Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 7:14

Ο Θεός, λοιπόν, έγινε άνθρωπος και ο ίδιος ο Κύριος μας έσωσε, δίνοντας το σημείο της Παρθένου. Όχι όμως όπως ισχυρίζονται μερικοί από αυτούς που τολμούν σήμερα να μεθερμηνεύουν τη Γραφή: «Ιδού η νεάνις θα συλλάβει και θα γεννήσει υιόν», όπως μετέφρασε ο Θεοδοτίων ο Εφέσιος και ο Ακύλας ο Ποντικός, αμφότεροι Ιουδαίοι προσήλυτοι. Ακολουθώντας αυτούς, οι Εβιωναίοι ισχυρίζονται ότι Αυτός γεννήθηκε από τον Ιωσήφ.

Προφήτη θα αναστήσει για εσάς ο Κύριος από τους αδελφούς σας, σαν εμένα; Δεν ακούσατε τον Ησαΐα να ανακράζει: Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό; Δεν ακούσατε τον Ζαχαρία να βοά: Θα πατάξω τον ποιμένα και θα διασκορπιστούν τα πρόβατα; Δεν ακούσατε τον Δαβίδ να βοά:

Πώς λοιπόν διάβαζες τον προφήτη Ησαΐα να βροντοφωνάζει: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό· και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει: μαζί μας είναι ο Θεός»; Αλλά και το ότι μετά τον τοκετό παρέμεινε παρθένος, και αυτό το διδάχθηκες εκ των προτέρων από τον προφήτη Ιεζεκιήλ: «Με οδήγησε», λέει, «ο άγγελος και με έστησε στην πύλη της ανατολής και μου είπε: Υιέ ανθρώπου, τι βλέπεις; Και είπα: Εγώ βλέπω μία πύλη κλειστή. Και μου είπε: Σε αυτή την πύλη, κανείς δεν πρόκειται να εισέλθει μέσα από αυτήν ούτε να εξέλθει, παρά μόνο ο Κύριος Σαβαώθ μόνος· αυτός θα εισέλθει και θα εξέλθει, και η πύλη θα παραμείνει κλειστή». Αλλά και το ότι ο δεσπότης όλης της κτίσεως γεννήθηκε στο ευτελές χωριό της Βηθλεέμ, και αυτό το μάθαινες εκ των προτέρων από τον προφήτη Μιχαία που έλεγε: «Και εσύ, Βηθλεέμ, γη του Ιούδα, δεν είσαι καθόλου η ελάχιστη· διότι από εσένα θα προέλθει ηγέτης, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ». Αλλά και το ότι ο Ηρώδης φονεύει τα νήπια εξαιτίας του ακατάληπτου Χριστού, ούτε αυτό αποσιωπήθηκε, αλλά έχει γραφτεί ως εξής: «Φωνή ακούστηκε στη Ραμά, θρήνος πολύς και οδυρμός· η Ραχήλ να κλαίει τα τέκνα της και δεν ήθελε να παρηγορηθεί, διότι δεν υπάρχουν πλέον». Αυτά λοιπόν τα μάθαινες εκ των προτέρων, ω Ιουδαίε, μέσω των προφητών για να προετοιμαστείς για την προϋπάντησή του, όχι για να του ετοιμάσεις σταυρό.

Λαμβάνει τη σάρκα μου, για να με αγιάσει· μου δίνει το Πνεύμα Του, για να με διασώσει. Αλλά τι να πω και τι να λαλήσω; Ιδού η Παρθένος θα κυοφορήσει. Δεν λέγεται πλέον ως κάτι που πρόκειται να γίνει, αλλά θαυμάζεται ως κάτι που έχει ήδη συντελεστεί. Στους Ιουδαίους πραγματοποιήθηκε, στους οποίους και αναγγελλόταν, από εμάς όμως πιστεύεται, στους οποίους ούτε καν ονομαζόταν. Ιδού η Παρθένος θα κυοφορήσει. Το μεν γράμμα είναι της συναγωγής, το δε κτήμα είναι της Εκκλησίας.

Εκείνη τρύγησε το σταφύλι, και τα έθνη πίνουν το μυστικό πόμα. Εκείνη έσπειρε τον κόκκο του σίτου στην Ιουδαία, και τα έθνη με το δρεπάνι της πίστεως θέρισαν το στάχυ. Τα έθνη έκοψαν ευλαβώς το ρόδο, και στους Ιουδαίους απέμεινε το αγκάθι της απιστίας· ο νεοσσός πέταξε μακριά, και οι άφρονες παραμένουν καθισμένοι στη φωλιά· οι Ιουδαίοι ερμηνεύουν το φύλλωμα του γράμματος, και τα έθνη δρέπουν τον καρπό του Πνεύματος: Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει. Πες μου, ω Ιουδαίε, πες μου λοιπόν, ποιον γέννησε; Πες το μου με θάρρος, έστω κι όπως στον Ηρώδη. Αλλά δεν τολμάς. Γνωρίζω το γιατί· εξαιτίας της επιβουλής.

«Γι' αυτό ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει σημείο: Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ». Και εσύ, αποκρύπτοντας την αψευδή φωνή του προφήτη, μηχανεύεσαι μάταια πράγματα κατά του Χριστού: Ιδού η παρθένος γέννησε και πάλι παρθένος παρέμεινε, ιδού η παρθένος που χώρεσε στην κοιλιά της τον Αχώρητο με τρόπο χωρητό και αδιαφιλονίκητο, ιδού η παρθένος που υποδέχθηκε στις αγκάλες της το πυρ της θεότητας και δεν καταφλέχθηκε, όπως η βάτος, ιδού η παρθένος που βάσταξε την προκοσμική εικόνα του Θεού σαν στήλη και παρέμεινε ασάλευτη.

Διότι αυτό αποτελεί συνήθεια του προφήτη. Επειδή και την Ιερουσαλήμ είπε ο προφήτης ότι θα ονομαστεί πόλη δικαιοσύνης, και δεν ονομάστηκε. Τι λοιπόν; Ψεύστηκε ο προφήτης; Σε καμία περίπτωση· διότι αναφέρεται στην έκβαση που φανερώνεται μέσω των ίδιων των πραγμάτων. Επίσης, και τον Χριστό τον ονόμασε Εμμανουήλ· και ούτε Αυτός ονομάστηκε έτσι, αλλά τα ίδια τα γεγονότα εκπέμπουν αυτή τη φωνή. Έτσι και εδώ: «Ο έσχατος Αδάμ έγινε πνεύμα ζωοποιό».

Τα θλιβερά γεγονότα περιορίστηκαν σε εβδομήντα χρόνια. Ως πατέρας ο Θεός τους παιδαγώγησε· τους έπληξε όταν αμάρταναν, αλλά όταν επιστρέφουν με μετάνοια δεν τους αποστρέφεται. Διότι, έστω και αν οι ίδιοι είναι άξιοι συμφορών, ο Θεός πάντως δεν έχει λησμονήσει τις επαγγελίες προς τον Αβραάμ, ούτε αθετεί τις διαθήκες προς τον Δαβίδ· φυλάσσει το ζώπυρο του γένους, συντηρεί και θερμαίνει τον σπινθήρα του σπέρματος· δεν διαψεύδει τα στόματα των πνευματοφόρων προφητών. Πρέπει να προσέλθει ο προσδοκώμενος· όλη η φύση προσμένει εναγωνίως, παρακινημένη από τη φωνή του Ησαΐα, καραδοκώντας το παράδοξο μυστήριο, αναμένει να δει παρθένο να ωδίνει: «Διότι ιδού», λέει, «η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό». Στο βρέφος εκείνης και οι Πέρσες θα προσκυνήσουν· οι νοερές δυνάμεις θα κάμψουν το γόνυ, ακριβώς όπως είπε ο Δαβίδ: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Τι περισσότερο χρειάζεται να πούμε; Ο αρχιστράτηγος νικά, τρέπει σε φυγή τον αντίπαλο. Οι Ιουδαίοι κατά τον καθορισμένο χρόνο απαλλάχτηκαν από την αιχμαλωσία, και ο Ζοροβάβελ τους επανέφερε, όντας απόγονος του Δαβίδ· ανέκτησαν την Παλαιστίνη, ανοικοδόμησαν τον ναό, ανακαίνισαν τις θυσίες. Αφού παρήλθαν πεντακόσια σαράντα οκτώ χρόνια, γεννά μια ανύμφευτη παρθένος· γεννιέται βασιλιάς αδιάδοχος. Αυτόν προσκύνησαν μάγοι, οι οποίοι δεν ήταν άσχετοι με τους Πέρσες. Άγγελοι δόξασαν τη γέννηση: «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία».

