Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:14

Εφόσον αυτό νοείται κατ' αυτόν τον τρόπο, θα ήταν φυσικό και στην περίπτωση του Υιού, οτιδήποτε και όσες φορές λέγεται το «έγινε» και το «γίνε», να διατηρεί το ίδιο νόημα, ώστε ακούγοντας και τη φράση «αφού έγινε ανώτερος από τους αγγέλους» και το «έγινε», να μην επινοούμε κάποια αρχή της δημιουργίας του Λόγου, ούτε γενικά εξαιτίας αυτού να τον φανταζόμαστε ως ένα από τα γενητά· απεναντίας, να κατανοούμε ότι αυτό που λέγεται από τον Παύλο αναφέρεται στη διακονία και τη θεία οικονομία, όταν έγινε άνθρωπος. Διότι, όταν «ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας» και ήρθε «για να διακονήσει» και να χαρίσει σε όλους σωτηρία, τότε έγινε για εμάς σωτηρία, και έγινε ζωή, και έγινε εξιλασμός· τότε η υπέρ ημών οικονομία του «έγινε ανώτερη από τους αγγέλους», και έγινε οδός, και έγινε ανάσταση. Και όπως το «γίνε για μένα Θεός υπερασπιστής» δεν σημαίνει γένεση της ουσίας του ίδιου του Θεού, αλλά υποδηλώνει τη φιλανθρωπία του, όπως έχει ειπωθεί, έτσι και τώρα το «αφού έγινε ανώτερος από τους αγγέλους» και το «έγινε» και το «κατά τόσο ανώτερης έχει γίνει εγγυητής ο Ιησούς» δεν σημαίνουν ότι η ουσία του Λόγου είναι γενητή —μη γένοιτο— αλλά σημαίνουν την ευεργεσία που προήλθε σε εμάς από την ενανθρώπησή του, έστω κι αν οι αιρετικοί αποδεικνύονται αχάριστοι και φιλόνεικοι εμμένοντας στην ασέβεια.

«Προσευχόταν στις ερήμους και παρήγγελλε στους μαθητές να προσεύχονται "για να μην εισέλθουν σε πειρασμό", και έλεγε "το μεν πνεύμα είναι πρόθυμο, η δε σάρκα ασθενής" και "περί της ημέρας ή της ώρας κανείς δεν γνωρίζει, ούτε οι άγγελοι ούτε ο Υιός"». Έπειτα, βασιζόμενοι σε αυτά, πάλι λένε οι άθλιοι: «Εάν, σύμφωνα με τη δική σας αντίληψη, υπήρχε αιωνίως μαζί με τον Θεό, ούτε θα αγνοούσε την ημέρα, αλλά θα τη γνώριζε ως Λόγος, ούτε θα εγκαταλειπόταν εφόσον συνυπάρχει, ούτε θα ζητούσε να λάβει δόξα αφού την είχε στον Πατέρα, ούτε καν θα προσευχόταν. Διότι, ως Λόγος που ήταν, δεν είχε ανάγκη από τίποτα, αλλά επειδή είναι κτίσμα και ένας από τους δημιουργηθέντες, για αυτό έλεγε τέτοια λόγια και ικέτευε για όσα δεν είχε. Καθώς χαρακτηριστικό των κτισμάτων είναι το να έχουν ανάγκες και να ζητούν αυτά που δεν κατέχουν». Τέτοια, λοιπόν, παρασύρονται και λέγουν οι ασεβείς. Έπρεπε, όμως, κάνοντας αυτούς τους συλλογισμούς, να πουν και κάτι πιο τολμηρό: «Γιατί εν τέλει ο Λόγος έγινε σάρκα;» Και πάλι να προσθέσουν: «Διότι πώς μπορούσε, όντας Θεός, να γίνει άνθρωπος; Ή πώς μπορούσε ένας ασώματος να φορέσει σώμα;» Ή, και ακόμη πιο ιουδαϊκά, ακολουθώντας τον Καϊάφα, να πουν: «Γιατί ο Χριστός, όντας άνθρωπος, κάνει τον εαυτό του Θεό;» Διότι αυτά και τα παρόμοια με αυτά, τότε μεν οι Ιουδαίοι βλέποντάς τα γόγγυζαν, τώρα δε οι Αρειομανίτες διαβάζοντάς τα απιστούν και έχουν εκπέσει σε βλασφημίες.

Αυτός, λοιπόν, είναι ο σκοπός και ο χαρακτήρας της Γραφής, όπως έχουμε πει πολλές φορές: ότι δηλαδή η αναγγελία της για τον Σωτήρα είναι διπλή. Ότι, αφενός, ο Υιός ήταν και είναι πάντοτε Θεός, όντας Λόγος και απαύγασμα και σοφία του Πατέρα, και ότι, αφετέρου, αργότερα έλαβε σάρκα για χάρη μας από την Παρθένο και Θεοτόκο Μαρία και έγινε άνθρωπος. Και μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι αυτό υποδηλώνεται σε ολόκληρη τη θεόπνευστη Γραφή, όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Κύριος: «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι αυτές είναι που μαρτυρούν για μένα». Για να μη μακρηγορώ, όμως, στο γράψιμο συγκεντρώνοντας όλα τα χωρία, ας αρκεστούμε, σαν να τα μνημονεύαμε όλα, σε εκείνα που λέει αφενός ο Ιωάννης: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Έπειτα: «Και ο Λόγος έγινε σάρκα, και κατοίκησε ανάμεσά μας». Και αφετέρου σε όσα γράφει ο Παύλος: «Ο οποίος, αν και υπήρχε στη μορφή του Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του, παίρνοντας μορφή δούλου, και, αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού».

Όποιος, λοιπόν, μελετά τη Θεία Γραφή, από μεν την Παλαιά Διαθήκη ας μαθαίνει καλά τα γραφόμενα, από δε τα Ευαγγέλια ας θεωρεί τον Κύριο που έγινε άνθρωπος —διότι, όπως λέει, «ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας»— έγινε δηλαδή άνθρωπος και δεν εισήλθε απλώς μέσα σε άνθρωπο. Διότι είναι αναγκαίο να γνωρίζουμε και αυτό: μήπως οι ασεβείς, πέφτοντας και σε αυτή την πλάνη, εξαπατήσουν κάποιους και εκείνοι νομίσουν ότι, όπως ακριβώς κατά τους παλαιότερους χρόνους ερχόταν σε καθέναν από τους αγίους, έτσι και τώρα ο Λόγος κατοίκησε σε έναν άνθρωπο αγιάζοντας και αυτόν, και φανερώθηκε όπως και στους άλλους. Διότι, αν τα πράγματα ήταν έτσι και είχε φανερωθεί μόνο μέσα σε έναν άνθρωπο, δεν θα υπήρχε τίποτα το παράδοξο ούτε όσοι τον έβλεπαν θα παραξενεύονταν λέγοντας: «Ποιος άραγε να είναι αυτός;» και «Γιατί εσύ, ενώ είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό;». Επειδή είχαν τη συνήθεια να ακούνε: «και έγινε λόγος Κυρίου προς» καθέναν από τους προφήτες. Τώρα όμως, επειδή ο Λόγος του Θεού, «μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα», καταδέχθηκε να γίνει και Υιός ανθρώπου και «ταπείνωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου», γι' αυτόν τον λόγο ο σταυρός του Χριστού είναι «στους μεν Ιουδαίους σκάνδαλο», σε εμάς όμως «ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού». Διότι «ο Λόγος», όπως είπε ο Ιωάννης, «έγινε σάρκα».

Επομένως, όταν η σάρκα έπασχε, ο Λόγος δεν βρισκόταν εκτός αυτής· γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, και το πάθος λέγεται ότι είναι δικό του. Και όταν Εκείνος επιτελούσε με τρόπο θεϊκό τα έργα του Πατέρα, η σάρκα δεν βρισκόταν έξω από αυτόν, αλλά μέσα στο ίδιο του το σώμα ο Κύριος τα έπραττε πάλι αυτά. Γι' αυτό τον λόγο, αφού έγινε άνθρωπος, έλεγε: «Αν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, μην με πιστεύετε· αν όμως τα κάνω, ακόμα κι αν δεν πιστεύετε εμένα, πιστέψτε στα έργα μου και γνωρίστε ότι ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα και εγώ μέσα σε αυτόν». Βεβαίως, όταν υπήρξε ανάγκη να σηκώσει την πεθερά του Πέτρου που είχε πυρετό, ανθρώπινα μεν άπλωσε το χέρι του, θεϊκά όμως κατέπαυε την ασθένεια. Και στην περίπτωση του εκ γενετής τυφλού, ανθρώπινα εξέβαλε πτύελο από τη σάρκα του, θεϊκά όμως άνοιγε τα μάτια του με τον πηλό· ενώ στην περίπτωση του Λαζάρου, έβγαζε ανθρώπινη φωνή ως άνθρωπος, θεϊκά όμως ως Θεός ανέστησε τον Λάζαρο από τους νεκρούς. Αυτά γίνονταν με αυτόν τον τρόπο και αποδείκνυαν ότι δεν είχε σώμα κατά φαντασία, αλλά αληθινά· και έπρεπε ο Κύριος, εφόσον ντύθηκε την ανθρώπινη σάρκα, να την ενδυθεί ολόκληρη μαζί με τα δικά της πάθη, ώστε, όπως ακριβώς λέμε ότι το σώμα είναι δικό του, έτσι και τα πάθη του σώματος να λέγονται αποκλειστικά δικά του, έστω κι αν δεν άγγιζαν τη θεότητά του. Αν, λοιπόν, το σώμα ανήκε σε άλλον, σε εκείνον θα αποδίδονταν και τα πάθη· αν όμως η σάρκα ανήκει στον Λόγο —διότι «ο Λόγος έγινε σάρκα»—, είναι ανάγκη και τα πάθη της σάρκας να λέγονται δικά του, αφού δική του είναι και η σάρκα.

