Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:14

Όταν δε προαναγγέλθηκε στον Αβραάμ η καταπίεση που επρόκειτο να συμβεί κατά καιρούς στην Αίγυπτο εναντίον των απογόνων του, δηλαδή του Ισραήλ, καθώς και η παράδοξη λύτρωση, λέει: «Περίπου στη δύση του ηλίου, ένας κλίβανος φωτιάς που κάπνιζε, και λαμπάδες φωτιάς, πέρασαν ανάμεσα από τα διχοτομημένα ζώα.» Διότι ο νόμος μέσω του Μωυσή ανέτειλε πριν από τα της επαγγελίας, φέρνοντας στους ακροατές μακροσκελείς διηγήσεις περί της δουλείας εκείνων από τον Ισραήλ, καθώς και περί της λύτρωσής τους. Αλλά στους έσχατους καιρούς του αιώνα, και σαν να ήταν προς το βράδυ, «ο Λόγος έγινε σάρκα». Διότι αυτό, νομίζω, και τίποτε άλλο, θα σήμαινε το ότι η θεία και απόρρητη φύση, σαν με μορφή φωτιάς, πέρασε αστραπιαία πάνω από αυτά τα διχοτομημένα τμήματα. Αλλά «ήταν», λέει, «φλόγα φωτιάς, και κλίβανος φωτιάς, και λαμπάδες φωτιάς.» Διότι πράγματι το σεπτό μυστήριο της ενανθρωπήσεως έγινε, για εκείνους μεν που επέλεξαν να απειθούν και απέκλιναν προς την ανταρσία, κλίβανος και φλόγα, και η πιο αφόρητη και έσχατη από όλες τις τιμωρίες. Και συνεπώς, για εκείνους από τον Ισραήλ, οι οποίοι, περιυβρίζοντας ασύνετα το μυστήριο του Χριστού, αποδείχθηκαν κακόβουλοι και αλαζόνες, λέει ο Δαβίδ προς τον Πατέρα και Θεό των όλων: «Θα τους κάνεις σαν κλίβανο φωτιάς στον καιρό της παρουσίας σου· Κύριε, με την οργή σου θα τους συνταράξεις, και θα τους καταφάει η φωτιά.»

Β΄. Αλλά υπήρχε, όπως είπα, στην αρχή μια τρόπον τινά σκιαγράφηση της ελεύσεως του Σωτήρα μας, ο οποίος επρόκειτο να ανατείλει σε όσους βρίσκονταν πάνω στη γη, σαν σε τρίτη ημέρα, στους έσχατους καιρούς, κατά τους οποίους «ο Λόγος έγινε σάρκα» και εμφανίστηκε σε εμάς, σύμφωνα με τις Γραφές· προαναγγέλλοντας δε την κάθαρση που επρόκειτο να προσφερθεί με την πάροδο του χρόνου σε όσους πίστεψαν, από αυτόν και μέσω αυτού. Διότι λέει: «Δώσε αυστηρή παραγγελία στον λαό, και ας είναι έτοιμοι για την τρίτη ημέρα. Επειδή την τρίτη ημέρα θα κατέβει ο Κύριος στο όρος Σινά». Και το ποιος ακριβώς ήταν ο τρόπος της προετοιμασίας, το διασαφηνίζει ο Μωυσής λέγοντας τα εξής: «Για τρεις ημέρες», λέει, «μην πλησιάσετε γυναίκα». Επίσης, διαβεβαίωνε με σαφήνεια ότι έπρεπε να πλυθούν και τα ίδια τα ενδύματα. Όμως, με το να λέει ότι έπρεπε να μην συνευρίσκονται με γυναίκες και να απέχουν από τη σαρκική σχέση μαζί τους, υποδηλώνεται πολύ καλά η νέκρωση των ηδονών της σάρκας. Και με το ότι έπρεπε να καθαριστούν και τα ίδια τα ενδύματα, σκιαγραφείται κατά κάποιον τρόπο για εμάς η κάθαρση μέσω του ύδατος, και είναι φανερό ότι πρόκειται και για την κάθαρση μέσω του Πνεύματος, το οποίο απαλλάσσει από τους μολυσμούς.

Μήπως επειδή ο Λόγος μετείχε στην ύπαρξη μέσα σε αυτήν και από αυτήν; Α— Μακριά από εμάς μια τόσο ψυχρή απερισκεψία. Διότι είναι λόγια ανθρώπου που παραλογίζεται και νου άρρωστου, που έχει εκτραπεί σε όσα δεν πρέπει, το να νομίζει κανείς ότι η άρρητη ύπαρξη του Μονογενούς έγινε καρπός της σάρκας. Αλλά ήταν, ως Θεός, συνάναρχος με τον Πατέρα που τον γέννησε, και από αυτόν γεννήθηκε κατά φύση με τρόπο άρρητο. Σε όσους θέλουν να μάθουν σαφώς πώς και με ποιον τρόπο εμφανίστηκε με τη δική μας μορφή και έγινε άνθρωπος, θα το διασαφηνίσει λέγοντας ο θεσπέσιος ευαγγελιστής Ιωάννης: «Και ο Λόγος έγινε σάρκα, και κατοίκησε ανάμεσά μας, και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα, γεμάτος χάρη και αλήθεια». Β— Αλλά εάν έγινε, λένε, σάρκα ο Λόγος, δεν παρέμεινε πλέον Λόγος, αλλά μάλλον έπαψε να είναι αυτό που ήταν. Α— Μα αυτό βέβαια είναι φλυαρία και ανοησία και εφευρήματα διαταραγμένου νου, και τίποτα άλλο. Διότι νομίζουν, όπως φαίνεται, ότι ως αναπόφευκτο και αναγκαίο συμπέρασμα, το ρήμα «έγινε» υποδηλώνει τροπή και αλλοίωση. Β— Ναι, λένε, και μάλιστα στηρίζουν τον ισχυρισμό τους, αντλώντας από την ίδια τη θεόπνευστη Γραφή. Διότι έχει ειπωθεί κάπου, λένε, για τη γυναίκα του Λωτ ότι «έγινε στήλη άλατος». Και ακόμη για τη ράβδο του Μωυσή ότι «την έριξε στη γη και έγινε φίδι». Διότι σε αυτές τις περιπτώσεις έγινε φυσική μεταβολή.

Διότι έτσι λέμε ότι έγινε σάρκα. Γι' αυτό τον λόγο και βεβαιώνουμε ότι η αγία Παρθένος είναι Θεοτόκος. Β— Θέλεις αντιπαραβάλλοντας στα δικά σου λόγια αυτά που λέγονται από εκείνους να υποβάλουμε τις έννοιες σε λεπτομερέστερη εξέταση, ή να σου παραχωρήσουμε απλώς το δικαίωμα να θεωρείται σωστό αυτό που λες; Α— Είναι ανεπίληπτο, όπως νομίζω, καθετί που θα λεγόταν από εμάς με σοφία και επιστημοσύνη, χωρίς να διαφωνεί με τις θεόπνευστες Γραφές. Πες όμως κι εσύ αυτό που νομίζεις. Διότι η αντίρρηση ίσως γεννήσει κάτι ωφέλιμο. Β— Ο θεσπέσιος Παύλος, λένε, γράφει για τον Υιό, ότι δηλαδή έγινε κατάρα και αμαρτία. Διότι είπε ότι: «Εκείνον που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε για χάρη μας αμαρτία.» Και πάλι: «Ο Χριστός μας εξαγόρασε από την κατάρα του νόμου, γινόμενος κατάρα για χάρη μας.» Λένε λοιπόν ότι δεν έγινε ο ίδιος κυριολεκτικά κατάρα και αμαρτία, αλλά ότι το ιερό Γράμμα δηλώνει κάτι άλλο από αυτό. Έτσι λένε ότι πρέπει να εννοείται από εμάς το: «Και ο Λόγος σάρξ εγένετο.» Α— Και όμως, όπως με το να λέγεται ότι έγινε κατάρα και αμαρτία, συγκρίνεται ομοίως και το ότι έγινε σάρκα, και προέχει εννοιολογικά από αυτά που ακολουθούν. Β— Πώς το είπες αυτό; Διότι όταν κάποιος θα τους έλεγε: «Αυτός που δεν γνώρισε αμαρτία έγινε αμαρτία για χάρη μας, και εξαγόρασε από την κατάρα του νόμου αυτούς που ήταν υπό τον νόμο, γινόμενος κατάρα για χάρη τους.»

