Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 9:6

Ευαγγελικής Αποδείξεως, τόμος δέκατος. Μετά τις προρρήσεις που έχουν εκτεθεί σχετικά με την έλευση του προκηρυγμένου Θεού στους ανθρώπους, έχει πλέον έρθει ο καιρός να εξετάσουμε και τα σχετικά με την αναχώρησή του από τον ανθρώπινο βίο, και να δούμε πάλι τι είδους γεγονότα είχαν προφητευθεί από τους προφητικούς χρόνους ότι θα συνέβαιναν σε αυτόν. Πρώτα, λοιπόν, θα εξετάσω τα σχετικά με εκείνους που εξύφαναν τον θάνατό του, καθώς αποτελούν ένα όχι μικρό μέρος του προκειμένου θέματος. Πριν όμως από τη συζήτηση αυτή, πρέπει να έχουμε κατά νου όσα έχουμε πει πολλές φορές σχετικά με τη θεία του Οικονομία, ότι δηλαδή άλλα νοούνται σύμφωνα με τη θεότητά του και άλλα σύμφωνα με την ενανθρώπησή του. Διότι, από τη μια πλευρά παρουσιάζεται ως Λόγος του Θεού και δύναμη του Θεού και σοφία του Θεού, «Μεγάλης Βουλής Άγγελος», και μέγας και αιώνιος αρχιερέας που ιερουργεί υπέρ της υπάρξεως και της σωτηρίας όλων των δημιουργημάτων και εξιλεώνει τον Πατέρα, και από την άλλη πλευρά ως «ο αμνός του Θεού που σηκώνει την αμαρτία του κόσμου» και ως «πρόβατο που οδηγείται στη σφαγή»· και αυτό ήταν το ανθρώπινο σκήνωμα, το οποίο, σαν να ήταν αμνός και πρόβατο από το δικό μας ποίμνιο, ανέλαβε ως αρχιερέας, και προσφέροντας ως ευπρόσδεκτη θυσία την απαρχή του ανθρωπίνου γένους, την προσήγαγε στον Πατέρα, μέσω της οποίας και συναναστράφηκε με την ανθρώπινη φύση, η οποία δεν μπορούσε διαφορετικά να ακούσει τον Λόγο του Θεού και την ασώματη και νοερή δύναμή του, ούτε να αντιληφθεί μέσω των σαρκικών οφθαλμών κάτι ανώτερο από τις σάρκες και τα σώματα.

ΙΕ΄. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΣΤΑΣΕΩΣ ΤΩΝ ΛΟΓΙΚΩΝ ΟΝΤΩΝ Μετά την άναρχη και αγένητη ουσία του Θεού του παμβασιλέως, διδάσκουν την αρχή που δεν έχει γεννηθεί από πουθενά αλλού παρά από τον Πατέρα, η οποία είναι πρωτότοκη και συνεργός της βουλής του Πατέρα, και αποτελεί πιστή απεικόνισή Του. Αυτή κατέχει τα πρωτεία σε σχέση με όλα τα γενητά όντα που ακολούθησαν, γι' αυτό και συνηθίζουν να την αποκαλούν εικόνα του Θεού και δύναμη του Θεού και σοφία του Θεού και Λόγο του Θεού, αλλά ακόμη και αρχιστράτηγο της δυνάμεως του Κυρίου και «Άγγελο μεγάλης βουλής». Όσο για τις νοερές και λογικές δυνάμεις που ακολουθούν αυτήν την αρχή, είναι αδύνατον να περιγραφούν από την ανθρώπινη φύση, τόσο εξαιτίας του πλήθους τους όσο και εξαιτίας της διαφοροποίησής τους κατά είδος, παρά μόνο στο μέτρο που μπορεί κανείς να τις προσεγγίσει με παραδείγματα κατ' αναλογίαν από τα ορατά πράγματα, δηλαδή του ήλιου, της σελήνης, των άστρων και αυτού τούτου του ουρανού που περικλείει τα σύμπαντα μέσα του. Διότι «άλλη είναι η δόξα του ήλιου και άλλη της σελήνης και άλλη η δόξα των αστέρων», λέει ο θείος Απόστολος· «διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα».

«Αυτός θα είναι μέγας και θα ονομαστεί Υιός του Υψίστου, και θα του δώσει Κύριος ο Θεός τον θρόνο του Δαβίδ του πατέρα του, και θα βασιλεύσει στον οίκο του Ιακώβ στους αιώνες, και η βασιλεία του δεν θα έχει τέλος», ούτε κατανοώντας τα λόγια του μεγάλου προφήτη Δανιήλ, ο οποίος επισφραγίζει ακριβώς αυτά μέσω όσων προφήτευε εν θείω Πνεύματι λέγοντας: «Και ιδού, μαζί με τις νεφέλες του ουρανού ερχόταν Υιός ανθρώπου, και έφτασε έως τον Παλαιό των Ημερών· και παρουσιάστηκε ενώπιόν του. Και του δόθηκε η αρχή και η τιμή και η βασιλεία, και όλοι οι λαοί, οι φυλές και οι γλώσσες θα τον υπηρετήσουν· η εξουσία του είναι εξουσία αιώνια, η οποία δεν θα παρέλθει, και η βασιλεία του δεν θα καταστραφεί». Αλλά ούτε και ο Ησαΐας τον έπεισε, προφητεύοντας και αυτός ως εξής περί της ατελεύτητης βασιλείας του Υιού του ανθρώπου: «Διότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός και μας δόθηκε, του οποίου η εξουσία βρίσκεται πάνω στον ώμο του, και το όνομά του καλείται Άγγελος της μεγάλης βουλής, θαυμαστός σύμβουλος, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, άρχοντας ειρήνης, πατέρας του μέλλοντος αιώνα. Διότι θα του φέρω ειρήνη και υγεία. Μεγάλη είναι η εξουσία του, και η ειρήνη του δεν θα έχει τέλος, πάνω στον θρόνο του Δαβίδ και στη βασιλεία του, για να την εδραιώσει και να την στηρίξει με κρίση και με δικαιοσύνη, από τώρα και στους αιώνες».

Και σχετικά με τον θρόνο που είχε υποσχεθεί στον Δαβίδ, προφητεύει τα εξής: «Παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός μάς δόθηκε, του οποίου η εξουσία βρίσκεται πάνω στον ώμο του· και το όνομά του καλείται Άγγελος μεγάλης βουλής· μεγάλη είναι η εξουσία του, και η ειρήνη του δεν έχει όριο· θα βρεθεί επί του θρόνου του Δαβίδ και επί της βασιλείας του, για να την ανορθώσει». Μέσα από όσα παρατέθηκαν, έχει μεν ειπωθεί ότι από τη ρίζα του Ιεσσαί και του Δαβίδ θα εγερθεί κάποιος όχι για να κυβερνήσει τον Ισραήλ, αλλά τα έθνη· έχει δε ειπωθεί ότι θα γεννηθεί παιδί και θα ονομαστεί Υιός, κοσμημένος με ονόματα παράδοξα που υπερβαίνουν την ανθρώπινη φύση, και ότι ένας τέτοιος θα αναλάβει τον θρόνο του Δαβίδ και τη βασιλεία του, για να την ανορθώσει.

Ο Μελχισεδέκ συνάγεται ως τύπος· ο αμήτωρ γίνεται απάτωρ· αμήτωρ την πρώτη φορά, απάτωρ τη δεύτερη. Οι νόμοι της φύσεως καταλύονται. Πρέπει να πληρωθεί ο άνω κόσμος. Ο Χριστός προστάζει· ας μην αντιστεκόμαστε. Όλα τα έθνη, κροτήστε τα χέρια σας, διότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός μάς δόθηκε, του οποίου η εξουσία βρίσκεται πάνω στον ώμο του (διότι υψώνεται μαζί με τον σταυρό), και το όνομά του καλείται Άγγελος της μεγάλης βουλής, της βουλής του Πατρός. Ο Ιωάννης ας βοά: Ετοιμάσατε την οδό του Κυρίου. Κι εγώ θα διακηρύξω τη δύναμη της ημέρας: Ο άσαρκος σαρκώνεται, ο Λόγος αποκτά υλική υπόσταση, ο αόρατος γίνεται ορατός, ο αναφής ψηλαφίζεται, ο άχρονος αποκτά αρχή, ο Υιός του Θεού γίνεται Υιός ανθρώπου, ο Ιησούς Χριστός, χθες και σήμερα ο ίδιος, και στους αιώνες. Οι Ιουδαίοι ας σκανδαλίζονται, οι Έλληνες ας χλευάζουν, οι αιρετικοί ας φλυαρούν. Τότε θα πιστέψουν, όταν θα τον δουν να ανέρχεται στον ουρανό· και αν όχι τότε, οπωσδήποτε όταν θα τον δουν να έρχεται από τους ουρανούς και να κάθεται ως κριτής.