Αυτά τα προεξετάσαμε αναγκαίως, ώστε, εάν τον δούμε να πράττει ή να λέει κάτι με τρόπο θεϊκό μέσω του οργάνου του ιδίου του σώματος, να γνωρίζουμε ότι τα εργάζεται αυτά ως Θεός. Και πάλι, εάν τον δούμε να ομιλεί ή να πάσχει ανθρώπινα, να μην αγνοούμε ότι, έχοντας προσλάβει σάρκα, έγινε άνθρωπος και με αυτόν τον τρόπο τα πράττει και τα λέει αυτά. Διότι, γνωρίζοντας το ιδίωμα καθενός από τα δύο και βλέποντας και κατανοώντας ότι αμφότερα πράττονται από έναν, πιστεύουμε ορθά και ουδέποτε θα πλανηθούμε. Εάν όμως κάποιος, βλέποντας όσα γίνονται θεϊκά από τον Λόγο, αρνηθεί το σώμα, ή βλέποντας τα ιδιώματα του σώματος αρνηθεί την ένσαρκη παρουσία του Λόγου, ή εξαιτίας των ανθρώπινων γνωρισμάτων σχηματίσει ταπεινή αντίληψη για τον Λόγο, αυτός, ως Ιουδαίος «κάπηλος που αναμειγνύει τον οίνο με ύδωρ», «θα θεωρήσει τον σταυρό σκάνδαλο», και ως Έλληνας θα θεωρήσει το κήρυγμα «μωρία», όπως ακριβώς έπαθαν και οι θεομάχοι Αρειανοί. Διότι, βλέποντας τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά του Σωτήρα, νόμισαν ότι αυτός είναι κτίσμα. Επομένως, έπρεπε αυτοί, βλέποντας και τα θεϊκά έργα του Λόγου, να αρνηθούν τη γέννηση του σώματός του και στο εξής να συγκαταλέγουν τους εαυτούς τους στους Μανιχαίους. Αλλά εκείνοι ας μάθουν, έστω και αργά, ότι «ο Λόγος σαρξ εγένετο»· εμείς όμως, έχοντας ως γνώμονα τον σκοπό της πίστεως, αναγνωρίζουμε ότι εκείνα που αυτοί κατανοούν εσφαλμένα, φέρουν το ορθό νόημα.

Σταματήστε, λοιπόν, ω θεοστυγείς, και μην ταπεινώνετε τον Λόγο, ούτε να του αφαιρείτε τη θεότητά του, η οποία είναι του Πατρός, θεωρώντας τον ως κάποιον που έχει ανάγκη ή που αγνοεί, για να μην επιρρίπτετε τα δικά σας ελαττώματα στον Χριστό, όπως ακριβώς έκαναν οι Ιουδαίοι που τον λιθοβολούσαν τότε. Διότι αυτά δεν ανήκουν στον Λόγο, εφόσον είναι Λόγος, αλλά είναι ιδιαίτερα γνωρίσματα των ανθρώπων. Και όπως, όταν έφτυσε και άπλωσε το χέρι του και φώναξε τον Λάζαρο, δεν λέγαμε ότι αυτά τα θαυμαστά έργα είναι ανθρώπινα, παρόλο που γίνονταν μέσω του σώματος, αλλά ότι είναι του Θεού, έτσι, εάν λέγονται ανθρώπινα πράγματα για τον Σωτήρα στο Ευαγγέλιο, εξετάζοντας πάλι τη φύση αυτών που λέγονται και επειδή είναι ξένα προς τον Θεό, ας μην τα αποδίδουμε στη θεότητα του Λόγου, αλλά στην ανθρωπότητά του. Διότι, παρόλο που «ο Λόγος έγινε σάρκα», τα πάθη αποτελούν ίδιον της σάρκας. Και αν η σάρκα θεοφορείται μέσα στον Λόγο, εντούτοις η χάρη και η δύναμη ανήκουν στον Λόγο. Τα έργα λοιπόν του Πατρός τα επιτελούσε μέσω της σάρκας. Και εξίσου πάλι φανερώνονταν σε αυτόν τα πάθη της σάρκας, όπως, για παράδειγμα, ρωτούσε, και έπειτα ανέστησε τον Λάζαρο· επέπληξε τη μητέρα του λέγοντας «δεν έχει έρθει ακόμη η ώρα μου», και αμέσως μετέτρεψε το νερό σε κρασί. Διότι ήταν αληθινός Θεός μέσα στη σάρκα και αληθινή ήταν η σάρκα μέσα στον Λόγο. Για τον λόγο αυτό, αφενός μέσα από τα έργα του έκανε γνωστό τον εαυτό του ως Υιό του Θεού καθώς και τον Πατέρα του, και αφετέρου μέσα από τα πάθη της σάρκας αποδείκνυε ότι φορούσε αληθινό σώμα και ότι αυτό ήταν πραγματικά δικό του.

Για ποιον λόγο, λοιπόν, ενώ γνώριζε, δεν το είπε τότε φανερά στους μαθητές, δεν επιτρέπεται σε κανέναν να περιεργάζεται αυτά για τα οποία ο ίδιος εσιώπησε. «Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ή ποιος έγινε σύμβουλός του;» Για ποιον λόγο, όμως, αν και γνώριζε, έλεγε ότι «ούτε ο Υιός γνωρίζει», νομίζω πως κανένας από τους πιστούς δεν αγνοεί, ότι δηλαδή και αυτό, εξίσου, το έλεγε εξαιτίας της σάρκας, ως άνθρωπος. Διότι ούτε και αυτό αποτελεί ελάττωμα του Λόγου, αλλά της ανθρώπινης φύσης, ίδιον της οποίας είναι και η άγνοια. Και αυτό πάλι θα μπορούσε κανείς να το κατανοήσει ορθά, εάν εξετάσει με αγαθή συνείδηση και τη χρονική στιγμή, το πότε δηλαδή και σε ποιους έλεγε αυτά ο Σωτήρας. Δεν τα έλεγε, λοιπόν, αυτά όταν ο ουρανός «έγινε δι’ αυτού», ούτε όταν ήταν «πλησίον του συνταιριάζοντας» τα πάντα, ούτε πριν γίνει άνθρωπος, αλλά όταν «ο Λόγος έγινε σάρκα». Γι’ αυτόν τον λόγο και όλα όσα λέγει με ανθρώπινο τρόπο αφότου έγινε άνθρωπος, είναι δίκαιο να τα αποδίδουμε στην ανθρώπινη φύση. Διότι ίδιον του Λόγου είναι να γνωρίζει τα δημιουργήματα και να μην αγνοεί την αρχή και το τέλος τους· επειδή είναι δικά του έργα. Και γνωρίζει πόσα είναι και μέχρι πότε καθόρισε τη σύστασή τους. Γνωρίζοντας δε την αρχή και το τέλος του καθενός, γνωρίζει οπωσδήποτε και το καθολικό και κοινό τέλος των πάντων.

Επομένως, εκείνος που έδωσε στον Παύλο τη γνώση, πολύ περισσότερο γνωρίζει ο ίδιος. Διότι, αναφέροντας τα όσα θα προηγηθούν εκείνης της ημέρας, γνωρίζει, όπως ακριβώς προείπα, και πότε είναι η ημέρα και πότε η ώρα· και όμως, παρότι γνωρίζει, λέει: «ούτε ο Υιός γνωρίζει». Για ποιον λόγο, λοιπόν, είπε τότε «δεν γνωρίζω» αυτά τα οποία ο ίδιος ως Δεσπότης γνωρίζει; Όπως πρέπει να αναλογιστεί κανείς ερευνώντας, το έπραξε αυτό για τη δική μας ωφέλεια, όπως τουλάχιστον νομίζω. Είθε ο ίδιος να χορηγήσει την ορθή κατανόηση της αλήθειας στο εγχείρημά μας· ο Σωτήρας διαφύλαξε για εμάς το ωφέλιμο και στις δύο περιπτώσεις. Διότι φανέρωσε μεν τα όσα πρόκειται να συμβούν πριν από το τέλος, ώστε, όπως είπε ο ίδιος, να μην «παραξενευτούμε» ούτε να «θορυβηθούμε» όταν αυτά γίνονται, αλλά μέσα από αυτά να προσδοκούμε το τέλος που θα ακολουθήσει· για την ημέρα όμως και την ώρα δεν θέλησε να πει θεϊκώς «γνωρίζω», αλλά σαρκικώς, εξαιτίας της σάρκας που αγνοεί, όπως προείπα, είπε «δεν γνωρίζω», ώστε να μην τον ρωτήσουν ξανά, και τελικά είτε, μη λέγοντας, να λυπήσει τότε τους μαθητές, είτε, λέγοντας, να πράξει αντίθετα προς το συμφέρον το δικό τους και όλων ημών. —Διότι ό,τι και αν πράττει, αυτό είναι οπωσδήποτε για χάρη μας, επειδή ακριβώς για εμάς «ο Λόγος σάρξ εγένετο»— για εμάς, λοιπόν, είπε και το «ούτε ο Υιός γνωρίζει». Και λέγοντας αυτό δεν είπε ψέματα —διότι μίλησε ανθρώπινα ως άνθρωπος λέγοντας «δεν γνωρίζω»— ούτε άφησε τους μαθητές να τον πιέσουν περαιτέρω· διότι λέγοντας «δεν γνωρίζω» έθεσε τέλος στις ερωτήσεις τους.

