Το στόμα σου επλεόνασε σε κακία, και η γλώσσα σου περιέπλεκε δολιότητες. Καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου, και εναντίον του γιου της μητέρας σου έθετες σκάνδαλο. Αυτά έπραξες, και εγώ σιώπησα· υπέθεσες, μέσα στην ανομία σου, ότι θα είμαι όμοιός σου. Θα σε ελέγξω και θα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου τις αμαρτίες σου. Συνετιστείτε λοιπόν ως προς αυτά όσοι λησμονείτε τον Θεό, μήπως σας αρπάξει και δεν υπάρχει κανείς να σας λυτρώσει. Η θυσία της αινέσεως θα με δοξάσει, και εκεί είναι η οδός, στην οποία θα του δείξω το σωτήριό μου. Ούτε λοιπόν δέχεται θυσίες από εσάς, ούτε έδωσε εξαρχής την εντολή να τις προσφέρετε επειδή έχει ανάγκη, αλλά εξαιτίας των αμαρτιών σας. Διότι και τον ναό στην Ιερουσαλήμ, ο οποίος φέρει το όνομά του, τον αναγνώρισε ως οίκο ή αυλή του όχι επειδή είναι ενδεής, αλλά ώστε, προσηλωμένοι σε αυτόν, να μην ειδωλολατρείτε. Και ότι έτσι είναι αυτό, το λέει ο Ησαΐας: Ποιον οίκο οικοδομήσατε για εμένα; λέει ο Κύριος. Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου, και η γη το υποπόδιο των ποδιών μου.

Ουρανός δε, σύμφωνα με την Αγία Γραφή, ονομάζεται πολλές φορές ο ίδιος ο Θεός, όπως αναφέρει κάπου ο μέγας κήρυκας της αλήθειας Ιωάννης ο Πρόδρομος: «δεν μπορεί ο άνθρωπος να λάβει τίποτα από μόνος του, εάν δεν του έχει δοθεί από τον ουρανό», αντί του «από τον Θεό», διότι «κάθε αγαθή δωρεά και κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, κατεβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων»· με αυτήν ακριβώς τη σημασία πρέπει να εκληφθεί το χωρίο της Γραφής στο προκείμενο κεφάλαιο. Γνωρίζει βεβαίως πάλι η Γραφή να ονομάζει «ουρανό» και τις ουράνιες δυνάμεις, σύμφωνα με το «Ο ουρανός είναι θρόνος μου», επειδή δηλαδή Εκείνος αναπαύεται στις άγιες και ασώματες φύσεις. Εάν, πάλι, κάποιος υποστήριζε ότι και ο ανθρώπινος νους, όταν καθαίρεται από κάθε υλική φαντασία και κατακοσμείται με τους θείους λόγους των νοητών, είναι ουρανός, δεν θα βρισκόταν εκτός της αλήθειας, όπως τουλάχιστον νομίζω εγώ.