Αλλά ας προσπεράσουμε τη δυσοσμία αυτών των νοημάτων, επισημαίνοντας μόνο τούτο, ότι, αν η σάρκα είναι προαιώνια, η θεότητα δεν έχει κενωθεί, ο Υιός δεν υπήρχε σε μορφή Θεού, ούτε ενδύθηκε το δουλικό πρόσωπο· αντίθετα, αυτό που ήταν κατά τη φύση του, αυτό φανερώθηκε τώρα, και δεν ταπεινώθηκε. Ας είναι ίλεως στον λόγο μου ο Λόγος — αλλά αποσιωπώ τα υπόλοιπα. Αν η σάρκα υπάρχει προ πάντων, τότε τα πάντα προέρχονται από ασθένεια και όχι από δύναμη· διότι «το πνεύμα είναι πρόθυμο, η δε σάρκα ασθενής». Άρα, ακόμη κι αν περιορίζει το παράλογο μόνο μέχρι αυτό το σημείο, ποιος δεν θα κατανοούσε, ως φυσικό επακόλουθο, και όσα συνδέονται με αυτά; Διότι αναπόφευκτα θα συλλογιστεί ότι ανήκουν όλα τα ιδιώματα της σάρκας σε εκείνον που υπάρχει με σάρκα προ των αιώνων: τον κόπο, τη λύπη, το δάκρυ, τη δίψα, τον ύπνο, τη στέρηση της πείνας, καθώς και κάτι ακόμη πιο παράλογο από αυτά. Επειδή όμως παιδί γεννήθηκε για εμάς, καθώς λέει η θεία φωνή, και ο Κύριος φάνηκε στους ποιμένες μέσα σε σπάργανα, καθώς λέει ο Λουκάς, και ότι ο Ιησούς προέκοπτε σε ηλικία, σε σοφία και σε χάρη, φθάνοντας στην τελειότητα, έως ότου προχώρησε στο μέτρο της ανθρωπότητας βαδίζοντας στον δρόμο της φύσεως, τι θα πουν εκείνοι που θεωρούν ότι η σάρκα υπάρχει προ των αιώνων; Σε ποιο μέτρο σώματος βρισκόταν προ των αιώνων; Διότι κατά την ανθρώπινη ζωή του διήλθε από κάθε ηλικία. Άραγε, εκείνος ο άνθρωπος, που υπήρχε πριν από όλη την κτίση, ήταν παιδί, ή νήπιο βρέφος, ή μειράκιο, ή βρισκόταν ευθύς εξ αρχής σε τέλειο σώμα;

Και αυτά τα ακούσαμε από τον Απόστολο να τα αναλύει λεπτομερώς. Ότι όμως ο Μονογενής Θεός, ο «επί πάντων και διά πάντων και εν πάσιν», είναι «ένσαρκος νους», ούτε από κανέναν από τους αγίους το ακούσαμε, ούτε καταδεχόμαστε να παρεμβάλουμε στις θείες ρήσεις αυτή την αλλόκοτη καινοφωνία, και μάλιστα βλέποντας τον σκοπό αυτού του νέου συγγραφέα, ο οποίος επιθυμεί μέσω αυτής της ψυχρής κατασκευής του σοφίσματος να αποβάλει μεν από τον Κύριο την ομολογία της σοφίας, μέσω της οποίας έχουμε πιστέψει ότι φωτίζεται κάθε νους, και να εισαγάγει αντ' αυτής τούτη την παράλογη καινοφωνία, ώστε ο Μονογενής να ονομάζεται «ένσαρκος νους» και όχι σοφία. «Διότι εάν», λέει, «πιστευθεί ότι ο Κύριος είναι σοφία, εκείνη δηλαδή που ενοικεί σε όλους όσοι δέχονται τη χάρη, δεν θα ομολογούμε πλέον την παρουσία του Χριστού ως επιδημία (επίγεια έλευση) Θεού, με το σκεπτικό ότι η σοφία έχει αποξενωθεί από τον Θεό». Ποιος δεν θα σπλαγχνιζόταν τον άνδρα για αυτή την παραφροσύνη; Εάν, λέει, πιστέψουμε ότι είναι σοφία, η παρουσία του Χριστού δεν θα είναι έλευση του Θεού –αυτού που γεννήθηκε για εμάς ως σοφία από τον Θεό– αλλά γέννηση ανθρώπου. Εάν είναι σοφία; Δεν άκουσας τον προφήτη να βοά ότι «Η παρθένος θα συλλάβει στη μήτρα και θα γεννήσει Υιό»; Και ότι «Παιδίον γεννήθηκε για εμάς»; Και ότι «Ο Υιός έχει την εξουσία επάνω στον ώμο του», καθώς είναι ισχυρός και δυνατός, και Πατέρας όχι μόνο του παρελθόντος, αλλά και του μέλλοντος αιώνος;

Αν όμως για αυτόν τον λόγο νομίζει ο συγγραφέας ότι από εμάς εισάγεται στο κήρυγμα πλήθος θεών, επειδή ομολογούμε ότι εν Χριστώ ο Θεός συμφιλίωσε τον κόσμο με τον εαυτό του, εφόσον ο Θεός έγινε και άνθρωπος, εμείς θα του απαντήσουμε τα εξής: Αν υπάρχουν πολλές παρθένες μητέρες και προς πολλές έγινε η μυσταγωγία του Γαβριήλ, και στην καθεμία υπήρξε η επέλευση του Αγίου Πνεύματος και η παρουσία της δύναμης του Υψίστου· και αν για πολλούς οι προφήτες κηρύττουν τη χάρη, ώστε να λένε στον πληθυντικό: «παιδιά γεννήθηκαν για εμάς και υιοί δόθηκαν σε εμάς, και οι παρθένες θα συλλάβουν, και τα ονόματα όλων όσων γεννηθούν θα είναι Εμμανουήλ»· αν όλοι περπατούν πεζοί πάνω στα κύματα και με άρρητη δύναμη τρέφουν τόσες χιλιάδες στην έρημο, αυξάνοντας προς χορτασμό τον άρτο που πολλαπλασιάζεται στα χέρια των μαθητών· αν όλοι ανασταίνουν από τα χώματα νεκρούς τεσσάρων ημερών· αν όλοι γίνονται αμνοί του Θεού και θυσιάζονται ως πάσχα για εμάς, και προσηλώνουν στον σταυρό την αμαρτία και καταλύουν το κράτος του θανάτου, και μπροστά στα μάτια των μαθητών ανέρχονται στους ουρανούς και κάθονται στα δεξιά του Πατρός· αν όλοι πρόκειται να έλθουν για να κρίνουν την οικουμένη με δικαιοσύνη, και στο όνομα όλων κάθε γλώσσα επουρανίων, επιγείων και καταχθονίων ομολογεί, τότε θα παραδεχθούμε ότι υπάρχουν πολλοί θεοί, εφόσον βέβαια σε αυτούς τους πολλούς υπάρχουν αυτά τα γνωρίσματα.