Λέει, λοιπόν, ο Λουκάς: «Και ο Ιησούς προέκοπτε στη σοφία, την ηλικία και τη χάρη ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων». Αυτό, λοιπόν, είναι το ρητό. Επειδή όμως και σε αυτό σκοντάφτουν, είναι αναγκαίο να τους ρωτήσουμε πάλι, όπως τους Σαδδουκαίους και τους Φαρισαίους, σχετικά με αυτό που λέει ο Λουκάς. Και το ερώτημα είναι το εξής: Ο Ιησούς Χριστός είναι άνθρωπος όπως όλοι οι άλλοι άνθρωποι ή είναι Θεός που φέρει σάρκα; Αν μεν, λοιπόν, είναι και αυτός ένας κοινός άνθρωπος όπως οι άλλοι άνθρωποι, ας θεωρηθεί πάλι ότι «προκόπτει» ως άνθρωπος. Αυτό βέβαια είναι το φρόνημα του Σαμοσατέα, το οποίο ουσιαστικά συμμερίζεστε και εσείς, και μόνο στα λόγια το αρνείστε εξαιτίας των ανθρώπων. Αν όμως είναι Θεός που φέρει σάρκα, όπως και στ' αλήθεια είναι, και «ο Λόγος έγινε σάρκα» και κατήλθε στη γη όντας Θεός, ποια προκοπή μπορεί να έχει αυτός που «υπάρχει ίσος με τον Θεό»; Ή ως προς τι είχε να αυξηθεί ο Υιός, ο οποίος βρίσκεται πάντοτε μέσα στον Πατέρα; Διότι, αν ενώ βρίσκεται πάντοτε μέσα στον Πατέρα προκόπτει, τι υπάρχει άραγε πέρα από τον Πατέρα, προς το οποίο να μπορέσει να προκόψει; Έπειτα, όπως και για το ότι έλαβε και δοξάστηκε, είναι καλό να πούμε τα ίδια: αν, αφού έγινε άνθρωπος, προέκοπτε, είναι φανερό ότι πριν γίνει άνθρωπος ήταν ατελής. Και μάλλον η σάρκα έγινε η αιτία της τελείωσής του παρά αυτός της σάρκας. Και πάλι, αν όντας Λόγος προκόπτει, τι ανώτερο μπορεί να γίνει από Λόγος και Σοφία και Υιός και Θεός και Δύναμη;

Αλλά αυτά δεν αποτελούσαν από τη φύση τους ιδιώματα του Λόγου, καθόσον ήταν Λόγος· ο Λόγος όμως βρισκόταν μέσα στη σάρκα που έπασχε αυτά, ω χριστομάχοι και αχάριστοι Ιουδαίοι. Διότι αυτά δεν έχουν ειπωθεί πριν από τη σάρκωση, αλλά όταν «ο Λόγος έγινε σάρκα» και έγινε άνθρωπος, τότε γράφτηκε ότι αυτά ειπώθηκαν με ανθρώπινο τρόπο. Εξάλλου, αυτός για τον οποίο έχουν γραφτεί αυτά, ο ίδιος ανέστησε και τον Λάζαρο από τους νεκρούς και μετέτρεψε το νερό σε κρασί και χάρισε την όραση στον εκ γενετής τυφλό και είπε: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Εάν λοιπόν με αφορμή τα ανθρώπινα γνωρίσματα βρίσκουν πρόφαση για να σκέφτονται ταπεινά περί του Υιού του Θεού, και μάλλον τον θεωρούν αποκλειστικά έναν άνθρωπο πλασμένο από τη γη και όχι προερχόμενο «από τον ουρανό», γιατί από τα θεϊκά έργα δεν αναγνωρίζουν τον Λόγο που βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, ώστε εντέλει να αρνηθούν τη δική τους ασέβεια; Διότι έχουν τη δυνατότητα να δουν πώς ο ίδιος είναι αυτός που επιτελεί τα έργα, ο ίδιος είναι αυτός που αποδεικνύει το σώμα παθητό με το να το αφήνει να κλαίει και να πεινάει και να φανερώνονται σε αυτό τα φυσικά ιδιώματα του σώματος. Διότι από αυτά μεν τα γεγονότα καθιστούσε γνωστό ότι, αν και ως Θεός είναι απαθής, προσέλαβε παθητή σάρκα, ενώ από τα έργα αποδείκνυε τον εαυτό του ότι είναι ο Λόγος του Θεού και ότι αργότερα έγινε άνθρωπος, λέγοντας: «Και αν σε εμένα δεν πιστεύετε, βλέποντάς με να έχω περιβληθεί ανθρώπινο σώμα, τουλάχιστον πιστέψτε στα έργα, για να γνωρίσετε ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα».

Διότι, εάν γνώριζαν, δεν θα εγκλώβιζαν τον εαυτό τους στην απιστία των σημερινών Ιουδαίων, αλλά ρωτώντας θα μάθαιναν ότι «εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»· όταν δε, κατά την ευδοκία του Πατρός, ο ίδιος ο Λόγος έγινε άνθρωπος, τότε ευλόγως λέχθηκε για αυτόν από μεν τον Ιωάννη το «ο Λόγος έγινε σάρκα», από δε τον Πέτρο: «τον έκανε Κύριο και Χριστό», και μέσω του Σολομώντα, σαν από τον ίδιο τον Κύριο: «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», και από τον Παύλο: «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· και πάλι: «κένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου»· και ξανά: «επομένως, αδελφοί άγιοι, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, που είναι πιστός σε εκείνον που τον κατέστησε». Διότι όλα αυτά τα ρητά έχουν το ίδιο νόημα, το οποίο αποβλέπει στην ευσέβεια και καταδεικνύει τη θεότητα του Λόγου, καθώς και όσα λέγονται με ανθρώπινο τρόπο για αυτόν εξαιτίας του γεγονότος ότι έγινε και Υιός ανθρώπου.

Έτσι, λοιπόν, ερχόμενος κανείς αντιμέτωπος με την αναίδειά τους, μπορεί ακόμη και από μόνη τη λέξη «εποίησε» να τους ελέγξει ότι πλανώνται και ότι θεωρούν τον Λόγο του Θεού ως ποίημα. Επειδή, όμως, και το νόημα των Γραφών είναι ορθό, υποδεικνύοντας πότε και για ποιον σκοπό λέγεται και τι σημαίνει η λέξη «εποίησε», είναι αναγκαίο να καταδείξουμε και μέσα από αυτό τον παραλογισμό των αιρετικών, εάν μάλιστα, όπως προείπαμε, εξετάσουμε τόσο τη χρονική συγκυρία όσο και τη σκοπιμότητα της χρήσης της. Επομένως, ο απόστολος δεν είπε αυτά τα λόγια διηγούμενος τα όσα προηγήθηκαν της κτίσεως, αλλά όταν «ο Λόγος σαρξ εγένετο»· διότι έτσι έχει γραφτεί: «Γι' αυτό, αδελφοί μου άγιοι, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε». Πότε, λοιπόν, απεστάλη, αν όχι όταν ενδύθηκε τη δική μας σάρκα; Και πότε έγινε «αρχιερεύς της ομολογίας ημών», παρά μόνο όταν, αφού προσέφερε τον εαυτό Του για εμάς, ανέστησε το σώμα Του εκ νεκρών και τώρα πλέον ο Ίδιος προσαγάγει και προσφέρει στον Πατέρα εκείνους που προσέρχονται σε Αυτόν μέσω της πίστης, λυτρώνοντας τους πάντες και ιερουργώντας τον εξιλασμό όλων ενώπιον του Θεού;