Διότι, αν και ο Λόγος έγινε άνθρωπος, παρόλο που ήταν Θεός, εντούτοις και έτσι δεν είχε ανάγκη από τα αγαθά της δικής του φύσης, καθώς ήταν αυτοτελής και «πλήρης χάριτος και αληθείας», σύμφωνα με τα λόγια του Ιωάννη. Και ο ίδιος βέβαια κατέχει σε τέλειο βαθμό οτιδήποτε αρμόζει στον Θεό, ενώ «από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε», όπως είναι γεγραμμένο.

Διότι άλλοτε μεν είπε: "Αυτόν που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε αμαρτία για χάρη μας, ώστε εμείς να γίνουμε δικαιοσύνη του Θεού μέσω αυτού", και άλλοτε πάλι: "Αυτός που δεν λυπήθηκε τον ίδιο του τον Υιό, αλλά τον παρέδωσε για χάρη όλων μας, ώστε μαζί με αυτόν να μας χαρίσει τα πάντα". Άραγε ο λόγος μας δεν κατευθύνεται ευθέως προς τον σκοπό των ιερών Γραφών; Β— Πώς όχι; Α— Αν όμως, όπως ισχυρίζονται και έχουν αποφασίσει να φρονούν οι αντίπαλοι, ο μονογενής Λόγος του Θεού, λαμβάνοντας άνθρωπο από το σπέρμα του θεσπέσιου Δαβίδ και του Αβραάμ, μερίμνησε ώστε αυτός να πλαστεί μέσα στην αγία Παρθένο, και τον ένωσε με τον εαυτό του, και τον έκανε να υποστεί την πείρα του θανάτου, και μάλιστα, αφού τον ανέστησε από τους νεκρούς, τον ανέβασε στον ουρανό και τον εκάθισε στα δεξιά του Θεού, τότε περιττώς, όπως φαίνεται, λέγεται από τους αγίους πατέρες και από εμάς τους ίδιους και από ολόκληρη τη θεόπνευστη Γραφή ότι ενανθρώπησε. Διότι αυτό ακριβώς, νομίζω, και τίποτε άλλο δηλώνει ο πάνσοφος Ιωάννης, όταν έγραψε ότι "Ο Λόγος έγινε σάρκα". Έτσι λοιπόν, ως φυσικό επακόλουθο, το μυστήριο της ένσαρκης οικονομίας έχει ανατραπεί στο εντελώς αντίθετο.

Διότι άλλο πράγμα είναι η θεότητα και άλλο η ανθρωπότητα. Επειδή, ποιων πραγμάτων λέμε ότι έγινε η ένωση; Διότι κανείς δεν θα έλεγε ότι αυτά που ενώνονται είναι ένα στον αριθμό, αλλά ίσως δύο ή και περισσότερα από αυτό. Β— Πρέπει λοιπόν, λένε, να διαιρεθούν αυτά που ονομάστηκαν. Α— Δεν πρέπει να διαιρεθούν, όπως είπα, σε ξεχωριστή ετερότητα, έτσι ώστε να υπάρχουν χωριστά και ανεξάρτητα το ένα από το άλλο. Πρέπει μάλλον να συνενωθούν σε μία αδιαίρετη ένωση. Διότι ο Λόγος έγινε σάρκα, σύμφωνα με τη φωνή του Ιωάννη. Β— Άραγε λοιπόν, έχουν συγχωνευθεί και οι δύο φύσεις έχουν γίνει μία; Α— Έπειτα, ποιος θα ήταν τόσο ανόητος και αμαθής, ώστε να νομίζει είτε ότι η θεία φύση του Λόγου μεταβλήθηκε σε αυτό που δεν ήταν, είτε ότι η σάρκα μετέπεσε, με τον τρόπο της αλλοίωσης, στη φύση του ίδιου του Λόγου; Διότι αυτό είναι αδύνατον. Ομολογούμε βέβαια έναν Υιό και μία φύση Του, ακόμη και αν νοείται ότι έγινε με την πρόσληψη σάρκας, η οποία έχει νοερή ψυχή. Διότι δικό Του, όπως είπα, έγινε το ανθρώπινο, και νοείται από εμάς όχι διαφορετικά, παρά μόνο ότι με αυτόν ακριβώς τον τρόπο είναι ταυτόχρονα Θεός και άνθρωπος. Β— Άραγε λοιπόν, δεν θα ήταν δύο οι φύσεις, του Θεού και του ανθρώπου; Α— Άλλο πράγμα βέβαια είναι η θεότητα και άλλο η ανθρωπότητα, σύμφωνα με τους λόγους που ενυπάρχουν σε καθεμία από αυτές. Αλλά στον Χριστό συνέδραμαν παραδόξως και υπερβαίνοντας τον νου σε ενότητα, χωρίς σύγχυση και χωρίς τροπή. Και ο τρόπος της ένωσης είναι παντελώς ακατάληπτος. Β— Και πώς από δύο, τη θεότητα και την ανθρωπότητα, νοείται ένας Χριστός;

Εάν λοιπόν είναι αληθές ότι ο Λόγος έγινε σάρκα, σύμφωνα με τις Γραφές, και «εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους», κατέχοντας τη μορφή δούλου ως δική του, θα ονομαστεί και Υιός ανθρώπου, και ας δυσανασχετούν κάποιοι με αυτό, οι οποίοι υποβάλλοντας τον εαυτό τους στις κατηγορίες της αμάθειας θα μπορούσαν να καταδικαστούν. Διότι δεν υπήρχε άλλος τρόπος να γίνει η σάρκα ζωοποιός, αν και από τη δική της φύση υπόκειται στην αναγκαιότητα της φθοράς, παρά μόνο αν γινόταν δική του, του Λόγου που ζωοποιεί τα πάντα. Διότι κατ' αυτόν τον τρόπο επιτελεί τα δικά του, έχοντας κυοφορήσει τη ζωοποιό του δύναμη. Και δεν είναι καθόλου παράξενο, γιατί αν είναι αλήθεια ότι η φωτιά, όταν έρχεται σε επαφή με τα υλικά, αν και αυτά δεν είναι θερμά από τη φύση τους, τα κάνει θερμά· διότι μεταδίδει σε αυτά πάρα πολύ πλούσια την ενέργεια της δύναμης που ενυπάρχει μέσα της. Πώς δεν θα μεταδώσει πολύ περισσότερο ο Λόγος, όντας Θεός, στη δική του σάρκα τη ζωοποιό του δύναμη και ενέργεια, αφού ενώθηκε μαζί της και την κατέστησε δική του, ασυγχύτως και ατρέπτως, και με τον τρόπο που ο ίδιος γνωρίζει; Β— Είναι λοιπόν αναγκαίο να συνομολογήσουμε ότι, χωρίς καμία άλλη μεσολάβηση, το σώμα έγινε απολύτως ίδιον του Λόγου που προέρχεται από τον Πατέρα, έστω και αν νοείται εμψυχωμένο με νοερή ψυχή.