Αλλ' ας επανέλθουμε στην παρούσα χαρά, την οποία οι άγγελοι ευαγγελίζονται στους ποιμένες, την οποία οι ουρανοί διηγούνται στους μάγους, την οποία το πνεύμα της προφητείας ανακηρύσσει μέσα από πολλά και διάφορα μέσα, ώστε και οι μάγοι να γίνουν κήρυκες της χάριτος. Διότι Εκείνος που ανατέλλει τον ήλιο σε δίκαιους και άδικους, Εκείνος που βρέχει σε πονηρούς και αγαθούς, έφερε την ακτίνα της γνώσης και τη δροσιά του πνεύματος ακόμη και σε ξένα στόματα, ώστε μέσω της μαρτυρίας των αντιθέτων να βεβαιωθεί περισσότερο μέσα μας η αλήθεια. Ακούς τον οιωνοσκόπο Βαλαάμ, με ανώτερη έμπνευση, να προφητεύει θεόπνευστα στους αλλοφύλους ότι θα ανατείλει άστρο από τον Ιακώβ; Βλέπεις τους μάγους, που έλκουν την καταγωγή τους από εκείνον, να παρατηρούν προσεκτικά, σύμφωνα με την πρόρρηση του προπάτορά τους, την ανατολή του νέου άστρου, το οποίο, σε αντίθεση με τη φύση των υπόλοιπων άστρων, μόνο αυτό μετείχε και στην κίνηση και στη στάση, μεταβαίνοντας στο καθένα από αυτά τα δύο ανάλογα με την ανάγκη; Διότι από τα υπόλοιπα άστρα, άλλα είναι άπαξ στερεωμένα στην απλανή σφαίρα και έχουν λάβει ακίνητη θέση, ενώ άλλα δεν παύουν ποτέ να κινούνται· τούτο όμως και κινείται προπορευόμενο των μάγων, και στέκεται υποδεικνύοντας τον τόπο. Ακούς τον Ησαΐα να βροντοφωνάζει ότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, Υιός και δόθηκε σε εμάς;

Έπειτα δε, και τα λόγια του προφήτη επιβεβαιώνουν τον λόγο, έχοντας ως εξής: «Πριν έλθει ο πόνος των ωδίνων, ξέφυγε και γέννησε άρρεν», ή, όπως λέει ένας άλλος από τους ερμηνευτές, «Πριν νιώσει ωδίνες, γέννησε». Από αυτήν, λέει, την παρθένο μητέρα «Παιδίον γεννήθηκε για εμάς, Υιός και δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία βρίσκεται πάνω στον ώμο του και το όνομά του καλείται: άγγελος της μεγάλης βουλής, θαυμαστός σύμβουλος, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, άρχοντας ειρήνης, πατέρας του μέλλοντος αιώνος». Αυτό το παιδί, αυτός ο Υιός «οδηγήθηκε σαν πρόβατο στη σφαγή και σαν αμνός άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει», ή μάλλον, όπως λέει ο Ιερεμίας, αυτό είναι το άκακο αρνίο που οδηγείται για να θυσιαστεί, αυτός είναι ο άρτος, στον οποίο βάζουν το ξύλο οι εχθροί και του άρτου και του ξύλου. Ή καλύτερα, ας λάβουμε από την προφητεία το πιο ξεκάθαρο και φανερό από όλα, μέσω του οποίου προδιαγράφεται σαφώς το μυστήριο· εννοώ τον Ιωνά, ο οποίος καταδύθηκε απαθώς μέσα στο κήτος και πάλι αναδύθηκε από το κήτος χωρίς πάθος, και ο οποίος με τις τρεις ημέρες και τις ισάριθμες νύχτες μέσα στα σπλάχνα του κήτους προδιέγραψε την παραμονή του Κυρίου στον Άδη.

Πάντως, για την περιγραφή του μυστηρίου καθίσταται άμεσα διαθέσιμος ο λόγος του μεγάλου Ησαΐα: Παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία βρίσκεται στους ώμους του, και το όνομά του καλείται Άγγελος της μεγάλης βουλής. Και ακόμη: Φωτίζου, φωτίζου, Ιερουσαλήμ· διότι ήλθε το φως σου, και η δόξα του Κυρίου ανέτειλε επάνω σου. Επίσης, παρατίθεται και ο μέγας Δαβίδ: Έλεος και αλήθεια συναντήθηκαν, δικαιοσύνη και ειρήνη φιλήθηκαν· και, Είδαν όλα τα πέρατα της γης τη σωτηρία του Θεού μας. Και υποδεικνύοντάς τον έλεγε: Πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του, και μέσω αυτού θα ευλογηθούν όλες οι φυλές της γης. Όλα τα έθνη θα τον μακαρίσουν, θα τον υπηρετήσουν και θα τον προσκυνήσουν· και ότι ο Κύριος έκανε γνωστή τη σωτηρία του στους υιούς του Ισραήλ. Έπειτα, ακολουθεί η σεπτή και αγγελοπρεπής φωνή του σοφού Μαλαχία: Ιδού, εγώ αποστέλλω τον άγγελόν μου, και θα ετοιμάσει την οδό μπροστά από το πρόσωπό σου, και ξαφνικά θα έλθει στον ναό του ο Κύριος, και ο άγγελος της διαθήκης, τον οποίο εσείς επιθυμείτε.

Επειδή λοιπόν το σώμα του Χριστού συμπληρώνεται μέσω του καθενός από τα μέλη (διότι τα πολλά μέλη γίνονται ένα σώμα, καθώς λέει ο απόστολος), για τον λόγο αυτόν ονόμασε ολόκληρο το κάλλος του νυμφίου «εκλεκτό Λίβανο», ξεχωρίζοντας τη διαφορά του από τον απορριπτέο Λίβανο με τον προσδιορισμό «εκλεκτός». Διότι εκείνος είναι ο Λίβανος ο οποίος, σύμφωνα με τον Ησαΐα, θα πέσει μαζί με τους υψηλούς, όταν από τη ρίζα του Ιεσσαί ανατείλει το άνθος και βλαστήσει η ράβδος της εξουσίας, μέσω της οποίας η φύση του λέοντα, της πάρδαλης και των ασπίδων μεταβάλλεται προς το τιθασό και το ήμερο, ώστε το λιοντάρι να συζεί με το μοσχάρι και η πάρδαλη να συναναπαύεται με το ερίφιο, ενώ σε αυτά θα επιστατεί εκείνο το παιδί, το νήπιο που γεννήθηκε για εμάς, του οποίου το χέρι εισέρχεται στη φωλιά των ασπίδων, αγγίζοντας τους απογόνους της ασπίδας και αμβλύνοντας το δηλητήριό τους· και όταν γίνονται αυτά, λέει ο προφήτης ότι «και ο Λίβανος μαζί με τους υψηλούς θα πέσει». Όσα δε μηνύει η προφητεία μέσω αυτών των αινιγμάτων, επειδή είναι προφανή σε όλους, θα ήταν περιττό να τα εκθέσουμε με κάθε λεπτομέρεια. Διότι, ποιος δεν γνωρίζει το παιδί που γεννήθηκε για εμάς, το οποίο αγγίζει με το χέρι του τις ασπίδες, και του οποίου η επιστασία καθιστά τα δηλητηριώδη θηρία ομόσκηνα με τα ήμερα, προκαλώντας τη λήθη της φυσικής τους πικρίας;

Γ'. Περί της γεννήσεώς του από την Παρθένο. Ο Ησαΐας λέει: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ», το οποίο ερμηνεύεται: Μαζί μας είναι ο Θεός. «Και προτού γνωρίσει πατέρα ή μητέρα, θα λάβει τη δύναμη της Δαμασκού και θα πάρει τα λάφυρα της Σαμάρειας.» Και ο Σολομών προφητικά αναφέρει: «Ήμουν παιδί προικισμένο, και έλαβα ψυχή αγαθή· μάλλον δε, επειδή ήμουν αγαθός, ήλθα σε σώμα αμίαντο.» (Ποιος, λοιπόν, πριν από τη γέννησή του ήταν αγαθός; Και ποιος ήλθε σε σώμα αμίαντο;) Ο Ησαΐας λέει: «Και θα θελήσουν να είχαν κατακαεί από τη φωτιά, διότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία βρίσκεται επί του ώμου του, και το όνομά του καλείται Άγγελος της μεγάλης βουλής, Θαυμαστός, Σύμβουλος, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, Άρχων ειρήνης, Πατέρας του μέλλοντος αιώνος.» Και πάλι: «Ιδού, η δαμάλις γέννησε και δεν γέννησε.» Αυτό δε υποδηλώνει την Παρθένο. Και πάλι: «Βούτυρο και μέλι θα φάει.» Διότι με αυτά τρεφόταν, καθώς η μητέρα του επέστρεφε από την απογραφή· διότι αργότερα βρήκε αφθονία γάλακτος. Και πάλι: «Έτσι λέγει ο Κύριος Σαβαώθ: Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων· και οι Σαβαείμ, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν προς εσένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν από πίσω δεμένοι με χειροπέδες, και θα διαβούν προς εσένα και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν, διότι ο Θεός είναι μέσα σου, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα.»