Εάν δε είναι και Κύριος και Θεός και Υιός και βασιλιάς και Κύριος των δυνάμεων και αρχιερέας αιώνιος, όταν το θέλει «είναι και άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει;». Το δε «και άνθρωπος» φανερώνει προφανώς ότι προϋπήρχε και ως Θεός. Και για να μη νομιστεί, σύμφωνα με τις δοξασίες των ανθρώπων, ότι κατήλθε στη γη αυτόματα και ως αγέννητο φάσμα ή πνεύμα, άκουσε γι' αυτόν ότι έγινε και παιδί: «Ακούστε, λοιπόν, οίκος του Δαβίδ· μήπως είναι μικρό πράγμα για εσάς να προκαλείτε κόπο στους ανθρώπους, και πώς προκαλείτε κόπο στον Κύριο; Ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει σημείο: ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ», και: «Θα ήθελαν να είχαν κατακαεί από τη φωτιά· διότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, του οποίου η εξουσία βρίσκεται επάνω στον ώμο του, και το όνομά του καλείται άγγελος της μεγάλης βουλής, θαυμαστός σύμβουλος, Θεός εξουσιαστής, άρχοντας της ειρήνης, πατέρας του μέλλοντος αιώνος».

Όταν δε άκουσε το μυστήριο, αντιφώνησε με φωνή σάλπιγγας: «Ιδού, και οι δύο μιλήσατε για τη στείρα· γιατί δεν μιλήσατε για την ένδοξη κύηση;» Αμέσως ο Ησαΐας, κατανοώντας το βαθύτερο νόημα, αντέτεινε με τα εξής λόγια: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει, και θα γεννήσει Υιό». Και ο Σολομών προσέθεσε: «Θα έχει καρπό κατά την επίσκεψη των ψυχών». Ακούγοντας αυτά ο Δαβίδ τους είπε: «Ιδού, είπατε ότι θα γεννήσει· σε ποιον τόπο όμως; Σε πόλη, σε έρημο ή στην ύπαιθρο χώρα;» Εκείνοι του λένε: «Εσύ ερμήνευσε τα σχετικά με τον τόπο και την πόλη· διότι έχεις αξιωθεί μεγαλύτερης χάριτος». Τότε ο Δαβίδ, αφού το Πνεύμα τού φανέρωσε την ενέργεια, με μεγαλόφωνη κραυγή διακήρυξε το μυστήριο: «Εσείς», λέει, «εκφράζεστε κεκαλυμμένα στα κρυφά, εγώ με φωνή υψηλή θα ανυμνήσω την κύηση: Ιδού, την ακούσαμε στην Εφραθά, την βρήκαμε στα πεδία του δρυμού». Και κατανοώντας μέσα από αυτές τις διδασκαλίες ότι το αίνιγμα είναι βαθύ, το περιέγραψε παραστατικά: «Ιδού, την ακούσαμε στην Εφραθά, την βρήκαμε στα πεδία του δρυμού»· δηλαδή, στη Βηθλεέμ· διότι έτσι ονομάζεται η Εφραθά. Την ακούσαμε στην Εφραθά, ότι είναι έγκυος· διότι εκεί διαδόθηκε η φήμη ότι η Παρθένος είναι έγκυος. Και τότε την βρήκαμε στα πεδία του δρυμού, στο σπήλαιο, όπου φανέρωσε το φως. Εδώ ακούσαμε ότι είναι έγκυος, εδώ δεχθήκαμε τη φήμη περί του ανδρός· εκεί όμως βρήκαμε τη Μητέρα του Κυρίου.

Και δεν το κάνει αυτό απλώς, αλλά με εξαιρετική σύνεση. Επειδή, δηλαδή, όλοι οι Ιουδαίοι έτρεφαν μεγάλο θαυμασμό για τον άνδρα αυτόν (διότι και ο Ιώσηπος θεωρεί τον πόλεμο συνέπεια του θανάτου του, και εξαιτίας του αποδεικνύει ότι ούτε καν πόλη δεν υφίσταται πλέον εκείνη που κάποτε ήταν μητρόπολη, και πλέκει γι' αυτόν μακροσκελή εγκώμια)· θέλοντας, λοιπόν, μέσω αυτού να φέρει σε συναίσθηση τους Ιουδαίους, τους υπενθυμίζει συνεχώς τη μαρτυρία του Προδρόμου. Και οι μεν άλλοι ευαγγελιστές μνημονεύουν τους παλαιότερους προφήτες, και για καθένα από όσα συνέβαιναν σε Αυτόν παραπέμπουν εκεί τον ακροατή, λέγοντας, όταν γεννιέται: «Όλο δε αυτό έγινε, για να εκπληρωθεί εκείνο που ειπώθηκε μέσω του προφήτη Ησαΐα, ο οποίος λέει: Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό»· και όταν Τον επιβουλεύονται και Τον αναζητούν με τόση επιμονή από παντού, ώστε να σφάζονται από τον Ηρώδη τα νήπια, φέρνουν στο προσκήνιο από τα παλιά τον Ιερεμία που λέει: «Φωνή ακούστηκε στη Ραμά, θρήνος και κλαυθμός και οδυρμός πολύς, η Ραχήλ να κλαίει τα τέκνα της»· και μνημονεύουν τον Ωσηέ, όταν επιστρέφει πάλι από την Αίγυπτο, παρουσιάζοντάς τον να λέει: «Από την Αίγυπτο κάλεσα τον υιό μου»· και παντού αυτό κάνουν.

Διότι, όταν συμβεί ένα γεγονός το οποίο φανερώνει αυτόν που το κατορθώνει ή που το απολαμβάνει πιο καθαρά από ό,τι η ίδια η ονομασία του, λέγει ότι το όνομά του είναι η αλήθεια του πράγματος. Εάν όμως, αποστομωμένοι από αυτό, αναζητήσουν κάτι άλλο σχετικά με όσα ελέχθησαν για την παρθενία και μας προβάλλουν άλλους μεταφραστές, λέγοντας ότι «Δεν είπαν παρθένο, αλλά νεάνιδα»· πρώτα από όλα θα πούμε το εξής, ότι δηλαδή περισσότερο από όλους τους άλλους την αξιοπιστία θα την είχαν δικαίως οι Εβδομήκοντα. Διότι οι μεν άλλοι μετέφρασαν μετά την παρουσία του Χριστού, παραμένοντας Ιουδαίοι, και δικαίως θα μπορούσαν να θεωρηθούν ύποπτοι ότι τα είπαν μάλλον από εχθρότητα, συσκοτίζοντας επίτηδες τις προφητείες. Αντιθέτως, οι Εβδομήκοντα, επειδή προέβησαν σε αυτό το έργο εκατό ή και περισσότερα χρόνια πριν από την παρουσία του Χριστού και επειδή ήταν τόσο πολλοί, είναι απαλλαγμένοι από κάθε τέτοια υποψία, και λόγω του χρόνου, και λόγω του πλήθους τους, και λόγω της συμφωνίας μεταξύ τους είναι δικαιότερο να γίνονται πιστευτοί.