Διότι έπρεπε ο Άγιος και υπεράγιος και όντως πανάγιος των αγίων να κατοικήσει σε αγιώτατο ναό, θαυμαστό εν δικαιοσύνη. «Άγιος», λέει, «είναι ο ναός σου, θαυμαστός εν δικαιοσύνη». Διότι αν είχε πει απλώς ναό άγιο και θαυμαστό, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι εννοεί τον ναό του Σολομώντος· προσθέτοντας όμως το «θαυμαστός εν δικαιοσύνη», φανέρωσε ολοκάθαρα ως έμψυχο ναό τη θεοχώρητη και θεοπρόκριτη Κόρη. Υπάρχει, λέει, και χειροποίητος ναός, άγιος για τον Θεό· παλαιότερα μεν εξαιτίας των αναίμακτων θυσιών και των ιερών δεσποτικών απεικονίσεων και των γνήσιων δούλων του Θεού, και δικαιολογημένα ονομάζεται ναός άψυχος, άγιος του Θεού, και κανείς δεν θα έλεγε ότι ένας τέτοιος ναός είναι αμαρτωλός. Έμψυχος όμως ναός του Θεού είναι και ονομάζεται ο άνθρωπος· όταν όμως γίνει αμαρτωλός, στερείται του δικαιώματος να είναι ή να ονομάζεται ναός του Θεού. Ο δικός μου λόγος, λέει, αφορά έναν έμψυχο ναό, πραγματικά πανάγιο και θαυμαστό· τον οποίο θαυμάζοντας πρόσθεσε «θαυμαστός εν δικαιοσύνη», προβλέποντας εκείνη που επρόκειτο να γίνει έμψυχος ναός του Θεού, θαυμαστός εν δικαιοσύνη. Και ο Στέφανος, ο πρωτομάρτυρας, θα έλεγε: «Ο Σολομών όμως», αναφέρει, «οικοδόμησε σε αυτόν οίκο», δηλαδή στον Θεό, «αλλά ο Ύψιστος δεν κατοικεί σε χειροποίητους ναούς, καθώς λέει ο προφήτης: Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου και η γη το υποπόδιο των ποδιών μου· τι είδους οίκο θα μου οικοδομήσετε, λέει ο Κύριος, ή ποιος είναι ο τόπος της καταπαύσεώς μου; Δεν τα εποίησε όλα αυτά το χέρι μου;»

Αυτός ο απέραντος και πουθενά μη χωρούμενος, αυτός που έχει τον ουρανό για θρόνο και τη γη για υποπόδιο, αυτός που έφερε τα σύμπαντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, αυτός που συγκρατεί τον γύρο της γης και τους κατοίκους της ως ακρίδες, αυτός που γεμίζει τον ουρανό και τη γη παραμένοντας αχώρητος, αυτός ευδόκησε να χωρέσει σε ναό άγιο και θαυμαστό εν δικαιοσύνη. «Ω, βάθος του πλούτου και της σοφίας και της γνώσης του Θεού· πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί του». Ω της ασύγκριτης δύναμης και της άρρητης κηδεμονίας· ω της άκρας συγκατάβασης και της ανέκφραστης φιλανθρωπίας· ω του καινούργιου μυστηρίου που ήταν τότε απρόσιτο στις ανθρώπινες έννοιες. Διότι μόνο ο αρχιερέας, σύμφωνα με τον θείο νόμο, εισέρχεται στα Άγια των Αγίων, και αυτό άπαξ του έτους, και τούτο με απόλυτη ιερατική καθαρότητα και όχι χωρίς αίμα, το οποίο προσφέρει για τον εαυτό του και για τα αμαρτήματα άγνοιας του λαού. Και πώς, λοιπόν, μια τριετής κόρη εισάγεται στα Άγια των Αγίων, και οι Ιουδαίοι το ανέχονται; Πώς τότε δεν στασίασαν «αυτοί που διυλίζουν τον κώνωπα, και καταπίνουν την κάμηλο»; Πώς δεν έφεραν αντίρρηση; Πώς δεν αντιστάθηκαν εκείνοι που παλαιότερα απέρριπταν τα δώρα του Ιωακείμ επειδή ήταν άτεκνος; Πώς ανέχονται να εισάγεται το παιδί του στα Άγια των Αγίων;

