Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 7:14

Η ιστορία κάνει μνεία για τον «ιερέα Ουρία», ότι υπηρετούσε τον Θεό ως ιερέας κατά τους χρόνους του προφήτη Ησαΐα, κάνει δε μνεία και για τον «Ζαχαρία», που έζησε επί του βασιλέως Εζεκία. Λέγει, λοιπόν, το βιβλίο των Παραλειπομένων: «και ο Εζεκίας εκζητούσε τον Κύριο κατά τις ημέρες του Ζαχαρία, ο οποίος είχε σύνεση με φόβο Κυρίου». Αυτούς, επομένως, τους δύο άνδρες λέγει, «κατάστησέ τους μάρτυρες για εμένα, αφού λάβεις τον νέο τόμο», και ενώ επρόκειτο να «γράψεις σε αυτόν με γραφίδα ανθρώπου», υπό την παρουσία των «μαρτύρων» που δίνουν μαρτυρία σε εμένα. Από εδώ και στο εξής «γράφε» αυτά τα λόγια στον προαναφερθέντα «τόμο: και προσήλθα στην προφήτιδα, και συνέλαβε και έτεκε υιό». Αυτά δε τα λέγει ο Κύριος που αποκαλύπτει τους χρησμούς· διότι πρέπει να προσέχουμε επιμελώς τη διατύπωση ολόκληρης της Γραφής: «και είπε ο Κύριος προς εμένα», συνδέοντας απευθείας από το δικό Του πρόσωπο το: «και προσήλθα στην προφήτιδα, και συνέλαβε και έτεκε υιό». Αυτά ακριβώς πρόσταξε τον προφήτη ο αποκαλύπτων Κύριος να «εγγράψει στον νέο τόμο», διότι, εφόσον είχε ειπωθεί πιο πάνω το: «ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα τέξει υιό» και τα εξής, τώρα αναγκαστικά, στο παρόν σημείο, ο ίδιος ο Κύριος διασαφηνίζει πώς θα γινόταν αυτό, λέγοντας: «και προσήλθα στην προφήτιδα», αντί του: εγώ ο ίδιος «θα προσέλθω στην προφήτιδα».

Ποιος λοιπόν είναι αυτός, το παρουσιάζει στη συνέχεια λέγοντας: «διότι παιδίον γεννήθηκε σε εμάς, υιός και μας δόθηκε, του οποίου η εξουσία βρίσκεται πάνω στον ώμο του, και το όνομά του καλείται Άγγελος της Μεγάλης βουλής». Ο ίδιος λοιπόν ήταν αυτός που ονομάζεται «υιός» και «παίς» και «Εμμανουήλ», λαμβάνοντας αυτήν την ονομασία για τρίτη φορά στην ίδια προφητεία και ως «υιός» και ως «παιδίον». Την πρώτη φορά: «ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ», στα οποία πρόσθεσε: «διότι προτού να γνωρίσει το παιδίον το καλό ή το κακό». Τη δεύτερη φορά: «και πλησίασα την προφήτιδα, και συνέλαβε και γέννησε υιό», στα οποία πρόσθεσε: «διότι προτού το παιδίον μάθει να καλεί πατέρα ή μητέρα». Και την τρίτη φορά μέσω του προκείμενου λόγου που λέει: «ότι παιδίον γεννήθηκε σε εμάς». Αυτό λοιπόν το «παιδίον» και αυτός ο «υιός», ο οποίος δόθηκε ως δώρο από τον Θεό σε εμάς που πιστέψαμε σε αυτόν, φέρει πολλά ονόματα στο παρόν χωρίο. Και ονομάστηκε «Άγγελος της Μεγάλης βουλής». Και μπορεί το όνομα αυτό να είναι μέτριο, αν και υπερβαίνει κάθε φύση, όχι μόνο τη θνητή αλλά και την αγγελική· διότι δεν τον αποκάλεσε απλώς «άγγελο», αλλά «Άγγελο της Μεγάλης βουλής». Ποια θα μπορούσε να είναι η «μεγάλη βουλή» και τίνος, αν όχι του μεγάλου Θεού σχετικά με την κλήση και τη σωτηρία όλων των εθνών, της οποίας βουλής παρουσιάστηκε ως «άγγελος» ο ίδιος ο Σωτήρας μας, για να διακονήσει τη φιλάνθρωπη «βουλή» του Πατρός;

Εάν, λοιπόν, και στην προκείμενη προφητεία σχετικά με το «παιδίον που γεννήθηκε σε εμάς» και τον «Υιό που δόθηκε σε εμάς», μαζί με τα άλλα ονόματα, έχει ονομαστεί και «Ηλ» σύμφωνα με την εβραϊκή γλώσσα, είναι φανερό ότι η προφητεία τον αναγνωρίζει και ως Θεό, όπως όταν αποκαλείται στη γλώσσα των Εβραίων «Ηλ γιββώρ». Ο μεν Ακύλας το ερμήνευσε «ισχυρός, δυνατός» και ο Σύμμαχος ομοίως, ενώ ο Θεοδοτίων «ισχυρός, δυνάστης» φύλακας, και σε αυτές τις περιπτώσεις είναι εύλογο να αποδίδεται στο «γεννώμενο παιδίον» το όνομα του Θεού. Εμείς όμως δεν θα σφάλουμε εάν το ερμηνεύσουμε ως «δυνατό Θεό», επειδή έχει αποδειχθεί σε εμάς ότι το «Ηλ» μεταφράζεται ως «ο Θεός». Και έτσι τολμούμε να τον ονομάζουμε. Και το «Ηλ γιββώρ» η εβραϊκή γλώσσα το ερμήνευσε ως «ισχυρός, δυνατός», και το «Εμμανουήλ», που συμπεριλαμβάνει το «Ηλ» στη δική του προσηγορία, έχει λάβει την απόδοση «ο Θεός είναι μαζί μας». Αυτές δε οι προσηγορίες του εν λόγω «παιδίου» φανερώνουν τη φύση του, η οποία είναι ανώτερη και υπέρτερη από την ανθρώπινη. Από αυτό το γεγονός νομίζω ότι οι Εβδομήκοντα, διαβλέποντας το εξαίσιο και υπερβάλλον μέγεθος τέτοιων προσηγοριών ......... αυτά μεν τα αποσιώπησαν, με δική τους όμως κατανόηση και με άλλον τρόπο τα εξέφρασαν συνοπτικά: «και το όνομά του καλείται Μεγάλης βουλής άγγελος». Το πώς δε ειπώθηκε «πατέρας του μέλλοντος αιώνος», θα το κατανοήσουμε παραθέτοντας συγκριτικά τον Αδάμ, ο οποίος έγινε πατέρας «του παρόντος αιώνος» και του θνητού γένους των ανθρώπων.

και στην Αίγυπτο παρείχε την παρουσία του μέσω του να εκτείνει την επιστασία και την πρόνοιά του μέχρις αυτούς, αλλά μάλλον κανείς δεν θα μπορούσε να πει ότι αυτός βρισκόταν στην Αίγυπτο ή σε κάποιο άλλο μέρος του σύμπαντος με αυτόν τον τρόπο. Τώρα όμως, επειδή ο λόγος λέει ρητά ότι θα έλθει στην Αίγυπτο επιβαίνοντας σε ελαφριά νεφέλη, δηλώνει ότι η παρουσία του θα είναι ιδιαίτερη και σωματική. Αυτό ακριβώς θα μπορούσε να πει όποιος υποστηρίζει αυτήν την ερμηνεία, ότι δηλαδή εκπληρώθηκε κατά την έλευση στους ανθρώπους του Θεού που γεννήθηκε από την αγία Παρθένο, τον οποίο η προφητεία ονομάζει «Εμμανουήλ». Διότι, όπως ακριβώς η νεφέλη δεν συνίσταται από τίποτε άλλο παρά από αέρα και από την αναθυμίαση της γης, έτσι και το σώμα που προσέλαβε, το οποίο συστάθηκε από το Άγιο Πνεύμα και από τη γεώδη ουσία, ευλόγως παρομοιάστηκε με ελαφριά νεφέλη, πάνω στην οποία καθήμενος ο Χριστός του Θεού επισκέφθηκε την Αίγυπτο κατά τη νηπιακή του ηλικία. Διότι αρκούσε και αυτό στους Αιγυπτίους, οι οποίοι ωφελήθηκαν τα μέγιστα με άρρητη δύναμη από την έλευση του Σωτήρα. Σύμφωνα όμως με ένα βαθύτερο νόημα, η Αίγυπτος είχε εξαιρετική ανάγκη την παρουσία του Κυρίου, επειδή αναδείχθηκαν οι πιο δεισιδαίμονες από όλους τους ανθρώπους, σε σημείο όχι μόνο να αποδίδουν την αιτία του σύμπαντος στη μοίρα και στα άστρα του ουρανού, αλλά να ξεπέσουν μέχρι και στη θεοποίηση των άλογων ζώων και των άγριων θηρίων, των πτηνών και των ερπετών.