Άλλως το ίδιο. Το «Κύριος έκτισέ με» είναι σαν να έλεγε: «Ο Πατέρας μου ετοίμασε σώμα, και με έκτισε ως άνθρωπο για τη σωτηρία των ανθρώπων». Διότι, όπως ακριβώς, όταν ο Ιωάννης λέει: «Ο Λόγος έγινε σάρκα», και όταν ο Παύλος γράφει για τον Χριστό: «Ότι έγινε για εμάς κατάρα», και πάλι: «Εκείνον που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε αμαρτία για χάρη μας», ούτε πιστεύουμε ότι ο Λόγος μεταβλήθηκε σε σάρκα, ούτε βέβαια λέμε ότι ο Χριστός έγινε όντως ο ίδιος κατάρα ή αμαρτία, αλλά, παρότι η θεία Γραφή μιλάει έτσι, εμείς το κατανοούμε με ευσέβεια· κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο, αν ο Λόγος του Θεού λέει για τον εαυτό του το «Έκτισέ με», πρέπει να νοηθεί αντί του «με έκανε άνθρωπο», και ας μην εκλαμβάνουμε το λεχθέν ως αναφερόμενο στην ουσία του.

Άλλο, από τα ίδια. Ομολογείς και παρά τη θέλησή σου, αιρετικέ, ότι η έμφυτη σοφία και δύναμη του Θεού ενυπάρχει σε αυτόν αγενήτως. Όταν λοιπόν ακούσεις ότι ο Υιός είναι αγένητος, μη λες πάλι: Άρα δύο τα αγένητα. Αυτήν ακριβώς τη σοφία και δύναμη που υπάρχει μέσα στον Θεό αγενήτως και αχρόνως πιστεύουμε ότι είναι ο Υιός, ο οποίος εδημιούργησε τα πάντα, και για εμάς έγινε σάρκα, σύμφωνα με τη φωνή του Ιωάννη.

Αλλά δεν θα βρούμε προηγουμένως τη Γραφή να λέει κάτι τέτοιο για τον Θεό Λόγο, παρά μόνο ότι «έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας». Εάν, λοιπόν, λέγεται ότι η ταπείνωση συντελέστηκε σε σχέση με την πρόσληψη της σάρκας, εξαιτίας αυτής και σε σχέση με αυτήν θα είναι και η ύψωση.

Διότι πότε έγινε αρχιερέας της ομολογίας μας; Πότε δε απόστολος; Και πότε πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε; Ή μήπως όταν για εμάς και υπέρ ημών έγινε άνθρωπος, και, σύμφωνα με τη φωνή του Ιωάννη, «Ο Λόγος έγινε σάρκα»; Τότε, προς Εκείνον που τον εποίησε, ως άνθρωπος, έγινε και πιστός εκπληρώνοντας το έργο Του, όπως ο ίδιος έλεγε· τότε έγινε απόστολος, αφού στάλθηκε υπέρ ημών και για εμάς· τότε έγινε αρχιερέας της ομολογίας μας, προσφέροντας την ομολογία της πίστης μας στον Πατέρα, και προσάγοντας το ίδιο του το σώμα σαν ένα άμωμο θύμα, για να μας καθαρίσει όλους μέσω αυτού. Αν λοιπόν λέγεται για τον Υιό ότι έγινε πιστός, ότι έγινε απόστολος, ότι έγινε αρχιερέας, το ρήμα ας μην αποδίδεται στην ουσία Του, αλλά στην ποιότητα των πραγμάτων.

Έτσι και ο ευαγγελιστής λέει: «Είδαμε τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα.»

Αν όμως είναι ο Θεός που ενανθρώπησε, και ο Λόγος που, όπως έχει γραφτεί, έγινε σάρκα, τι είδους προκοπή θα μπορούσε να δεχθεί; Ή πώς είναι ατελής αυτός που είναι ίσος με τον Θεό; Διότι κατ' ανάγκην πρέπει να είναι ατελής και εκείνος με τον οποίο είναι ίσος, αν έτσι έχουν τα πράγματα σύμφωνα με εσάς. Αν όμως το να σκέφτεται και να λέει κανείς κάτι τέτοιο είναι ασεβές, όπως ήδη φαίνεται και σε εσάς τους ίδιους (διότι έχετε παραδεχθεί ότι ο Πατέρας είναι τέλειος), είναι ανάγκη να πιστεύουμε ότι είναι τέλειος και ο ίσος με αυτόν Υιός. Επομένως, δεν λέγεται ότι προκόπτει σύμφωνα με το ότι είναι Λόγος, αλλά σύμφωνα με το ότι έγινε άνθρωπος· και επειδή προσέλαβε φύση η οποία είναι επιδεκτική αυτού.

Λύση σε αυτό. Σε τίποτα δεν θα αδικήσεις τον Υιό ως προς τη θεότητα, ούτε θα μπορέσεις να μειώσεις το φυσικό Του αξίωμα, έστω και αν επιμένεις να λες αυτό, αλλά μάλλον θα ηττηθείς από εκείνα με τα οποία νομίζεις ότι νικάς. Διότι, αν πράγματι γνωρίζεις ότι ο Λόγος έγινε σάρκα και γεννήθηκε άνθρωπος, όπως λέει η θεία Γραφή, γιατί δεν Του αναγνωρίζεις και το να πάσχει όσα αρμόζουν στον άνθρωπο, χωρίς αμαρτία; Επειδή λοιπόν στη σάρκα ανήκει η προκοπή, ας λέγεται ότι προκόπτει, εφόσον προσέλαβε τη σάρκα και οικειοποιείται τα ακατηγόρητα πάθη της.

Ότι κάθε κτίσμα του Θεού είναι καλό, και τίποτα δεν είναι απορριπτέο· διότι αγιάζεται δια του Λόγου του Θεού και της προσευχής. Ιωάννης ο ευαγγελιστής. Εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Και ο Λόγος έγινε σάρκα, και κατοίκησε ανάμεσά μας.

«Εάν όμως μου κατασκευάσεις θυσιαστήριο από λίθους, δεν θα τους οικοδομήσεις πελεκητούς· διότι επέβαλες επάνω τους το εργαλείο σου και έχουν μιανθεί». Γήινο θυσιαστήριο, λοιπόν, ονομάζει τον Εμμανουήλ· «Διότι ο Λόγος έγινε σάρκα». Η δε φύση της σάρκας είναι γη από γη. Στον Χριστό, επομένως, βρίσκεται κάθε καρποφορία και κάθε προσαγωγή· διότι ο ίδιος λέει: «Χωρίς εμένα δεν μπορείτε να πράξετε τίποτα». Διότι, όπως ακριβώς μέσω αυτού αποκτήσαμε την προσαγωγή, έτσι και κάθε θυσία εκείνων που έχουν αποδεχθεί την πίστη γίνεται δεκτή μέσω αυτού.