Αισθητή ήταν η συγκατάβαση, προκειμένου να αναχθεί η ανθρώπινη φύση στην τριαδική γνώση· και αν μειώνεις το Πνεύμα επειδή εμφανίστηκε με μορφή περιστεριού, θα μπορούσες να πεις ότι και ο Πατέρας έχει σώμα επειδή άφησε να ακουστεί μια αισθητή φωνή. Ποιος είναι λοιπόν ο Θεός που δημιούργησε και συγκρατεί τα σύμπαντα; Πού είναι «ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών»; Πού είναι εκείνος που έχει «τον ουρανό για θρόνο και τη γη για υποπόδιο»; Πού είναι «εκείνος που μέτρησε με το χέρι το νερό, τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα»; Πού είναι «εκείνος που ζύγισε τα όρη με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά» και που «κατέχει τον κύκλο της γης, ενώ οι κάτοικοί της είναι σαν ακρίδες»; Πού είναι «εκείνος που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα, τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία και κάνει τους άρχοντες να μην εξουσιάζουν πλέον»; Και ποιος είναι εκείνος που αμφιβάλλει, λέει, και ισχυρίζεται πως δεν υπάρχει Θεός που να είναι η αιτία και ο συγκρατητής όλων των δημιουργημάτων; Εκείνος που ισχυρίζεται ότι ο Υιός και το Πνεύμα, τα ενυπόστατα πρόσωπα που είναι ομοούσια με τον Πατέρα, δεν είναι Θεός, γνωρίζει τον Θεό κατά το ήμισυ και επομένως αμφιβάλλει ότι ο Υιός του Θεού και το Παράκλητο Πνεύμα είναι τέλειος Θεός, συνεξευτελίζοντας οπωσδήποτε, στο μέτρο που εξαρτάται από αυτόν, και τον Πατέρα που είναι η αιτία τους. Διότι, «όποιος δεν τιμά τον Υιό», λέει, «δεν τιμά τον Πατέρα»· και: «κάθε αμαρτία και βλασφημία θα συγχωρηθεί στους ανθρώπους, η βλασφημία όμως εναντίον του Αγίου Πνεύματος δεν θα συγχωρηθεί στους ανθρώπους, ούτε στον τωρινό αιώνα ούτε στον μελλοντικό».

«Υψώνετε τον Κύριο τον Θεό μας και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδιών του, διότι είναι άγιος»· και πάλι ο ίδιος λέει: «Ο ουρανός μου είναι θρόνος, και η γη υποπόδιο των ποδιών μου». Ο Ιουδαίος: Αλλά δεν προσκυνάς αυτά ως θεούς, αλλά μέσω αυτών προσκυνάς τον δημιουργό. Ο Χριστιανός: Αληθινός ο λόγος. Επομένως μάθε ότι και εγώ μέσω του ουρανού και της γης και της θάλασσας και των ξύλων και των λίθων και των λειψάνων και των ναών και του σταυρού και μέσω των αγγέλων και των ανθρώπων και μέσω κάθε κτίσης, ορατής και αόρατης, προσφέρω την προσκύνηση και το σέβας μόνο στον δημιουργό και δεσπότη και ποιητή των πάντων. Διότι η κτίση δεν προσκυνά τον ποιητή από μόνη της, αλλά μέσω εμού οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, μέσω εμού ο ήλιος υμνεί τον Θεό, μέσω εμού η σελήνη προσκυνά τον Θεό, μέσω εμού τα άστρα δοξάζουν τον Θεό, μέσω εμού τα ύδατα, οι βροχές, οι δροσιές και ολόκληρη η κτίση μέσω εμού προσκυνά και δοξάζει τον Θεό.

Ανοητότατε των ανθρώπων και αχάριστε, εσύ σημαίνεις με τη σάλπιγγα πόλεμο ενάντια στον άνακτα που σε ανέδειξε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, εσύ που πριν από λίγο καιρό μόνο στην ποιμενική φλογέρα φυσούσες και άκουγες ως μουσική τα βελάσματα των ποιμνίων· εσύ φαντάζεσαι την πορφυρή στολή και ονειρεύεσαι το κατακόκκινο πέδιλο, εσύ που προχθές τυλιγόσουν σε προβιές και με κομμάτια από δέρμα βοδιού, με σπάγκο και κουρέλια σκάρωνες τα υποδήματα των ποδιών σου. Ω, βασανιστήρια και τιμωρίες· έπειτα δεν φοβήθηκες, καθώς ανέβαινες στα βουνά και κατελάμβανες τις βουνοκορφές, τους κεραυνούς από ψηλά και δίπλα σου, ούτε τον Θεό, τον οποίον αθέτησες παραβιάζοντας τις συνθήκες, αποσπώμενος από τη γη, το υποπόδιο των ποδιών Του, και προσεγγίζοντας τον ουρανό, τον θρόνο Του. Ήσουν τελικά νερό που ρέει και δεν στέκεται, και μάταια αποτύπωνε σε εσένα τις εντολές του ο βασιλιάς, γράφοντας ουσιαστικά πάνω στο νερό και σπέρνοντας πάνω σε πέτρες· ήσουν κερί ευδιάλυτο που γρήγορα σβήνει όσα γράφονται πάνω του· ένας άλλος Ίκαρος που, σαν με άλλον τεχνίτη Δαίδαλο τον βασιλιά που επινόησε φτερά για εσένα, ανυψωνόσουν στο ευδαίμον ύψος· όμως εσύ, περιφρονώντας την πιο ταπεινή τύχη όπως εκείνος την πτήση κοντά στη γη, πετούσες πάνω από τα βουνά, όπως τα μεγαλόφτερα πουλιά πάνω από τα σύννεφα, παραβλέποντας τις βασιλικές εντολές όπως ο Ίκαρος τις πατρικές συμβουλές, γι' αυτό και, όταν έλιωσε το πρόσθετο κέρινο φτέρωμά σου, έπεσες στον βυθό της απώλειας.

