Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:14

Επομένως, το «Ο Λόγος σαρξ εγένετο» μου φαίνεται πως ισοδυναμεί με το να λέγεται ότι ο ίδιος έγινε αμαρτία και κατάρα· όχι επειδή ο Κύριος μεταβλήθηκε σε αυτά —διότι πώς θα μπορούσε άλλωστε;— αλλά με την έννοια ότι, αποδεχόμενος αυτά, ανέλαβε τις ανομίες μας και βάσταξε τις ασθένειές μας.

Ο συνετός ακροατής ας εξετάσει αν αυτά συμβιβάζονται μεταξύ τους, εφόσον ούτε ο Πρωτότοκος νοείται χωρίς αδελφούς ούτε ο Μονογενής με αδελφούς. Διότι, όταν μεν λέει ότι «Εν αρχή ην ο Λόγος», διαμέσου αυτού εννοήσαμε τον Μονογενή· όταν δε προσθέτει ότι «Ο Λόγος σαρξ εγένετο», διαμέσου αυτού αποδεχθήκαμε στη σκέψη μας τον Πρωτότοκο. Και έτσι ο λόγος της ευσέβειας παραμένει ασύγχυτος, διαφυλάσσοντας για καθένα από τα ονόματα τις κατάλληλες σημασίες, ώστε στον μεν Μονογενή να βλέπουμε το προαιώνιο, διαμέσου δε του Πρωτοτόκου της κτίσεως τη διά της σαρκός φανέρωση του προαιωνίου.

Αλλά βεβαίως προβάλλουν την παροιμιώδη ρήση, η οποία λέγει ότι «Κύριος έκτισέ με αρχήν οδών αυτού εις έργα αυτού». Αυτό μπορεί να εκτεθεί με περισσότερα λόγια, ώστε να γίνει σαφέστερο το πώς έχει το ζήτημα· ωστόσο, θα ήταν δυνατόν να παραδώσουμε το νόημα και με λίγα λόγια σε εκείνους που έχουν αγαθή προαίρεση. Διότι λέγουν και τούτο ορισμένοι από όσους είναι με ακρίβεια εκπαιδευμένοι στα θεία, ότι δηλαδή στο εβραϊκό κείμενο δεν είναι γραμμένο το «Έκτισε», και εμείς σε παλαιότερα βιβλία διαβάσαμε γραμμένο το «Εκτήσατο» αντί του «Έκτισέ με». Και η κτήση υποδηλώνει οπωσδήποτε, μέσω των παροιμιακών αινιγμάτων, τον δούλο, Εκείνον που ανέλαβε για χάρη μας τη μορφή του δούλου. Εάν, πάλι, κάποιος προβάλει στο σημείο αυτό την ανάγνωση που επικρατεί στις εκκλησίες, ούτε τη λέξη «Έκτισε» απορρίπτουμε. Διότι και αυτή, μέσω του αινίγματος, αποβλέπει στη σημασία του δούλου, επειδή ολόκληρη η κτίση είναι δούλη, όπως λέγει ο Απόστολος. Για τον λόγο αυτόν λέμε ότι και αυτή η λέξη έχει ευσεβές νόημα. Διότι αληθινά κτίσθηκε στις έσχατες ημέρες Εκείνος που για χάρη μας έγινε όμοιος με εμάς, ο Οποίος στην αρχή μεν ήταν Λόγος και Θεός, έπειτα όμως έγινε σάρκα και άνθρωπος. Η δε φύση της σάρκας είναι κτιστή· συμμετέχοντας σε αυτήν σε όλα κατά την ομοιότητα αλλά χωρίς αμαρτία, κτίσθηκε γινόμενος άνθρωπος, και κτίσθηκε κατά Θεόν και όχι κατά άνθρωπον, όπως λέγει ο Απόστολος, με κάποιον καινό τρόπο και όχι σύμφωνα με την ανθρώπινη συνήθεια.