Μήπως είναι ο Πατέρας; Αλλά δεν θα μπορούσες να πεις ότι ο Πατέρας είναι άγγελος κανενός. Επομένως, είναι ο μονογενής Θεός, για τον οποίο ο Προφήτης λέει ότι «καλείται το όνομά του Μεγάλης βουλής Άγγελος». Αυτό άλλωστε δεν το αγνοεί καθόλου ο Παύλος, ο οποίος μυήθηκε στα απόρρητα μέσα στον παράδεισο, ότι δηλαδή η ένορκη αυτή υπόσχεση προέρχεται από τον Μονογενή.

γ΄. Έπειτα εκθέτει την αμάθεια του Ευνομίου και το ασυνάρτητο και γελοίο των λόγων του, καθώς αυτός αποκαλεί τον Υιό άγγελο του Όντος και κατώτερο της θείας φύσεως, κατά τόσο όσο ο Υιός υπερέχει των δικών του κτισμάτων. Απέναντι σε αυτά, η αντίκρουση είναι γενναία και σφοδρή και ο έλεγχος δριμύτερος, αποδεικνύοντας ότι εκείνος που αποκαλύπτεται στον Μωυσή είναι ο Ων, ο Μονογενής Υιός, ο οποίος, όταν ο Μωυσής τον παρακαλούσε λέγοντας: «Εάν δεν συμπορευθείς ο ίδιος μαζί μας, μην με ανεβάσεις από εδώ», του απάντησε: «Και αυτόν σου τον λόγο θα εκπληρώσω». Αυτός άλλωστε ονομάζεται άγγελος και από τον Μωυσή και από τον Ησαΐα, στο χωρίο που παρατέθηκε, ότι δηλαδή «Παιδίον εγεννήθη εις ημάς».

Αλλά τι επιδιώκει ο συγγραφέας με όσα είπε και σε ποιον σκοπό αποβλέπει ο λόγος του; Διότι ας μην υποθέσει κανείς το εξής, ότι δηλαδή λόγω έλλειψης επιχειρημάτων, προκειμένου να φανεί κυρίως ότι επεκτείνει τον λόγο του σε μάκρος, παρέτεινε τη φλυαρία του εκστομίζοντας ασυνάρτητα κάποιες ακατανόητες εκφράσεις. Αντιθέτως, ακόμη και το ανόητο των όσων λέει κρύβει κάτι το ύποπτο ως προς την αίρεση. Διότι το να λέει ότι «τα πιο τιμημένα ονόματα αποδίδονται και στα πιο ασθενή», έστω και αν δεν συμμετέχουν εξίσου ως προς τη φύση του αξιώματος, αποτελεί μια δική του μεθόδευση που προετοιμάζει στα κρυφά την ακολουθία της βλασφημίας· έτσι ώστε όσοι διδάσκονται τις απόψεις του να μάθουν από αυτόν το εξής: ότι ακόμη και αν ο Μονογενής ονομάζεται Θεός και σοφία και δύναμη και φως και αλήθεια και κριτής και βασιλιάς και Θεός επί πάντων και μέγας Θεός και άρχοντας ειρήνης και πατέρας του μέλλοντος αιώνος και όλα τα παρόμοια, η τιμή περιορίζεται μόνο στο όνομα. Διότι δεν συμμετέχει και στην αξία την οποία φανερώνει η δύναμη των ονομάτων.

Επειδή, λοιπόν, ο Χριστός είναι η σοφία, ο συνετός ακροατής ας εξετάσει τα επιχειρήματα τόσο εκείνων που μας πολεμούν όσο και τα δικά μας, και ας κρίνει ποια είναι τα ευσεβέστερα. Ας εξετάσει ποιος διασώζει καλύτερα τις θεοπρεπείς έννοιες του ρητού: εκείνος που υποστηρίζει ότι ο κτίστης και κύριος των πάντων έχει δημιουργηθεί και τον καθιστά ομότιμο με την υποδουλωμένη κτίση, ή μάλλον εκείνος που αποβλέπει στην οικονομία και διαφυλάσσει το πρέπον τόσο στην αντίληψη περί του θείου όσο και στην αντίληψη περί του ανθρωπίνου; Στο δόγμα αυτό συμμαρτυρεί και ο μέγας Παύλος, ο οποίος αφενός βλέπει την κτίση στο πρόσωπο του καινού ανθρώπου, και αφετέρου βλέπει την εξουσία επί της κτίσεως στην αληθινή σοφία. Συμφωνεί δε και η σειρά του λόγου με τη θεωρία του δόγματος. Διότι, εάν δεν είχε κτιστεί για εμάς η αρχή των οδών, δεν θα είχε τεθεί το θεμέλιο των προσδοκώμενων αιώνων, ούτε ο Κύριος θα γινόταν για εμάς πατέρας του μέλλοντος αιώνος, εάν δεν είχε γεννηθεί για εμάς ως παιδί, σύμφωνα με τον Ησαΐα, και δεν είχε κληθεί το όνομά του με όλα τα άλλα που ονόμασε ο προφήτης, και μαζί με όλα αυτά «πατέρας του μέλλοντος αιώνος». Πρώτα, επομένως, συντελέστηκε το μυστήριο της παρθενίας και η οικονομία του πάθους, και έπειτα οι σοφοί αρχιτέκτονες της πίστεως έθεσαν το θεμέλιο της πίστεως. Αυτό δε το θεμέλιο είναι ο Χριστός, ο πατέρας του μέλλοντος αιώνος, πάνω στον οποίο εποικοδομείται η ζωή των ατελεύτητων αιώνων.

Αλλά και αν ακόμη προβάλει κανείς τον Ησαΐα, επειδή είπε ότι το όνομά Του καλείται «μεγάλης βουλής άγγελος», ούτε και έτσι θα ανατρέψει τον δικό μας λόγο. Διότι είναι σαφές εκεί και αναντίρρητο ότι μέσω της προφητείας υποδηλώνεται η κατ' άνθρωπον οικονομία. «Διότι Παιδίον», λέει, «γεννήθηκε για εμάς και Υιός δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία βρίσκεται στον ώμο Του, και το όνομά Του καλείται μεγάλης βουλής άγγελος». Προς αυτό νομίζω ότι αποβλέπει και ο Δαβίδ όταν διηγείται την εγκαθίδρυση της βασιλείας, όχι με την έννοια ότι δεν ήταν βασιλιάς, αλλά με την έννοια ότι η δουλική ταπεινότητα, στην οποία υποβλήθηκε κατ' οικονομίαν ο Κύριος, ανυψώθηκε στο αξίωμα της βασιλείας. «Διότι εγώ εγκαταστάθηκα», λέει, «βασιλιάς από αυτόν, επάνω στο όρος Σιών, το άγιό του, διαγγέλλοντας το πρόσταγμα του Κυρίου». Επομένως, άγγελος και λόγος, σφραγίδα και εικόνα και όλα τα παρόμοια λέγονται με την ίδια έννοια για Εκείνον που καθιστά γνωστή μέσω του εαυτού Του την πατρική αγαθότητα. Διότι και ο άγγελος γίνεται μηνυτής κάποιου, και ο λόγος ομοίως αποκαλύπτει το εσώτερο νόημα, και η σφραγίδα με το δικό της αποτύπωμα δεικνύει το αρχέτυπο, και η εικόνα ερμηνεύει μέσω του εαυτού της το κάλλος εκείνου που έχει απεικονιστεί, έτσι ώστε όλα αυτά να είναι μεταξύ τους ισοδύναμα ως προς το σημαινόμενο. Γι' αυτό ο όρος «άγγελος» έχει προταχθεί της επωνυμίας του «Όντος», ονομαζόμενος μεν άγγελος ως μηνυτής του Πατρός, υπάρχων δε ως «Ων» χωρίς να έχει όνομα γνωριστικό της ουσίας του, αλλά υπερβαίνοντας κάθε ονομαστική σημασία.