Διότι τα παλαιά ήταν σκιά αυτού· και εκείνο που έπραξε ο Σωτήρας όταν ήλθε, αυτό σκιαγραφούσε ο Ααρών σύμφωνα με τον νόμο. Όπως λοιπόν ο Ααρών, παραμένοντας ο ίδιος, δεν άλλαζε όταν φορούσε το αρχιερατικό ένδυμα, αλλά, παραμένοντας ο ίδιος, απλώς καλυπτόταν· και αν έλεγε κάποιος που τον έβλεπε να προσφέρει θυσία, «Ιδού, σήμερα ο Ααρών έγινε αρχιερέας», δεν εννοούσε ότι τότε δημιουργήθηκε ως άνθρωπος· διότι ήταν άνθρωπος και πριν γίνει αρχιερέας, αλλά ότι για τη λειτουργία έγινε αρχιερέας, φορώντας τα ενδύματα που είχαν φτιαχτεί και κατασκευαστεί για την ιερατεία· με τον ίδιο τρόπο είναι δυνατόν να κατανοήσουμε ορθά και για τον Κύριο, ότι δεν έγινε κάποιος άλλος λαμβάνοντας τη σάρκα, αλλά, παραμένοντας ο ίδιος, καλυπτόταν από αυτήν. Και το «έγινε» και το «έχει ποιηθεί» δεν επιτρέπεται να το εννοήσουμε με την έννοια ότι ο Λόγος, καθόσον είναι Λόγος, έχει ποιηθεί· αλλά ότι, ενώ είναι ο δημιουργός Λόγος, αργότερα έγινε αρχιερέας, αφού ενδύθηκε το κτιστό και δημιουργημένο σώμα, το οποίο και μπορεί να προσφέρει υπέρ ημών· γι' αυτό και λέγεται ότι έχει ποιηθεί. Αν λοιπόν ο Κύριος δεν έγινε άνθρωπος, ας πολεμούν οι Αρειανοί· αν όμως «ο Λόγος έγινε σάρκα», τι έπρεπε να λεχθεί για εκείνον που έγινε άνθρωπος παρά το «όντας πιστός σε Αυτόν που τον εποίησε»; Διότι, όπως αρμόζει να λεχθεί για τον Λόγο: «Εν αρχή ην ο Λόγος», έτσι χαρακτηριστικό των ανθρώπων είναι το να γίνονται και να δημιουργούνται.

Το να γίνει αυτό μέσω ενός απλού ανθρώπου ήταν απρεπές, ώστε να μη γίνουμε ανθρωπολάτρες έχοντας ως κύριο έναν άνθρωπο· για τον λόγο αυτόν, ο ίδιος ο Λόγος έγινε σάρκα, και «κάλεσε το όνομά του Ιησού», και έτσι ο Πατέρας «τον έκανε Κύριο και Χριστό», πράγμα που ισοδυναμεί με το να πει: τον κατέστησε με σκοπό να κυριεύει και να βασιλεύει, «ώστε στο όνομα του Ιησού», «τον οποίο εσείς σταυρώσατε», όπως ακριβώς «κάθε γόνατο λυγίζει», έτσι να αναγνωρίζουμε ως Κύριο και Βασιλέα τον ίδιο τον Υιό, και μέσω αυτού τον Πατέρα.

Διότι πού άραγε βρήκαν να αναφέρεται στη Θεία Γραφή ή από ποιον άκουσαν ότι υπάρχει άλλος Λόγος και άλλη Σοφία εκτός από αυτόν τον Υιό, ώστε να επινοούν τέτοια πράγματα; Διότι είναι μεν γεγραμμένο: «Δεν είναι οι λόγοι μου σαν φωτιά;» και στις Παροιμίες: «Θα σας διδάξω τους λόγους μου»· αλλά αυτά είναι εντολές και προστάγματα, τα οποία ο Θεός μίλησε στους αγίους μέσω του δικού Του και μοναδικού αληθινού Λόγου, για τα οποία έλεγε ο ψαλμωδός: «Από κάθε πονηρή οδό απέτρεψα τα πόδια μου, για να φυλάξω τους λόγους σου». Δηλώνοντας, λοιπόν, ο Σωτήρας ότι τέτοιου είδους λόγοι είναι κάτι το διαφορετικό από τον εαυτό Του, έλεγε επίσης: «Τα ρήματα, τα οποία εγώ σας έχω πει». Διότι βέβαια τέτοιοι λόγοι δεν είναι γεννήματα ή υιοί, ούτε υπάρχουν τόσοι πολλοί δημιουργικοί Λόγοι, ούτε τόσες πολλές εικόνες του ενός Θεού, ούτε είναι τόσοι πολλοί αυτοί που έγιναν άνθρωποι για χάρη μας. Ούτε Εκείνος που έγινε σάρκα, σύμφωνα με τον Ιωάννη, είναι ένας ανάμεσα σε πολλούς τέτοιους λόγους, αλλά, όντας ο μοναδικός Λόγος του Θεού, ευαγγελίστηκε από τον Ιωάννη: «Ο Λόγος έγινε σάρκα» και «Όλα δημιουργήθηκαν δι' Αυτού».

Ούτε επειδή λησμόνησε ότι η ίδια είναι κτίστρια και δημιουργός ή επειδή αγνοεί τη διαφορά μεταξύ του δημιουργού και των δημιουργημάτων συγκαταλέγει τον εαυτό της στα κτίσματα, αλλά υποδηλώνει κάποιο νόημα, όπως συνηθίζεται στις παροιμίες, όχι φανερά αλλά κρυμμένα. Αυτό το νόημα ενέπνεε στους αγίους να το προφητεύουν, και η ίδια, λίγο αργότερα, αποδίδοντας με άλλες λέξεις και σε παραλληλισμό το «έκτισε», λέει: «η σοφία οικοδόμησε οίκο για τον εαυτό της». Είναι δε φανερό ότι οίκος της σοφίας είναι το δικό μας σώμα, το οποίο αφού ανέλαβε, έγινε άνθρωπος. Και εύλογα από τον μεν Ιωάννη λέγεται: «ο Λόγος σάρξ εγένετο», μέσω δε του Σολομώντα η σοφία λέει για τον εαυτό της με προσοχή και ακρίβεια, όχι ότι είμαι κτίσμα, αλλά μόνο ότι «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Αλλά δεν με έκτισε ως προς την ουσία της ύπαρξής μου, ούτε σημαίνει ότι έχω αρχή και γένεση κτίσματος.

Διότι και το ίδιο το ρητό αποδεικνύει ότι είναι αποκλειστικά δική σας επινόηση το να αποκαλείτε τον Κύριο κτίσμα. Επειδή ο Κύριος, γνωρίζοντας τη δική Του ουσία ως μονογενή Σοφία και γέννημα του Πατρός, και ότι είναι διαφορετική από τα γενητά και τα εκ φύσεως κτίσματα, από φιλανθρωπία λέει τώρα: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών Του», το οποίο ισοδυναμεί με το να πει ότι ο Πατέρας «μου κατήρτισε σώμα» και με έκτισε για τους ανθρώπους, υπέρ της σωτηρίας των ανθρώπων. Διότι, όπως ακριβώς ακούγοντας τον Ιωάννη να λέει «ο Λόγος έγινε σάρκα», δεν εννοούμε ότι ολόκληρος ο Λόγος είναι σάρκα, αλλά ότι ενδύθηκε τη σάρκα και έγινε άνθρωπος, και όπως όταν ακούμε ότι «ο Χριστός έγινε για εμάς κατάρα» και ότι «εκείνον που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε για χάρη μας αμαρτία», δεν εννοούμε ότι ο Ίδιος έγινε εξ ολοκλήρου κατάρα και αμαρτία, αλλά ότι ανέλαβε την κατάρα που βάραινε εμάς, όπως είπε ο Απόστολος: «μας εξαγόρασε από την κατάρα», ενώ τις αμαρτίες μας, όπως μεν είπε ο Ησαΐας, «τις βάσταξε», και όπως έγραψε ο Πέτρος, «τις σήκωσε με το σώμα Του επάνω στο ξύλο», έτσι, εάν ακούμε στις Παροιμίες το ρήμα «έκτισε», δεν πρέπει να εννοούμε ολόκληρο τον Λόγο ως εκ φύσεως κτίσμα, αλλά ότι ενδύθηκε το κτιστό σώμα, και ο Θεός Τον έκτισε για χάρη μας αναμεσά μας, έχοντας «καταρτίσει», όπως είναι γραμμένο, κτιστό «σώμα» σε Αυτόν, προκειμένου εντός αυτού να μπορέσουμε να ανακαινιστούμε και να θεωθούμε.

Και αυτή είναι η συνήθεια της Θείας Γραφής: διότι, όταν μεν υποδηλώνει την κατά σάρκα γέννηση του Λόγου, παραθέτει και την αιτία για την οποία έγινε άνθρωπος· όταν όμως περί της θεότητός Του ομιλεί ο ίδιος και οι υπηρέτες Του την εξαγγέλλουν, όλα λέγονται με απλή διατύπωση και απόλυτο νόημα, και τίποτε δεν αναφέρεται σε συνδυασμό με κάποια αιτία. Διότι είναι απαύγασμα του Πατρός· και όπως ακριβώς ο Πατέρας δεν υπάρχει εξαιτίας κάποιας αιτίας, έτσι δεν πρέπει να αναζητούμε την αιτία ούτε και γι' αυτό το απαύγασμα. «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος», έχει γραφτεί, και δεν περιέχει το γιατί· όταν όμως ο «Λόγος σαρξ εγένετο», τότε παραθέτει και την αιτία για την οποία έγινε, λέγοντας «και εσκήνωσεν εν ημίν». Και πάλι ο Απόστολος λέγοντας «ος εν μορφή Θεού υπάρχων» δεν έθεσε αιτία, παρά μόνο όταν έλαβε τη μορφή του δούλου· διότι τότε προσθέτει λέγοντας «εταπείνωσεν εαυτόν μέχρι θανάτου, θανάτου δε σταυρού»· διότι για αυτά τα πράγματα και σάρκα έγινε και έλαβε μορφή δούλου.