γ΄. Εάν όμως προβάλουν και τη δική τους μαρτυρία, και πάλι τα νικητήρια ανήκουν σε εμάς. Διότι η Γραφή συνηθίζει να αποδίδει την ονομασία της νεότητας στην παρθενία, όχι μόνο προκειμένου περί γυναικών, αλλά και περί ανδρών· «Νεανίσκοι», λέει, «και παρθένοι, πρεσβύτεροι μαζί με νεότερους». Και όταν πάλι μιλάει για κάποια κόρη που δέχεται επίθεση, λέει: «Εάν φωνάξει η νεάνις», δηλαδή η παρθένος. Αλλά και όσα έχουν ειπωθεί πριν από αυτό επιβεβαιώνουν αυτόν τον ισχυρισμό. Διότι δεν είπε απλώς: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει», αλλά, αφού προηγουμένως είπε: «Ιδού, ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει σημείο», τότε πρόσθεσε: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει». Καίτοι, αν εκείνη που επρόκειτο να κυοφορήσει δεν ήταν παρθένος, αλλά αυτό γινόταν σύμφωνα με τον νόμο του γάμου, τι είδους σημείο θα ήταν αυτό που συνέβαινε; Διότι το σημείο πρέπει να υπερβαίνει τη συνήθη φυσική ακολουθία των πραγμάτων και να είναι παράδοξο και ξεχωριστό· επειδή, πώς αλλιώς θα ήταν σημείο; «Όταν δε ξύπνησε ο Ιωσήφ από τον ύπνο, έκανε όπως του πρόσταξε ο άγγελος του Κυρίου». Είδες υπακοή και πειθαρχημένη διάνοια; Είδες ψυχή αφυπνισμένη και σε όλα αδιάφθορη; Διότι ούτε όταν υποπτεύθηκε κάτι δυσάρεστο και άτοπο ανέχθηκε να κρατήσει την Παρθένο, ούτε, όταν απαλλάχθηκε από αυτή την υποψία, δέχθηκε να την αποδιώξει· αλλά και την κρατά κοντά του, και διακονεί σε όλη τη θεία οικονομία. «Και παρέλαβε τη Μαρία τη γυναίκα του».

Διότι και ο πατριάρχης αυτό προανήγγειλε λέγοντας: «Από βλαστό, γιε μου, ανέβηκες· ξάπλωσες και κοιμήθηκες σαν λιοντάρι»· όπως και ο Ησαΐας λέγοντας: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ»· και ένας άλλος πάλι: «Τον είδαμε σαν παιδί, σαν ρίζα σε γη διψασμένη». Ως διψασμένη γη εννοεί την παρθενική μήτρα, επειδή δεν δέχθηκε ανθρώπινο σπέρμα, ούτε γεύτηκε σαρκική συνουσία, αλλά τον γέννησε χωρίς γάμο. Και πάλι: «Παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός και μας δόθηκε»· και πάλι: «Θα εξέλθει ράβδος από τη ρίζα του Ιεσσαί, και άνθος θα αναβλαστήσει από τη ρίζα του». Ο δε Βαρούχ στο βιβλίο του Ιερεμία λέει: «Αυτός είναι ο Θεός μας· κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του. Βρήκε κάθε οδό γνώσης, και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά εμφανίστηκε στη γη, και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους».

Β΄. Λέγοντας τέτοια πράγματα, λογομαχούσαν με τον Στέφανο. Τότε ο Στέφανος είπε: «Δεν φυλάσσονται σε εσάς τα συγγράμματα των προφητών; Δεν ξεδιπλώνετε και δεν μελετάτε εσείς τα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης; Δεν λέγατε μεταξύ σας: "Εμείς γνωρίζουμε ότι στον Μωυσή μίλησε ο Θεός, ενώ τούτον εδώ δεν γνωρίζουμε από πού είναι· εμείς είμαστε μαθητές του Μωυσή"; Δεν έλεγε ο Μωυσής: "Προφήτη σαν εμένα θα αναστήσει σε εσάς Κύριος ο Θεός από τους αδελφούς σας· αυτόν να ακούσετε"; Δεν προέγραψε από παλιά ο Μιχαίας: "Και εσύ, Βηθλεέμ, γη του Ιούδα, διόλου δεν είσαι η πιο ασήμαντη ανάμεσα στους ηγεμόνες του Ιούδα· διότι από εσένα θα προέλθει ηγέτης"; Δεν προανήγγειλε ο Ησαΐας τον τοκετό της απειρόγαμης Κόρης: "Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει"; Δεν προείπε ο Αββακούμ την παρουσία των ζώων στη φάτνη: "Ανάμεσα σε δύο ζώα θα γίνεις γνωστός"; Δεν προείπε ο Ησαΐας τη φυγή στην Αίγυπτο εξαιτίας του Ηρώδη: "Ιδού, ο Κύριος έρχεται πάνω σε ελαφριά νεφέλη στην Αίγυπτο"; Δεν προμήνυσε ο Δαβίδ τη φυγή των υδάτων του Ιορδάνη: "Σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, σε είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν"; Δεν προέγραψε ο Ησαΐας την έκβαση των κόπων και των πόνων: "Αυτός πήρε τις αμαρτίες μας και βάσταξε τις ασθένειές μας"; Δεν προείπε ο προφήτης Δαβίδ τη βία των καρφιών: "Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου"; Δεν προανήγγειλε ο Μωυσής την ανάρτηση στο ξύλο: "Θα δείτε τη ζωή σας κρεμασμένη πάνω σε ξύλο";»

Επειδή ελαττώθηκαν οι αλήθειες από τους υιούς των ανθρώπων. Ο Νόμος ανακράζει: «Άκου, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας», και οι ασεβέστατοι οπαδοί του Σαβελλίου προσθέτουν στον έναν άλλους δύο. Ο Χριστός βοά: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό», και τα τέκνα των αιρετικών φαντάζονται μια ομοούσια τριάδα θεών. [Ο Ησαΐας, ο εκλεκτός των προφητών, βοά: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει στην κοιλιά της και θα γεννήσει υιό και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει ο Θεός είναι μαζί μας», και ο Νεστόριος διακηρύσσει την παρθένο ανθρωποτόκο.] Ο Δεσπότης βοά μέσω του Ιεζεκιήλ λέγοντας: «Αυτά λέει ο Αδωναΐ Κύριος: Δεν επιθυμώ τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει αυτός και να ζήσει η ψυχή του», και ο Ναυάτος καταλογίζει στον Θεό ασπλαχνία, λέγοντας ότι δεν υπάρχει μετάνοια. Ο Μωυσής ο νομοθέτης γράφει: «Όλα όσα εποίησε ο Θεός ήταν πάρα πολύ καλά», και οι μαινόμενοι Μανιχαίοι κατηγορούν την κτίση. Οι Ιουδαίοι βλέπουν τον χωλό να περπατά και συγκροτούν δικαστήριο εναντίον των ιατρών.