Διότι είχε κατασκευαστεί από άσηπτα ξύλα και ήταν ολόκληρο καλυμμένο με χρυσό. Διότι το σώμα του Χριστού είναι αδιάφθορο και πλουτίζει μέσα του τη θεία φύση· «Διότι ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας.» Ο Χριστός είναι η απαρχή μας και η ρίζα του γένους, το οποίο αναδημιουργείται προς την αφθαρσία μέσω της ενώσεώς του με τον Θεό, έστω και αν κατ' εξοχήν αυτό το πράγμα νοείται για τον ίδιο. Και τα κέρατα στο θυσιαστήριο είναι σαν απλωμένα χέρια, τα οποία προτυπώνουν το σχήμα του τιμίου σταυρού. Αν, βέβαια, κάποιος πει ότι τα κέρατα είναι τέσσερα, αυτό δεν εμποδίζει καθόλου τον φιλομαθή να κατανοήσει ορθά. Διότι, εφόσον το θυσιαστήριο είναι τετράγωνο και ισόπλευρο από παντού, η θέα των κεράτων είναι ίση από κάθε πλευρά· και ποιος είναι ο λόγος γι' αυτό; Διότι σε κάθε τόπο ο Χριστός γνωρίζεται, και μάλιστα εσταυρωμένος· και αυτό αποτελεί λαμπρό καύχημα για όσους πιστεύουν σε αυτόν. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Παύλος λέει: «Σε εμένα ας μη συμβεί ποτέ να καυχηθώ, παρά μόνο στον σταυρό του Χριστού, μέσω του οποίου ο κόσμος έχει σταυρωθεί για εμένα, και εγώ για τον κόσμο.» Προστίθεται στο κατασκεύασμα, για να το στολίζει, μια στρεπτή στεφάνη· διότι αληθινά «Είναι ωραίος στο κάλλος περισσότερο από τους υιούς των ανθρώπων» ο Εμμανουήλ. Προστέθηκαν επίσης και τα απαραίτητα για τη χρήση του, δηλαδή οι αναφορείς και τα υπόλοιπα. Διότι έπρεπε το θείο θυσιαστήριο να μεταφέρεται με ευπρέπεια στους καιρούς των μετακινήσεων.

Σε αυτόν όμως που αφήνει τα μαλλιά του να μακρύνουν, μετά την όγδοη ημέρα, ο νόμος πρόσταξε να προσφέρει τρυγόνια και περιστέρια, θέτοντας και αυτό ως προμήνυμα Εκείνου που καθαρίζει τους μολυσμένους, δηλαδή του Χριστού. Διότι υποδηλώνεται και μέσω των δύο αυτών, ως ο πλέον καλλίφωνος μέσω του τρυγονιού, και ο πλέον πράος μέσω του περιστεριού· ενώ ο νόμος είναι βραδύγλωσσος και δεν έχει πραότητα. Επειδή επιβάλλει αμέσως τις τιμωρίες σε όσους σφάλλουν. Προσφέρεται δε και αμνός μαζί με τα πτηνά, ώστε μέσω όλων αυτών να νοείται ο Χριστός, καθώς μέσω μεν των πτηνών υποδηλώνεται ότι είναι άνωθεν και από τον ουρανό, μέσω δε του αμνού ότι είναι κάτωθεν και από τη γη. Διότι, ενώ ο Λόγος υπήρχε Θεός κατά φύση, έγινε σάρκα. Αλλά ήταν και είναι και με αυτόν τον τρόπο Θεός· και μάς απαλλάσσει αφενός από τη σκιά του νόμου, και ενσταλάζει αφετέρου στις καρδιές όλων τη γνώση των δικών του θεσπισμάτων· και μας αναδεικνύει αληθινά αγίους, καθαρίζοντάς μας με το δικό του αίμα, σύμφωνα με τις Γραφές. ΠΑΛΛ. Έτσι είναι. ΚΥΡ.

Άγια είναι όμως και με άλλο τρόπο παντού, και διαμέσου κάθε αρετής, η πορεία και η οδός του Χριστού. Ως εντόσθια θα νοήσεις τον κρυμμένο και απόκρυφο λόγο σχετικά με αυτόν. Διότι, όντας Θεός κατά φύση, και έχοντας φανερωθεί ως ο Μονογενής από τον Θεό, έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, και όντας εικόνα και ομοίωση εκείνου που τον γέννησε, ταπεινώθηκε ο ίδιος φτάνοντας στην κένωση και λαμβάνοντας μορφή δούλου. Ας δεχθούμε, λοιπόν, στις ψυχές μας όχι μόνο τα ανθρώπινα και τα εξωτερικά φανερά του Εμμανουήλ, αλλά, γεμίζοντας τον νου μας και από τα εντόσθιά του, δηλαδή από τα κρυμμένα του μυστήρια, θα αποκτήσουμε την πνευματική ευτροφία. Είπε, βέβαια, ότι έπρεπε να καταναλωθεί ο αμνός μέσα σε εκείνη τη μία νύχτα, χωρίς να περισσέψει απολύτως τίποτα που να μείνει μέχρι το πρωί.

Διότι, καθόσον μεν είναι Θεός, θα μπορούσε να νοηθεί ότι είναι ο ίδιος ο Κύριος της δόξης, καθόσον δε έγινε άνθρωπος που δοξάζεται κατά μέθεξη από τον Θεό, είχε ανάγκη και από δόξα, λέγοντας: «Πάτερ, δόξασόν σου τον Υιόν.» Αλλά «Ένας Κύριος, μία πίστη, ένα βάπτισμα», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Όπως ακριβώς λοιπόν υπάρχει μία πίστη, αυτή στον Χριστό, και ένα αληθινά βάπτισμα, αν και εμείς βαπτιζόμαστε και πιστεύουμε στον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, κατά τον ίδιο, νομίζω, τρόπο και λόγο, υπάρχει μία προσκύνηση του Πατρός και του ενανθρωπήσαντος Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Διότι σε καμία περίπτωση δεν θα στερηθεί ο Μονογενής το να πρέπει να προσκυνείται τόσο από εμάς όσο και από τους αγίους αγγέλους, έστω και αν έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, και ονομάστηκε πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς. Επειδή ποιο θα ήταν πλέον το νόημα της πίστης σε αυτόν, πώς δεν αξίζει να το εξετάσουμε; Διότι, νομίζω, ούτε αυτοί που θα επέλεγαν να σκέπτονται ορθά θα έλεγαν ότι έχουμε πιστέψει μόνο στον Λόγο που γεννήθηκε από τον Θεό, απογυμνώνοντάς τον από τη σάρκα. Ούτε πάλι θα παραλείψουμε να πούμε εκείνο· διότι θα λεχθεί. Β— Τι ακριβώς λες; Α— Διότι η πίστη μας δεν απευθύνεται σε έναν από εμάς, ούτε βέβαια σε απλό άνθρωπο, αλλά απευθύνεται ως προς τον φύσει και αληθώς Θεό στο πρόσωπο του Χριστού. Θα συνηγορήσει δε σε αυτόν τον λόγο και ο σοφός Παύλος γράφοντας: «Διότι δεν κηρύττουμε τους εαυτούς μας, αλλά τον Χριστό Ιησού ως Κύριο.»

Ενώ λοιπόν πάρα πολλοί άγιοι είχαν μέσα τους τον Λόγο του Θεού, για κανέναν από εκείνους δεν έχει γραφτεί ότι «Ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας», και για κανέναν από τους αγίους προφήτες δεν θα βρούμε τις άνω δυνάμεις να πανηγυρίζουν· διότι, πες μου, με τη γέννηση ποιου «πλήθος ουράνιας στρατιάς» ανέπεμψε ευχαριστήριους ύμνους για εμάς; Μόνο για τον Εμμανουήλ είπαν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία»· ενώ λοιπόν, όπως είπα, ο Θεός κατοίκησε σε πολλούς αγίους, μία φορά κατά τη συντέλεια των αιώνων λέγεται ότι ο Λόγος του Θεού ήλθε στον κόσμο, μία φορά έγινε άνθρωπος, και για έναν λέει ο προφήτης: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ»· ένας και μόνος «μας εξαγόρασε από την κατάρα του νόμου, γινόμενος κατάρα για εμάς»· έναν Υιό έδωσε για εμάς ο Πατέρας· ένας Υιός έδωσε τη δική του ψυχή για εμάς· ένας σταυρώθηκε και αναστήθηκε, καταπατώντας το κράτος του θανάτου. Επομένως, αναγνωρίζουμε τον Λόγο του Θεού ότι έλαβε πραγματικά σάρκα, δηλαδή ότι ενώθηκε με τη σάρκα· και δεν λέμε ότι ο Εμμανουήλ είναι θεοφόρος άνθρωπος, αλλά ομολογούμε ότι, όντας Θεός εκ φύσεως, αφού έλαβε μορφή δούλου, έγινε και υιός ανθρώπου· και ο ίδιος είναι ταυτόχρονα Θεός και άνθρωπος.