Αφού προσθέσω και αυτό στα όσα ελέχθησαν, θα μεταβώ στα επόμενα: «Γκρεμίστε αυτόν τον ναό, και σε τρεις ημέρες θα τον εγείρω». Όπως ακριβώς εμείς, διά της ψυχής και του σώματος, γινόμαστε ναός Εκείνου που ενοικεί και περιπατεί μέσα μας, έτσι και ο Κύριος ονομάζει ναό την ένωση και των δύο, του οποίου η λύση σημαίνει τον χωρισμό της ψυχής από το σώμα. Εάν δε προβάλλουν το χωρίο του Ευαγγελίου ότι «Ο Λόγος έγινε σάρκα», υποστηρίζοντας ότι, επειδή δεν μνημονεύεται μαζί και η ψυχή, συνάγεται πως η σάρκα που προσλήφθηκε ήταν άψυχη, ας μάθουν ότι αποτελεί συνήθεια της Αγίας Γραφής να συμπεριλαμβάνει το όλον αναφέροντας το μέρος. Διότι εκείνος που είπε ότι «Προς εσένα θα έλθει κάθε σάρκα», δεν εννοεί ότι η σάρκα θα παραστεί ενώπιον του Κριτή χωρισμένη από τις ψυχές· και όταν πληροφορηθήκαμε από την ιερή ιστορία ότι ο Ιακώβ κατέβηκε στην Αίγυπτο με εβδομήντα πέντε ψυχές, εννοήσαμε και τη σάρκα μαζί με τις ψυχές. Έτσι, λοιπόν, και ο Λόγος, όταν έγινε σάρκα, προσέλαβε μαζί με τη σάρκα ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, και γι' αυτόν τον λόγο βρήκαν θέση σε αυτόν το να πεινά, να διψά, να δειλιάζει, να φοβάται, να επιθυμεί, να κοιμάται, να ταράσσεται, να δακρύζει και να συμβαίνουν όλα τα παρόμοια. Διότι ούτε η θεότητα, κατά την ιδιαίτερη φύση της, επιδέχεται κάποιο τέτοιο πάθος, ούτε η σάρκα από μόνη της περιέρχεται σε αυτές τις καταστάσεις, εάν η ψυχή δεν συνδιατίθεται με το σώμα.

«Ο Λόγος», λέει, «έγινε σάρκα» και «Η δόξα κατασκήνωσε στη γη μας» και «Ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί», ώστε μέσα από καθένα από αυτά που ειπώθηκαν να μάθουμε ότι το θείο, αν και είναι πάντοτε άτρεπτο κατά την ουσία του και αναλλοίωτο, εισέρχεται στην τρεπτή και αλλοιούμενη φύση, προκειμένου με το δικό του άτρεπτο να θεραπεύσει τη δική μας τροπή προς το κακό. Αυτός όμως ισχυρίζεται ότι ο Θεός δεν φανερώθηκε εν σαρκί, πράγμα που ταυτίζεται με το να μην έγινε ο Λόγος σάρκα, αυτός δηλαδή που με ανθρώπινο ομοίωμα και σχήμα συναναστράφηκε με τη ζωή των ανθρώπων μέσω της δουλικής μορφής, αλλά φαντάζεται για τον Λόγο κάποια «θεία σάρκωση», μη γνωρίζοντας τι εννοεί με αυτή τη λέξη: άραγε μια τροπή της θεότητας, η οποία αλλοιώθηκε από την απλή και ασύνθετη φύση της σε κάποια σαρκική υλικότητα, ή μήπως, ενώ η θεία ουσία παραμένει στον εαυτό της, εμφανίστηκε κάποια άλλη θεία σάρκωση ως μεθόριο μεταξύ της φύσης των ανθρώπων και του Θεού, η οποία δεν είναι ούτε άνθρωπος ούτε Θεός, αλλά μετέχει κατά κάποιον τρόπο και στα δύο, και η οποία, αφενός επειδή είναι σάρκωση, έχει συγγένεια με το ανθρώπινο, αφετέρου επειδή είναι θεία, είναι ανώτερη από τα ανθρώπινα μέτρα; Όμως, βέβαια, δεν είναι δυνατόν να είναι Θεός· διότι το θείο είναι απλό στη φύση του και ασύνθετο· και από ό,τι έχει χωριστεί η απλότητα, από αυτό αναπόφευκτα εξίσου έχει χωριστεί και η θεότητα. Αλλά, από την άλλη πάλι, δεν είναι ούτε άνθρωπος· διότι άνθρωπος ονομάζεται αυτός που συνίσταται από νοερή ψυχή και σώμα· και σε ό,τι δεν συννοούνται ταυτόχρονα και τα δύο, πώς θα μπορέσει να εφαρμοστεί η ονομασία του ανθρώπου;