Διότι ο Θεός όχι μόνο τους έπλασε ανθρώπους, αλλά και τους ονόμασε «υιούς», σαν να τους είχε γεννήσει. Διότι το «εγέννησε» είναι και εδώ δηλωτικό του «υιός», όπως λέει και μέσω του προφήτη: «υιούς εγέννησα και ύψωσα»· και γενικά, όταν η Γραφή θέλει να υποδηλώσει τον υιό, δεν το κάνει με τη λέξη «έκτισα», αλλά πάντοτε με τη λέξη «εγέννησα». Και αυτό πάλι φαίνεται να λέει ο Ιωάννης: «έδωσε σε αυτούς την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού, οι οποίοι δεν γεννήθηκαν από αίματα, ούτε από θέλημα σαρκός, ούτε από θέλημα ανδρός, αλλά γεννήθηκαν από τον Θεό», όπου και εδώ η παρατήρηση είναι απόλυτα ορθή. Το μεν «να γίνουν» το λέει επειδή ονομάζονται υιοί όχι φύσει, αλλά θέσει· το δε «εγεννήθησαν» το είπε επειδή έλαβαν και αυτοί γενικώς την ονομασία του υιού. Αλλά ο λαός, όπως λέει ο προφήτης, «αθέτησε» τον ευεργέτη. Αυτή όμως είναι η φιλανθρωπία του Θεού: ότι για εκείνους των οποίων είναι Δημιουργός, γι' αυτούς γίνεται αργότερα και Πατέρας κατά χάριν. Και γίνεται Πατέρας, όταν οι πλασμένοι άνθρωποι, όπως είπε ο απόστολος, λάβουν «στις καρδιές τους το Πνεύμα του Υιού να κράζει: “Αββά, ο Πατήρ”». Αυτοί δε είναι όσοι, αφού δέχθηκαν τον Λόγο, έλαβαν από αυτόν την «εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού». Διαφορετικά, δεν θα μπορούσαν να γίνουν υιοί, εφόσον είναι φύσει κτίσματα, εάν δεν δεχθούν το Πνεύμα του όντως φύσει και αληθινού Υιού. Γι' αυτό, προκειμένου να συμβεί αυτό, «ο Λόγος έγινε σάρκα», ώστε να καταστήσει τον άνθρωπο δεκτικό της θεότητας.

Αν όμως ονομάζεται και «πρωτότοκος της κτίσεως», δεν ονομάζεται πρωτότοκος με την έννοια ότι εξισώνεται με τα κτίσματα και είναι ο πρώτος από αυτά χρονικά (διότι πώς θα μπορούσε, από τη στιγμή που ο ίδιος είναι «μονογενής»;), αλλά εξαιτίας της συγκατάβασης του Λόγου προς τα κτίσματα, μέσω της οποίας έγινε και «αδελφός» πολλών. Διότι, βεβαίως, ο μονογενής είναι μονογενής επειδή ακριβώς δεν υπάρχουν άλλοι αδελφοί· ενώ ο πρωτότοκος λέγεται πρωτότοκος εξαιτίας των άλλων αδελφών. Γι' αυτό ακριβώς πουθενά στις Γραφές δεν αναφέρεται «πρωτότοκος του Θεού» ούτε «κτίσμα του Θεού», αλλά το «μονογενής» και το «Υιός» και «ο Λόγος» και «η Σοφία» έχουν την αναφορά τους και την ιδιότητά τους προς τον Πατέρα· διότι «είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς από τον Πατέρα» και «απέστειλε ο Θεός τον Υιό του τον μονογενή» και «στον αιώνα, Κύριε, ο Λόγος σου διαμένει»· και «ο Λόγος ήταν προς τον Θεό» και «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία» και «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός» και «εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του ζωντανού Θεού». Το «πρωτότοκος» όμως εμπεριέχει τη συγκατάβαση προς την κτίση· διότι και ονομάστηκε πρωτότοκός της. Και το «έκτισε» πάλι αναφέρεται στη χάρη προς τα έργα (δημιουργήματα)· διότι για χάρη αυτών και κτίζεται. Αν λοιπόν είναι μονογενής, όπως άλλωστε και είναι, ας ερμηνεύεται ανάλογα το «πρωτότοκος»· αν όμως είναι πρωτότοκος, ας μην είναι μονογενής.

Και θα ντραπούν τουλάχιστον ακούγοντας: «επειδή μέσα στη σοφία του Θεού», κατά τον προαναφερθέντα τρόπο, «ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός μέσω της μωρίας του κηρύγματος να σώσει αυτούς που πιστεύουν». Διότι ο Θεός δεν θέλησε πλέον, όπως στα παλαιότερα χρόνια, να γίνεται γνωστός μέσω της εικόνας και της σκιάς της σοφίας που βρίσκεται μέσα στα κτίσματα, αλλά έκανε την ίδια την αληθινή σοφία να λάβει σάρκα, να γίνει άνθρωπος και να υπομείνει σταυρικό θάνατο, ώστε μέσω της πίστεως σε αυτόν, όλοι πλέον όσοι πιστεύουν να μπορούν να σώζονται. Αυτή είναι βεβαίως η σοφία του Θεού, η οποία προηγουμένως, μέσω της δικής της εικόνας που βρίσκεται στα κτίσματα, για την οποία και λέγεται ότι «κτίζεται», φανέρωνε τον εαυτό της και μέσω του εαυτού της τον δικό της Πατέρα· αργότερα όμως, όντας η ίδια ο Λόγος, «έγινε σάρκα», όπως είπε ο Ιωάννης, και αφού «κατήργησε τον θάνατο» και έσωσε το γένος μας, αποκάλυψε ακόμη περισσότερο τον εαυτό του και μέσω του εαυτού του τον δικό του Πατέρα, λέγοντας: «Δώσε σε αυτούς να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και τον Ιησού Χριστό τον οποίο απέστειλες».

Τον δε Λόγο του Θεού από παλιά ο ψαλμωδός διακήρυττε λέγοντας: «Στον αιώνα, Κύριε, ο Λόγος σου παραμένει στον ουρανό»· και σε συμφωνία με αυτόν ο ευαγγελιστής, ο οποίος ομολογεί ότι ο Λόγος είναι Θεός, ευαγγελίζεται ότι αυτός φανερώθηκε, γνωστοποιεί ότι προσήλθε, και κηρύττει ότι σαρκώθηκε, χωρίς να συμπεριλαμβάνει στη σάρκωση του Λόγου τον Πατέρα: «Διότι ο Λόγος», λέει, «έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα, γεμάτος χάρη και αλήθεια». Βλέπεις τον Λόγο, ο οποίος είναι Μονογενής, να φανερώνεται στον κόσμο, να κατοικεί ανάμεσα στους ανθρώπους, και να κηρύσσεται γι' αυτόν δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα. Όχι με την έννοια ότι αυτός είναι ο Πατέρας, ούτε ότι ο Πατέρας φανερώθηκε μαζί με τον Λόγο, όπως ακριβώς ο άνθρωπος φανερώνεται μαζί με τον δικό του λόγο, αφού δεν είναι δυνατόν να φανερωθεί ο λόγος εάν δεν είναι παρών και δεν ομιλεί εκείνος που τον εκφέρει. Σε ποιους λοιπόν πιστεύουμε; Άραγε σε εκείνους που μας ευαγγελίζονται ότι ο Υιός επεδήμησε από τον Πατέρα, ή σε εκείνους που ισχυρίζονται ότι ο Πατέρας αποτελεί ένα πρόσωπο μαζί με τον Λόγο; Διότι, εάν είναι ένα πρόσωπο, πώς το ένα αποστέλλει, ενώ το άλλο αποστέλλεται και γίνεται ορατό μέσω της σάρκας; «

Επειδή, πώς αποστέλλει το μέρος ή την κίνησή του ο Πατέρας, όταν αποστέλλει τον Υιό; Ή ο Υιός όταν εκπέμπει το Άγιο Πνεύμα στον κόσμο; Ή μήπως δεν απεστάλη από τον Πατέρα ο Υιός; Αυτό το διακηρύσσει παντού, και υπόσχεται ότι θα αποστείλει το παράκλητο Πνεύμα, και μάλιστα το αποστέλλει σύμφωνα με την υπόσχεσή του. Αλλά εκείνοι που μετατρέπουν την Τριάδα σε μονάδα επιχειρούν να νοθεύσουν και την αποστολή, όπως ακριβώς και τη γέννηση. Διότι ισχυρίζονται ότι ο Υιός, ευρισκόμενος μέσα στον Πατέρα, απεργάζεται τον αγιασμό του ανθρώπου, δηλαδή ότι ο ίδιος ο ένας και μόνος Θεός έχει αποσταλεί με αυτόν τον τρόπο ως άνθρωπος, και όχι ως Θεός από Θεό. Διότι, πώς έχει αποσταλεί, λένε, ο Λόγος, εφόσον δεν διαιρείται ούτε χωρίζεται από εκείνον του οποίου είναι Λόγος; Το ότι βεβαίως έχει κηρυχθεί η σάρκωση του Λόγου, ποιος θα μπορούσε να το αρνηθεί, εφόσον ο ευαγγελιστής βροντοφωνάζει: «Ο Λόγος έγινε σάρκα», και εφόσον το ότι έχει κατεβεί από τον ουρανό το έχει διακηρύξει δυνατά ο ίδιος ο Σωτήρας, όχι μία, αλλά πολλές φορές; Και βεβαίως, ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός δεν είναι απλώς άνθρωπος, το διαβεβαιώνει ο απόστολος Παύλος προς τους Γαλάτες.