Διότι εμείς δεν τα λέμε έτσι, ούτε τα πιστεύουμε έτσι, αλλά ότι ο Λόγος, όντας Θεός, έγινε σάρκα, δηλαδή άνθρωπος, χωρίς να αποβάλει το να είναι Θεός, αλλά παραμένοντας αυτό που ήταν ατρέπτως και αναλλοιώτως, και μετέχοντας σε σάρκα και αίμα σύμφωνα με τις Γραφές. Τη δε σάρκα που ενώθηκε με αυτόν και έγινε δική του, λέμε ότι εμψυχώθηκε με νοερή ψυχή.

Πώς πρέπει να νοείται το «Ο Λόγος σαρξ εγένετο».

ΕΠΙΛΥΣΗ. Επειδή δε, όπως μαθαίνω, κάποιοι προσποιούνται ότι ρωτούν τι μπορεί να σημαίνει ή με ποιον τρόπο νοείται το «Ο Λόγος έγινε σάρκα», πάλι αναγκαστικά λέμε το εξής: είναι συνήθεια στη θεόπνευστη Γραφή να ονομάζει μερικές φορές τον άνθρωπο μόνο από τη σάρκα. Γι' αυτό άλλωστε μέσω των προφητών υποσχέθηκε ο Θεός να εκχύσει το πνεύμα Του πάνω σε κάθε σάρκα, και έχει ειπωθεί πάλι ότι «Θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού». Και βέβαια δεν λέμε ότι το θείο πνεύμα εκχέεται μόνο πάνω στη σάρκα, ούτε ότι μόνο η σάρκα έχει δει τη σωτηρία δια του Χριστού, αλλά το πνεύμα εκχύθηκε στους ανθρώπους, και αυτοί είδαν τη σωτηρία. Όταν λοιπόν ο ευαγγελιστής λέει «Και ο Λόγος έγινε σάρκα», δεν διδάσκει ότι ο Λόγος του Θεού μεταβλήθηκε σε σάρκα, διότι είναι άτρεπτος, καθώς προέρχεται από άτρεπτο Πατέρα, αλλά ότι, αφού έκανε δική Του σάρκα εμψυχωμένη με λογική ψυχή, προήλθε παραδόξως ως άνθρωπος από την αγία Παρθένο, επειδή, μάλιστα, δεν ήταν προηγουμένως άνθρωπος που θεοποιήθηκε, αλλά όντας Θεός κατά φύση, εμφανίστηκε ως άνθρωπος.

Πίστεψε, λοιπόν, στον Ιησού Χριστό, τον Υιό του ζώντος Θεού· Υιό δε Μονογενή, σύμφωνα με το ευαγγέλιο που λέει: «Διότι τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον Υιό του τον μονογενή, για να μην χαθεί κανείς που πιστεύει σε αυτόν, αλλά να έχει ζωή αιώνια». Και πάλι: «Εκείνος που πιστεύει στον Υιό δεν καταδικάζεται, αλλά έχει μεταβεί από τον θάνατο στη ζωή». «Εκείνος όμως που απειθεί στον Υιό δεν θα δει τη ζωή, αλλά η οργή του Θεού μένει πάνω του· επειδή δεν πίστεψε στον μονογενή Υιό του Θεού». Για τον οποίο, δίνοντας μαρτυρία ο Ιωάννης, έλεγε: «Και είδαμε τη δόξα του, δόξα που έχει ως μονογενής από τον Πατέρα, γεμάτος χάρη και αλήθεια». Αυτόν, τρέμοντας οι δαίμονες, έλεγαν: «Άσε μας, τι σχέση έχουμε εμείς με εσένα, Ιησού, Υιέ του Θεού του ζώντος;».

Κατήχηση δωδέκατη προς τους φωτιζομένους, η οποία εκφωνήθηκε στα Ιεροσόλυμα, με θέμα τον σαρκωθέντα και ενανθρωπήσαντα· και ανάγνωσμα από τον Ησαΐα: «Και πρόσθεσε ο Κύριος να μιλήσει στον Άχαζ λέγοντας: Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο». Και στη συνέχεια: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ»· και τα λοιπά. Σύντροφοι της αγνείας και μαθητές της σωφροσύνης, τον Θεό που γεννήθηκε από παρθένο ας τον ανυμνήσουμε με χείλη γεμάτα αγνεία. Όσοι αξιωνόμαστε να μεταλάβουμε τη σάρκα του νοητού προβάτου, ας μεταλάβουμε το κεφάλι μαζί με τα πόδια, εννοώντας ως κεφάλι τη θεότητα, και εκλαμβάνοντας ως πόδια την ανθρωπότητα. Ως ακροατές των αγίων Ευαγγελίων ας πεισθούμε από τον Ιωάννη τον Θεολόγο. Διότι εκείνος που είπε «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος», πρόσθεσε λέγοντας: «Και ο Λόγος έγινε σάρκα». Διότι ούτε το να προσκυνάμε έναν απλό άνθρωπο είναι όσιο, ούτε το να τον αποκαλούμε μόνο Θεό χωρίς την ανθρωπότητα είναι ευσεβές. Διότι αν ο Χριστός είναι Θεός, όπως και πραγματικά είναι, αλλά δεν προσέλαβε την ανθρωπότητα, τότε παραμένουμε ξένοι προς τη σωτηρία. Ας προσκυνείται λοιπόν ως Θεός, αλλά ας πιστεύεται επίσης ότι ενανθρώπησε. Διότι ούτε το να τον αποκαλούμε άνθρωπο χωρίς τη θεότητα είναι ωφέλιμο, ούτε το να μην ομολογούμε μαζί με τη θεότητα και την ανθρωπότητα είναι σωτήριο. Ας ομολογήσουμε την παρουσία του Βασιλιά και Ιατρού.

Εσύ, όμως, θυμήσου όσα ειπώθηκαν χθες περί της θεότητος. Πίστεψε ότι αυτός ακριβώς ο μονογενής Υιός του Θεού γεννήθηκε πάλι από παρθένο. Πείσου στον Ιωάννη τον ευαγγελιστή, που λέει: και ο Λόγος έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας. Διότι ο μεν Λόγος είναι αιώνιος, έχοντας γεννηθεί από τον Πατέρα προ πάντων των αιώνων, τη δε σάρκα την ανέλαβε πρόσφατα για χάρη μας.

Αλλά οι Προφήτες είπαν την αλήθεια, και οι μαρτυρίες τους είναι αψευδείς. Σε όσα διατάχθηκαν, το Άγιο Πνεύμα μιλούσε μέσα από αυτούς. Γι' αυτό και ο αγνός Ιωάννης, ο οποίος ακούμπησε στο στήθος της φλόγας, επικουρώντας τις φωνές των Προφητών και θεολογώντας στα Ευαγγέλια, μας δίδαξε λέγοντας: Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Όλα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα από όσα έχουν γίνει. Και ο Λόγος έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας. Ο Θεός Λόγος από τον Θεό, και ο μονογενής Υιός από τον Πατέρα, ο ομοούσιος με τον Πατέρα. Ο προαιώνιος Λόγος, ο οποίος υπάρχει από Εκείνον που υπάρχει. Αυτός που γεννήθηκε από τον Πατέρα χωρίς μητέρα προ πάντων των αιώνων με τρόπο άρρητο.