Σε ένα τέτοιο και τόσο μεγάλο ιερό τέμενος, ποιος από εκείνους που σέβονται τον Κύριο δεν θα προθυμοποιούνταν να προσφέρει θυσίες, να εισέλθει και να δοξολογήσει τον Πλάστη και Δημιουργό; Διότι, αν καταδέχεται να κατοικεί σε χειροποίητους ναούς Εκείνος που περιβάλλεται το φως σαν ιμάτιο, που χρησιμοποιεί τον ουρανό ως θρόνο και έχει τη γη ως υποπόδιό Του, και εντούτοις ευαρεστείται να περιπατεί και να κατοικεί μέσα σε αυτόν, πώς θα μπορούσα με λίγα λόγια να παρουσιάσω τον κόπο σου για ένα τόσο μεγάλο έργο και το μέγεθος της δαπάνης; Διότι, έχοντας κατά νου να εξυψώσεις με αυτό τον κλήρο σου, ώστε να έχεις έναν ναό περίβλεπτο, ένδοξο και ικανό να υποδεχτεί μεγαλύτερο εκκλησίασμα, δεν λυπήθηκες τίποτα από όσα χρειάζονταν για την ανέγερσή του, και, επιθυμώντας διακαώς να βρεις σκήνωμα και τόπο για τον Θεό του Ιακώβ, αναλώνεις σαν σαράκι από τη μέριμνα την αισθάνουσα καρδιά σου και δεν δίνεις ανάπαυση στα βλέφαρά σου. Και όταν παλαιότερα στηνόταν η Σκηνή, η οποία αποτελούσε αντίτυπο των επουρανίων, άλλοι μεν προσέφεραν χρυσό, άλλοι άργυρο και άλλοι πολύτιμους λίθους· υπήρχαν και γυναίκες, από τις οποίες άλλες έφερναν κλωσμένο λινάρι και άλλες γνεσμένο κόκκινο νήμα· και αφού ο καθένας προσέφερε ό,τι τύχαινε να έχει, άλλος περισσότερο και άλλος λιγότερο, ολοκληρώθηκε το έργο της Σκηνής.