Του ιδίου από τον ίδιο λόγο. Η ζωή δεν είναι δυνατόν να πεθάνει, αλλά μάλλον ζωοποιεί τους νεκρούς. Είναι λοιπόν και πηγή ζωής κατά τη θεότητα που προέρχεται από τον Πατέρα, ενώ άνθρωπος είναι αυτός που πέθανε, ή μάλλον που και αναστήθηκε από τους νεκρούς, ο οποίος και μεσιτεύει για εμάς, αυτός που προήλθε από την Παρθένο Μαρία, τον οποίο η θεότητα του Λόγου προσέλαβε για χάρη μας. Το ότι έχει γραφτεί λοιπόν το «εν αρχή ην ο Λόγος» δηλώνει φανερά τη θεότητα, ενώ το «ο Λόγος σαρξ εγένετο» φανερώνει την ανθρώπινη φύση του Κυρίου.

Θα αποδειχθεί δε ότι ο Χριστός ψεύδεται λέγοντας «εγώ είμαι εν τω Πατρί», εφόσον υπάρχει άλλος εν τω Πατρί· και το «ο Λόγος έγινε σάρκα» δεν είναι αληθές κατ' αυτούς. Διότι, εάν εκείνος, στον οποίο έγιναν τα πάντα, ο ίδιος έγινε σάρκα, ο δε Χριστός δεν είναι ο εν τω Πατρί Λόγος μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, άρα ο Χριστός δεν έγινε σάρκα, αλλά ίσως ο Χριστός απλώς ονομάστηκε Λόγος.

Επειδή, λοιπόν, καθώς ο Λόγος βρισκόταν εν σαρκί υψώθηκε ο άνθρωπος και έλαβε εξουσία, για τον λόγο αυτόν τα πράγματα αυτά ανάγονται στον Λόγο, επειδή δόθηκαν εξαιτίας του· διότι χάρη στον Λόγο που ενοίκησε στον άνθρωπο δόθηκαν αυτά τα χαρίσματα. Και όπως ακριβώς «ο Λόγος έγινε σάρκα», έτσι και ο άνθρωπος έλαβε όσα δίδονται μέσω του Λόγου. Διότι όλα όσα έλαβε ο άνθρωπος, λέγεται ότι τα έχει λάβει ο Λόγος, προκειμένου να καταδειχθεί ότι, παρόλο που ο άνθρωπος δεν ήταν άξιος να τα λάβει όσον αφορά τη δική του φύση, ωστόσο τα έλαβε χάρη στον Λόγο που έγινε σάρκα. Επομένως, εάν λέγεται ότι κάτι δίνεται στον Κύριο ή κάτι παρόμοιο, πρέπει να κατανοούμε ότι δεν δίνεται σε αυτόν επειδή το έχει ανάγκη, αλλά δίνεται στον άνθρωπο μέσω του Λόγου. Διότι και καθένας που μεσιτεύει υπέρ κάποιου άλλου, λαμβάνει ο ίδιος τη χάρη όχι επειδή την έχει ανάγκη, αλλά εξαιτίας εκείνου υπέρ του οποίου μεσιτεύει.

Εάν λοιπόν υιοθετεί για τον εαυτό του, θα ήταν ο ίδιος Πατέρας· εάν όμως υιοθετεί για τον Πατέρα, είναι ανάγκη να είναι ο ίδιος Υιός, και μάλλον να είναι αυτός ο Υιός, μέσω του οποίου υιοθετούνται οι άλλοι. Επειδή, αν, ενώ αυτός δεν είναι Υιός, εμείς είμαστε υιοί, τότε ο Θεός θα ήταν δικός μας Πατέρας και όχι δικός του. Πώς λοιπόν οικειοποιείται αυτή τη σχέση περισσότερο, λέγοντας «ο Πατέρας μου» και «εγώ προέρχομαι από τον Πατέρα»; Διότι, αν είναι κοινός Πατέρας όλων, δεν είναι Πατέρας μόνο δικός του, ούτε μόνον αυτός εξήλθε από τον Πατέρα. Λέγει δε κάποτε ότι Εκείνος ονομάζεται και δικός μας Πατέρας, επειδή ο ίδιος (ο Υιός) συμμετείχε στη δική μας σάρκα. Διότι γι' αυτό ακριβώς ο Λόγος έγινε σάρκα, ώστε, επειδή ο Λόγος είναι Υιός, μέσω του Υιού που ενοικεί μέσα μας, να ονομάζεται (ο Θεός) και δικός μας Πατέρας. «Διότι απέστειλε», λέει, «το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές μας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατέρας». Επομένως, ο Υιός που βρίσκεται μέσα μας, επικαλούμενος τον δικό του Πατέρα, κάνει ώστε να ονομάζεται Πατέρας και δικός μας. Εξάλλου, σε όσων τις καρδιές δεν βρίσκεται ο Υιός, γι' αυτούς ούτε ο Θεός θα μπορούσε να ονομαστεί Πατέρας. Εάν λοιπόν εξαιτίας του Λόγου ο άνθρωπος ονομάζεται υιός, είναι απόλυτη ανάγκη, εφόσον και πριν από την ενανθρώπηση οι παλαιοί ονομάζονταν υιοί, να είναι ο Λόγος Υιός και πριν από την έλευσή Του. Διότι λέγει: «Υιούς γέννησα», και στην εποχή του Νώε: «όταν είδαν οι υιοί του Θεού», και στην Ωδή: «δεν είναι αυτός ο ίδιος ο Πατέρας σου;». Επομένως, υπήρχε και ο αληθινός Υιός, εξαιτίας του οποίου και εκείνοι ήταν υιοί.

Αν πάλι, σύμφωνα με εκείνους, κανένα από τα δύο δεν είναι ο Υιός, αλλά προκύπτει λόγω της συνενώσεως και των δύο, συνεπάγεται αναγκαστικά ότι κανένα από τα δύο δεν είναι Υιός, εννοώ δηλαδή ούτε ο Λόγος ούτε ο άνθρωπος, αλλά κάποια αιτία εξαιτίας της οποίας ενώθηκαν· και με αυτόν τον τρόπο θα προηγείται η αιτία της συνενώσεως, η οποία δημιουργεί τον Υιό. Επομένως, και σύμφωνα με αυτό, ο Υιός προϋπήρχε της σαρκός. Καθώς λέγονται αυτά, θα καταφύγουν σε άλλο επιχείρημα λέγοντας ότι ούτε ο άνθρωπος είναι Υιός, ούτε το συναμφότερο, αλλά ότι ο Λόγος στην αρχή μεν ήταν απλώς Λόγος, όταν όμως ενανθρώπησε, τότε ονομάστηκε Υιός· διότι πριν από την επιφάνειά του δεν ήταν Υιός, αλλά μόνο Λόγος· και όπως ο Λόγος έγινε σάρκα, ενώ προηγουμένως δεν ήταν σάρκα, έτσι ο Λόγος έγινε Υιός, ενώ προηγουμένως δεν ήταν Υιός. Αυτές είναι βέβαια οι δικές τους φλυαρίες· η ανασκευή τους όμως είναι ξεκάθαρη.