Όπως, λοιπόν, εκεί ο λόγος έφερε στην ύπαρξη ένα πρόβατο, έτσι και στην Παρθένο ο Λόγος έγινε σάρκα· και όπως ακριβώς το πρόβατο δέθηκε στο φυτό, έτσι και ο Μονογενής καθηλώθηκε στον σταυρό. Γι' αυτό αναφωνούσε ο Ησαΐας λέγοντας: σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή άφωνος. Και πάλι ο Κύριος έλεγε στους Ιουδαίους: Ο Αβραάμ επιθυμούσε να δει τη δική μου ημέρα, και την είδε και χάρηκε, εννοώντας δηλαδή την ημέρα του πάθους μέσω του τύπου του Ισαάκ, στο άγιο όρος.

Όσοι, λοιπόν, θέλουν να αποφύγουν την κατάρα ή και να αξιωθούν την ευλογία, ας μην αρνηθούν τον Θεό που σταυρώθηκε για εμάς, για να μη στερηθούν τη δόξα των δικαίων, όταν έρθει ο ίδιος ο Κύριος να αποδώσει τα αγαθά σε όσους πιστεύουν στο όνομά του. Διότι ο ίδιος είπε: καθένας που θα με ομολογήσει μπροστά στους ανθρώπους, θα τον ομολογήσω και εγώ μπροστά στον Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς. Διότι η αγία Παρθένος δεν γέννησε έναν απλό άνθρωπο, αλλά τον Θεό Λόγο σαρκωμένο· καθώς αναφωνεί ο Ευαγγελιστής λέγοντας: Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα από ό,τι έχει γίνει. Και πάλι: Και ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας. Διότι, ενώ ήταν Θεός, έγινε άνθρωπος για εμάς ατρέπτως και ασυγχύτως, γενόμενος αυτό που δεν ήταν, αλλά παραμένοντας αυτό που ήταν, εφόσον η φύση του παρέμεινε αμετάβλητη και αναλλοίωτη· διότι τα πάντα είναι δυνατά στον Θεό· και τίποτα δεν είναι αδύνατο για αυτόν.

Ο Λόγος που έγινε σάρκα, αυτός που έχει το «σάρξ» πριν από το ρήμα της ενσάρκωσης (διότι δεν είπε «ο Λόγος γενόμενος», αλλά, αφού λέει «ο Λόγος», θέτει απολύτως το «σάρξ», και μετά το «σάρξ» λέει «εγένετο», ώστε να αποδειχθεί το ότι γεννήθηκε από τη Μαρία, και ώστε να νοηθεί ο Λόγος ότι κατήλθε άνωθεν από τον Πατέρα), — αυτός ο άγιος και ζωντανός Λόγος, ο προερχόμενος από τον Πατέρα Θεός, «ο άγγελος της μεγάλης βουλής», αυτός που αναγγέλλει τα της βουλής του Πατέρα, «ο πατέρας του μέλλοντος αιώνος», αυτός είπε: «Κανείς δεν γνωρίζει την ημέρα και την ώρα, ούτε οι άγγελοι που βρίσκονται στον ουρανό»· * διότι πράγματι δεν γνωρίζουν ότι ο Υιός νοηματικά λέει «παρά μόνος ο Πατέρας». Εάν λοιπόν ο Υιός γνωρίζει τον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι ανώτερος και από την ημέρα και από την ώρα, και κανείς δεν αμφιβάλλει γι' αυτό, πώς άραγε αυτός που γνωρίζει το ανώτερο αγνοεί το κατώτερο; Διότι κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, και κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας. Διότι, όπως είναι μέγας ο Πατέρας, επειδή γνωρίζει τον Υιό, έτσι είναι μέγας και ο Υιός, επειδή γνωρίζει τον Πατέρα. Εάν λοιπόν γνωρίζει τον Πατέρα, δηλαδή το ανώτερο, πώς αγνοεί το μικρότερο, δηλαδή την ημέρα και την ώρα; Ερεύνησε τις θείες Γραφές και μάθε τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, και το ίδιο το Πνεύμα, που γνωρίζει τον Πατέρα και τον Υιό, θα σου αποκαλύψει τη γνώση του Λόγου, του Υιού του Θεού, για να μην πλανηθείς από την αλήθεια και χάσεις την ψυχή σου.

Και πάλι, εάν πουν οι κενόδοξοι: «Από τέτοια λόγια δεν μπορείς να μας πείσεις ότι ο Χριστός είχε ψυχή. Διότι βρήκαμε πιο πάνω στις θείες Γραφές, όπως λέει ο Ησαΐας εκ προσώπου του Θεού και Πατρός για τον Μονογενή: "Αυτός είναι ο αγαπητός μου Υιός, στον οποίο ευαρεστήθηκα, τον οποίο αγάπησε η ψυχή μου". Τι θα κατανοήσουμε λοιπόν για τον Πατέρα, ότι έχει πάρει μέσα του ψυχή ή ότι έχει ψυχή; Και ποιος ανόητος θα σκεφτεί κάτι τέτοιο για τον Πατέρα;» Τι λένε λοιπόν; Ότι προφανώς το ρητό έχει ειπωθεί μεταφορικά. Αν λοιπόν λένε ότι για τον Πατέρα έχει ειπωθεί μεταφορικά, άρα και για τον Υιό πρέπει να εκληφθεί το ίδιο. Διότι, ακόμη και αν πει «η ψυχή μου έχει ταραχθεί» και «έχω εξουσία να δώσω την ψυχή μου και να την πάρω», δεν είχε, λένε, ψυχή, αλλά έχει ειπωθεί μεταφορικά. Και φαίνεται μεν ότι η συλλογιστική τους σκέψη κάτι λέει, μολονότι η αλήθεια είναι αυτοσύστατη μέσα από πολλά τεκμήρια. Διότι κάθε μεταφορικός τρόπος αντλείται από το αντίστοιχο είδος. Για τον Πατέρα, βέβαια, δεν πρέπει να το αποτολμά κανείς αυτό, διότι ούτε σάρκα ενδύθηκε. Εφόσον όμως η σάρκα ομολογείται από τους Λουκιανιστές, δηλαδή τους Αρειανούς, δεν υπάρχει αμφιβολία. «Αλλά», ισχυρίζονται, «λέει "ο Λόγος σάρξ εγένετο", και δεν είπε "ο Λόγος σάρξ και ψυχή εγένετο"».

Απέναντι στη δική τους αμαθή αντίρρηση, λέω και εγώ ότι «έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο, λαμβάνοντας χώμα από τη γη», και με το «έπλασε» συμπεριέλαβε τα πάντα, όπως και με το «ο Λόγος σαρξ εγένετο» εμπεριέχει τα πάντα. Διότι, σύμφωνα με το ίδιο σκεπτικό, προβάλλουμε και εμείς σε αυτούς την εξής ένσταση, λέγοντας: ιδού, λέγει «έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο», και δεν είπε: κατασκεύασε σε αυτόν συκώτι ή πνεύμονα ή καρδιά ή φλέβες ή νεύρα ή όλα τα άλλα που υπάρχουν στο σώμα. Μήπως, εξαιτίας αυτού, θα πρέπει να θεωρήσουμε ότι ο άνθρωπος είναι κάτι το εντελώς συμπαγές, επειδή η Γραφή δεν ανέλυσε λεπτομερώς τη σύνθεση ολόκληρου του ζωντανού οργανισμού; Ασφαλώς όχι. Όπως λοιπόν με την αναφορά σε ένα μόνο στοιχείο συμπεριέλαβε τα πάντα, έτσι είναι απολύτως σαφές ότι από την αναφορά στη σάρκα υποδηλώνεται πως ο Σωτήρας προσέλαβε και την ψυχή.