Αυτό δε ήταν το γεννημένο από την παρθένο, για το οποίο έχει ειπωθεί στα προηγούμενα: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ»· αυτό ήταν το 〈θηλάζον〉 το οποίο ανέβηκε ενώπιον 〈του βραχίονα του Θεού〉, όπως διασαφηνίζει στη συνέχεια ο λόγος λέγοντας: 〈ως ρίζα από γη άβατη〉, ⌜υπονοώντας ως 〈άβατη γη〉 μεν την παρθένο, στην οποία κανένας δεν είχε εισέλθει, ως 〈ρίζα〉 δε την ίδια εκείνη για την οποία λεγόταν: «Θα εξέλθει ράβδος από τη ρίζα του Ιεσσαί, και άνθος θα αναβεί από τη ρίζα»· διότι και εκεί δηλωνόταν ότι 〈θα αναβεί〉, αλλά εκεί μεν «από τη ρίζα του Ιεσσαί», ενώ εδώ 〈από την άβατη γη〉 που αναφέρθηκε.⌝ Κατά δε τον Σύμμαχο έχει ειπωθεί: 〈και ανέβηκε ως κλάδος ενώπιον αυτού〉, 〈και ως ρίζα από γη διψασμένη〉, ονομάζοντας και εδώ ο λόγος την 〈άβατη γη〉 ως 〈διψασμένη〉, κατά δε τον Θεοδοτίωνα: 〈και θα αναβεί〉, αναφέρει, 〈ως θηλάζον ενώπιον αυτού〉, δηλαδή 〈του βραχίονα του Θεού, και ως ρίζα σε γη διψασμένη〉.

Χρησιμοποιεί επίσης και ορισμένα ρητά από τη Σοφία Σολομώντος, σχεδόν λέγοντας: «η θέα του Θεού εξασφαλίζει την αφθαρσία, 〈η δε αφθαρσία κάνει τον άνθρωπο να βρίσκεται κοντά στον Θεό〉». Μνημονεύει επίσης τα απομνημονεύματα κάποιου αποστολικού πρεσβυτέρου, του οποίου το όνομα αποσιώπησε, και παραθέτει τις δικές του εξηγήσεις για τις θείες Γραφές. Ακόμη, κάνει μνεία στον Ιουστίνο τον μάρτυρα και στον Ιγνάτιο, χρησιμοποιώντας πάλι μαρτυρίες και από τα δικά τους συγγράμματα· έχει δε υποσχεθεί ότι ο ίδιος θα ανασκευάσει τις θέσεις του Μαρκίωνα, αντλώντας από τα ίδια τα συγγράμματα εκείνου, σε ξεχωριστό έργο. Και σχετικά με τη μετάφραση των θεόπνευστων Γραφών από τους Εβδομήκοντα, άκου τι γράφει κατά λέξη: «Ο Θεός, λοιπόν, έγινε άνθρωπος και ο ίδιος ο Κύριος μας έσωσε, δίνοντας το σημείο της Παρθένου, και όχι όπως υποστηρίζουν μερικοί από αυτούς που τολμούν σήμερα να μεταφράζουν διαφορετικά τη Γραφή: "ιδού η νεάνις θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό"· όπως ακριβώς το μετέφρασε ο Θεοδοτίων ο Εφέσιος και ο Ακύλας ο Ποντικός, αμφότεροι Ιουδαίοι προσήλυτοι, τους οποίους ακολούθησαν οι Εβιωναίοι ισχυριζόμενοι ότι αυτός έχει γεννηθεί από τον Ιωσήφ».

Ψ. Δ΄. Και συνέχισε ο Κύριος να μιλάει στον Άχαζ, λέγοντας: Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου, είτε στο βάθος είτε στο ύψος. Και είπε ο Άχαζ: Δεν θα ζητήσω, ούτε θα θέσω σε δοκιμασία τον Κύριο. Και εκείνος είπε: Ακούστε, λοιπόν, οίκος του Δαβίδ· μήπως σας είναι μικρό πράγμα να προκαλείτε κόπο στους ανθρώπους, και πώς προκαλείτε κόπο στον Κύριο; Γι' αυτό ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει σημείο: ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ. Θα φάει βούτυρο και μέλι, προτού γνωρίσει ή προτιμήσει τα πονηρά, θα επιλέξει το αγαθό· διότι, προτού το παιδί γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, αρνείται την πονηρία, για να επιλέξει το αγαθό.

Όσοι από τους προερχόμενους από την περιτομή δεν αποδέχονται την έλευση του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, ας πουν ποια είναι η παρθένος, η οποία σύμφωνα με την προφητεία πρόκειται να συλλάβει και να γεννήσει υιό που θα ονομαστεί Εμμανουήλ· αλλά εάν ισχυριστούν ότι δεν έχει γραφτεί «παρθένος» αλλά «νεάνις» σύμφωνα με το εβραϊκό κείμενο, πρέπει να λεχθεί ότι δεν ήταν τυχαίοι εκείνοι που πρώτοι ερμήνευσαν τη Γραφή κατά θεία οικονομία, όντας εβδομήκοντα στον αριθμό, επιλεγμένοι αριστίνδην από όλο τον λαό, και έχοντας δώσει όχι μικρή απόδειξη σοφίας κατά την εποχή τους. Και τι το παράδοξο θα υποσχόταν ο λόγος, προαναγγέλλοντας ότι θα δοθεί από τον ίδιο τον Κύριο ένα θαυμαστό σημείο στον οίκο του Δαβίδ, εάν ο λόγος αφορούσε μια απλή νεάνιδα; Τίποτα, ωστόσο, δεν μας εμποδίζει, ακόμη και αν το εβραϊκό κείμενο περιέχει κατ' αυτούς τη λέξη «νεάνις», να θεωρούμε ότι τα λεγόμενα αναφέρονται σε παρθένο· διότι και στο Λευιτικό μπορεί κανείς να βρει την ομολογουμένως παρθένο, η οποία είναι μνηστευμένη με άνδρα αλλά έχει βιαστεί από άλλον, να ονομάζεται «νεάνις» από τη Γραφή. Και για αυτόν τον λόγο θα ήταν πρέπον να δοθεί από τον Κύριο στον οίκο του Δαβίδ, εξαιτίας της απιστίας τους, ένα σημείο, το να γεννήσει δηλαδή παραδόξως μια παρθένος, γι' αυτό ακριβώς και αυτός που πρόκειται να γεννηθεί έχει ανακηρυχθεί θαυμαστός· εφόσον προφητεύεται ότι από παιδί, και σχεδόν από την ίδια του τη γέννηση, θα αρνηθεί την πονηρία και θα εκλέξει το αγαθό.

Είναι εξαιρετικά απρεπές και εντελώς ξένο προς την προφητική σεμνότητα και καθαρότητα, το να νομίζει κανείς τόσο πρόχειρα ότι ο προφήτης, ενώ ήταν θεοφορούμενος, παρουσία των προαναφερθέντων μαρτύρων, πλησίασε μια γυναίκα που ήταν και η ίδια προφήτιδα χάριν αισχρής συνουσίας. Και ποια πιθανότητα μπορεί να υπάρχει, τολμώντας να την πλησιάσει αυτός, εκείνη να συνέλαβε και να γέννησε υιό; Αλλά νομίζω ότι και αυτή η προφητεία συνέχεται με το νόημα της προηγούμενης, σύμφωνα με την οποία είχε λεχθεί: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει»· διότι εκεί μεν προλεγόταν ότι η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, ενώ εδώ φανερώνεται και ο τρόπος με τον οποίο εκπληρώθηκε η προφητεία· διότι αναφέρει, «συνέλαβε και γέννησε υιό». Ποιος λοιπόν θα μπορούσε να είναι αυτός που λέει το «πλησίασα την προφήτιδα», εάν όχι το Άγιο Πνεύμα που ομιλεί μέσα στον προφήτη, για το οποίο έχει ειπωθεί στη Μαρία: «Πνεύμα Άγιο θα έλθει επάνω σου, και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει»;

Ψ. Ζ΄. Και θα θελήσουν, εάν είχαν κατακαεί από τη φωτιά. Διότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός μάς δόθηκε, του οποίου η εξουσία βρίσκεται πάνω στον ώμο του, και το όνομά του καλείται: Μεγάλης βουλής άγγελος· διότι θα φέρω ειρήνη στους άρχοντες, και υγεία σε αυτόν. Μεγάλη είναι η εξουσία του, και η ειρήνη του δεν έχει όριο· πάνω στον θρόνο του Δαβίδ, και στη βασιλεία του, για να την ανορθώσει και να την υποστηρίξει με κρίση και με δικαιοσύνη, από τώρα και έως τον αιώνα· ο ζήλος του Κυρίου Σαβαώθ θα τα επιτελέσει αυτά. Νομίζω λοιπόν ότι το παιδί που αναφέρεται εδώ δεν είναι άλλο από εκείνο που νωρίτερα προφητεύτηκε ότι θα γεννηθεί από την παρθένο, το οποίο και λίγο πριν ειπώθηκε ότι θα γεννήσει η προφήτιδα· αλλά το μεν προηγούμενο όνομά του ήταν Εμμανουήλ, ενώ το μετέπειτα, «ταχέως σκύλευσον, οξέως προνόμευσον». Εδώ όμως, ο ίδιος αυτός, σύμφωνα με τη μετάφραση των Εβδομήκοντα, ονομάζεται «Μεγάλης βουλής άγγελος»· ενώ σύμφωνα με τον Ακύλα και το ίδιο το εβραϊκό κείμενο, το όνομά του είναι «θαυμαστός σύμβουλος, ισχυρός, δυνατός, πατέρας, και επιπλέον άρχοντας ειρήνης»· και σύμφωνα με τον Σύμμαχο, το όνομα του παιδιού θα κληθεί «παραδοξασμός, βουλευτικός, ισχυρός, δυνατός, πατέρας του αιώνα, άρχοντας ειρήνης».