Χαίρε, Κεχαριτωμένη. Η προμήτορά σου η Εύα, επειδή παρέβη τον νόμο, έλαβε την καταδίκη να γεννά τέκνα μέσα σε λύπες· σε εσένα όμως αρμόζει η προσφώνηση της χαράς. Εκείνη γέννησε τον Κάιν, γεννώντας έτσι τον φθόνο και τον φόνο· εσύ όμως θα γεννήσεις Υιό που θα προσφέρει σε όλους ζωή και αφθαρσία. Χαίρε, λοιπόν, και αγάλλου· χαίρε και καταπάτα την κεφαλή του όφεως. Χαίρε, Κεχαριτωμένη. Διότι έπαυσε πλέον η κατάρα, καταργήθηκε η φθορά, έχουν μαραθεί τα στυγνά, ανθίζουν τα φαιδρά, είναι παρόν το αγαθό που από παλιά κηρυσσόταν από τους προφήτες. Εσένα υπεδείκνυε το Άγιο Πνεύμα λέγοντας δια της γλώσσας του Ησαΐα: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει Υιό». Εκείνη η παρθένος είσαι εσύ. Χαίρε, λοιπόν, Κεχαριτωμένη· άρεσες στον Δημιουργό, άρεσες στον Ποιητή, άρεσες στον Κτίστη, άρεσες σε Εκείνον που τέρπεται με τα κάλλη των ψυχών· βρήκες Νυμφίο, ο Οποίος διαφυλάσσει την παρθενία σου και δεν την φθείρει· βρήκες Νυμφίο, ο Οποίος από πολλή φιλανθρωπία επιθυμεί να γίνει Υιός σου. Ο Κύριος είναι μαζί σου, και μέσα σου βρίσκεται ο Πανταχού Παρών, και μαζί σου και από εσένα. Στον ουρανό βρίσκεται ο Δεσπότης, στα βάθη ο Ύψιστος, σε ολόκληρη την κτίση ο Δημιουργός. Ο Κτίστης επάνω στα Χερουβίμ, ο Ηνίοχος επάνω στα Σεραφίμ, ο Υιός στους κόλπους του Πατρός, ο Μονογενής στους δικούς σου κόλπους, ο Κύριος, όπως ο Ίδιος γνωρίζει, είναι ολόκληρος παντού, και ολόκληρος μέσα σου.

Ήταν ο έκτος μήνας από τη σύλληψη του Ιωάννη. Διότι έπρεπε να προηγηθεί ο στρατιώτης, έπρεπε να προλάβει ο δορυφόρος, έπρεπε να προετοιμάσει τον δρόμο ο μηνυτής της Δεσποτικής παρουσίας. Τον έκτο μήνα απεστάλη ο άγγελος Γαβριήλ σε παρθένο μνηστευμένη με άνδρα, όχι όμως συζευγμένη· μνηστευμένη μεν, διαφυλαττόμενη δε. Γιατί όμως μνηστευμένη; Για να μη μάθει πρόωρα ο Ληστής το μυστήριο. Διότι το ότι ο Βασιλεύς θα έλθει μέσω παρθένου το γνώριζε ο Πονηρός· επειδή και ο ίδιος είχε ακούσει τα λόγια του Ησαΐα, το «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει»· και, όπως ήταν φυσικό, παρακολουθούσε στενά όλες τις προφητείες περί της παρθένου, ώστε, όπου αντιληφθεί ότι εκπληρώνεται αυτό το μυστήριο, να κατασκευάσει τον ψόγο. Γι' αυτόν τον λόγο ο Δεσπότης ήλθε μέσω μνηστευμένης· διότι αυτή που είχε μνηστευθεί ήταν πλέον δεσμευμένη.

Και ο άγγελος: Ιδού, θα συλλάβεις στη γαστέρα και θα γεννήσεις υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ· αυτός θα είναι μέγας, Θεός ισχυρός, άρχων ειρήνης, εξουσιαστής, Πατήρ του μέλλοντος αιώνος. Και η παρθένος: Ακόμη δεν έγιναν οι γάμοι, ακόμη δεν υπήρξε νυμφώνας· και ήδη γίνεται λόγος για τοκετό; Δεν έχεις τι να κάνεις. Εάν χρειάζεσαι κάτι ως ξένος, πάρε το και πήγαινε, και μην προφητεύεις άκαιρα αυτό που δεν γνωρίζεις.

Και συνέχισε ο Κύριος να μιλάει στον Άχαζ, λέγοντας: Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου, είτε στο βάθος είτε στο ύψος. Και είπε ο Άχαζ: Δεν θα ζητήσω, ούτε θα εκπειράσω τον Κύριο. Και είπε ο Ησαΐας: Ακούστε, λοιπόν, οίκος του Δαβίδ: μήπως σας είναι πικρό να προκαλείτε κόπο στους ανθρώπους; Και πώς προκαλείτε κόπο στον Κύριο; Γι' αυτό, ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει σημείο. Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ. Μεγάλη είναι η συγκατάβαση του Θεού και η αγνωμοσύνη του βασιλιά. Διότι έπρεπε αυτός, αφού άκουσε τον προφήτη, να μην αμφιβάλλει καθόλου για όσα ειπώθηκαν· εάν όμως και αμφέβαλλε, έπρεπε τουλάχιστον, αφού έλαβε το σημείο, να πιστέψει, πράγμα το οποίο έχουν κάνει πολλοί μεταξύ των Ιουδαίων. Διότι και ο Θεός, επειδή είναι φιλάνθρωπος, δεν αρνήθηκε να το παρέχει αυτό πολλές φορές σε εκείνους που έχουν πιο παχυλή διάνοια, που σέρνονται χάμω και είναι προσηλωμένοι στη γη, όπως ακριβώς έκανε στην περίπτωση του Γεδεών. Επειδή, δηλαδή, εκείνος υπολειπόταν από όλους και είχε παχυλότατη αντίληψη, δες μέχρι πού κατεβαίνει πάλι ο Θεός. Ο ίδιος τον ελκύει και τον προτρέπει να ζητήσει σημείο· αν και δεν ήταν καθόλου μικρό σημείο αυτό, το να ελέγξει τα κρυφά του, να φέρει στο φως ολόκληρη τη σκέψη του και να ξεσκεπάσει πλήρως την υποκρισία του.

Διότι στην αρχή βέβαια απηύθυνε τον λόγο προς τον ίδιο· επειδή όμως εκείνος απέδειξε τον εαυτό του ανάξιο, απευθύνεται στο σύνολο του λαού. Για τον λόγο αυτόν, λέει, θα δώσει σημείο όχι σε σένα, αλλά σε εσάς. Σε εσάς, σε ποιους; Σε αυτούς που ανήκουν στον οίκο του Δαβίδ. Διότι από εκεί βλάστησε το σημείο. Ποιο είναι λοιπόν το σημείο; «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ». Πρέπει να παρατηρήσουμε, αυτό που είπα και προηγουμένως, ότι το σημείο δεν δίνεται πλέον στον Άχαζ. Και ότι αυτό δεν είναι απλή εικασία, αποδεικνύεται από το ότι ο ίδιος ο προφήτης τον έλεγξε και τον κατηγόρησε λέγοντας: «Μήπως σας φαίνεται μικρό το να προκαλείτε κόπο στους ανθρώπους;» Και πρόσθεσε: «Γι' αυτό ο Κύριος θα σας δώσει σημείο. Ιδού η παρθένος θα συλλάβει». Αν όμως δεν ήταν παρθένος, δεν θα αποτελούσε καν σημείο. Διότι το σημείο πρέπει να ξεφεύγει από τη συνήθη ακολουθία και να υπερβαίνει τους κανόνες της φύσης, να είναι κάτι το ασυνήθιστο και παράδοξο, ώστε να προσελκύει την προσοχή καθενός από όσους το βλέπουν και το ακούν. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε ονομάζεται σημείο, επειδή είναι αξιοσημείωτο. Αξιοσημείωτο όμως δεν θα μπορούσε να γίνει, εάν επρόκειτο να συγκαλυφθεί μέσα στην κοινοτοπία των υπολοίπων πραγμάτων. Επομένως, αν ο λόγος αφορούσε μια γυναίκα που γεννά σύμφωνα με τον νόμο της φύσης, για ποιον λόγο αποκαλεί σημείο κάτι που συμβαίνει καθημερινά; Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο από την αρχή δεν είπε απλώς «ιδού παρθένος», αλλά «ιδού η παρθένος», υποδηλώνοντας σε εμάς με την προσθήκη του άρθρου μια συγκεκριμένη εξέχουσα, τη μόνη που υπήρξε τέτοια.