Το δοχείο λοιπόν της σοφίας και της θεότητας, ο Χριστός, μεσιτεύοντας «συνδιαλλάσσει τα πάντα με τον Θεό μέσω του εαυτού του, μη καταλογίζοντας αμαρτίες», εκπληρώνοντας απόκρυφα μυστήρια με την πίστη της διαθήκης του που είχε προεπαγγελθεί από τον νόμο και τους προφήτες, κηρυσσόμενος Υιός Θεού και ονομαζόμενος υιός Δαβίδ· διότι είναι και τα δύο, Θεός και άνθρωπος, «μεσίτης Θεού και ανθρώπων», αληθινός «οίκος Θεού», «ιεράτευμα άγιο», χορηγός του Αγίου Πνεύματος, το οποίο αναγεννά και ανακαινίζει πάλι τα πάντα για τον Θεό· διότι «ο Λόγος έγινε σάρκα, και κατοίκησε ανάμεσά μας» και «είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς από τον Πατέρα». Όπως η βροχή, όταν ενσωματώνεται στα δέντρα και στα φυτά, διαμορφώνει σώμα και τον κάθε καρπό σύμφωνα με το είδος του, και στη μεν ελιά γίνεται πλούσιο λάδι, προσλαμβάνοντας από αυτήν το ουσιώδες, στο δε αμπέλι παίρνει τη χροιά του γλυκού κρασιού, στη συκιά γλυκαίνει ως σύκο και σε καθένα από τα σπέρματα αυξάνει τη βλάστηση ανάλογα με το είδος του· έτσι φρονώ ότι ο Λόγος του Θεού στο πρόσωπο της Μαρίας έγινε σάρκα και στο σπέρμα του Αβραάμ βρέθηκε ως άνθρωπος σύμφωνα με την επαγγελία. «Διότι βρήκαμε τον Μεσσία, για τον οποίο έγραψε ο Μωυσής».

Διότι αυτός ο άγιος Σωτήρας που κατήλθε από τους ουρανούς, ο οποίος καταδέχθηκε μέσα στο παρθενικό εργαστήριο να κατεργαστεί τη δική μας σωτηρία, αυτός που γεννήθηκε έπειτα από τη Μαρία έχοντας συλληφθεί διά του Αγίου Πνεύματος, αυτός που έλαβε σάρκα, ο Λόγος που έγινε σάρκα, αυτός που δεν μετέβαλε τη φύση του, αυτός που μαζί με τη θεότητα προσέλαβε την ανθρωπότητα, αυτός που είναι τέλειος προερχόμενος από τον Πατέρα, αυτός που εκπλήρωσε την τέλεια θεία οικονομία, ήλθε στον κόσμο για εμάς και για τη δική μας σωτηρία· αυτός που προσέλαβε την ανθρώπινη σάρκα και ψυχή, όντας τέλειος από τον Πατέρα, αφού ενανθρώπησε ανάμεσά μας όχι φαινομενικά, αλλά αληθινά, αναπλάθοντας στον εαυτό του τον τέλειο άνθρωπο από τη Θεοτόκο Μαρία διά του Αγίου Πνεύματος· δεν κατοίκησε απλώς σε έναν άνθρωπο, όπως συνήθιζε να λαλεί μέσω των προφητών, να κατοικεί εν δυνάμει και να ενεργεί, αλλά ο ίδιος ο Λόγος έγινε σάρκα, χωρίς να αλλοιωθεί ως προς το ότι είναι Θεός, χωρίς να μεταβάλει τη θεότητα σε ανθρωπότητα, αλλά μαζί με το ίδιο το πλήρωμα της δικής του θεότητας και στην ίδια την υπόσταση του ενυπόστατου Θεού Λόγου, συμπεριέλαβε το να είναι άνθρωπος και οτιδήποτε συνιστά τον άνθρωπο. Και λέγοντας άνθρωπο εννοώ τον τέλειο, που φέρει όσα υπάρχουν στον άνθρωπο και όσα χαρακτηρίζουν τον άνθρωπο· αυτόν ήρθε και προσέλαβε ο Μονογενής, ώστε μέσα στον τέλειο άνθρωπο να κατεργαστεί τελείως το παν της σωτηρίας, όντας Θεός, χωρίς να παραλείψει τίποτε από τον άνθρωπο, ώστε να μην γίνει πάλι το παραλειφθέν μέρος τροφή του διαβόλου.

Έπειτα πάλι το «η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει» δεν το αποφάνθηκε εννοώντας την χωρίς το σώμα· 〈ή〉 «διότι βρίσκονταν», λέει, «μέσα στο πλοίο περίπου εβδομήντα ψυχές», και ασφαλώς δεν ήταν ψυχές χωρίς σώμα, αλλά σώματα μαζί με ψυχές· και πάλι, υπάρχει η συνήθεια να ονομάζεται ο άνθρωπος από το ένα μόνο όνομα, (όπως όταν λέμε) ότι κάποιος είναι κύριος ογδόντα σωμάτων, τα οποία ασφαλώς δεν νοούνται χωρίς ψυχές. Ο Λόγος, λοιπόν, γενόμενος σάρκα, δεν 〈τύγχανε να είναι〉 χωρίς ψυχή, 〈όπως ακριβώς〉 δεν ήταν και εκτός κάθε (ανθρώπινης) πραγματικότητας. Διότι ούτε όταν λέει «ψυχή» το αποφάνθηκε (εννοώντας την) χωρίς το σώμα, ούτε όταν λέμε «σώματα» τα διανοούμαστε να είναι χωρίς ψυχή. Τι λοιπόν φάνηκε σωστό σε όσους θέλουν να υποστηρίζουν ότι ο νους έχει αποκλειστεί; Ή σε τι ωφέλησε αυτό την Εκκλησία; Ή μάλλον σε τι δεν την τάραξε; Και πώς δεν καθιστά ελλιπή τη σωτηρία μας αυτός που διανοείται τέτοια πράγματα; Διότι εμείς δεν μπορούμε να διανοηθούμε ότι ο νους είναι κάτι διαφορετικό, ούτε μπορούμε να λέμε ότι αυτός αποτελεί υπόσταση από μόνος του, αλλά (νοούμε) το σύνθετο και το λογικό και το σκεπτόμενο σε καθέναν από τους 〈μη〉 πεπλανημένους, σαν να λέγαμε (δηλαδή) τη σκέψη του ανθρώπου· όπως ακριβώς είναι τα μάτια στο σώμα, έτσι είναι και ο νους στην ψυχή. Και πάλι, δεν το λέμε αυτό εριστικά, αλλά απλώς (εννοούμε) τη νοητική ικανότητα των ανθρώπων *. Τι λοιπόν είναι ο άνθρωπος; Ψυχή, σώμα, νους και ό,τι άλλο τυχόν υπάρχει. Τι, επομένως, ήλθε να σώσει ο Κύριος; Τον τέλειο άνθρωπο, οπωσδήποτε. Άρα, λοιπόν, προσέλαβε τέλεια όλα όσα υπάρχουν σε αυτόν.