Εδώ, αναζητώντας τη δηλούμενη ημέρα, θα μπορούσες να βρεις τον χρόνο της επιφανείας του Σωτήρος μας. Διότι, αφού ο προφήτης είπε «ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό», και πάρα πολλά στο ενδιάμεσο, προαναγγέλλει τα όσα πρόκειται να συμβούν κατά την ίδια εκείνη ημέρα, δηλαδή γύρω στον χρόνο της επιφανείας του Σωτήρος μας. Διότι λέει ότι αόρατες δυνάμεις και κάποιοι νοητοί εχθροί και πολέμιοι, που σύμφωνα με τους κανόνες της αλληγορίας ονομάζονται «μύγες» και «μέλισσες», πρόκειται να επιδράμουν στη χώρα των Ιουδαίων, και ότι ο Κύριος, με το «ξυράφι» των πολεμίων, θα ξυρίσει το ιουδαϊκό έθνος σαν να ήταν ένα μεγάλο σώμα, αφαιρώντας «το κεφάλι, τις τρίχες των ποδιών και τα γένια», και, για να το πούμε συνοπτικά, θα ξυρίσει όλον τον στολισμό τους. Ενώ δε αυτά πρόκειται να συμβούν κατά την προφητευόμενη ημέρα εκείνου που θα γεννηθεί από την παρθένο, προφητεύει ότι ο άνθρωπος που θα διασωθεί από την καταστροφή ολόκληρου του έθνους, δηλαδή καθένας από αυτούς που θα πιστέψει στον Χριστό του Θεού, θα εκθρέψει «μία δαμάλα και δύο πρόβατα», και «επειδή θα παράγουν άφθονο γάλα», «θα τραφεί με βούτυρο και μέλι». Θα κατανοήσεις δε ότι και αυτά, σύμφωνα με τη μυστική θεωρία, έχουν εκπληρωθεί στα πρόσωπα των αποστόλων του Σωτήρος μας.

Και εδώ πρόσεξε ότι, μέσα στην απειλή των συμφορών, λέγει: «αυτός που φεύγει θα είναι σαν αυτόν που φεύγει από φλόγα που καίει· και οι καταλειφθέντες από αυτούς θα αποτελούν έναν αριθμό, και ένα μικρό παιδί θα τους καταγράψει». Διά των λόγων αυτών παρουσιάζει τη σπανιότητα εκείνων από τον λαό της περιτομής που θα αποφύγουν τον όλεθρο και τον εμπρησμό της Ιερουσαλήμ. «Αυτοί δε οι καταλειφθέντες», λέγει, «θα αποτελούν αριθμό», δηλαδή θα μπορούν να μετρηθούν, όντας τόσο λίγοι και ευάριθμοι. Τόσοι λοιπόν σε αριθμό, εν συγκρίσει προς ολόκληρο το πλήθος του ιουδαϊκού έθνους, υπήρξαν εκείνοι που πίστεψαν στον Σωτήρα και Κύριό μας, οι οποίοι και αξιώθηκαν της καταγραφής από αυτόν, όπως δηλώνει ο λόγος λέγοντας: «και ένα παιδί θα τους καταγράψει», έχοντας διδάξει από πριν ποιο ακριβώς ήταν αυτό το παιδί, στα χωρία όπου έλεγε: «ιδού, η παρθένος θα συλλάβει στη μήτρα της και θα γεννήσει υιό», και «προτού το παιδί γνωρίσει να καλεί πατέρα ή μητέρα». Και επειδή ακριβώς εδώ λέγει πως «ένα παιδί θα τους καταγράψει», ευλόγως ελέγετο και στα προηγούμενα ότι «εκείνο που θα υπολειφθεί στη Σιών και εκείνο που θα καταλειφθεί στην Ιερουσαλήμ, άγιοι θα κληθούν όλοι όσοι έχουν καταγραφεί εις ζωήν». Όπως λοιπόν σε εκείνα τα χωρία ονομάστηκε «το καταλειφθέν», και οι ίδιοι ήταν «οι καταγραφέντες εις ζωήν», έτσι και εδώ «οι καταλειφθέντες από αυτούς θα αποτελούν αριθμό και ένα παιδί θα τους καταγράψει».

Το θαύμα της γέννησής Του ο Ησαΐας το παρουσιάζει άλλοτε με αινίγματα και άλλοτε σαφέστερα· με αινίγματα μεν, όταν λέει: «Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας; Και ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε; Αναγγείλαμε ενώπιόν του σαν παιδί, σαν ρίζα σε γη διψασμένη», αντί του οποίου ο μεν Ακύλας μετέφρασε ως εξής: «και θα αναβλαστήσει σαν βρέφος που ανατρέφεται ενώπιόν του, και σαν ρίζα από γη άβατη», ο δε Θεοδοτίων: «και θα αναβεί σαν βρέφος που θηλάζει ενώπιόν του, και σαν ρίζα σε γη διψασμένη». Διότι, έχοντας μνημονεύσει μέσω αυτών ο προφήτης τον βραχίονα του Κυρίου, ο οποίος ήταν ο Λόγος του Θεού, λέει: «ενώπιόν του αναγγείλαμε σαν παιδί», «που θηλάζει» και «που ανατρέφεται με γάλα», και «σαν ρίζα από γη άβατη». Το παιδί, λοιπόν, που «ανατρέφεται με γάλα» και «θηλάζει» φανερώνει ξεκάθαρα τη γέννηση του Χριστού, η δε «γη η άβατη και διψασμένη» φανερώνει την Παρθένο που Τον γέννησε, την οποία κανένας άνδρας δεν γνώρισε, και από την οποία, παρότι ήταν άβατη, προήλθε η ευλογημένη ρίζα, καθώς και το παιδί που «ανατρέφεται με γάλα» και «θηλάζει». Αλλά αυτά τα υπονόησε συγκεκαλυμμένα· αποκαλυπτικότερα όμως ο ίδιος προφήτης ερμηνεύει το νόημα, όταν λέει: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του: μαζί μας είναι ο Θεός»· διότι αυτό σημαίνει το όνομα Εμμανουήλ.

Όλο αυτό λοιπόν ενεργήθηκε από τον φιλανθρωπότατο Θεό και τον Λόγο του Θεού για τη θεραπεία και τη σωτηρία όλων των ανθρώπων, σε συμφωνία με τις φωνές των προφητών, οι οποίες από παλιά μαρτυρούσαν εκ των προτέρων τη θαυμαστή γέννησή του από παρθένο. Πολύ αναγκαία, εξάλλου, ο προφήτης θέτει πριν από τη γέννηση του Χριστού από παρθένο την προτροπή για επιστροφή, αναφωνώντας ευθέως προς όσους τα ακούν αυτά το: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται ούτε να κατανοήσετε». Στο οποίο προσθέτει στη συνέχεια τα εξής: «[Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται ούτε να κατανοήσετε.] Και συνέχισε ο Κύριος να μιλά στον Άχαζ λέγοντας: Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου, είτε στο βάθος είτε στο ύψος. Και είπε ο Άχαζ: Δεν θα ζητήσω, ούτε θα πειράξω τον Κύριο. Και είπε: Ακούστε λοιπόν, οίκος του Δαβίδ· μήπως σας είναι μικρό πράγμα να προκαλείτε κόπο στους ανθρώπους, και πώς προκαλείτε κόπο και στον Κύριο; Γι' αυτό, ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει ένα σημείο: Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ. Βούτυρο και μέλι θα φάει· πριν να γνωρίσει ή να προτιμήσει τα πονηρά, θα εκλέξει το αγαθό. Διότι, πριν το παιδί γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, θα απορρίψει την πονηρία για να εκλέξει το αγαθό, και θα εγκαταλειφθεί η γη την οποία εσύ φοβάσαι από το πρόσωπο των δύο βασιλέων». Και τα της προφητείας είχαν περίπου έτσι.