Δεν τα ακούσαμε έτσι αυτά από τα Ευαγγέλια, δεν διδαχθήκαμε έτσι από τη μεγάλη φωνή του Αποστόλου, αλλά το μεν κήρυγμα λέει ότι ο Λόγος έγινε σάρκα, η δε ευαγγελική ιστορία αναφέρει ότι το Πνεύμα κατέβηκε με μορφή περιστεριού· σάρκωση όμως του Πνεύματος δεν ανέφερε κανείς από όσους λαλούν μυστήρια μέσω του Πνεύματος. Η δόξα κατασκήνωσε στη γη μας· και η αλήθεια ανέτειλε από τη γη· και ο Θεός φανερώθηκε με σάρκα· και η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό· και πολλά άλλα παρόμοια. Αλλά Πνεύμα που σαρκώνεται δεν γνωρίζει η θεόπνευστη Γραφή. «Και προϋπάρχει», λέει, «ο άνθρωπος Χριστός, όχι διότι το Πνεύμα, δηλαδή ο Θεός, είναι κάτι το διαφορετικό εκτός από αυτόν, αλλά διότι ο Κύριος είναι θείο Πνεύμα μέσα στη φύση του ανθρώπου του Θεού». Αυτά είναι κατά λέξη τα λόγια του συγγραφέα. Επειδή όμως, κατά κάποιον τρόπο, λόγω της αδυναμίας της εκφραστικής του ικανότητας το νόημα δεν είναι και πολύ ξεκάθαρο με σαφήνεια, πρώτα θα απογυμνώσω το υποκρυπτόμενο νόημα από το σκοτάδι των λέξεων, και στη συνέχεια θα θέσω τον ισχυρισμό του υπό εξέταση. «Προϋπάρχει», λέει, «ο άνθρωπος Χριστός». Συνεπινοεί, μαζί με τον Λόγο που υπήρχε εξαρχής, και τον άνθρωπο που φανερώθηκε, θεωρώντας τον ως προϋπάρχοντα πριν από τη φανέρωσή του, και επεξεργάζεται περαιτέρω αυτό το νόημα μέσω των όσων ακολουθούν.

Αλλά και σε αυτόν, λέει ο Απόστολος, κατοικεί όλο το πλήρωμα της θεότητας σωματικά· και εκείνος που είπε το «σε αυτόν», δεν εννοούσε το μισό από αυτό που δηλώνεται, αλλά συμπεριέλαβε ολόκληρο το υποκείμενο στη σημασία της λέξης. Εάν λοιπόν το σώμα στο οποίο κατοίκησε η θεότητα είναι ανθρώπινο, και το σώμα αυτό δεν είναι άψυχο, και χαρακτηριστικό γνώρισμα της ανθρώπινης ψυχής είναι το νοερό μέρος —διότι εάν αυτό αποχωριστεί, όπως πολλές φορές έχουμε πει, αυτό που απομένει είναι κτηνώδες— άρα ο γενναίος αυτός δεν καταφέρεται με τις λοιδορίες του εναντίον μας, αλλά εναντίον του Αποστόλου· μάλλον δε και εναντίον της μεγάλης φωνής του Ιωάννη, η οποία λέει ότι «Ο Λόγος έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας». Διότι δεν κατασκήνωσε σε ένα μόνο μέρος από εμάς, αλλά με τον πληθυντικό αριθμό συνυποδήλωσε όλα όσα νοούνται μέσα στην ανθρώπινη φύση, και, αφού πρώτα διαχώρισε τον Λόγο από τη σάρκα, στη συνέχεια τα οδήγησε σε ένωση. Διότι ο Λόγος υπήρχε αφ' εαυτού του και ήταν προς τον Θεό. Και ό,τι ακριβώς ήταν ο Θεός, αυτό ήταν και ο Λόγος· διότι και αυτός ήταν Θεός. Αλλά όταν ήλθε στα δικά του και έλαμψε μέσα στο σκοτάδι, τότε ο Λόγος έγινε σάρκα, λαμβάνοντας σάρκα με τη δική του δύναμη μέσα στην Παρθένο. Ας φεισθεί λοιπόν τις εναντίον μας λοιδορίες, για να μη συμπεριλάβει με την ύβρη του και τους αγίους.