Διότι μία φορά πέθανε, υπομένοντας το πάθος για εμάς εξαιτίας των δικών μας παθών· μία φορά γεύτηκε τον θάνατο, «και μάλιστα θάνατο σταυρικό», αφού ο Λόγος με τη θέλησή του προσήλθε για εμάς στον θάνατο, ώστε με τον θάνατο να θανατώσει τον θάνατο· ο Λόγος έγινε σάρκα, χωρίς να πάσχει ως προς τη θεότητα, αλλά συμπάσχοντας με την ανθρωπότητα 〈μέσα σε απάθεια〉, με το πάθος να λογίζεται σε αυτόν, ενώ ο ίδιος παρέμενε 〈σε απάθεια· με τον θάνατο να λογίζεται σε αυτόν, ενώ ο ίδιος παρέμενε〉 στην αθανασία, ή μάλλον όντας ολόκληρος ο ίδιος αθανασία. Διότι ο ίδιος είπε: «Εγώ είμαι η ζωή». * Ούτε μέσω της σάρκας έχουμε την ελπίδα. «Διότι καταραμένος είναι», λέει, «αυτός που ελπίζει σε άνθρωπο. Και θα είναι σαν την αγριομυρίκη». Τι θα πούμε λοιπόν; Δεν είναι άνθρωπος ο Χριστός; Από όσα έχουν προλεχθεί είναι σε όλους φανερό ότι αναμφίβολα ομολογούμε πως ο Κύριος Θεός Λόγος έχει γίνει άνθρωπος, όχι κατά δόκησιν, αλλά αληθινά. Αλλά δεν πρόκειται για έναν άνθρωπο που έφτασε στη θεότητα μέσω προκοπής. Διότι η ελπίδα της σωτηρίας μας δεν στηρίζεται σε άνθρωπο· επειδή κανείς από όλους τους ανθρώπους που προέρχονται από τον Αδάμ δεν μπόρεσε να κατεργαστεί τη σωτηρία, παρά μόνο ο Θεός Λόγος που έγινε άνθρωπος, ώστε η ελπίδα μας να μην είναι στραμμένη σε άνθρωπο, αλλά στον ζωντανό και αληθινό Θεό που έγινε άνθρωπος. «Διότι κάθε ιερέας που λαμβάνεται από τους ανθρώπους, καθίσταται υπέρ των ανθρώπων», σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί.

Επειδή δε στη γενεά μας ανέκυψαν ορισμένες άλλες αλλεπάλληλες αιρέσεις, δηλαδή κατά την εποχή των βασιλέων Ουαλεντινιανού και Ουάλεντος, στο δέκατο έτος της βασιλείας τους, και πάλι στο έκτο έτος του Γρατιανού, δηλαδή στο ενενηκοστό έτος του τυράννου Διοκλητιανού, για τον λόγο αυτόν τόσο εσείς όσο και εμείς και όλοι οι ορθόδοξοι επίσκοποι και συνολικά ολόκληρη η αγία καθολική Εκκλησία, απέναντι στις αιρέσεις που ανέκυψαν, ακολουθώντας την προταχθείσα πίστη εκείνων των αγίων πατέρων, λέμε τα εξής, και μάλιστα προς εκείνους που προσέρχονται στο άγιο λουτρό, ώστε να ομολογούν και να λέγουν τα εξής: Πιστεύουμε σε έναν Θεό, Πατέρα παντοκράτορα, ποιητή όλων των αοράτων και των ορατών· και σε έναν Κύριο Ιησού Χριστό, τον Υιό του Θεού, που γεννήθηκε από τον Θεό Πατέρα μονογενής, δηλαδή από την ουσία του Πατέρα, Θεό από Θεό, φως από φως, Θεό αληθινό από Θεό αληθινό, που γεννήθηκε και δεν δημιουργήθηκε, ομοούσιο με τον Πατέρα, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, τόσο αυτά στους ουρανούς όσο και αυτά στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, ο οποίος για εμάς τους ανθρώπους και για τη δική μας σωτηρία κατήλθε και σαρκώθηκε, δηλαδή γεννήθηκε τέλεια από την αγία Μαρία την αειπάρθενο διά του Αγίου Πνεύματος, ενανθρώπησε, δηλαδή έλαβε τέλεια ανθρώπινη φύση, ψυχή και σώμα και νου και καθετί που συνιστά τον άνθρωπο χωρίς αμαρτία· χωρίς να προέλθει από σπέρμα άνδρα ούτε να δημιουργηθεί από άνθρωπο, αλλά αναπλάθοντας σάρκα στον εαυτό Του σε μία αγία ενότητα· όχι όπως ακριβώς ενέπνευσε, μίλησε και ενήργησε στους προφήτες, αλλά ενανθρωπώντας τέλεια· «διότι ο Λόγος έγινε σάρκα», χωρίς να υποστεί τροπή ούτε να μεταβάλει τη δική Του θεότητα σε ανθρωπότητα, αλλά συνενώνοντας σε μία δική Του αγία τελειότητα και θεότητα· διότι ένας είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός και όχι δύο, ο ίδιος Θεός, ο ίδιος Κύριος, ο ίδιος βασιλιάς· ο ίδιος έπαθε σαρκικά, αναστήθηκε και ανήλθε στους ουρανούς με το ίδιο Του το σώμα, κάθισε ένδοξα στα δεξιά του Πατέρα, και πρόκειται να έλθει με το ίδιο Του το σώμα με δόξα για να κρίνει ζωντανούς και νεκρούς· του οποίου η βασιλεία δεν θα έχει τέλος.

Αυτά περιέχονται και στον δεύτερο τόμο του ίδιου τρίτου βιβλίου, ο οποίος είναι ο έβδομος σύμφωνα με τη διαίρεση της αρίθμησης των τόμων που αναφέραμε, και ο οποίος αποτελεί τον έβδομο τόμο και το τέλος ολόκληρης της πραγματείας, όπου περιλαμβάνονται τέσσερις αιρέσεις: 〈〈οζ〉〉. Διμοιρίτες, οι οποίοι λέγονται και Απολλιναριστές, αυτοί που δεν ομολογούν την τέλεια ενανθρώπηση του Χριστού. Μερικοί από αυτούς τόλμησαν κάποτε να πουν ότι το σώμα Του είναι ομοούσιο με τη θεότητα, άλλοι κάποτε αρνούνταν ότι Εκείνος έλαβε ψυχή, και άλλοι, στηριζόμενοι στο χωρίο «ο Λόγος σαρξ εγένετο», αρνούνταν ότι Εκείνος έλαβε την κατά σάρκα φύση Του από κτιστή σάρκα, δηλαδή από τη Μαρία. Απλώς υποστήριζαν με φιλόνεικη διάθεση ότι ο Λόγος έγινε σάρκα, ενώ αργότερα, χωρίς να ξέρω τι είχαν κατά νου, ισχυρίζονται ότι Εκείνος δεν έλαβε ανθρώπινο νου. 〈〈οη〉〉. Αντιδικομαριανίτες, αυτοί που υποστηρίζουν ότι η αγία Μαρία η αειπάρθενος, μετά τη γέννηση του Σωτήρα, συνευρέθηκε συζυγικά με τον Ιωσήφ. 〈〈οθ〉〉. Κολλυριδιανοί, αυτοί που στο όνομα της ίδιας της Μαρίας, σε μια καθορισμένη ημέρα του έτους, προσφέρουν κάποια κολλυρίδα (ένα είδος άρτου)· σε αυτούς δώσαμε ένα όνομα ανάλογο με την πράξη τους, ονομάζοντάς τους Κολλυριδιανούς. 〈〈π〉〉. Μασσαλιανοί, οι οποίοι 〈ονομάζονται〉 και ερμηνεύονται έτσι· με αυτούς συνδέονται και ορισμένοι προερχόμενοι από τις επιτηδευμένες αιρέσεις των Ελλήνων, οι λεγόμενοι Ευφημίτες, Μαρτυριανοί και Σατανιανοί.