Αλλ᾽ εάν ισχυριστούν ότι δεν ονομάστηκε παρθένος, αλλά νεάνιδα στη Γραφή (διότι έτσι ισχυρίζονται ότι αναφέρεται στα δικά τους κείμενα), τότε ποιο, θα απαντήσουμε, θα ήταν το σημείο που θα άξιζε την υπόσχεση του Θεού, εάν μια νεάνιδα επρόκειτο να γεννήσει με τον συνηθισμένο τρόπο, όπως ακριβώς όλες οι γυναίκες που συλλαμβάνουν ύστερα από συνεύρεση με άνδρα; Και πώς θα ήταν Θεός αυτός που γεννήθηκε από αυτήν; Και όχι απλώς Θεός, αλλά «ο μεθ᾽ ημών»; Διότι αυτό ακριβώς θέλει να σημάνει το όνομα Εμμανουήλ, με το οποίο λέει ότι πρέπει να ονομαστεί ο γεννώμενος: «Διότι ιδού», λέει, «η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφραζόμενο σημαίνει: ο Θεός είναι μαζί μας». Εξάλλου, τι είδους αγώνας για τον Θεό, ή τι είδους κόπος και μόχθος θα ήταν ο συνηθισμένος τρόπος με τον οποίο γεννά μια γυναίκα; Διότι στα δικά μας αντίγραφα, τα οποία μεταφράστηκαν από εβδομήντα συνολικά άνδρες, Εβραίους ανέκαθεν στην καταγωγή και αποδεδειγμένα κατόχους με απόλυτη ακρίβεια της πατροπαράδοτης παιδείας τους, αναφέρεται κάπως έτσι: «Μήπως είναι μικρό πράγμα για εσάς να προκαλείτε αγώνα στους ανθρώπους, και πώς προκαλείτε αγώνα στον Κύριο; Γι᾽ αυτόν τον λόγο ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει σημείο: ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό», ο οποίος θα ονομαστεί «ο Θεός μαζί μας», διότι αυτό, όπως είπα, θέλει να δηλώσει το όνομα Εμμανουήλ.

Στα αντίγραφα όμως των ίδιων των Ιουδαίων, τα οποία κυκλοφορούν σύμφωνα με τη μετάφραση του Ακύλα (ο Ακύλας ήταν προσήλυτος, όχι εκ φύσεως Ιουδαίος, αλλά παρ' όλα αυτά και σύμφωνα με αυτόν) αναφέρεται με τον εξής τρόπο: «Ακούστε λοιπόν, οίκος του Δαβίδ, μήπως είναι μικρό πράγμα για εσάς να ταλαιπωρείτε ανθρώπους, ώστε ταλαιπωρείτε ακόμη και τον Θεό μου; Γι' αυτό ο ίδιος θα σας δώσει σημείο. Ιδού, η νεάνις συλλαμβάνει στη μήτρα της και γεννά υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ». Στον δε Σύμμαχο αυτά έχουν ως εξής (λέγεται δε ότι ο Σύμμαχος ήταν Εβιωναίος· υπήρχε μια αίρεση κάποιων Ιουδαίων που ονομάζονταν έτσι και λέγονταν ότι πίστευαν στον Χριστό, από τους οποίους προερχόταν ο Σύμμαχος, στον οποίο επίσης αυτά έχουν με αυτόν τον τρόπο): «Ακούστε, οίκος του Δαβίδ, μήπως δεν σας είναι αρκετό να κουράζετε ανθρώπους, ώστε κουράζετε και τον Θεό μου; Γι' αυτό ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει σημείο. Ιδού, η νεάνις συλλαμβάνει και γεννά υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ». Επειδή, δηλαδή, η σκληρότητα του χαρακτήρα του ιουδαϊκού έθνους και η απροθυμία του να ενδώσει στην ευσέβεια προκαλούσε ιδρώτα, κόπο, μόχθο όχι τυχαίο και αγώνα στους παλαιούς θεοφιλείς προφήτες, για τον λόγο αυτόν λέει: «Δεν σας είναι αρκετό να ταλαιπωρείτε τους προφήτες του Θεού και να προκαλείτε αγώνα σε ανθρώπους; Αλλά πλέον κουράζετε και τον Θεό μου, και προκαλείτε αγώνα ακόμη και στον Θεό μου;» Διότι έτσι ακριβώς το απέδωσε και ο Θεοδοτίων.

Ο προφήτης, λοιπόν, προσφώνησε ως αποκλειστικά δικό του Θεό, και όχι εκείνων προς τους οποίους απευθυνόταν ο λόγος, αυτόν που κοπιάζει και αποδύεται για τον αγώνα, αφού δεν θα αποκαλούσε «Θεό μου» τον επί πάντων Θεό ανάμεσα στους Ιουδαίους, στους οποίους από τους πατέρες διαφυλασσόταν ο σεβασμός προς τον Θεό, τον δημιουργό των πάντων. Και ποιος θα μπορούσε να είναι ο αγώνας και ο μόχθος ή ο κόπος του προφητευόμενου Θεού, παρά το να έλθει σε ανθρώπινη γέννηση; Δηλαδή, σύμφωνα με εμάς και τη μετάφραση των Εβδομήκοντα, να γεννηθεί από «παρθένο», ενώ σύμφωνα με τη μετάφραση που φέρεται τώρα στους Ιουδαίους, από «νεάνιδα». Θα έβρισκες δε στον Μωυσή να προσαγορεύεται «νεάνις» ακόμη και η ομολογουμένως παρθένος· εκείνη δηλαδή που ήταν μνηστευμένη με άλλον, αλλά βιάστηκε από άλλον, με αυτήν την προσωνυμία την έχει ονομάσει.

Ο Σύμμαχος, λοιπόν, λέει: «θα εγκαταλειφθεί η γη, εξαιτίας της οποίας εσύ αποκάμνεις, από το πρόσωπο των δύο βασιλιάδων της», και ο Ακύλας: «θα εγκαταλειφθεί η γη, την οποία εσύ σιχαίνεσαι, από το πρόσωπο των δύο βασιλιάδων της», και ο Θεοδοτίων δε την ερμήνευσε με αυτόν τον τρόπο: «θα εγκαταλειφθεί η γη, την οποία εσύ βδελύσσεσαι, από το πρόσωπο των δύο βασιλιάδων της». Βλέπεις πώς προφητεύει ότι η γη θα εγκαταλειφθεί και θα μείνει χωρίς βασιλιά; Και ποια γη, αν όχι αυτή των Δαμασκηνών και του Ισραήλ; Διότι δικοί τους ήταν οι δύο βασιλιάδες, για τους οποίους γίνεται ο λόγος. Τη γη των οποίων ο Άχαζ «σιχαινόταν» ή «βδελυσσόταν», αποκάμνοντας ή «χάνοντας το θάρρος του» εξαιτίας της. Πότε, λοιπόν, συνέβη αυτό; Διότι, εφόσον αυτά εκπληρώθηκαν, ήταν απόλυτη ανάγκη να έχει πραγματοποιηθεί και το προηγούμενο μέρος της προφητείας· και αυτό ήταν το να γεννήσει η παρθένος τον «μεθ' ημών Θεόν». Και είναι βέβαια ολοφάνερο σε όσους εξετάζουν την ιστορία, ότι μέχρι την εποχή της εμφανίσεως του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού διατηρούνταν και στη Δαμασκό το βασίλειο από προγονική διαδοχή· ο ιερός απόστολος, άλλωστε, μνημονεύει τον Αρέτα, τον βασιλιά των Δαμασκηνών. Αλλά και στο έθνος των Ιουδαίων εξακολουθούσε ακόμη τότε να υφίσταται η άτακτη και μη νόμιμη βασιλεία· διότι ο Ηρώδης και οι διάδοχοί του, που υπήρξαν κατά την εποχή του Σωτήρος ημών, δεν έφεραν τη διαδοχή της εξουσίας από το γένος του Δαβίδ.

Αυτά μεν λοιπόν έχουν έτσι. Το πώς όμως η παρούσα Γραφή προανήγγειλε τον τρόπο της γεννήσεως του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, θα το μαρτυρήσει περίπου ως εξής ο ευαγγελιστής γράφοντας: «Η γέννηση του Ιησού Χριστού έγινε ως εξής: Αφού η μητέρα του, η Μαρία, μνηστεύθηκε με τον Ιωσήφ, προτού συνευρεθούν, βρέθηκε να κυοφορεί εκ Πνεύματος Αγίου. Ο δε Ιωσήφ, ο άνδρας της, επειδή ήταν δίκαιος και δεν ήθελε να την διαπομπεύσει, σκέφθηκε να την αποπέμψει κρυφά. Ενώ όμως συλλογιζόταν αυτά, ιδού, άγγελος Κυρίου του εμφανίστηκε στο όνειρό του λέγοντας: Ιωσήφ, υιέ του Δαβίδ, μη φοβηθείς να παραλάβεις τη Μαριάμ τη γυναίκα σου· διότι αυτό που συνελήφθη μέσα της είναι εκ Πνεύματος Αγίου. Θα γεννήσει δε υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού. Διότι αυτός θα σώσει τον λαό του από τις αμαρτίες τους. Όλο δε αυτό έγινε, για να εκπληρωθεί εκείνο που ειπώθηκε από τον Κύριο διά του προφήτη, ο οποίος λέει: Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει: Μαζί μας είναι ο Θεός». Έτσι, λοιπόν, για εμάς, η θεία πρόγνωση επιβεβαιώνεται από την έκβαση των πραγμάτων, ειδάλλως η προφητεία δεν θα είχε αποδειχθεί αληθινή.