Διότι, εάν ο Υιός του Θεού δεν υπήρχε και πριν από τη Μαρία, πώς υπάρχει πριν από όλα τα όντα, εφόσον υπάρχουν υιοί πριν από αυτόν; Και πώς είναι πρωτότοκος, εάν βρίσκεται δεύτερος μετά από πολλούς; Αλλά ούτε ο Παράκλητος είναι δεύτερος (διότι υπήρχε πριν από τα πάντα), ούτε ο Υιός είναι νεότερος («διότι στην αρχή ήταν ο Λόγος»)· και όπως το Πνεύμα και ο Παράκλητος είναι το αυτό, έτσι και ο Υιός και ο Λόγος είναι το αυτό. Και όπως λέει ο Σωτήρας για το Πνεύμα: «ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου», δηλώνοντας το ίδιο πράγμα και χωρίς να διαχωρίζει, έτσι και ο Ιωάννης, διηγούμενος κάτι παρόμοιο, λέει: «και ο Λόγος έγινε σάρκα, και κατοίκησε ανάμεσά μας, και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς από τον Πατέρα». Διότι και εδώ δεν προέβη σε διαχωρισμό, αλλά διακήρυξε την ταυτότητα. Και όπως δεν είναι άλλος ο Παράκλητος, και άλλο το Άγιο Πνεύμα, αλλά είναι ένα και το αυτό, έτσι δεν είναι άλλος ο Λόγος, και άλλος ο Υιός, αλλά ο Λόγος είναι μονογενής. Διότι δεν έκανε λόγο για δόξα της ίδιας της σάρκας, αλλά του ίδιου του Λόγου. Εκείνος, λοιπόν, που τολμά να διαχωρίζει τον Λόγο και τον Υιό, ας διαχωρίσει επίσης το Πνεύμα και τον Παράκλητο.

Έτσι λοιπόν, και αναφορικά με τον θείο Λόγο, εάν ο μακάριος Πέτρος λέει ότι απεστάλη στους υιούς του Ισραήλ μέσω του Ιησού Χριστού, δεν πρέπει να νοούμε άλλον τον Λόγο και άλλον τον Χριστό, αλλά ως έναν και τον αυτόν εξαιτίας της ενώσεως, σύμφωνα με τη θεία και φιλάνθρωπη συγκατάβαση και ενανθρώπησή Του. Και αν ακόμη νοείται κατά διπλό τρόπο, σε καμία περίπτωση δεν νοείται ότι ο Λόγος έχει χωριστεί, σύμφωνα με τον θεσπέσιο Ιωάννη που έχει πει: «και ο Λόγος σαρξ εγένετο» και «εσκήνωσεν εν ημίν». Επομένως, οι οπαδοί του Σαμοσατέως, κατανοώντας εσφαλμένα και διαστρεβλωμένα αυτό που ειπώθηκε καλά και ορθά από τον μακάριο Πέτρο, δεν παραμένουν στην αλήθεια. Διότι ο Χριστός στην Αγία Γραφή νοείται ως το συναμφότερο, όπως όταν λέει: «Χριστός, Θεού δύναμις και Θεού σοφία». Εάν, λοιπόν, ο Πέτρος λέει ότι «ο Λόγος απεστάλη στους υιούς του Ισραήλ μέσω του Ιησού Χριστού», ας κατανοηθεί ότι σημαίνει το εξής: ότι ο Λόγος φανερώθηκε σαρκωμένος στους υιούς του Ισραήλ, ώστε να συμφωνεί απόλυτα με το «και ο Λόγος σαρξ εγένετο».

Αλλά δεν συμβαίνει αυτό· μη γένοιτο! Διότι, όπως ακριβώς εδώ ο Ιωάννης κηρύττει την ανέκφραστη ένωση, «καθώς το θνητό καταπόθηκε από τη ζωή» και εφόσον ο Ίδιος είναι η αυτοζωή, σύμφωνα με όσα είπε προς τη Μάρθα λέγοντας «εγώ είμαι η ζωή», έτσι και όταν ο μακάριος Πέτρος λέει ότι ο λόγος απεστάλη «διά Ιησού Χριστού», υποδηλώνει τη θεία ένωση. Διότι, όπως όταν κάποιος ακούει το «ο Λόγος έγινε σάρκα» δεν θα θεωρούσε ότι έπαψε πλέον να είναι Λόγος, πράγμα άτοπο, όπως έχει προειπωθεί, έτσι και όταν ακούει για τον Λόγο που ενώθηκε με τη σάρκα, ας κατανοεί το ένα και απλό θείο μυστήριο. Ακόμη σαφέστερα και αναμφισβήτητα από κάθε συλλογισμό, η ενότητα του θείου Λόγου και του ανθρώπου αποδεικνύεται από εκείνο που λέχθηκε στην ίδια τη Θεοτόκο από τον αρχάγγελο. Διότι λέει: «Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε εσένα, και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει· γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί θα ονομαστεί Υιός Θεού». Αφρόνως, επομένως, οι οπαδοί του Σαμοσατέα χωρίζουν τον Λόγο, για τον οποίο αποδείχθηκε σαφώς ότι έχει ενωθεί με τον άνθρωπο εκ της Μαρίας. Άρα δεν απεστάλη μέσω αυτού· αλλά ο Ίδιος απέστελλε μέσα από αυτόν λέγοντας: «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη».

Διότι δόξα ονομάζεται ο Μονογενής· «Διότι είδαμε», λέει, «τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα»· ώστε το, «Ο Θεός του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού», να τίθεται αντί του: ο Θεός της σάρκας του Χριστού· και το: ο Πατέρας της δόξας, να σημαίνει: ο Πατέρας της θεότητας.

Και αν σε όποιον πει λόγο εναντίον του Υιού πρόκειται να του συγχωρεθεί, πώς ο ίδιος ο Υιός είπε ότι «Εκείνος που δεν τρώει τη σάρκα μου και δεν πίνει το αίμα μου δεν έχει ζωή αιώνια;» Πώς, εξάλλου, μπορεί κάποιος, ατιμάζοντας τον Υιό, να μη βλασφημεί την Τριάδα; Και εκείνος που βλασφημεί απέναντί της, είναι ολοφάνερο ότι απαρνείται το άγιο βάπτισμα. Εκείνος δε που απαρνείται το άγιο βάπτισμα, είναι φανερό ότι απεκδύεται το Άγιο Πνεύμα. Και όπως ακριβώς συμβαίνει με τον αισθητό ήλιο, εάν εξυβρίσεις τη θερμότητά του ή την ακτίνα του, η ύβρις ανάγεται σε ολόκληρη τη φύση του· έτσι και στην περίπτωση του τρισήλιου φωτός και μυστηρίου της Αγίας Τριάδος, με την ατίμωση της μίας υποστάσεως, η βλασφημία αφορά ολόκληρο το πλήρωμα της θεότητος. Τι σημαίνει, λοιπόν, αυτό που λέχθηκε από τον Κύριο προς τους Ιουδαίους, ότι «Κάθε αμαρτία και βλασφημία θα συγχωρεθεί στους ανθρώπους· όποιος όμως πει λόγο εναντίον του Αγίου Πνεύματος, δεν θα του συγχωρεθεί ούτε στον παρόντα αιώνα ούτε στον μελλοντικό;» Ας ακούσουμε με σύνεση και ας μην πλανηθούμε. Ότι ο Χριστός είναι διττός μετά την ανέκφραστη ένωση, εννοώ δηλαδή ότι αποτελείται από θεότητα και ανθρωπότητα, μας το διακηρύσσουν οι ιερές Γραφές: «Διότι ο Λόγος έγινε σάρκα».

Απολ. Επομένως, ο Υιός του Θεού δεν έγινε άνθρωπος, αλλά βρέθηκε μέσα σε άνθρωπο; Είναι αδύνατον όμως αυτός που βρέθηκε μέσα σε άνθρωπο, να είναι ο ίδιος άνθρωπος. Ορθ. Λες ότι ο Λόγος έγινε σάρκα ή όχι; Απολ. Είναι γεγραμμένο: «Ο Λόγος σάρξ εγένετο». Ορθ. Αφού μεταβλήθηκε σε σάρκα ή αφού βρέθηκε μέσα σε σάρκα; Απολ. Αφού βρέθηκε μέσα σε σάρκα. Ορθ. Εάν ήταν αδύνατον σε αυτόν να γίνει άνθρωπος ενώ βρέθηκε μέσα σε άνθρωπο, τότε ήταν αδύνατον σε αυτόν να γίνει σάρκα ενώ βρέθηκε μέσα σε σάρκα. Εάν όμως, ενώ βρέθηκε μέσα σε σάρκα λέγεται ότι έγινε σάρκα, χωρίς να μεταβληθεί σε σάρκα, έτσι και ενώ βρέθηκε μέσα σε άνθρωπο λέγεται ότι έγινε άνθρωπος, χωρίς να μεταβληθεί σε άνθρωπο. Απολ. Ποιος ήταν αυτός που έλεγε: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» Ο Θεός Λόγος ή ο άνθρωπος; Ορθ. Όπως ακριβώς αποδίδω την ταφή του σώματος και τα ενδύματά του στον Λόγο, όχι ως προς τη φύση της θεότητας, αλλά κατά την οικονομία της ενώσεως, έτσι αποδίδω στον Θεό Λόγο και τις φωνές της ψυχής και τα ψυχικά πάθη, όπως την αγωνία, και όλα όσα λέγονται γι' αυτόν στα Ευαγγέλια, όχι ως προς τη φύση της θεότητας, αλλά κατά την οικονομία της ενώσεως· διότι και το ίδιο το σώμα του ήταν δικό του σώμα όχι ως προς τη φύση της θεότητας, αλλά κατά την οικονομία της ενώσεως.