Προχωρώντας πάλι τον λόγο του στα επόμενα, λέει: «Δεν δύναται να σώσει τον κόσμο ο άνθρωπος εάν παραμένει άνθρωπος και υπόκειται στην κοινή φθορά των ανθρώπων». Αυτό το λέω και εγώ· διότι, εάν η ανθρώπινη φύση ήταν αυτάρκης στο να κατακτήσει από μόνη της το αγαθό, το μυστήριο θα ήταν περιττό. Επειδή όμως ήταν αδύνατο να βρεθεί εκτός του θανάτου εάν ο Θεός δεν παρείχε τη σωτηρία, για τον λόγο αυτό το φως λάμπει μέσα στο σκοτάδι μέσω της σάρκας, ώστε να εξορίσει από τη σάρκα την απώλεια που προέρχεται από το σκοτάδι. «Αλλά ούτε και από τον Θεό», λέει, «σωζόμαστε, εάν δεν αναμειχθεί με εμάς». Ο συγγραφέας φαίνεται να σωφρονεί στα όσα λέει και επαναφέρει την ψυχή σε συνετούς λογισμούς· διότι εκείνος που μίλησε για ανάμειξη εκείνων που κατά φύση είναι διαχωρισμένα, εννοεί την ένωση. «Αναμειγνύεται δε», λέει, «γινόμενος σάρκα, δηλαδή άνθρωπος, καθώς λέει το Ευαγγέλιο, ότι όταν έγινε σάρκα, τότε κατασκήνωσε ανάμεσά μας». Ούτε και αυτά δεν συνάδουν με τον υγιή λόγο, εκτός εάν παρεισφρήσει σε αυτόν έπειτα κάτι από τη σπορά των ζιζανίων. Διότι αυτός ο λόγος είναι δικός μας, ή μάλλον της αλήθειας, ότι δηλαδή τότε κατασκήνωσε ανάμεσά μας, όταν έγινε σάρκα, και αντιστρόφως, τότε έγινε σάρκα, όταν κατασκήνωσε ανάμεσά μας.

Όταν ο Λόγος τής φώναξε αυτά μέσα από τα παράθυρα, η περιστερά, έχοντας καταυγαστεί από τη λάμψη των νοημάτων και έχοντας κατανοήσει την πέτρα, η οποία είναι ο Χριστός, αποκρίνεται ορθά: λέγει, δηλαδή, «Δείξε μου την όψη σου και κάνε με να ακούσω τη φωνή σου, διότι η φωνή σου είναι γλυκιά και η όψη σου ωραία». Το νόημα δε των λεγομένων είναι το εξής: Μη μου μιλάς πλέον μέσα από τα προφητικά και νομικά αινίγματα, αλλά δείξε τον εαυτό σου σε εμένα φανερά, με τον τρόπο που μπορώ να σε δω, ώστε να βρεθώ μέσα στην ευαγγελική πέτρα, εγκαταλείποντας το προτείχισμα του νόμου, και κάνε να φτάσει στα αυτιά μου η φωνή σου με τον τρόπο που μπορεί να τη χωρέσει η ακοή μου. Διότι, εάν η φωνή που έρχεται μέσα από τα παράθυρα είναι τόσο γλυκιά, πολύ περισσότερο αξιαγάπητη θα είναι η πρόσωπο με πρόσωπο εμφάνισή σου. Αυτά λέει η νύμφη, έχοντας κατανοήσει το μυστήριο της ευαγγελικής πέτρας, στο οποίο την καθοδήγησε ο Λόγος που εμφανίστηκε στα παράθυρα πολυμερώς και πολυτρόπως, και κυριεύεται από την επιθυμία της εν σαρκί θεοφανείας, ώστε να γίνει ο Λόγος σάρκα και να φανερωθεί ο Θεός εν σαρκί και να παραθέσει στην ακοή μας τις θείες φωνές που υπόσχονται στους αξίους την αιώνια μακαριότητα. Πόσο απόλυτα συμφωνούν με την προσευχή της νύμφης τα λόγια του Συμεών, ο οποίος λέει: «Τώρα απολύεις τον δούλο σου, Δέσποτα, σύμφωνα με τον λόγο σου, εν ειρήνη, διότι τα μάτια μου είδαν το σωτήριό σου»; Διότι εκείνος είδε αυτό ακριβώς που επιπόθησε να δει αυτή.