Πρόσεξε δε, με ποιον τρόπο, υπό μία και την αυτή έννοια, προφητεύεται η εκ παρθένου γέννηση, και ταυτόχρονα λέγει ο λόγος ότι η άλλοτε καρποφόρα γη, η οποία προηγουμένως άξιζε «χίλιους σίκλους, θα γίνει χέρσα και γεμάτη αγκάθια», και πως όλη η γη τους, επειδή θα γίνει «αγκάθια και χέρσα», θα παραδοθεί σε εκείνους που έρχονται «με βέλη και τόξα», ενώ το αντίθετο θα πάθει «κάθε βουνό»· δηλαδή, από την προηγούμενη χέρσα κατάσταση και τα αγκάθια, θα μεταβληθεί «σε βοσκότοπο προβάτου και καταπάτημα βοδιού», ώστε αυτό «οργωνόμενο θα οργωθεί» και δεν θα επέλθει εκεί φόβος. Μέσω αυτών θεωρώ ότι σημαίνεται σαφώς η εκ παρθένου γέννηση του Σωτήρος ημών, και τα όσα συνέβησαν μετά από αυτήν, ταυτόχρονα και μαζικά, τόσο στους Ιουδαίους όσο και στα υπόλοιπα έθνη· η προφητεία, λοιπόν, παρουσιάζει την αντίστροφη μεταβολή καθεμιάς από τις δύο παρατάξεις: του μεν ιουδαϊκού έθνους τη μετάπτωση από την καλύτερη κατάσταση στη χειρότερη, της δε εξ εθνών Εκκλησίας τη μετάβαση από την παλαιά ερημιά στην κατά Θεόν καρποφορία. Αυτά τα γεγονότα, έχοντας προφητευθεί ότι θα εκπληρωθούν κατά τον έναν και τον αυτό καιρό της επιφάνειας του Εμμανουήλ, αποδεικνύεται, σε συμφωνία με τις προρρήσεις, ότι εκπληρώθηκαν όχι σε κάποιον άλλο χρόνο παρά μετά την παρουσία του Σωτήρος ημών, τόσο μέσω των όσων ολοφάνερα ειπώθηκαν για την κατάσταση των Ιουδαίων όσο και μέσω της εξ εθνών Εκκλησίας.

Αλλά, στη συνέχεια αυτών, μετά το «για βοσκή προβάτου και καταπάτηση βοδιού», συνδέεται μια δεύτερη προφητεία συγγενής με την προηγούμενη, η οποία αρχίζει από το «και μου είπε ο Κύριος, πάρε έναν τόμο», την οποία, αφού την παραθέσουμε και αυτήν, ας την εξετάσουμε. 〈β.〉 〈Από τον ίδιο〉. «Και μου είπε ο Κύριος: "Πάρε έναν καινούργιο, μεγάλο τόμο, και γράψε σε αυτόν με γραφίδα ανθρώπου για να λεηλατήσει γρήγορα τα λάφυρα· διότι πλησιάζει. Και βάλε μου μάρτυρες πιστούς ανθρώπους, τον Ουρία τον ιερέα και τον Ζαχαρία, τον γιο του Βαραχία. Και πλησίασα την προφήτιδα, και συνέλαβε και γέννησε υιό. Και μου είπε ο Κύριος: «Ονόμασέ τον Ταχέως σκύλευσον, οξέως προνόμευσον (Λεηλάτησε ταχέως, λαφυραγώγησε γρήγορα)· διότι, προτού το παιδί μάθει να φωνάζει πατέρα ή μητέρα, θα λάβει τη δύναμη της Δαμασκού και τα λάφυρα της Σαμάρειας ενώπιον του βασιλιά των Ασσυρίων»". Η παρούσα προφητεία είναι στενά συνδεδεμένη με την προηγούμενη. Διότι η παρθένος εκείνης, η οποία αναφέρεται ότι θα γεννήσει τον "μεθ' ημών Θεόν", στο παρόν χωρίο ονομάζεται προφήτις. Και καθώς γεννάται το ερώτημα, πώς άραγε θα συλλάβει εφόσον δεν έχει γνωρίσει γάμο, αυτό ακριβώς διδάσκει τώρα ο λόγος λέγοντας: «και πλησίασα την προφήτιδα, και συνέλαβε και γέννησε υιό», τα οποία πρέπει να κατανοήσουμε ότι λέγονται εκ μέρους του Αγίου Πνεύματος, από το οποίο εμφορούμενος ο προφήτης προφήτευε.

«Μεγάλη είναι η εξουσία του, και η ειρήνη του δεν έχει όριο, πάνω στον θρόνο του Δαβίδ και στη βασιλεία του, για να την ανορθώσει και να την στηρίξει με κρίση και δικαιοσύνη από τώρα και εις τον αιώνα· ο ζήλος του Κυρίου Σαβαώθ θα τα κάνει αυτά.» Για τρίτη πλέον φορά προφητεύεται αυτό το παιδί, ενώ το ίδιο πρόσωπο υποδηλώνεται με ποικίλους τρόπους. Επειδή λοιπόν πρόκειται τώρα να αποδείξουμε τον τρόπο της παρουσίας του Θεού στους ανθρώπους, δες μέσα από πόσα και πώς αυτός παρουσιάζεται· υποδείχθηκε πρώτα ο Θεός που ονομάστηκε Εμμανουήλ, ο οποίος γεννιέται από παρθένο, δεύτερον, το παιδί από την προφήτιδα και το Άγιο Πνεύμα, το οποίο δεν είναι άλλο από το προαναφερθέν, και τρίτον, αυτός που εξετάζουμε τώρα, ο οποίος είναι ένας και ο αυτός με τους προηγούμενους. Και σε αυτόν λοιπόν λέγεται ότι δίνεται το όνομα, σύμφωνα με τους Εβδομήκοντα, «άγγελος της μεγάλης βουλής», και όπως παραδίδουν ορισμένα αντίγραφα, «θαυμαστός σύμβουλος, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, άρχοντας ειρήνης, πατέρας του μέλλοντος αιώνος», σύμφωνα δε με το εβραϊκό κείμενο, όπως λέει αφενός ο Ακύλας: «διότι παιδί γεννήθηκε σε εμάς, υιός δόθηκε σε εμάς, και τέθηκε το μέτρο στον ώμο του. Και το όνομά του κλήθηκε θαυμαστός σύμβουλος, ισχυρός, δυνατός, έτι πατέρας, άρχοντας ειρήνης, και η ειρήνη του δεν έχει πέρας», και όπως λέει αφετέρου ο Σύμμαχος: «διότι νεανίας δόθηκε σε εμάς, υιός δόθηκε σε εμάς.»

Διότι το να υπάρχει κανείς από την αιωνιότητα, σε ποιον άραγε θα μπορούσε να αρμόζει παρά μόνο στον Θεό; Από τη Βηθλεέμ, λοιπόν (η οποία είναι χωριό της Ιουδαίας και δεν απέχει πολύ από την Ιερουσαλήμ), αναφέρεται ότι πρόκειται να προέλθει κάποιος που υπάρχει από την αιωνιότητα. Από εκεί, δεν βρίσκουμε να έχει αναδειχθεί κανένας άλλος επιφανής παρά μόνο ο Δαβίδ, και έπειτα, μετά από αυτόν, ο Σωτήρας μας Ιησούς, ο Χριστός του Θεού, και κανένας άλλος εκτός από αυτούς. Αλλά ο μεν Δαβίδ, έχοντας ζήσει πριν από την εποχή της προφητείας, είχε πεθάνει πάρα πολλά χρόνια πριν από αυτήν την πρόρρηση· εξάλλου, ούτε και η προέλευσή του ήταν από «ημέρες αιώνος». Επομένως, απομένει να εκπληρώνονται τα γεγραμμένα σε εκείνον που γεννήθηκε αργότερα στη Βηθλεέμ, στον αληθινό Εμμανουήλ, στον προόντα Θεό Λόγο πριν από κάθε κτίση, ο οποίος ονομάζεται «μεθ' ημών ο Θεός», επειδή και η γέννησή του στη Βηθλεέμ φανέρωνε ξεκάθαρα την παρουσία του Θεού μέσω των παράδοξων γεγονότων που τη συνόδευσαν.