Διότι το ότι η προσθήκη αυτή υποδηλώνει αυτό ακριβώς το νόημα, είναι δυνατόν να το μάθουμε και από τα Ευαγγέλια. Επειδή, όταν οι Ιουδαίοι έστειλαν απεσταλμένους στον Ιωάννη ρωτώντας: «Ποιος είσαι;», δεν έλεγαν: «Εσύ είσαι χριστός;», αλλά «Εάν εσύ είσαι ο Χριστός»· ούτε έλεγαν: «Εσύ είσαι προφήτης;», αλλά «Εάν εσύ είσαι ο προφήτης»· καθένα από τα οποία ήταν κάτι το ξεχωριστό. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Ιωάννης, ξεκινώντας το Ευαγγέλιό του, δεν έλεγε: «Στην αρχή ήταν Λόγος», αλλά: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό». Έτσι λοιπόν και εδώ δεν είπε: «Ιδού παρθένος», αλλά: «Ιδού η παρθένος»· και το «Ιδού» το εξέφερε με το κύρος που αρμόζει σε προφήτη. Διότι ήταν έκφραση ανθρώπου που σχεδόν έβλεπε τα όσα συνέβαιναν, τα οραματιζόταν μπροστά του και είχε απόλυτη βεβαιότητα για όσα έλεγε. Επειδή εκείνοι έβλεπαν τα αόρατα με μεγαλύτερη σαφήνεια από ό,τι βλέπουν τα δικά μας μάτια. Διότι, από τη μια πλευρά, η αίσθηση είναι φυσικό και να εξαπατηθεί· από την άλλη πλευρά, όμως, η χάρη του Πνεύματος παρείχε αλάθητη την κρίση.

Επομένως, λέγοντας ότι η παρθένος θα γεννήσει, τα φανέρωσε όλα. Αφού λοιπόν ανέφερε τον τοκετό, αναφέρει και το όνομα αυτού που γεννιέται, όχι αυτό που του δόθηκε επισήμως, αλλά αυτό που προκύπτει από τα ίδια τα πράγματα. Διότι, όπως ακριβώς ονομάζει την Ιερουσαλήμ πόλη δικαιοσύνης, παρόλο που πουθενά δεν ονομάστηκε πόλη δικαιοσύνης, αλλά έλαβε αυτή την προσωνυμία από τα ίδια τα πράγματα, επειδή υπήρξε μεγάλη η μεταβολή της προς το καλύτερο και η προστασία του δικαίου (διότι και όταν την αποκαλεί πόρνη, δεν το κάνει επειδή η πόλη ονομάστηκε ποτέ έτσι, αλλά της δίνει το όνομα εξαιτίας της κακίας της· έτσι ακριβώς και αργότερα της το δίνει εξαιτίας της αρετής της)· το ίδιο λοιπόν πρέπει να λεχθεί και για τον Χριστό, ότι του έδωσε το όνομα με βάση τα ίδια τα πράγματα. Διότι τότε κατεξοχήν ο Θεός έγινε «μαζί μας», αφού εμφανίστηκε επί της γης, συναναστράφηκε με τους ανθρώπους και επέδειξε τη μεγάλη του πρόνοια για εμάς. Διότι δεν ήταν πλέον άγγελος, ούτε αρχάγγελος μαζί μας, αλλά κατέβηκε ο ίδιος ο Δεσπότης και ανέλαβε την πλήρη διόρθωση των πάντων, συνομιλώντας με πόρνες, συντρώγοντας με τελώνες, εισερχόμενος σε οικίες αμαρτωλών, δίνοντας παρρησία σε ληστές, προσελκύοντας μάγους, περιερχόμενος και διορθώνοντας τα πάντα, και ενώνοντας την ίδια την ανθρώπινη φύση με τον εαυτό του. Όλα αυτά λοιπόν τα προαναγγέλλει ο προφήτης, αναφέροντας ταυτόχρονα και τον τοκετό και το άφατο και άπειρο εκείνο κέρδος των ωδίνων της γέννας.

«Βούτυρο και μέλι θα φάει, προτού να γνωρίσει ή να προτιμήσει τα πονηρά, θα εκλέξει το αγαθό». Διότι, προτού το παιδί να γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, απορρίπτει την πονηρία, για να εκλέξει το αγαθό. Επειδή το παιδί που γεννιόταν δεν ήταν ούτε απλός άνθρωπος, ούτε μόνο Θεός, αλλά Θεός μέσα σε άνθρωπο, εύλογα και ο προφήτης ποικίλλει τον λόγο του, λέγοντας πότε το ένα και πότε το άλλο, και παραθέτοντας τα παράδοξα, χωρίς να επιτρέπει να τεθεί υπό αμφισβήτηση η θεία οικονομία εξαιτίας της υπερβολής του θαύματος. Διότι, αφού είπε ότι θα γεννήσει η Παρθένος, πράγμα που ήταν ανώτερο από τη φύση, και ότι θα ονομαστεί Εμμανουήλ, που και αυτό ξεπερνούσε κάθε προσδοκία, για να μην ακούσει κάποιος για τον Εμμανουήλ και πέσει στις πλάνες του Μαρκίωνος ή νοσήσει από τις κακοδοξίες του Ουαλεντίνου σχετικά με τη θεία οικονομία, προσέθεσε ρητά και τη σαφέστατη απόδειξή της, επιβεβαιώνοντάς την από την τροφή του. Διότι τι λέει; «Βούτυρο και μέλι θα φάει». Αυτό όμως δεν θα μπορούσε να είναι γνώρισμα της θεότητας, αλλά της δικής μας φύσης. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν έπλασε απλώς έναν άνθρωπο για να κατοικήσει μέσα του, αλλά καταδέχτηκε και την κύηση, και μάλιστα την εννεάμηνη, και τις ωδίνες του τοκετού, και τα σπάργανα, και την τροφή της βρεφικής ηλικίας, ώστε με όλα αυτά να φράξει τα στόματα εκείνων που επιχειρούν να αρνηθούν τη θεία οικονομία.