Από το Βιβλίο της Γενέσεως. Λέει ο Ιακώβ προς τις δύο γυναίκες του: «Και μου είπε ο άγγελος του Θεού στον ύπνο μου, είδα όσα σου κάνει ο Λάβαν», και τα εξής. Έπειτα: «Εγώ είμαι ο Θεός, που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού». Εάν λοιπόν ήταν απλώς ένας άγγελος από τις λειτουργικές δυνάμεις, πώς ονόμαζε τον εαυτό του Θεό; Ήταν οπωσδήποτε ο Υιός, ο οποίος είναι άγγελος του Θεού και Πατρός, ως λόγος του νου· διότι ο λόγος είναι εξαγγελτικός του νου, ακόμη δε, και επειδή μετά την ενανθρώπηση μας ανήγγειλε το όνομα της πατρότητας. Διότι λέει: «Φανέρωσα το όνομά σου στους ανθρώπους», και ως άγγελος της μεγάλης βουλής.

Διότι έτσι τον προσαγόρευσε ο Ησαΐας· αποκαλώντας τον, επιπλέον, θαυμαστό σύμβουλο και Θεό ισχυρό εξουσιαστή. Διότι ποιος είναι σύμβουλος του Θεού, εάν όχι ο ομοούσιος, αυτοδύναμος και ισότιμος Υιός; Βουλή δε του Πατρός είναι αυτή που ενεργείται διά των ανθρώπων.

Η δε βουλή του Πατρός και του Υιού υποδηλώνει το αυτεξούσιο. Το ότι δε αυτός ο Υιός και Θεός ενανθρώπησε, το λέγει ο ίδιος: «Διότι παιδίον γεννήθηκε για εμάς, Υιός και μας δόθηκε». Διότι για εμάς γεννήθηκε ως παιδίον ο Υιός, και συναναστράφηκε μαζί μας.

Διότι αυτά τα προφήτευσε για τον κυρίως Υιό, και όχι για έναν απλό υιό, και μάλιστα ως έργο παράδοξο. Εξάλλου, τι το παράδοξο υπάρχει στο να γεννηθεί ένα παιδί απλώς ως υιός; Γι' αυτό και πρόσθεσε σαφέστατα τα ακόλουθα, προς έμφαση της θεότητάς Του και προς διάκριση από την απλή υιότητα.

Ο αλειμμένος και μεσσίας, τον οποίο προσδοκάτε, είναι απλός άνθρωπος ή θεάνθρωπος; Διότι, εάν μεν είναι απλός άνθρωπος, δεν είναι αυτός τον οποίο εξήγγειλαν οι προφήτες. Επειδή αυτοί του αποδίδουν γνωρίσματα θεότητας, διαστέλλοντάς τον από τους απλούς ανθρώπους. Και από πού αλλού διδαχθήκατε και τον προσδοκάτε; Εάν πάλι είναι θεάνθρωπος, ιδού, χωρίς να το καταλαβαίνετε ομολογείτε και άλλο πρόσωπο της θεότητας. Διότι ασφαλώς δεν θα ισχυριστείτε ότι είναι ο Πατέρας. Επειδή, λέγει, «Παιδίον γεννήθηκε σε εμάς», Υιός, και όχι ο Πατέρας. Δεδομένου δε ότι το «αλείφειν» και το «χρίειν» σημαίνουν το ίδιο πράγμα, ο ίδιος είναι ο αλειμμένος και ο Χριστός. Συνετιστείτε, λοιπόν, οι άφρονες ανάμεσα στον λαό, και οι μωροί αποκτήστε κάποτε φρόνηση. Και ο Ησαΐας επίσης σας λέγει: «Οι τυφλοί αναβλέψτε, και οι κωφοί ακούστε». Ή, λοιπόν, ολοφάνερα εθελοτυφλείτε, ή είστε παντελώς αναίσθητοι. Πότε, επομένως, θα διακρίνετε τις ομωνυμίες των ονομάτων, ή τις σημασίες των ρημάτων, ή τις ιδιότητες των λέξεων, μέσω των οποίων γίνεται κατανοητή η αλήθεια;

Διότι, επειδή χρειάστηκε παρένθετα πρόσωπα για να περάσει απαρατήρητη η πολεμική του εναντίον των αγίων πατέρων μας, χρησιμοποίησε εμάς αντί για εκείνους. Επομένως, καμία δίκαιη μομφή δεν θα μπορούσε να μας αποδοθεί από κανέναν, εφόσον αποφασίσαμε, ή μάλλον αναγκαστήκαμε, να αντικρούσουμε κατά δύναμιν και να εξετάσουμε με βάση την αλήθεια, υπό αυστηρό έλεγχο, τα όσα έχουν γραφτεί κατά της ευσέβειας από αυτόν τον άθλιο, τα -αλίμονο- όντως πονηρά συγγράμματά του. Μέσω αυτών, εκτός των άλλων, υποβιβάζει σε κτίσμα τη λαμπρότητα της θείας φύσεως του Μονογενούς, με την οποία άστραψε πάνω στο όρος μέσα από το σώμα Του και περιέλαμψε τους μαθητές, με την οποία αποκάλυψε ενώπιον των οφθαλμών τους την αμόλυντη αίγλη της θεότητας που ήταν κρυμμένη κάτω από τη σάρκα, με την οποία θα έρθει για να περιλάμψει όλους τους υιούς του μέλλοντος αιώνος, ως πατέρας του μέλλοντος αιώνος, ή μάλλον για να τους μεταδώσει ένα συνεχές και αδιάδοχο φως και να καταστήσει τους ίδιους τους μετόχους εκείνου του φωτός άλλους ήλιους.

Επειδή δε αυτό το θείο φως και ήταν και είναι και θα είναι, όπως ακριβώς φανερώθηκε πιο πάνω από τους θεόσοφους θεολόγους, και αποτελεί το φως των επουράνιων αγγέλων και οράθηκε από τους εκλεκτούς μαθητές στο Θαβώρ, και, επειδή δεν έχει καμία παραλλαγή ή σκιά μεταβολής, θα οράται στους αιώνες από τους υιούς του μέλλοντος αιώνος, καθώς θα αστράφτει από τον Χριστό, τον Πατέρα του μέλλοντος αιώνος, όπως ακριβώς και κατά τη θειοτάτη Μεταμόρφωση, από πού εμείς τώρα θα αποδείξουμε ότι αυτό παραμένει άκτιστο; Από τον ουρανό και τους αγγέλους σε αυτόν, από την εξαίσια θέα στο Θαβώρ, ή από τη μακαριότητα και λαμπρότητα που πρόκειται να φανερωθεί μελλοντικά στους αγίους; Ή μάλλον, επειδή και από αυτά τα τρία αποδεικνύεται περίτρανα, από πού θα έπρεπε να το αποδείξουμε πρώτα; Ο καθένας, νομίζω, θα έλεγε: από εκείνους που πρώτοι αξιώθηκαν τη μακαριότατη θέα του φωτός, δηλαδή από τους επουράνιους και θεοειδείς αγγέλους.

Επειδή λοιπόν είχαν ανάγκη από υποβολιμαία πρόσωπα, για να περάσουν απαρατήρητοι αντιπαρατάσσοντάς τα απέναντι στους αγίους, χρησιμοποίησαν εμάς αντί για εκείνους. Επομένως, καμία δίκαιη μομφή δεν θα μπορούσε να μας αποδοθεί από κανέναν, εφόσον έχουμε επιλέξει, ή μάλλον έχουμε αναγκαστεί, να εξετάσουμε κατά το δυνατόν και να διερευνήσουμε σύμφωνα με την αλήθεια και με αυστηρό έλεγχο τα όντως πονηρά συγγράμματα που προέβαλαν ενάντια στην ευσέβεια, αλίμονο, αυτοί οι άθλιοι. Μέσω αυτών υποβιβάζουν σε κτίσμα τη λαμπρότητα του Μονογενούς, με την οποία άστραψε πάνω στο όρος μέσω του σώματός Του και περιέλαμψε τους μαθητές· με την οποία απεκάλυψε μπροστά στα μάτια τους την άφθαρτη αίγλη της θεότητας που ήταν κρυμμένη κάτω από τη σάρκα· με την οποία θα έρθει για να καταυγάσει όλους τους υιούς του μέλλοντος αιώνος ως πατέρας του μέλλοντος αιώνος, ή μάλλον για να μεταδώσει διηνεκές και αδιάδοχο φως, και να καταστήσει αυτούς ακριβώς που μετέχουν σε εκείνο το φως άλλους ήλιους.