Οι δε άγγελοι, επειδή είναι κτίσματα νοερά και θεία, σαν πυρ άυλο και ασώματο, δεν μπορούν να έχουν την ιδιότητα του απερίγραπτου, αλλά επειδή ακούς ότι ο ουρανός είναι θρόνος του Θεού και η γη υποπόδιο, σε αυτόν περιορίζονται και οι ίδιοι, καθώς εκτελούν το θέλημά Του και Τον δοξάζουν πάντοτε. Διότι, εάν το δεχθούμε αυτό, θα φανεί ότι δεν υπολείπονται καθόλου από τη θεία και άφθαρτη φύση, και έτσι θα πληρούν και αυτοί τα πάντα με τη φύση της δόξας τους, ευρισκόμενοι εκτός και εντός του σύμπαντος· αλλά μη γένοιτο. Διότι, αν και σωματικώς δεν εμπεριέχονται σε τόπο ώστε να λαμβάνουν μορφή και σχήμα, εντούτοις λέγεται ότι βρίσκονται σε τόπο, επειδή παρίστανται νοητώς και ενεργούν σύμφωνα με τη φύση τους και δεν βρίσκονται αλλού, αλλά περιορίζονται νοητώς εκεί όπου και ενεργούν. Διότι δεν δύνανται να ενεργούν ταυτόχρονα σε διαφορετικούς τόπους. Διότι αυτό αποτελεί ίδιον μόνο του Θεού, το να ενεργεί παντού ταυτόχρονα. Γι' αυτό και ο Γαβριήλ, όταν ευαγγελιζόταν επί της γης στην Παρθένο την προκαθορισμένη οικονομία του Θεού, δεν βρισκόταν στους ουρανούς· και το Σεραφείμ, που άγγιξε τα χείλη του Ησαΐα με τον άνθρακα και τη λαβίδα του θυσιαστηρίου, είχε κατέλθει στη γη και δεν παριστάτο ταυτόχρονα στους ουρανούς και στον θρόνο του Θεού.

Διότι δεν λέμε ότι, επειδή οι άγγελοι είναι περιγραπτοί, βρίσκονται εκτός ή μακριά από την παράστασή τους στον δεσποτικό θρόνο, αλλά επειδή ο Θεός ονόμασε τον ουρανό θρόνο Του, και τη γη υποπόδιο —διότι λέγει: «ο ουρανός είναι θρόνος, και η γη υποπόδιο»—, θρόνος δε για τον Θεό είναι και οι γύρω από Αυτόν θείες δυνάμεις, επί των οποίων η θεία Γραφή αναφέρει ότι αναπαύεται, και έτσι ονομάζονται Θρόνοι, Χερουβίμ, Σεραφίμ, και ο ίδιος ο Θεός βρίσκεται εκτός, όπως έχει ειπωθεί, και εντός των πάντων, οι άγγελοι πάντοτε παρίστανται ενώπιόν Του με φόβο και τρόμο σύμφωνα με τις δικές τους τάξεις, όπως ακριβώς η ουράνια ιεραρχία έχει τη διάταξή της και ο μέγας στα θεία Διονύσιος καταγράφει τις στάσεις τους στο υπερουράνιο και νοερό θυσιαστήριο του Θεού, ώστε να μην υστερούν στη λειτουργία Του.

Αυτά μας προσάπτετε, ω τέκνα των Ιουδαίων, και νομίζετε ότι μιλάτε δίκαια και ότι προβάλλετε απορίες για να υπερασπιστείτε την απιστία σας. Απαντήστε, λοιπόν, σε εμάς που ρωτούμε, εάν υπάρχει μέσα σας λόγος συνέσεως. Ο Θεός είναι μεγαλύτερος από το σύμπαν ή μικρότερος; Μεγαλύτερος, προφανέστατα. Βρίσκεται, λοιπόν, εντός του σύμπαντος ή εκτός; Και εντός είναι και εκτός, και υπεράνω των πάντων, σύμφωνα με το: «Ο μεν ουρανός είναι θρόνος, η δε γη υποπόδιο των ποδιών του» και το «να περιπατεί πάνω σε φτερά ανέμων» και το «μέσα στη θάλασσα είναι τα μονοπάτια του, και βρέχει επί δικαίους και αδίκους, και ανατέλλει τον ήλιο του επί πονηρούς και αγαθούς». Εάν, λοιπόν, εισέρχεται στο σύμπαν, παρότι είναι μεγαλύτερος από το σύμπαν, και εφόσον ο άνθρωπος είναι το πιο εξαίρετο κτίσμα από τα υπόλοιπα, πώς θεωρείς, ω Ιουδαίε, απίστευτο το ότι στην ανθρώπινη φύση, την ανώτερη των άλλων κτισμάτων, κατέρχεται ο Θεός, ενοικεί και περιπατεί, και σαρκώνεται από τα πανάγια αίματα της Παναγίας Παρθένου, προκειμένου τον Αδάμ, που συνετρίβη από την παράβαση και πάλιωσε από τις αμαρτίες, αφού τον αναπλάσει μέσα στον Εαυτό Του, να τον καταστήσει καινούργιο;