Και μέχρι σήμερα, όσοι κατοικούν στον τόπο αυτό, σύμφωνα με την παράδοση που έφτασε σε αυτούς από τους πατέρες τους, δίνουν μαρτυρία με τα λόγια τους σε όσους καταφθάνουν στη Βηθλεέμ χάριν της ιστορίας των τόπων, επιβεβαιώνοντας την αλήθεια με την υπόδειξη του σπηλαίου, στο οποίο η Παρθένος, αφού γέννησε, εναπόθεσε το βρέφος. Για τα γεγονότα αυτά η προφητεία αναφέρει: «Γι' αυτό θα τους παραδώσει μέχρι τον καιρό που εκείνη που κυοφορεί θα γεννήσει, και οι υπόλοιποι από τους αδελφούς τους θα επιστρέψουν». Ακολούθως, λοιπόν, και εδώ ως «εκείνη που κυοφορεί» υποδηλώνει την Παρθένο και προφήτιδα, η οποία έχει ονομαστεί στις προηγούμενες προφητείες, αυτήν που επρόκειτο να γεννήσει τον Εμμανουήλ και τον «άγγελο της μεγάλης βουλής». Διότι μέχρι την εποχή της, και μέχρι την έλευση Εκείνου που γεννήθηκε από αυτήν, διατηρούνταν και η υπόσταση του παλαιού λαού, εφόσον τους είχε δοθεί η προθεσμία «μέχρι τον καιρό που θα γεννήσει», δηλαδή μέχρι την παράδοξη γέννηση Εκείνου που γεννήθηκε από την Παρθένο, μετά τον οποίο καταλύθηκε η βασιλεία τους. Όσο για τους «υπολοίπους από τους αδελφούς τους», αυτοί πρέπει να είναι οι απόστολοι, οι μαθητές και οι ευαγγελιστές του Σωτήρα μας, οι οποίοι πίστεψαν στον Χριστό του Θεού. Αυτούς, αφού επέστρεψαν, λέγεται ότι τους ποιμαίνει ο ίδιος ο Κύριος, όχι όπως παλαιότερα μέσω αγγέλων ή μέσω ανθρώπων υπηρετών, αλλά ο ίδιος αυτοπροσώπως, ώστε εξαιτίας αυτού να μεγαλυνθούν «μέχρι τα άκρα της γης». Διότι μεγαλύνθηκαν όταν «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους».

Και αυτά τα ακούσαμε από τον Απόστολο να τα αναλύει λεπτομερώς. Ότι όμως ο Μονογενής Θεός, ο «επί πάντων και διά πάντων και εν πάσιν», είναι «ένσαρκος νους», ούτε από κανέναν από τους αγίους το ακούσαμε, ούτε καταδεχόμαστε να παρεμβάλουμε στις θείες ρήσεις αυτή την αλλόκοτη καινοφωνία, και μάλιστα βλέποντας τον σκοπό αυτού του νέου συγγραφέα, ο οποίος επιθυμεί μέσω αυτής της ψυχρής κατασκευής του σοφίσματος να αποβάλει μεν από τον Κύριο την ομολογία της σοφίας, μέσω της οποίας έχουμε πιστέψει ότι φωτίζεται κάθε νους, και να εισαγάγει αντ' αυτής τούτη την παράλογη καινοφωνία, ώστε ο Μονογενής να ονομάζεται «ένσαρκος νους» και όχι σοφία. «Διότι εάν», λέει, «πιστευθεί ότι ο Κύριος είναι σοφία, εκείνη δηλαδή που ενοικεί σε όλους όσοι δέχονται τη χάρη, δεν θα ομολογούμε πλέον την παρουσία του Χριστού ως επιδημία (επίγεια έλευση) Θεού, με το σκεπτικό ότι η σοφία έχει αποξενωθεί από τον Θεό». Ποιος δεν θα σπλαγχνιζόταν τον άνδρα για αυτή την παραφροσύνη; Εάν, λέει, πιστέψουμε ότι είναι σοφία, η παρουσία του Χριστού δεν θα είναι έλευση του Θεού –αυτού που γεννήθηκε για εμάς ως σοφία από τον Θεό– αλλά γέννηση ανθρώπου. Εάν είναι σοφία; Δεν άκουσας τον προφήτη να βοά ότι «Η παρθένος θα συλλάβει στη μήτρα και θα γεννήσει Υιό»; Και ότι «Παιδίον γεννήθηκε για εμάς»; Και ότι «Ο Υιός έχει την εξουσία επάνω στον ώμο του», καθώς είναι ισχυρός και δυνατός, και Πατέρας όχι μόνο του παρελθόντος, αλλά και του μέλλοντος αιώνος;

Αν όμως για αυτόν τον λόγο νομίζει ο συγγραφέας ότι από εμάς εισάγεται στο κήρυγμα πλήθος θεών, επειδή ομολογούμε ότι εν Χριστώ ο Θεός συμφιλίωσε τον κόσμο με τον εαυτό του, εφόσον ο Θεός έγινε και άνθρωπος, εμείς θα του απαντήσουμε τα εξής: Αν υπάρχουν πολλές παρθένες μητέρες και προς πολλές έγινε η μυσταγωγία του Γαβριήλ, και στην καθεμία υπήρξε η επέλευση του Αγίου Πνεύματος και η παρουσία της δύναμης του Υψίστου· και αν για πολλούς οι προφήτες κηρύττουν τη χάρη, ώστε να λένε στον πληθυντικό: «παιδιά γεννήθηκαν για εμάς και υιοί δόθηκαν σε εμάς, και οι παρθένες θα συλλάβουν, και τα ονόματα όλων όσων γεννηθούν θα είναι Εμμανουήλ»· αν όλοι περπατούν πεζοί πάνω στα κύματα και με άρρητη δύναμη τρέφουν τόσες χιλιάδες στην έρημο, αυξάνοντας προς χορτασμό τον άρτο που πολλαπλασιάζεται στα χέρια των μαθητών· αν όλοι ανασταίνουν από τα χώματα νεκρούς τεσσάρων ημερών· αν όλοι γίνονται αμνοί του Θεού και θυσιάζονται ως πάσχα για εμάς, και προσηλώνουν στον σταυρό την αμαρτία και καταλύουν το κράτος του θανάτου, και μπροστά στα μάτια των μαθητών ανέρχονται στους ουρανούς και κάθονται στα δεξιά του Πατρός· αν όλοι πρόκειται να έλθουν για να κρίνουν την οικουμένη με δικαιοσύνη, και στο όνομα όλων κάθε γλώσσα επουρανίων, επιγείων και καταχθονίων ομολογεί, τότε θα παραδεχθούμε ότι υπάρχουν πολλοί θεοί, εφόσον βέβαια σε αυτούς τους πολλούς υπάρχουν αυτά τα γνωρίσματα.

Μάθε από τον ίδιο τον προφήτη πώς γεννήθηκε το παιδί, πώς δόθηκε ο Υιός. Άραγε σύμφωνα με τον νόμο της φύσεως; Όχι, λέει ο προφήτης, δεν υπόκειται στους νόμους της φύσεως ο Δεσπότης της φύσεως. —Αλλά πώς γεννήθηκε το παιδί, πες. —Ιδού, λέει, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει Υιό και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφραζόμενο σημαίνει, ο Θεός είναι μαζί μας.

Βλέπεις πώς Εκείνος που βαστάζει τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, ο Ίδιος σηκώνει και το φορτίο των δικών μας ξύλων και υψώνεται επάνω στο ξύλο, βαστάζοντας ως Θεός και βασταζόμενος ως αμνός, καθώς το Άγιο Πνεύμα επιμέρισε τυπικώς το μέγα μυστήριο και στους δύο, και στον αγαπημένο υιό και στο πρόβατο που υποδείχθηκε μαζί του, ώστε να φανερωθεί στο μεν πρόβατο το μυστήριο του θανάτου, στον δε μονογενή η ζωή που δεν διακόπτεται από τον θάνατο. Εάν δε θέλεις να θεωρήσεις και τον ίδιο τον Μωυσή, ο οποίος με την έκταση των χεριών του προδιέγραφε τον σταυρό και με το σχήμα αυτό κατέστρεφε τον Αμαλήκ, σου είναι δυνατόν να δεις τον τύπο να πραγματώνεται στην αλήθεια και τον Αμαλήκ να υποτάσσεται στον σταυρό. Έχεις και τον Ησαΐα, ο οποίος συνεισφέρει όχι λίγα στην παρούσα χάρη· διότι από αυτόν διδάχθηκες εκ των προτέρων για την ανύμφευτη μητέρα, την απάτορα σάρκα, τον ανώδυνο τοκετό, την αμόλυντη γέννηση, καθώς ο προφήτης είπε τα εξής: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ», το οποίο σημαίνει «Μαζί μας είναι ο Θεός». Ότι δε η ωδίνα υπήρξε ανώδυνη, ας σε διδάξει πρώτα το λογικά αναμενόμενο· διότι, επειδή κάθε ηδονή έχει συνδεδεμένο μαζί της τον πόνο, είναι απόλυτη ανάγκη, σε όσα θεωρούνται αλληλένδετα, όταν απουσιάζει το ένα, να μην υπάρχει ούτε το άλλο. Εκεί, λοιπόν, όπου δεν προηγήθηκε η ηδονή του τόκου, κατ' ανάγκην δεν επακολούθησε ούτε ο πόνος.