Το ότι η Παρθένος είναι προφήτιδα, έχοντας προφητική χάρη, το αποδεικνύει σε όποιον το επιθυμεί η ωδή της προς τον Θεό που βρίσκεται στο Ευαγγέλιο. Προσήλθε λοιπόν, λέει, ο Ησαΐας προς την προφήτιδα, με το προορατικό βέβαια πνεύμα, και εκείνη συνέλαβε, και πριν έρθει ο πόνος των ωδίνων, τον απέφυγε και γέννησε άρρεν· ο δε αρχάγγελος τώρα απευθυνόμενος σε αυτήν της λέει: «θα γεννήσεις υιό και θα τον ονομάσεις Ιησού (που ερμηνεύεται Σωτήρας)· διότι αυτός θα είναι μέγας». Είπε λοιπόν ο Ησαΐας πάλι: «θαυμαστός σύμβουλος, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, άρχοντας της ειρήνης, πατέρας του μέλλοντος αιώνος». Σε συμφωνία με αυτό λέει τώρα και ο αρχάγγελος: «αυτός θα είναι μέγας και θα ονομαστεί υιός του Υψίστου». (Και γιατί δεν είπε «είναι μέγας και υιός του Υψίστου», αλλά «θα είναι και θα ονομαστεί»; Επειδή ο λόγος του αναφερόταν στην ανθρώπινη φύση του Χριστού), δηλώνοντας ταυτόχρονα ότι θα γίνει γνωστός σε όλους και θα κηρυχθεί από αυτούς ως τέτοιος, όπως ακριβώς επρόκειτο αργότερα να πει και ο Παύλος: «ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, κηρύχθηκε στα έθνη, πιστεύθηκε στον κόσμο». Αλλά και «θα του δώσει», λέει, «ο Κύριος τον θρόνο του Δαβίδ του πατέρα του, και θα βασιλεύσει στον οίκο του Ιακώβ στους αιώνες, και η βασιλεία του δεν θα έχει τέλος»· εκείνος δε του οποίου η βασιλεία είναι αιώνια και δεν έχει τέλος, αυτός είναι ο ίδιος ο Θεός.

Εφόσον δε ο Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς, ο θάνατος δεν έχει πλέον καμία εξουσία πάνω Του. Διότι Αυτός μόνος, αφού ανέστησε τον εαυτό Του την τρίτη ημέρα, δεν επέστρεψε πάλι στη γη, αλλά αναλήφθηκε στον ουρανό, καθιστώντας το δικό μας ανθρώπινο φύραμα ομόθρονο με τον Πατέρα, επειδή είναι ομόθεος με Αυτόν. Γι' αυτό και μόνος Αυτός έγινε η αρχή της μελλοντικής ανάστασης όλων και μόνος Αυτός έγινε η απαρχή των κεκοιμημένων, ο πρωτότοκος από τους νεκρούς και ο πατέρας του μέλλοντος αιώνος. Και όπως ακριβώς στον Αδάμ όλοι πεθαίνουν, τόσο οι αμαρτωλοί όσο και οι δίκαιοι, έτσι και στον Χριστό όλοι θα ζωοποιηθούν, και οι αμαρτωλοί και οι δίκαιοι, ο καθένας όμως με τη δική του σειρά. Ως απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία Του, και ύστερα θα έρθει το τέλος, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη και θα θέσει όλους τους εχθρούς Του κάτω από τα πόδια Του. Ο έσχατος εχθρός που θα καταργηθεί είναι ο θάνατος, κατά την κοινή ανάσταση, με την έσχατη σάλπιγγα. Διότι πρέπει αυτό το φθαρτό να ντυθεί την αφθαρσία και αυτό το θνητό να ντυθεί την αθανασία.

Γι' αυτόν τον λόγο γίνεται για εμάς νέος Αδάμ που δεν παλαιώνει, ο οποίος «δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του», τον οποίο εμείς τώρα έχουμε ως πλούτο μας, Πατέρα και προπάτορα, ως Πατέρα του μέλλοντος αιώνος και αρχηγό της αιώνιας ζωής. Αυτός και τις αμαρτίες μας ανέλαβε και την παλαιότητα εξάλειψε.

Επομένως, και η εξαρχής δημιουργία του ανθρώπου έγινε για χάρη Του, καθώς πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού, ώστε να μπορέσει κάποτε να χωρέσει το αρχέτυπο. Και ο νόμος που δόθηκε από τον Θεό στον παράδεισο υπήρξε για χάρη Του, διότι δεν θα τον είχε θέσει Εκείνος που τον νομοθέτησε, εάν επρόκειτο να παραμείνει για πάντα ανεκπλήρωτος. Και όσα ειπώθηκαν και συντελέστηκαν από τον Θεό μετά από αυτόν, σχεδόν όλα έγιναν για χάρη Του, εκτός αν υποστηρίξει κανείς, και μάλιστα ορθά, ότι και όλα τα υπερκόσμια, εννοώ τις αγγελικές φύσεις και τάξεις και τις εκεί νομοθεσίες, τείνουν εξαρχής προς αυτό το τέλος, εννοώ τη θεανδρική οικονομία, την οποία και διακόνησαν από την αρχή μέχρι το τέλος. Διότι ευδοκία είναι το προηγούμενο, το αγαθό και τέλειο θέλημα του Θεού. Και Αυτός είναι ο μόνος στον Οποίο ευδοκεί, επαναπαύεται και αρέσκεται απόλυτα ο Πατέρας, «ο θαυμαστός Του σύμβουλος, ο άγγελος της μεγάλης Του βουλής», Εκείνος που ακούει από τον Ίδιο τον Πατέρα Του και λαλεί και παρέχει σε όσους υπακούουν αιώνια ζωή.

Διότι όσοι λάβουν το βάπτισμα, την ημέρα εκείνη δεν θα ντροπιαστούν. «Αυτός ο φτωχός»: ο Χριστός πάνω στον σταυρό· διότι με τη θέλησή του έγινε φτωχός, αν και ήταν πλούσιος. «Και ο Κύριος εισάκουσε»: ο Πατέρας [εισάκουσε] τον Υιό που είπε: «Πατέρα, δόξασέ με». Διότι λέει: «Και δόξασα και πάλι θα δοξάσω». «Και από όλες»: από όσες του προκάλεσαν οι Ιουδαίοι, όπως νόμιζαν· αλλά από όλες ήταν ελεύθερος ως (ο) Θεός. «Θα στρατοπεδεύσει»: Τότε μεν για τον Ισραήλ στους πολέμους· τώρα δε για τους πιστούς (μαζί με τους πιστούς) ο Χριστός, ως Άγγελος της Μεγάλης Βουλής. «Γευθείτε»: [Προτροπή (προτρέπει) σε θεοσέβεια]· και αναφέρεται στη μετάληψη του Σώματος και του Αίματος του Χριστού. «Μακάριος ο άνθρωπος»: Όσοι γεύτηκαν τα θεία μυστήρια και παραμένουν σε αυτά αταλάντευτοι. «Φοβηθείτε»: Οι δίκαιοι· διότι αυτοί αληθινά φοβούνται τον Κύριο. «Διότι δεν υπάρχει»: Διότι σε αυτούς που ζητούν τον Κύριο (Θεό), δεν θα τους στερήσει ο Θεός τα αγαθά (τα αγαθά τους ο Θεός). «Οι πλούσιοι»: Οι Ιουδαίοι, οι οποίοι εξέπεσαν από όλα τα νομικά προστάγματα· των απαρχών, των θυσιών, των προσφορών [και των λοιπών φτώχυναν και πείνασαν]. «Αυτοί όμως που εκζητούν»: Αυτοί που προέρχονται από τα έθνη και επέστρεψαν (πίστεψαν)· διότι σε αυτούς δόθηκε [όλος] ο πλούτος της χάριτος.