Διότι από εσένα θα εξέλθει για μένα ηγέτης, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ. Αν και από τη Βηθλεέμ δεν προήλθε η θεότητα, αλλά η σάρκα. Όμως δεν παρέμεινε μόνο σε αυτό, αλλά ανήλθε και προς τη θεότητα, λέγοντας: Και η προέλευσή του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας. Και ο Ησαΐας πάλι: Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφράζεται, Ο Θεός είναι μαζί μας. Βλέπεις πώς και αυτός από τη σάρκα ανήλθε προς τη θεότητα;

Και πάλι, κατά τη γέννησή Του, παρουσιάστηκαν άγγελοι, αναγγέλλοντας πάνω στη γη Αυτόν που βρίσκεται στους ουρανούς, και η γη έγινε ουρανός, αφού ο Βασιλιάς βρισκόταν εδώ, και οι Μάγοι Τον προσκύνησαν, έχοντας φτάσει από τόσο μεγάλη απόσταση. Και ενώ το παιδίον βρισκόταν σε φάτνη στην Παλαιστίνη, εκείνοι από τη βαρβαρική χώρα του προσέφεραν τόση τιμή και λατρεία, όση ταιριάζει να προσφέρεται στον Θεό. Αλλά ίσως αυτά δεν θα τα αποδεχθούν και θα επιζητήσουν άλλα σημεία, αυτά που αφορούν τη σημερινή γενεά. Όμως, ούτε από τέτοια θα έχουμε έλλειψη. Διότι τέτοια είναι η αλήθεια· περιβάλλεται από άφθονες αποδείξεις. Μάλιστα, ούτε και σε αυτό το σημείο έχουν τη δυνατότητα να προβάλουν κάποια σκιά αντίρρησης. Διότι, ακόμη κι αν δεν ήσουν παρών όταν γεννιόταν από την Παρθένο, έπρεπε να πιστέψεις τον προφήτη που λέει: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει Υιό, και θα καλέσουν το όνομά Του Εμμανουήλ». Αν δεν ήσουν παρών όταν, έχοντας περιβληθεί τη σάρκα, περιφερόταν στη γη και ο Δεσπότης συναναστρεφόταν με τους δούλους Του, μελέτησε τον Ιερεμία, και εκείνος θα σου μιλήσει λέγοντας τα εξής: «Αυτός είναι ο Θεός μας· κανένας άλλος δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί Του. Ανακάλυψε κάθε οδό γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο Του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο Του. Μετά από αυτά, εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους».

Ποιο είναι λοιπόν το σημείο; «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ». Πρέπει να παρατηρήσουμε, όπως ακριβώς είπα και προηγουμένως, ότι το σημείο δεν δίνεται πλέον στον Άχαζ. Και ότι δεν πρόκειται περί εικασίας, αποδεικνύεται από το ότι ο ίδιος ο προφήτης τον επέπληξε και τον κατηγόρησε λέγοντας: «Μήπως είναι μικρό πράγμα για εσάς να προκαλείτε κόπο στους ανθρώπους;» και πρόσθεσε: «Γι' αυτό ο Κύριος θα σας δώσει ένα σημείο: ιδού η παρθένος θα συλλάβει». Εάν όμως ισχυριστούν οι Ιουδαίοι ότι «Ο προφήτης δεν είπε παρθένο, αλλά νεάνιδα», και πάλι τα νικητήρια ανήκουν σε εμάς. Διότι και τη λέξη «νεάνις» η Γραφή συνηθίζει να τη χρησιμοποιεί υποδηλώνοντας την παρθενία, όπως έχει γραφτεί στους Ψαλμούς: «Νεανίσκοι, λέει, και παρθένοι, πρεσβύτεροι μαζί με νεότερους, ας αινέσουν το όνομα του Κυρίου».

Επομένως, εάν ο λόγος αναφερόταν σε γυναίκα η οποία γεννά σύμφωνα με τον νόμο της φύσεως, για ποιον λόγο ονομάζει σημείο αυτό που συμβαίνει καθημερινά; Για τον λόγο αυτόν, εξάλλου, ξεκινώντας δεν είπε απλώς, «Ιδού παρθένος», αλλά, «Ιδού η παρθένος», υπονοώντας με την προσθήκη του άρθρου κάποια εξέχουσα και τη μοναδική τέτοιου είδους που έχει υπάρξει για εμάς.

Διότι εκείνοι έβλεπαν τα μη ορώμενα πιο καθαρά από ό,τι τα δικά μας μάτια. Επειδή είναι φυσικό οι μεν αισθήσεις να απατηθούν· η χάρη όμως του Πνεύματος παρείχε αλάνθαστη την κρίση. Και για ποιον λόγο, λέει, δεν πρόσθεσε ότι «θα είναι εκ Πνεύματος»; Αυτό που λεγόταν ήταν προφητεία, και έπρεπε να αναγγελθεί συγκαλυμμένα, όπως πολλές φορές είπα, εξαιτίας της αγνωμοσύνης των ακροατών, ώστε αν τα μάθαιναν αυτά με σαφήνεια, να μην κατακάψουν και όλα τα βιβλία. Διότι, εάν δεν λυπήθηκαν τους προφήτες, πολύ περισσότερο δεν θα απείχαν από την καταστροφή των κειμένων. Και για το ότι αυτό που ειπώθηκε δεν αποτελεί εικασία, κάποιος άλλος βασιλιάς την εποχή του Ιερεμία, αφού πήρε αυτά τα βιβλία, τα έσκισε και τα παρέδιδε στη φωτιά. Είδες μανία αφόρητη; Είδες οργή παράλογη; Δεν του αρκούσε το να εξαφανίσει τα κείμενα, αλλά και τα πυρπόλησε, θέλοντας να ικανοποιήσει το παράλογο πάθος του. Αλλά όμως, αν και μίλησε ασαφώς, αυτός ο θαυμάσιος προφήτης τα φανέρωσε όλα. Διότι μια παρθένος, εφόσον παραμένει παρθένος, από πού αλλού θα κυοφορούσε, εάν όχι από το Άγιο Πνεύμα; Επειδή η κατάργηση του νόμου της φύσης δεν ήταν έργο κανενός άλλου, παρά μόνο του Δημιουργού της φύσης. Ώστε λέγοντας, «Θα γεννήσει η παρθένος», τα φανέρωσε όλα. Αφού λοιπόν ανέφερε τον τόκο, αναφέρει και το όνομα αυτού που γεννιέται, και λέει: «Θα γεννήσει δε Υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ». Και πώς, λέει, δεν εκλήθη το όνομά του Εμμανουήλ, όπως είπε ο προφήτης, αλλά Ιησούς Χριστός;

Διότι, όταν ο Θεός είναι μαζί με τους ανθρώπους, δεν υπάρχει πλέον κανένας λόγος ούτε να φοβόμαστε ούτε να τρέμουμε, αλλά πρέπει να έχουμε θάρρος για τα πάντα· πράγμα το οποίο άλλωστε και συνέβη. Διότι και εκείνα τα αρχαία και ακλόνητα κακά λύθηκαν, και η καταδικαστική απόφαση εναντίον του κοινού μας γένους αναιρέθηκε, και τα νεύρα της αμαρτίας αποκόπηκαν, και η τυραννία του διαβόλου καταλύθηκε, και ο παράδεισος, που ήταν άβατος για όλους, άνοιξε πρώτα σε έναν ανθρωποκτόνο και ληστή, και οι αψίδες του ουρανού άνοιξαν διάπλατα, και οι άνθρωποι ενώθηκαν με τους αγγέλους, και η δική μας φύση ανυψώθηκε προς τον βασιλικό θρόνο, και το δεσμωτήριο του άδη κατέστη άχρηστο, και ο θάνατος απέμεινε πλέον μόνο ως όνομα, στερημένος από την πραγματική του υπόσταση, και αναδείχθηκαν χοροί μαρτύρων, και γυναίκες που συντρίβουν τα κεντριά του άδη. Όλα αυτά λοιπόν προβλέποντας ο προφήτης, σκιρτούσε και αγαλλίαζε, και με μία μόνο λέξη μας τα φανέρωσε, προφητεύοντας σε εμάς τον Εμμανουήλ.