Γ'. Περί της γεννήσεώς του από την Παρθένο. Ο Ησαΐας λέει: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ», το οποίο ερμηνεύεται: Μαζί μας είναι ο Θεός. «Και προτού γνωρίσει πατέρα ή μητέρα, θα λάβει τη δύναμη της Δαμασκού και θα πάρει τα λάφυρα της Σαμάρειας.» Και ο Σολομών προφητικά αναφέρει: «Ήμουν παιδί προικισμένο, και έλαβα ψυχή αγαθή· μάλλον δε, επειδή ήμουν αγαθός, ήλθα σε σώμα αμίαντο.» (Ποιος, λοιπόν, πριν από τη γέννησή του ήταν αγαθός; Και ποιος ήλθε σε σώμα αμίαντο;) Ο Ησαΐας λέει: «Και θα θελήσουν να είχαν κατακαεί από τη φωτιά, διότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία βρίσκεται επί του ώμου του, και το όνομά του καλείται Άγγελος της μεγάλης βουλής, Θαυμαστός, Σύμβουλος, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, Άρχων ειρήνης, Πατέρας του μέλλοντος αιώνος.» Και πάλι: «Ιδού, η δαμάλις γέννησε και δεν γέννησε.» Αυτό δε υποδηλώνει την Παρθένο. Και πάλι: «Βούτυρο και μέλι θα φάει.» Διότι με αυτά τρεφόταν, καθώς η μητέρα του επέστρεφε από την απογραφή· διότι αργότερα βρήκε αφθονία γάλακτος. Και πάλι: «Έτσι λέγει ο Κύριος Σαβαώθ: Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων· και οι Σαβαείμ, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν προς εσένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν από πίσω δεμένοι με χειροπέδες, και θα διαβούν προς εσένα και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν, διότι ο Θεός είναι μέσα σου, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα.»

Διότι, γνωρίζοντας με μεγαλύτερη ακρίβεια από όλους το μυστήριο της ευαγγελικής ευσέβειας, αυτός ο μέγας προφήτης, ο οποίος και προανήγγειλε εκείνο το παράδοξο σημείο σχετικά με την Παρθένο και ευαγγελίστηκε τη γέννηση του Παιδίου και αποσαφήνισε σε αυτό το όνομα του Υιού, αυτός λοιπόν, που εμπεριέκλεισε μέσα του όλη την αλήθεια μέσω του Πνεύματος, για να γίνει μάλιστα σε όλους φανερός ο χαρακτήρας της θείας φύσεως, μέσω του οποίου διακρίνουμε το όντως ον από το δημιούργημα, λέει το εξής εκ προσώπου του Θεού: «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ είμαι και μετά από αυτά, και πριν από εμένα δεν υπήρξε Θεός και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει». Επειδή, λοιπόν, ούτε αυτό που είναι πριν από τον Θεό είναι Θεός, ούτε αυτό που είναι μετά τον Θεό είναι Θεός (διότι αυτό που είναι μετά τον Θεό είναι κτίση, ενώ αυτό που είναι πέρα από τον Θεό δεν είναι τίποτα, και το τίποτα δεν είναι Θεός, ή μάλλον, αυτό που είναι πέρα από τον Θεό είναι ο ίδιος, ο οποίος μέσα στην αΐδια μακαριότητά του δεν περιορίζεται από τίποτα), επειδή, λοιπόν, η πνευματική αυτή φωνή που εκφωνήθηκε από το προφητικό στόμα ανήκει στον Θεό, μαθαίνουμε μέσω αυτής το δόγμα, ότι η θεία φύση είναι μία, συνεχής ως προς τον εαυτό της και αδιάσπαστη, χωρίς να επιδέχεται στον εαυτό της το πρότερο και το ύστερο, έστω και αν κηρύσσεται ως Τριάδα, μην έχοντας τίποτα από όσα θεωρούνται σε αυτήν ως παλαιότερο ούτε ως μεταγενέστερο. Επειδή, λοιπόν, η φωνή είναι του Θεού, είτε θεωρήσεις ότι ο λόγος αυτός ανήκει στον Πατέρα είτε στον Υιό, εξίσου και μέσω των δύο εδραιώνεται το δόγμα της ευσέβειας.

Του Ησαΐα. Ο ίδιος ο Κύριος θα μας δώσει σημείο. Ιδού, η Παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό. Κάθε γυναίκα βέβαια που κυοφορεί, δεν είναι παρθένος. Αυτή όμως, ενώ κυοφορούσε, ήταν παρθένος. Γι' αυτό ακριβώς και δόθηκε ως σημείο, ως κάτι το παράδοξο.

Αλλά η Παρθένος, βλέποντας και φοβούμενη μήπως ήταν κάποιος απατηλός άγγελος, που ξεγελά τις απερίσκεπτες σαν την Εύα, δεν αποδέχθηκε τον ασπασμό χωρίς να τον εξετάσει· και επειδή δεν είχε γνωρίσει ακόμη καθαρά την ένωση με τον Θεό την οποία αυτός ευαγγελιζόταν, ταράχθηκε, όπως αναφέρει, με τα λόγια του, κρατώντας γερά, τρόπον τινά, και με όλες της τις δυνάμεις την παρθενία της, "και συλλογιζόταν τι είδους να ήταν αυτός ο ασπασμός". Γι' αυτό και ο αρχάγγελος διαλύει αμέσως τον θεοφιλή φόβο της κεχαριτωμένης Παρθένου, λέγοντάς της: "Μη φοβάσαι, Μαριάμ· διότι βρήκες χάρη ενώπιον του Θεού". Ποια χάρη; Αυτήν που είναι δυνατή μόνο σε Εκείνον που μπορεί τα αδύνατα και που είχε φυλαχθεί προ των αιώνων μόνο για εσένα. "Ιδού, λοιπόν, θα συλλάβεις στην κοιλιά σου"· διότι ακούγοντας, λέει, για σύλληψη, μην υποθέσεις καμία αλλοίωση της παρθενίας σου, και μη δυσανασχετείς και ταράζεσαι εξαιτίας αυτού· διότι αυτό το "ιδού θα συλλάβεις", που ειπώθηκε εκείνη τη στιγμή προς αυτήν που ήταν παρθένος, υποδείκνυε ότι η σύλληψη θα ήταν ταυτόχρονη με την παρθενία. "Ιδού λοιπόν θα συλλάβεις", λέει, "και θα γεννήσεις υιό"· διότι, παραμένοντας στην κατάσταση που βρίσκεσαι τώρα και διατηρώντας την παρθενία σου αλώβητη, θα κυοφορήσεις έμβρυο και θα γεννήσεις τον Υιό του Υψίστου· διότι αυτό προέβλεπε και ο Ησαΐας προαναγγέλλοντάς το πριν από πολλά χρόνια: "Ιδού η Παρθένος θα συλλάβει στην κοιλιά της και θα γεννήσει υιό", και επίσης το ότι: "Πλησίασα την προφήτιδα". Πώς λοιπόν ο προφήτης πλησίασε την προφήτιδα;

Σε τέτοιου είδους υπηρέτες εμπιστεύεται κανείς χωρίς καχυποψία τον πλούτο του κυρίου τους. Και ποιος ήταν αυτός, μάθε το αμέσως από τα ακόλουθα: Κάνε μαζί μου σημείο αγαθό, και ας το δουν εκείνοι που με μισούν και ας ντροπιαστούν, επειδή εσύ, Κύριε, με βοήθησες και με παρηγόρησες. Δεν ζητά απλώς ένα σημείο, αλλά «αγαθό», δηλαδή, να γίνει προς ευεργεσία του γένους, όπως είναι εκείνο που ο Ησαΐας εξέθεσε λέγοντας στον Άχαζ εκ μέρους του Θεού: Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο είτε σε βάθος είτε σε ύψος. Και μετά από αυτό πρόσθεσε: Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ. Το να γεννήσει παρθένος, αυτό είναι ολοφάνερα σημείο, αλλά βέβαια και εκείνο που ο ίδιος ο Κύριος έλεγε: Η γενεά αυτή ζητάει σημείο, και σημείο δεν θα της δοθεί, παρά μόνο το σημείο του προφήτη Ιωνά.