Ανόμ. Αλλά, έχει λεχθεί: «Προ του αιώνος με θεμελίωσε». Ορθ. Διότι «προ του αιώνος το μυστήριο αυτό ήταν αποκρυμμένο», όπως λέει ο Παύλος, «το οποίο τώρα φανερώθηκε στους υιούς των ανθρώπων». Και για το ότι αυτός είναι το προ των αιώνων θεμελιωμένο, άκουσέ τον να λέει και σε άλλο σημείο: «Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά αυτό που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός», αυτός δηλαδή που λέει: «Προ του αιώνος με θεμελίωσε». Ο δε Θεός Λόγος ονομάστηκε έκτοτε Ιησούς Χριστός, από τότε που ο Λόγος έγινε σάρκα· και ειπώθηκε από τον άγγελο: «Θα καλέσεις το όνομά του Ιησού». Επομένως το, «Ο Κύριος με έκτισε», και το, «Προ του αιώνος με θεμελίωσε», έχουν λεχθεί για τη σάρκωσή του, του αληθώς προ των αιώνων αποκρυμμένου μυστηρίου.

Και όπως ακριβώς αν υποθέσει κανείς χάριν λόγου ότι ο ήλιος, αυτό το μεγάλο άστρο, εκπέμπει το δικό του φως μέσω ενός λύχνου και μέσα σε έναν λύχνο· άκουσε λοιπόν πάλι το ίδιο αναλογικά: δεν πρόκειται για δύο φώτα. Διότι ο λύχνος δεν φωτίζει συγκρινόμενος με τον ήλιο· δεν εμποδίζεται βέβαια να είναι λύχνος, αλλά παραμένει διατηρώντας τη δική του ενέργεια και κίνηση· δεν φωτίζει όμως από μόνος του, καθώς ο ήλιος φωτίζει μέσα σε αυτόν και μέσω αυτού, και επικρατεί του λύχνου, και τον ιδιοποιείται, ώστε ο ήλιος να ονομάζεται και λύχνος. Έτσι και ο Θεός Λόγος, ενεργώντας τη δική Του δύναμη μέσα σε ένα έλλογο ον και μέσω αυτού, το καθιστά με τη δική Του ευδοκία ανώτερο από τη φύση του, χωρίς να το εμποδίσει να παραμείνει έλλογο ον· και ο Ίδιος δεν απαξίωσε να ονομάζεται άνθρωπος, και ενώ επιτελεί τα θαύματα δεν χωρίζεται από αυτό που ενώθηκε μαζί Του, δηλαδή από αυτό που προσλήφθηκε, αλλά τα ενεργεί όλα καθώς έχει γίνει πλέον δικό Του. Και για αυτόν τον λόγο ειπώθηκε: «Ο Λόγος σαρξ εγένετο», και όχι «εν σαρκί», ώστε να γνωρίσουμε την κατ' ευδοκίαν ένωση, και διδασκόμενοι αυτό, να αναγνωρίζουμε τον έναν και αυτόν Χριστό ως Θεό και άνθρωπο.

Εφόσον λοιπόν εκείνοι φαντάζονταν τέτοια πράγματα, μήπως επειδή χρησιμοποίησαν αυτά τα λόγια, οι απόστολοι γνώριζαν τον Χριστό μόνο ως άνθρωπο και τίποτε περισσότερο; Μη γένοιτο· δεν είναι δυνατόν ούτε καν να το βάλει κάποιος στον νου του αυτό, αλλά και τούτο το έπραξαν ως «σοφοί αρχιτέκτονες» και «οικονόμοι των μυστηρίων του Θεού», και έχουν γι' αυτό εύλογη αιτία. Διότι, επειδή οι τότε Ιουδαίοι, οι οποίοι είχαν πλανηθεί και είχαν πλανήσει και τους Έλληνες, θεωρούσαν ότι ο Χριστός θα ερχόταν ως ένας απλός άνθρωπος μόνο, από το σπέρμα του Δαβίδ, καθ' ομοιότητα των υπόλοιπων τέκνων που γεννήθηκαν από τον Δαβίδ, και δεν πίστευαν ούτε ότι αυτός είναι Θεός ούτε ότι ο Λόγος έγινε σάρκα, για τον λόγο αυτόν, με πολλή σύνεση, οι μακάριοι απόστολοι εξέθεταν πρώτα στους Ιουδαίους τα ανθρώπινα γνωρίσματα του Σωτήρος. Έτσι, αφού τους έπειθαν πλήρως, από τα σημεία που έβλεπαν και συνέβαιναν, ότι ο Χριστός είχε πλέον έλθει, να τους αναγάγουν κατόπιν στην πίστη για τη θεότητά του, αποδεικνύοντας ότι τα έργα που επιτελέστηκαν δεν είναι έργα ανθρώπου, αλλά Θεού. Εξάλλου, ο Πέτρος, ο οποίος αποκαλούσε τον Χριστό παθητό άνδρα, αμέσως προσέθετε: «αυτός είναι ο αρχηγός της ζωής», στο δε ευαγγέλιο ομολογεί: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος», και στην επιστολή του αναφέρει ότι αυτός είναι ο επίσκοπος των ψυχών και Κύριος τόσο του ιδίου όσο και των αγγέλων και των δυνάμεων.

Και ο Διονύσιος, λοιπόν, έχοντας μάθει αυτό από τους αποστόλους, το έπραξε. Διότι, επειδή εξαπλωνόταν ύπουλα η αίρεση του Σαβελλίου, αναγκάστηκε να γράψει τέτοιου είδους επιστολή, όπως προείπα, και να προτάξει εναντίον τους όσα ειπώθηκαν με ανθρώπινο και ταπεινό τρόπο για τον Σωτήρα, ώστε, αποτρέποντάς τους μέσω των ανθρώπινων χαρακτηριστικών από το να ισχυρίζονται ότι ο Πατέρας είναι ο Υιός, να τους καταστήσει ευκολότερη τη διδασκαλία περί της θεότητας του Υιού, όταν στις άλλες επιστολές του, αντλώντας από τις Γραφές, τον ονομάζει Λόγο, Σοφία, Δύναμη, Ατμίδα και Απαύγασμα του Πατέρα. Στις επιστολές, λοιπόν, της απολογίας του, λέγοντας τέτοια πράγματα, εκφράζεται με παρρησία στην πίστη και στην ευσέβεια προς τον Χριστό. Όπως, λοιπόν, δεν πρέπει να κατακρίνονται οι απόστολοι εξαιτίας των ανθρώπινων εκφράσεων για τον Κύριο (διότι πράγματι ο Κύριος έγινε άνθρωπος), αλλά μάλλον είναι άξιοι θαυμασμού για την οικονομία και την επίκαιρη διδασκαλία τους, έτσι και ο Διονύσιος δεν είναι Αρειανός εξαιτίας της επιστολής του προς τον Ευφράνορα και τον Αμμώνιο κατά του Σαβελλίου. Διότι, έστω κι αν χρησιμοποίησε ταπεινές εκφράσεις και παραδείγματα, ωστόσο και αυτά προέρχονται από τα Ευαγγέλια, και έχει ως δικαιολογία γι' αυτά την ένσαρκη παρουσία του Σωτήρα, εξαιτίας της οποίας γράφτηκαν και αυτά και τα παρόμοια. Διότι, όπως ακριβώς είναι Λόγος του Θεού, έτσι μετέπειτα «ο Λόγος έγινε σάρκα», και ενώ «στην αρχή ήταν ο Λόγος», η Παρθένος στη συντέλεια των αιώνων συνέλαβε στη μήτρα της και ο Κύριος έγινε άνθρωπος.

Και ένας μεν είναι αυτός που νοείται και από τα δύο («διότι ο Λόγος σαρξ εγένετο»), τα δε λόγια που έχουν λεχθεί περί της θεότητος και της ενανθρωπήσεώς του επιδέχονται ιδιαίτερη και κατάλληλη ερμηνεία για καθένα από τα λεγόμενα. Και εκείνος που γράφει για τα ανθρώπινα γνωρίσματα του Λόγου, γνωρίζει και τα περί της θεότητάς του, και εκείνος που εξηγεί τα περί της θεότητας, δεν αγνοεί τα ιδιώματα της ένσαρκης παρουσίας του, αλλά, διακρίνοντας το καθένα ως ειδήμων και δόκιμος τραπεζίτης, θα βαδίσει σύμφωνα με τον ορθό δρόμο της ευσέβειας. Όταν, λοιπόν, αναφέρει ότι αυτός κλαίει, γνωρίζει ότι ο Κύριος, έχοντας γίνει άνθρωπος, δεικνύει ότι το κλάμα ανήκει στην ανθρώπινη φύση, ενώ ανασταίνει τον Λάζαρο ως Θεός· και γνωρίζει ότι αυτός πεινά και διψά σωματικώς, ενώ θεϊκώς χορταίνει πέντε χιλιάδες ανθρώπους με πέντε άρτους· και γνωρίζει μεν ότι το σώμα που κείτεται στο μνημείο είναι ανθρώπινο, το οποίο όμως εγείρεται ως σώμα Θεού από τον ίδιο τον Λόγο.