Βούτυρο και μέλι θα φάει· πριν γνωρίσει ή προτιμήσει τα πονηρά, θα εκλέξει το αγαθό. Διότι πριν το παιδί γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, απορρίπτει την πονηρία για να εκλέξει το αγαθό. Επειδή το παιδί που γεννιέται δεν ήταν ούτε απλός άνθρωπος ούτε μόνο Θεός, αλλά Θεός εν ανθρώπω, εύλογα και ο προφήτης ποικίλλει τον λόγο του, λέγοντας πότε το ένα και πότε το άλλο, και παραθέτοντας τα παράδοξα, χωρίς να αφήνει περιθώριο να μην πιστευθεί η θεία οικονομία εξαιτίας της υπερβολής του θαύματος. Διότι, αφού είπε ότι η Παρθένος θα γεννήσει, πράγμα που ήταν ανώτερο από τη φύση, και ότι θα ονομαστεί Εμμανουήλ, το οποίο και αυτό ξεπερνούσε κάθε προσδοκία· για να μην πάθει κανείς τα όσα έπαθε ο Μαρκίων, ακούγοντας για τον Εμμανουήλ, και νοσήσει από τις πλάνες του Ουαλεντίνου σχετικά με τη θεία οικονομία, πρόσθεσε ρητώς και την πιο σαφή απόδειξη της ενσάρκωσης, επιβεβαιώνοντάς την από την τροφή του.

Όπως λοιπόν ακούσατε να ονομάζεται ο Πατέρας Κύριος, ελάτε να σας αποδείξουμε ότι και ο Υιός ονομάζεται Θεός. «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο ερμηνεύεται: μαζί μας είναι ο Θεός». Είδες πώς και στον Πατέρα ανήκει το όνομα Κύριος και στον Υιό το όνομα Θεός; Διότι, όπως ακριβώς εκεί λέει: «Ας γνωρίσουν ότι το όνομά σου είναι Κύριος», έτσι και εδώ λέει: «Θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ». Και πάλι: «Παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός μας δόθηκε, και το όνομά του καλείται άγγελος μεγάλης βουλής, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής». Και παρατήρησε τη σύνεση και την πνευματική σοφία των προφητών. Διότι, για να μη νομιστεί, αναφέροντας απλώς τη λέξη Θεός, ότι μιλούν για τον Πατέρα, αναφέρουν πρώτα τη θεία Οικονομία· επειδή βεβαίως δεν γεννήθηκε ο Πατέρας από παρθένο, ούτε έγινε παιδί.

Διότι, επειδή άγγελοι πολλές φορές εμφανίστηκαν στη γη με ανθρώπινη μορφή, καθώς και ο ίδιος ο Θεός, όμως αυτό που φαινόταν δεν ήταν αληθινή σάρκα, αλλά θεία συγκατάβαση· για να μη νομίσεις, λοιπόν, ότι και αυτή η παρουσία ήταν τέτοια, σαν εκείνες που συνέβησαν στο παρελθόν, αλλά για να βεβαιωθείς αληθινά ότι η σάρκα ήταν πραγματική, και ότι συνελήφθη, και γεννήθηκε, και ανατράφηκε, και τοποθετήθηκε σε φάτνη, όχι σε κάποιο μικρό οίκημα, αλλά σε κατάλυμα, με την παρουσία άπειρου πλήθους, ώστε να καταστεί ευρύτερα γνωστή η γέννησή του. Γι' αυτό τον λόγο υπάρχουν και τα σπάργανα, καθώς και οι προφητείες από παλιά που έλεγαν ακριβώς το ίδιο, όχι απλώς ότι θα γίνει άνθρωπος, αλλά και ότι θα συλληφθεί, θα γεννηθεί και θα ανατραφεί σύμφωνα με τον φυσικό νόμο των νηπίων. Και αυτό ακριβώς διακηρύσσει ο Ησαΐας λέγοντας: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει Υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ· βούτυρο και μέλι θα φάει»· και πάλι: «Παιδίον γεννήθηκε για εμάς, και Υιός δόθηκε σε εμάς». Βλέπεις πώς προανήγγειλαν και την πρώτη του ηλικία;

Σήμερα οικοδομήθηκε η πύλη που βλέπει προς την ανατολή, μέσα από την οποία θα εισέλθει και θα εξέλθει ο Χριστός, και θα παραμείνει κλειστή πύλη, στην οποία ο Χριστός είναι η θύρα των προβάτων· Ανατολή είναι το όνομά του, μέσω του οποίου αποκτήσαμε την προσαγωγή προς τον αρχίφωτο Πατέρα. Σήμερα έπνευσαν αύρες, προάγγελοι παγκόσμιας χαράς. Ας ευφραίνεται ο ουρανός άνωθεν και ας αγάλλεται η γη, ας σαλευθεί η θάλασσα του κόσμου. Διότι μέσα σε αυτήν γεννιέται το κοχύλι, το οποίο, από την αστραπή της θεότητας που έρχεται από τον ουρανό, θα συλλάβει στην κοιλιά του και θα γεννήσει τον πολύτιμο μαργαρίτη, τον Χριστό, από την οποία ο βασιλιάς της δόξης, αφού περιβληθεί την πορφύρα της σάρκας και επισκεφθεί τους αιχμαλώτους, θα κηρύξει άφεση. Ας σκιρτά η φύση· διότι γεννιέται η αμνάδα, από την οποία ο ποιμένας θα περιβληθεί το πρόβατο και θα διαρρήξει τους χιτώνες της παλαιάς νέκρωσης. Ας χορεύει η παρθενία, διότι γεννήθηκε η παρθένος σύμφωνα με τον Ησαΐα, η οποία θα συλλάβει στην κοιλιά της και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, που σημαίνει ο Θεός είναι μαζί μας.

Πού λοιπόν θα αποδώσουμε τα κηρύγματα των προφητών; Όχι στο πρόσωπό σου, εάν βέβαια θελήσουμε να καταδείξουμε ότι αυτά είναι αληθινά; Διότι ποιος είναι ο Δαυιτικός πόκος, πάνω στον οποίο ο Υιός του Βασιλέως των συμπάντων Θεού, ο συνάναρχος και συμβασιλεύων με τον δικό Του Γεννήτορα, κατέβηκε σαν βροχή; Δεν είσαι ολοφάνερα εσύ; Και ποια είναι η Παρθένος, για την οποία ο Ησαΐας προφητικά προανήγγειλε ότι θα συλλάβει στη μήτρα της και θα γεννήσει Υιό, τον Θεό που είναι μαζί μας, δηλαδή Αυτόν που και μετά την ενανθρώπησή Του παρέμεινε Θεός; Και ποιο είναι το όρος του Δανιήλ, από το οποίο αποκόπηκε ο ακρογωνιαίος λίθος, ο Χριστός, χωρίς να υποστεί επέμβαση από ανθρώπινο εργαλείο; Δεν είσαι εσύ, που κυοφόρησες ασπόρως και παρέμεινες πάλι παρθένος; Ας έλθει ο θειότατος Ιεζεκιήλ και ας καταδείξει την κλεισμένη πύλη, από την οποία πέρασε ο Κύριος χωρίς να ανοιχθεί, όπως ακριβώς προανήγγειλε προφητικά· ας καταδείξει την εκπλήρωση των λόγων του. Εσένα οπωσδήποτε θα υποδείξει, την οποία αφού διήλθε ο επί πάντων Θεός και έλαβε σάρκα, δεν άνοιξε την πύλη της παρθενίας· διότι η σφραγίδα παραμένει όντως παντοτινή.