'και άγγελος': Διότι Άγγελος της μεγάλης βουλής είναι ο Χριστός, ο οποίος τους συνθλίβει, δηλαδή ο λόγος τον οποίο ελάλησε ο Χριστός, και θα τους καταδιώξει το σκοτάδι. 'ας γίνει': Διότι δεν στάθηκαν σταθεροί οι διαλογισμοί τους στις οδούς τους, αλλά σε όλες τις οδούς τους υπήρξε το διπλό 'ουαί', όπως έχει γραφεί. 'και άγγελος': Όταν έπεσαν τα σώματά τους στην έρημο· διότι τους καταδίωκε η ρομφαία, η νοητή. 'όταν χωρίς αιτία': Εννοεί τον τάφο, στον οποίο, όπως νόμιζαν, επρόκειτο να φθαρεί η σάρκα του Κυρίου. Αυτός όμως δεν φθάρηκε, επειδή διακρατείτο από τη θεότητα, ενώ για εκείνους έγινε ισχυρή παγίδα και τους διέφθειρε. 'μάταια ονείδισαν': Λέγοντας: 'αν ο άνθρωπος αυτός προερχόταν από τον Θεό, δεν θα κατέλυε το σάββατο'. Λέει δε 'μάταια', επειδή δεν υπήρχε καμία αιτία ενοχής σε αυτόν. 'ας έλθει': Εννοεί τον σταυρό· διότι σε αυτόν συνετρίβησαν, και οι ίδιοι αγνοούσαν ότι εναντίον του εαυτού τους κατασκεύασαν τον σταυρό. 'και η παγίδα': Ο δεσποτικός τάφος, στον οποίο νόμιζαν ότι θα έκρυβαν τον Σωτήρα ως νεκρό· σε αυτόν συνελήφθησαν (επομένως πιάστηκαν) σαν σε παγίδα. 'και στην παγίδα': Διότι παγίδα για τον άνθρωπο είναι τα ίδια του τα χείλη· καθώς, θέλοντας να παγιδεύσουν τον Κύριο με δόλο (με λόγο), παγιδεύτηκαν οι ίδιοι (αντιπαγιδεύτηκαν). 'η δε ψυχή': Η ψυχή της ανθρώπινης φύσης του Κυρίου μέσα στη θεότητα. 'θα ευφρανθεί': Ο Πατέρας για τη σωτηρία του Υιού, την οποία επετέλεσε. 'όλα τα οστά': Όλοι οι πιστοί που δοξάζουν τον Θεό για όσα έπραξε. Διότι οστά του Θεού είναι ο άνθρωπος τον οποίο προσέλαβε.

Διότι ο Λόγος, όντας Θεός και υπάρχοντας ως βασιλιάς προ των αιώνων, οικειοποιήθηκε τα δικά μας, ώστε και εμείς να πλουτίσουμε με τα δικά του. «Αυτός θα με επικαλεστεί: Εσύ είσαι ο Πατέρας μου». Πάλι εδώ, σύμφωνα με τη θεία οικονομία, ο σεσαρκωμένος ονομάζει τον Πατέρα Θεό του, λέγοντας: Πηγαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας. Διότι ο προφήτης, προφητεύοντας γι' αυτόν ότι θα γεννηθεί ως παιδί, τον ονόμαζε Θεό ισχυρό, Πατέρα του μέλλοντος αιώνος. «Ούτε θα αθετήσω την αλήθειά μου». Ονομάζει «άπαξ» το βέβαιο της απόφασης, ως μη επιδεχόμενης καμία μετατροπή. Το δε: «Ορκίστηκα στο άγιό μου», είναι αντί του, «Ορκίστηκα στην αγιωσύνη μου».

Ας διδαχθούμε, ή μάλλον ας εκπαιδευτούμε στην ευσέβεια από τους Μάγους, οι οποίοι αναζητώντας το βρέφος, με την καθοδήγηση του αστέρα, δεν είπαν προς εκείνους που ρωτούσαν: «Πώς η σύλληψη είναι θεία, πώς η μήτρα είναι άσπορη, πώς ο τοκετός είναι αδιάφθορος, πώς μετά τον τοκετό η μητέρα παραμένει παρθένος, πώς αυτός που προϋπάρχει υπόκειται στα έτη, πώς εντός του χρόνου βρίσκεται ο προ των αιώνων, πώς η φύση της μήτρας χώρεσε τον αχώρητο, πώς έγινε σάρκα χωρίς να μεταβληθεί ο ασώματος, πώς ο Θεός Λόγος, κενώνοντας τον εαυτό του στην παρθενική μήτρα, σαρκώθηκε άρρητα από την πανεύφημη παρθένο λαμβάνοντας μορφή δούλου, πώς ο τέλειος έγινε βρέφος, πώς αυτός που τρέφει τα πάντα θηλάζει, πώς αυτός που συνέχει τα πάντα κρατείται σε αγκαλιές, πώς “ο πατέρας του μέλλοντος αιώνος” είναι νήπιο, πώς αυτός που είναι άνω βρίσκεται και κάτω, πώς αυτός που είναι στους ουρανούς βρίσκεται και επί της γης, πώς βρίσκεται στα σπάργανα ο ηνίοχος των χερουβικών αρμάτων, πώς “ο ων εις τους κόλπους του Πατρός” βρίσκεται σε φάτνη, πώς στα σπάργανα βρίσκεται “αυτός που ελευθερώνει τους δεσμώτες με ανδρεία” και όλα τα άλλα για τα οποία είναι φρικτό ακόμη και να μιλάμε;». Αντιθέτως, αφού με δώρα έφτασαν σιωπηλά στο σπήλαιο, μετά την αναζήτησή τους προσέφεραν το πρέπον σέβας στον βασιλιά και Θεό, και επέστρεψαν με χαρά στην πατρίδα τους, αναδεικνυόμενοι ως η απαρχή της θεογνωσίας για τα έθνη.

Ισσάχαρ «Ο Ισσάχαρ επιθύμησε το καλό και αναπαύθηκε ανάμεσα στους κλήρους. Και βλέποντας ότι η ανάπαυση είναι καλή και η γη εύφορη, υπέβαλε τον ώμο του στον κόπο και έγινε άνδρας γεωργός». Τον Ισσάχαρ, λοιπόν, τον αλληγορεί μεταφορικά ως τον Σωτήρα, ο οποίος μόνος από τη νηπιακή ηλικία επιθύμησε το καλό. Όπως λέει και ο Ησαΐας: «πριν το παιδί μάθει να φωνάζει πατέρα ή μητέρα, απορρίπτει την πονηρία για να επιλέξει το αγαθό». «Αναπαυόμενος», ανάμεσα στον κλήρο των προφητών, για να εκπληρώσει τα όσα ειπώθηκαν από αυτούς. Διότι και στο όρος εμφανίστηκαν ο Μωυσής και ο Ηλίας, στα δεξιά και στα αριστερά να συνομιλούν μαζί του, ώστε να παρουσιαστεί ο Σωτήρας να αναπαύεται ανάμεσά τους. «Βλέποντας λοιπόν την ανάπαυση» των αγίων, «ότι είναι καλή, και τη γη ότι είναι εύφορη, υπέβαλε τον ώμο του στον κόπο και έγινε άνδρας γεωργός». «Υπέβαλε τον ώμο του»· πού αλλού παρά κάτω από τον σταυρό, τον οποίο βαστάζοντας πορευόταν με παρρησία; Όπως λέει και ο Ησαΐας: «του οποίου η εξουσία βρέθηκε πάνω στον ώμο του». Αυτός, βάζοντας τον ώμο του κάτω από το άροτρο και αποδεχόμενος με πόνο όλες τις ύβρεις που έγιναν εναντίον του, έγινε ο άνδρας της εκκλησίας που καλλιεργεί τον καλό αγρό.