Διότι, εάν στην υπόλοιπη ορατή κτίση, εννοώ αυτήν που είναι δούλη του ανθρώπου, στην οποία δεν υπάρχει τίποτα συγγενές προς τον Θεό κατά την ομοίωση, ενυπάρχει με τη δύναμη της ζωής, όπως είπες, κάνοντας τον μεν ουρανό θρόνο του και τη γη υποπόδιό του, σου φαίνεται παράλογο το να κατέλθει ο Υιός και Λόγος του Θεού στη γη και να ενωθεί με την ανθρώπινη φύση, την οποία έπλασε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή του;

Διότι Εκείνος που είπε: «Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε; Θα κατοικήσω, λέει, μέσα τους και θα περπατήσω», νομίζω ότι θα μπορούσε να σημαίνει και εκείνο, πως αυτός που θέλει να είναι ωφέλιμος στους άλλους, πρέπει να είναι πρώτα στον εαυτό του. Και εκείνος που έχει αξιωθεί να μεταδώσει τόση δύναμη στα άψυχα, πρέπει πριν από εκείνα να καταστήσει τέτοια πράγματα ωφέλιμα για τον εαυτό του. Όπως ακριβώς και ο Παύλος απαίτησε από τον επίσκοπο, για να αποβεί ωφέλιμος στην πόλη και στον λαό, να ξεκινήσει από το ίδιο του το σπίτι, και εκείνος που πρόκειται να διοικήσει καλά την οικία του, πρέπει προηγουμένως να καθοδηγήσει τον εαυτό του σύμφωνα με τον ορθό λόγο.

Διότι άλλοι μεν από αυτούς, για να εκφραστούμε με αισθητούς όρους, σαν «φωνή υδάτων» αναβοούν: «Ευλογημένη η δόξα του Κυρίου από τον τόπο Του», άλλοι δε ανακράζουν εκείνη την πολυύμνητη και σεβασμιότατη θεολογία: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης πάσα η γη της δόξης αυτού». Αυτές δε τις υπέρτατες υμνολογίες των υπερουράνιων νοών τις έχουμε ήδη αναπτύξει, στο μέτρο του δυνατού, στα γραφόμενα περί των θείων ύμνων, και όσα έχουν λεχθεί για αυτές εκεί είναι, κατά τη γνώμη μας, επαρκή. Από αυτά, προς υπενθύμιση, αρκεί να πούμε μόνο τούτο την παρούσα στιγμή: ότι, αφού η πρώτη διακόσμηση ελλάμφθηκε με τη θεολογική γνώση από τη θεαρχική αγαθότητα όσο είναι θεμιτό, τη μετέδωσε, ως αγαθοειδής ιεραρχία, και στις αμέσως επόμενες από αυτήν, υποδεικνύοντας, για να το πούμε συνοπτικά, το εξής: ότι είναι θεμιτό και εύλογο αυτή η σεβασμία, υπερεύφημη και πανεύφημη Θεαρχία να γινώσκεται και να υμνείται από τους θεοδόχους νόες όσο είναι εφικτό (διότι αυτοί, ως θεοειδείς, είναι οι θείοι «τόποι» της θεαρχικής «καταπαύσεως», όπως λένε τα Λόγια της Γραφής), και, επιπλέον, ότι είναι Μονάδα και Ενάδα τρισυπόστατη, η οποία εκτείνει την αγαθότατη πρόνοιά της σε όλα τα όντα, από τις υπερουράνιες ουσίες μέχρι τα πέρατα της γης, ως υπεράρχια αρχή και αιτία κάθε ουσίας, και η οποία περικλείει τα πάντα υπερουσίως με αδέσμευτη συνοχή.