Γι' αυτήν ο Ησαΐας αυτά ακριβώς προανήγγειλε θεόπνευστα, λέγοντας: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ.» «Ιδού η παρθένος». Ποια; Η εκλεκτή των γυναικών, η εξαιρετική των παρθένων, το σεμνό εγκαλλώπισμα της φύσεώς μας, το καύχημα του δικού μας πηλού, αυτή που απάλλαξε την Εύα από την αισχύνη και τον Αδάμ από την απειλή, αυτή που απέκοψε την παρρησία του δράκοντα. Εκείνη που δεν την άγγιξε καπνός επιθυμίας, ούτε την έβλαψε σκώληκας ηδυπάθειας. «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει». Από πού, ω προφήτη; «Δεν το λέω», απαντά, «διότι αυτό έχει φυλαχθεί για τον Γαβριήλ. Πολλοί μοιράζονται μεταξύ τους τα θαύματα της Θεοτόκου, αν και πολλά από αυτά έχουν παραλειφθεί. Όμως εγώ έχω επιφορτιστεί να προφητεύσω τη γέννηση από την αειπάρθενο, ο Μιχαίας τον τόπο όπου συντελέστηκε το θαύμα, και ο Δαβίδ τον καιρό. Διότι αυτός ενέταξε το 'Εκ γαστρός προ εωσφόρου εγέννησά σε' στην προφητεία των ψαλμών. Ο Γαβριήλ λοιπόν θα πει το από πού. Διότι εκείνος κατέρχεται από τον ουρανό, εκείνος για αυτό ακριβώς αποστέλλεται στην παρθένο, εκείνος παρίσταται στον καιρό του τόκου και σε αυτόν ανατίθεται κατ' ανάγκην να ερμηνεύσει τη φύση της γέννησης. Εάν όμως θέλεις να μάθεις και από εμένα, μελέτησε τη συνέχεια της προφητείας: Και θα γεννήσει υιό και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ.» Τι δε σημαίνει Εμμανουήλ; «Ο Θεός είναι μαζί μας.»

Έστω ότι δεν πείθεσαι από εμάς, ω Ιουδαίε, διάβασε τους ιεροφάντες, ξεδίπλωσε τις σελίδες που βρίσκονται στα χέρια σου. Μην αποδεχθείς τον Πέτρο ούτε τον Παύλο. Αποκήρυξε τους ευαγγελιστές. Άκουσε όμως τουλάχιστον τον Μωυσή. Τι προέγραψε στον νόμο; «Προφήτη θα αναστήσει για εσάς Κύριος ο Θεός, από τους αδελφούς σας, όπως εμένα· αυτόν θα ακούσετε.» Δες τι φωνάζει προφητεύοντας ο Ησαΐας: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ.» Άκουσε τον Ιερεμία που κραυγάζει δυνατά: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανείς άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του.» Και προχωρώντας πιο κάτω λέει: «Μετά από αυτά φανερώθηκε επί της γης και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.» Δες πάλι τι σήμανε ο Ζαχαρίας: «Ιδού άνδρας, Ανατολή το όνομά του» και ο Μαλαχίας: «Θα ανατείλει για εσάς που φοβάστε το όνομά μου ήλιος δικαιοσύνης και θεραπεία θα υπάρχει στις φτερούγες του.» Και αυτόν τον λόγο η αιμορροούσα γυναίκα, που θεραπεύτηκε μετά από πολλά έτη, μαζί με άλλους τον βεβαίωσε και τον επισφράγισε, λαμβάνοντας τη θεραπεία με το άγγιγμα του κρασπέδου. Τι άλλο; Τον Ιεζεκιήλ και τον «άνδρα των επιθυμιών» διάβασε με φιλομάθεια.

Και μίλησε και πάλι ο Κύριος στον Άχαζ, λέγοντας: Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου, είτε στα βάθη είτε στα ύψη. ... Και είπε: Ακούστε, λοιπόν, οίκος του Δαβίδ· μήπως σας είναι μικρό πράγμα να προκαλείτε κόπο στους ανθρώπους, και πώς προκαλείτε κόπο στον Κύριο; Γι' αυτό, ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει ένα σημείο: ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει Υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ. Βούτυρο και μέλι θα φάει, προτού να μάθει να προτιμά τα πονηρά και να εκλέγει το αγαθό. Διότι, προτού να μάθει το παιδί το αγαθό ή το κακό, θα απορρίψει την πονηρία για να εκλέξει το αγαθό. Και θα εγκαταλειφθεί η γη την οποία εσύ φοβάσαι, από το πρόσωπο των δύο βασιλέων. Αλλά θα επιφέρει ο Θεός επάνω σε εσένα, επάνω στον λαό σου και επάνω στον οίκο του πατέρα σου, ημέρες οι οποίες δεν έχουν έρθει ακόμη, από την ημέρα που ο Εφραΐμ αποσχίστηκε από τον Ιούδα, δηλαδή τον βασιλιά των Ασσυρίων. Και κατά την ημέρα εκείνη, ο Κύριος θα σφυρίξει στις μύγες, που κυριαρχούν στο μέρος του ποταμού της Αιγύπτου, και στη μέλισσα που βρίσκεται στη χώρα των Ασσυρίων. Και θα έλθουν όλες και θα καθίσουν στις φάραγγες της χώρας, στις τρύπες των βράχων, στα σπήλαια, σε κάθε ρωγμή και σε κάθε δέντρο. Κατά την ημέρα εκείνη, ο Κύριος θα ξυρίσει με το μεγάλο και μισθωμένο ξυράφι πέραν του ποταμού, του βασιλιά των Ασσυρίων, το κεφάλι και τις τρίχες των ποδιών, και θα αφαιρέσει και τα γένια.

Και αυτή, λέει, είναι «η πύλη του ουρανού» και αυτός «ο οίκος του Θεού», όπου κατοικεί μόνος ο αγαθός Θεός. Στον οποίο δεν θα εισέλθει, λέει, κανένας ακάθαρτος, ούτε ψυχικός ούτε σαρκικός, αλλά προορίζεται μόνο για τους πνευματικούς. Εκεί όπου, όταν φτάσουν, πρέπει να λάβουν τα «ενδύματα του γάμου» και να γίνουν όλοι νυμφίοι, έχοντας αποβάλει το αρσενικό στοιχείο μέσω του παρθενικού πνεύματος. Αυτή δε είναι, λέει, η παρθένος «που φέρει στη γαστέρα της και συλλαμβάνει και τίκτει υιό», όχι ψυχικό ούτε σωματικό, αλλά τον μακάριο Αιώνα των Αιώνων. Για αυτά, λέει, ρητά έχει πει ο Σωτήρας ότι «στενή και τεθλιμμένη είναι η οδός που οδηγεί στη ζωή, και λίγοι είναι εκείνοι που εισέρχονται σε αυτήν, ενώ πλατιά και ευρύχωρη είναι η οδός που οδηγεί στην απώλεια, και πολλοί είναι εκείνοι που διέρχονται από αυτήν».

Διότι ένας είναι αυτός που ενανθρώπησε, ούτε ο Πατέρας ούτε ο Παράκλητος, αλλά μόνο ο Υιός, όχι φαινομενικά, όχι φανταστικά, αλλά αληθινά· διότι ο Λόγος έγινε σάρκα, διότι η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο. Και γεννήθηκε ως άνθρωπος ο Θεός Λόγος με σώμα από την Παρθένο χωρίς σαρκική συνεύρεση με άνδρα· διότι η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό. Αληθινά λοιπόν γεννήθηκε, αληθινά μεγάλωσε, αληθινά έφαγε και ήπιε, αληθινά σταυρώθηκε και πέθανε και αναστήθηκε. Όποιος τα πιστεύει αυτά, όπως ακριβώς έχουν, όπως έγιναν, είναι μακάριος· όποιος δεν τα πιστεύει αυτά είναι μιαρός, όχι λιγότερο από αυτούς που σταύρωσαν τον Κύριο. Διότι ο άρχοντας αυτού του κόσμου χαίρεται, όταν κάποιος αρνείται τον σταυρό· επειδή γνωρίζει πως η ομολογία του σταυρού είναι ο δικός του όλεθρος. Διότι αυτό είναι το τρόπαιο κατά της δύναμής του, το οποίο όταν βλέπει φρίττει και όταν ακούει φοβάται.

Και οι προφήτες, όταν λένε εκ μέρους του Θεού: «Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και εγώ είμαι μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός», μιλούν για τον Πατέρα των όλων. Και για τον Κύριό μας Ιησού Χριστό λένε: «Υιός», λέει, «δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία είναι άνωθεν, και το όνομά του καλείται άγγελος μεγάλης βουλής, θαυμαστός, σύμβουλος, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής». Και για την ενανθρώπησή του: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ». Και για το πάθος του: «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή, και σαν αμνός άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει», και: «Εγώ σαν άκακο αρνί που οδηγείται σε θυσία».

Ο σταυρός του Χριστού για τους απίστους είναι σκάνδαλο, ενώ για τους πιστούς σωτηρία και ζωή αιώνια. Πού είναι ο σοφός; Πού ο συζητητής; Πού είναι η καύχηση των λεγόμενων δυνατών; Διότι ο Υιός του Θεού, ο οποίος γεννήθηκε προ των αιώνων και συνέστησε τα πάντα κατά τη βούληση του Πατρός, αυτός κυοφορήθηκε από τη Μαρία κατά θεία οικονομία, από το σπέρμα μεν του Δαβίδ, αλλά εκ Πνεύματος Αγίου. Διότι λέγει: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα ονομαστεί Εμμανουήλ». Αυτός γεννήθηκε, βαπτίστηκε από τον Ιωάννη, για να επικυρώσει την εντολή που είχε ανατεθεί στον προφήτη.