Πρέπει λοιπόν να εξετάσουμε: ποιος ήταν αυτός ο άγγελος που εμφανίστηκε μέσα στο καμίνι και διαφύλαξε τους παίδες σαν δικά του τέκνα μέσα στην αγκαλιά του, και για εκείνους μεν που ήταν μέσα μετέτρεψε τη φωτιά σε δροσιά νερού, ενώ σε εκείνους που ήταν έξω απένειμε τη δική του κρίση, όπως είναι γραμμένο: «με όποιο μέτρο μετράτε, με το ίδιο θα μετρηθείτε»; Δεν ήταν άλλος, μην πλανάσαι, παρά αυτός που έκρινε και τους Αιγυπτίους μέσα στο νερό. Διότι, επειδή εκείνοι τότε έριχναν τα αρσενικά βρέφη των Εβραίων στον ποταμό, με τον ίδιο τρόπο και εκείνοι χάθηκαν στη θάλασσα, βυθισμένοι δικαίως μέσα στο νερό, ώστε να αποδοθεί ίση ανταπόδοση σε αυτούς που πράττουν το κακό. Αυτός ήταν που έλαβε την εξουσία της κρίσης από τον Πατέρα· αυτός που έβρεξε φωτιά και θειάφι και στα Σόδομα, και τους κατέστρεψε εξαιτίας της ανομίας και της κακής τους ασέβειας. Αυτόν και ο Ιεζεκιήλ ομολογεί ότι έλαβε και κρατούσε τη φωτιά στο χέρι του, περιμένοντας τη φωνή του Πατέρα, πότε θα προστάξει να τη ρίξει πάνω στον κόσμο. Βλέποντάς τον αυτόν η φωτιά μέσα στο καμίνι δείλιασε και βλέποντας το υπέρλαμπρο φως του τρόμαξε. Γι' αυτόν λέει ο Ησαΐας: «και το όνομά του καλείται Μεγάλης Βουλής Άγγελος». Αυτόν και η Γραφή ομολόγησε ότι είναι άγγελος του Θεού· διότι αυτός ήταν που μας ανήγγειλε τα μυστήρια του Πατέρα. Αυτός «συγκατέβηκε μαζί με τον Αζαρία και τους συντρόφους του στο καμίνι».

Και οι προφήτες, όταν λένε εκ μέρους του Θεού: «Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και εγώ είμαι μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός», μιλούν για τον Πατέρα των όλων. Και για τον Κύριό μας Ιησού Χριστό λένε: «Υιός», λέει, «δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία είναι άνωθεν, και το όνομά του καλείται άγγελος μεγάλης βουλής, θαυμαστός, σύμβουλος, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής». Και για την ενανθρώπησή του: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ». Και για το πάθος του: «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή, και σαν αμνός άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει», και: «Εγώ σαν άκακο αρνί που οδηγείται σε θυσία».

3. Βλέπεις πώς η θεία οικονομία δεν διακόπτεται ούτε από τον χρόνο; Διότι, όταν ήταν φυγάς, όταν ήταν ξένος, όταν είχε περάσει πολύ χρόνο στην ξένη γη, σε σημείο να αποκτήσει και δύο παιδιά, όταν πλέον δεν περίμενε να επιστρέψει, τότε του εμφανίζεται άγγελος. Ονομάζει άγγελο τον Υιό του Θεού, όπως ακριβώς και άνθρωπο. Και πού εμφανίζεται; Στην έρημο, όχι σε ναό. Βλέπεις πόσα θαύματα γίνονται, και πουθενά δεν υπάρχει ναός, πουθενά θυσία; Και μάλιστα όχι απλώς εδώ στην έρημο, αλλά μέσα στη βάτο. Ο δε Μωυσής, βλέποντάς το, θαύμασε το όραμα· και ενώ πλησίαζε για να το παρατηρήσει καλύτερα, ακούστηκε η φωνή του Κυρίου. Ιδού, αξιώθηκε να ακούσει και φωνή: «Εγώ είμαι ο Θεός των πατέρων σου, ο Θεός του Αβραάμ, και ο Θεός του Ισαάκ, και ο Θεός του Ιακώβ». Δεν αποδεικνύει μόνο εδώ ότι ο άγγελος που του εμφανίστηκε ήταν ο «Μεγάλης Βουλής Άγγελος», αλλά δείχνει και την απέραντη φιλανθρωπία που επιδεικνύει ο Θεός μέσω της εμφάνισής Του. Ο Μωυσής, καταληφθείς από τρόμο, δεν τολμούσε να κοιτάξει. Του είπε τότε ο Κύριος: «Λύσε το υπόδημα των ποδιών σου. Διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία». Πουθενά ναός, και όμως ο τόπος είναι άγιος χάρη στην εμφάνιση και την ενέργεια του Χριστού. Αυτό είναι πολύ πιο θαυμαστό από τον τόπο των Αγίων των αγίων· διότι εκεί πουθενά δεν εμφανίστηκε κατ' αυτόν τον τρόπο ο Θεός, πουθενά δεν έγινε τόσο έντρομος ο Μωυσής. Είδες τη φιλανθρωπία; Δες, λοιπόν, και την κηδεμονία.

γ΄. Αλλά αυτοί, επειδή δεν κατανοούν τίποτε από τα γραφόμενα, απλώς εκστομίζουν ό,τι τους έρθει στον νου. Γι' αυτό αρμόζει, αφού παραμερίσουμε τις ανόητες φλυαρίες τους, να διδάξουμε στα τέκνα της Εκκλησίας την αλήθεια όσων έχουν λεχθεί. Ποιος, λοιπόν, είναι αυτός προς τον οποίο λέει: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο»; Ποιος άλλος παρά ο άγγελος της μεγάλης βουλής, ο θαυμαστός σύμβουλος, ο εξουσιαστής, ο άρχοντας της ειρήνης, ο πατέρας του μέλλοντος αιώνος, ο μονογενής Υιός του Θεού, ο όμοιος με τον Πατέρα κατά την ουσία, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα; Σε αυτόν λέει: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση». Εδώ καταφέρει καίριο πλήγμα και σε εκείνους που ασπάζονται τα φρονήματα του Αρείου.

Με ποιον συνομιλεί; Όχι με κάποια κτιστή δύναμη, αλλά με Εκείνον που γεννήθηκε από Αυτόν, τον θαυμαστό σύμβουλο, τον εξουσιαστή, τον άρχοντα της ειρήνης, τον μονογενή Υιό Του. Και για να μάθει ο Αδάμ ότι το ζωντανό πλάσμα που πρόκειται να πλαστεί θα είναι ομότιμο με αυτόν, γι' αυτό ακριβώς, όπως έλεγε για εκείνον, «Ας κάνουμε», έτσι και τώρα λέει, «Ας του κάνουμε βοηθό όμοιο με αυτόν». Και τα δύο έχουν μεγάλη σημασία, και το «Βοηθό» και το «Όμοιο με αυτόν». Δεν θέλω, λέει, να είναι μόνος του, αλλά να έχει κάποια παρηγοριά από τη συναναστροφή, και όχι μόνο αυτό, αλλά πρέπει να δημιουργηθεί και ένας κατάλληλος βοηθός για αυτόν, υπονοώντας τη γυναίκα. Γι' αυτό λέει, «Ας του κάνουμε βοηθό», και πρόσθεσε το «Όμοιο με αυτόν», ώστε, όταν δεις αμέσως να δημιουργούνται τα θηρία και όλα τα πετεινά του ουρανού, να μη νομίσεις ότι τα λόγια αυτά ειπώθηκαν για εκείνα. Διότι, έστω κι αν πολλά από τα άλογα ζώα τον συνδράμουν στους κόπους του, κανένα όμως δεν είναι ίσο με τη λογική γυναίκα. Γι' αυτό είπε, «Βοηθό όμοιο με αυτόν», και πρόσθεσε: «Και έπλασε ο Θεός ακόμη από τη γη όλα τα θηρία του αγρού, και όλα τα πετεινά του ουρανού, και τα έφερε στον Αδάμ για να δει πώς θα τα ονομάσει· και ό,τι όνομα έδωσε ο Αδάμ σε κάθε ζωντανή ψυχή, αυτό ήταν και το όνομά της».