Έτσι λοιπόν πολιτεύεται με αγιότητα και αναδεικνύεται επάξια άγιος και θαυμαστός ναός του Υψίστου Θεού. Επειδή δε ο εχθρός της σωτηρίας μας παρακολουθούσε στενά τις παρθένους εξαιτίας της προφητείας του Ησαΐα, ο οποίος είχε πει: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφράζεται: Ο Θεός είναι μαζί μας», προκειμένου να ξεγελάσει αυτόν που πάντοτε υπερηφανευόταν για τη σοφία του Εκείνος «που συλλαμβάνει τους σοφούς στην πανουργία τους», η νεάνιδα δίνεται από τους ιερείς σε μνηστεία με τον Ιωσήφ, σαν νέος τόμος σε εκείνον που γνωρίζει γράμματα· αυτή δε η μνηστεία αποτελούσε τόσο προστασία για την παρθένο όσο και παραπλάνηση για εκείνον που παρακολουθούσε τις παρθένους. «Όταν δε ήλθε το πλήρωμα του χρόνου», απεστάλη άγγελος Κυρίου προς αυτήν, για να της αναγγείλει τη σύλληψη του Κυρίου· και έτσι συνέλαβε τον Υιό του Θεού, την ενυπόστατη δύναμη του Πατρός, «όχι από θέλημα σαρκός ούτε από θέλημα ανδρός», δηλαδή από συνεύρεση και σπορά, αλλά από την ευδοκία του Πατρός και τη συνεργία του Αγίου Πνεύματος. Και χορήγησε στον Κτίστη το να κτιστεί και στον Πλάστη το να πλαστεί και στον Υιό του Θεού και Θεό το να σαρκωθεί και να ενανθρωπήσει από τις αγνές και αμόλυντες σάρκες και τα αίματά της, ξεπληρώνοντας το χρέος της προμήτορος· διότι, όπως ακριβώς εκείνη είχε πλαστεί από τον Αδάμ χωρίς σαρκική συνεύρεση, έτσι και αυτή γέννησε τον νέο Αδάμ, ο οποίος τίκτεται σύμφωνα με τον νόμο της κυήσεως αλλά υπέρ φύσιν ως προς τη γέννηση.

Και φωτεινό άστρο ανέτειλε, και άνθος ανέβηκε από τη ρίζα του Ιεσσαί. Αυτός είναι ο Χριστός, διότι μέσω παρθένου, η οποία προερχόταν από το σπέρμα του Ιακώβ, του πατέρα του Ιούδα, ο οποίος είναι ο φανερός πατέρας των Ιουδαίων, γεννήθηκε με τη δύναμη του Θεού. Και ο Ιεσσαί έγινε προπάτορας σύμφωνα με τη θεϊκή ρήση, ενώ αποτελούσε απόγονο του Ιακώβ και του Ιούδα σύμφωνα με τη γενεαλογική διαδοχή. Και ακούστε πάλι πώς ακριβώς κατά λέξη προφητεύτηκε μέσω του Ησαΐα ότι θα γεννηθεί από παρθένο. Ειπώθηκε λοιπόν ως εξής: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα πουν για το όνομά του, Μαζί μας είναι ο Θεός». Διότι εκείνα που θεωρούνταν από τους ανθρώπους απίστευτα και αδύνατα να συμβούν, αυτά ο Θεός τα προανήγγειλε μέσω του προφητικού Πνεύματος ότι επρόκειτο να γίνουν, ώστε, όταν πραγματοποιηθούν, να μην αμφισβητηθούν, αλλά να πιστευθούν ακριβώς επειδή είχαν προειπωθεί. Για να μην μας κατηγορήσουν όμως μερικοί, μην έχοντας κατανοήσει την εν λόγω προφητεία, για τα ίδια πράγματα που εμείς προσάψαμε στους ποιητές, οι οποίοι έλεγαν ότι ο Δίας ήρθε σε γυναίκες για σαρκικές ηδονές, ας προσπαθήσουμε να διασαφηνίσουμε τους λόγους. Το «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει», λοιπόν, σημαίνει ότι η παρθένος συνέλαβε χωρίς να συνευρεθεί σαρκικά. Διότι, εάν είχε συνευρεθεί με οποιονδήποτε, δεν θα ήταν πλέον παρθένος. Απεναντίας, η δύναμη του Θεού που κατήλθε στην παρθένο την επισκίασε και την έκανε να κυοφορήσει παραμένοντας παρθένος.

Είναι, λοιπόν, σε όλους φανερό ότι στο κατά σάρκα γένος του Αβραάμ κανείς ποτέ δεν γεννήθηκε από παρθένο ούτε έχει λεχθεί ότι γεννήθηκε έτσι, παρά μόνο αυτός ο δικός μας Χριστός. Επειδή όμως εσείς και οι δάσκαλοί σας τολμάτε να λέτε ότι δεν έχει ειπωθεί στην προφητεία του Ησαΐα «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει», αλλά «Ιδού η νεάνις θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό», και ερμηνεύετε την προφητεία ωσάν να αναφέρεται στον Εζεκία, ο οποίος υπήρξε βασιλιάς σας, θα προσπαθήσω και σε αυτό το ζήτημα να αναπτύξω μια σύντομη επιχειρηματολογία εναντίον σας και να αποδείξω ότι αυτή η προφητεία έχει ειπωθεί για τον Χριστό που ομολογείται από εμάς.

Και ο Τρύφων αποκρίθηκε: Η Γραφή δεν αναφέρει: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιόν», αλλά «Ιδού η νεάνις θα συλλάβει και θα γεννήσει υιόν», και τα υπόλοιπα όπως τα είπες. Ολόκληρη δε η προφητεία έχει ειπωθεί για τον Εζεκία, στον οποίο αποδεικνύεται ότι εκπληρώθηκαν τα γεγονότα σύμφωνα με την προφητεία αυτή. Στους δε μύθους των λεγόμενων Ελλήνων αναφέρεται ότι ο Περσέας γεννήθηκε από τη Δανάη, ενώ ήταν παρθένος, όταν ο ονομαζόμενος από αυτούς Δίας χύθηκε πάνω της με μορφή χρυσού. Και εσείς, λέγοντας τα ίδια με εκείνους, οφείλετε να ντρέπεστε και μάλλον να λέτε ότι αυτός ο Ιησούς είναι άνθρωπος που γεννήθηκε από ανθρώπους, και, εάν αποδεικνύετε από τις Γραφές ότι αυτός είναι ο Χριστός, να υποστηρίζετε ότι καταξιώθηκε να εκλεγεί ως Χριστός λόγω του ότι πολιτεύθηκε τέλεια και σύμφωνα με τον νόμο, αλλά μην τολμάτε να τερατολογείτε, ώστε να μην ελεγχθείτε ότι μωρολογείτε παρόμοια με τους Έλληνες.

Και εγώ είπα: Ω Τρύφων, εάν μεν την προφητεία που είπε ο Ησαΐας δεν την απηύθυνε προς τον οίκο του Δαβίδ, «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει», αλλά προς κάποιον άλλον οίκο από τις δώδεκα φυλές, ίσως το ζήτημα να προκαλούσε απορία. Επειδή όμως και αυτή η προφητεία έχει ειπωθεί προς τον οίκο του Δαβίδ, αυτό που ειπώθηκε προς τον Δαβίδ από τον Θεό ως μυστήριο, εξηγήθηκε μέσω του Ησαΐα πώς ακριβώς επρόκειτο να συμβεί. Εκτός εάν δεν γνωρίζετε τούτο, ω φίλοι, είπα, ότι πολλούς λόγους, οι οποίοι είχαν λεχθεί συγκεκαλυμμένα και με παραβολές ή μυστήρια ή συμβολικές πράξεις, τους εξήγησαν οι προφήτες που εμφανίστηκαν μετά από εκείνους που τους είπαν ή τους έπραξαν.