Ίσως μάλιστα, αν κάποιος ερμηνεύσει διαφορετικά τα αινίγματα όσων ειπώθηκαν, δεν θα οδηγήσει τη θεωρία εκτός του ευλόγου· διότι φρονώ ότι ως οίκος της νύμφης νοείται ολόκληρη η ανθρώπινη ζωή, και ότι σε αυτήν η χείρα που δημιούργησε όλα τα όντα, αφού κατοίκησε, περιόρισε τον εαυτό της στο βραχύ και ασήμαντο του ανθρώπινου βίου, με το να συμμετάσχει στη φύση μας και να γίνει καθ' όλα όμοια με εμάς, χωρίς όμως την αμαρτία, και ότι, ερχόμενη ανάμεσά μας, προκάλεσε ταραχή και έκπληξη στις ψυχές μας: πώς ο Θεός φανερώνεται εν σαρκί; πώς ο Λόγος γίνεται σάρκα; πώς υπάρχει τοκετός μέσα στην παρθενία και παρθενία σε μία μητέρα; πώς το φως αναμειγνύεται με το σκοτάδι και η ζωή συγκεράζεται με τον θάνατο; πώς χωράει η στενή οπή της ζωής να δεχθεί μέσα της τη χείρα που εμπεριέχει όλα τα όντα, με την οποία μετράται ολόκληρος ο ουρανός και στην οποία περικλείεται όλη η γη και όλα τα ύδατα;

Μάλλον όμως θα ήταν καλύτερο να παραθέσουμε στον λόγο μας το νόημα περί αυτού μέσω των ίδιων των θείων ρημάτων: άκτιστο ονομάζουμε τον Λόγο που υπήρχε εξαρχής και ήταν πάντοτε προς τον Θεό και ο Λόγος ήταν Θεός, μέσω του οποίου τα πάντα δημιουργήθηκαν και χωρίς τον οποίο δεν υπάρχει τίποτα από όσα έγιναν. Κτιστό δε ονομάζουμε εκείνον που έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας, του οποίου, αφού σαρκώθηκε, η δόξα που εμφαίνεται δηλώνει ότι ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, και Θεός βεβαίως είναι ο Μονογενής, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός. Έτσι το εξέφρασε ο Ιωάννης, λέγοντας ότι «Είδαμε τη δόξα του»· μολονότι αυτό που φαινόταν ήταν άνθρωπος, για αυτό που γινόταν γνωστό μέσω αυτού λέει ότι είναι «δόξα ως μονογενούς παρά του Πατρός, πλήρης χάριτος και αληθείας». Επειδή, λοιπόν, το άκτιστο, το προαιώνιο και το αΐδιο αυτού παραμένει εντελώς ακατάληπτο και ανέκφραστο σε κάθε φύση, ενώ αυτό που φανερώθηκε σε εμάς διά της σαρκός μπορεί σε κάποιο βαθμό να γίνει γνωστό, για τον λόγο αυτό η διδάσκαλος αποβλέπει σε αυτά και κάνει λόγο περί αυτών, όσα δηλαδή μπορούν να γίνουν κατανοητά από εκείνους που τα ακούν.

Με καθαρή καρδιά, λοιπόν, ας προσέλθουμε και ας βρούμε τη χρυσαυγούσα και τους καρπούς της αθανασίας που ευωδιάζουν επάνω της. Διότι από την άφθορη Μαρία βλάστησε για εμάς το αείζωο δέντρο της χάριτος, επειδή η μακαρία από όλες τις γενεές ήταν σε όλα πλήρης πνευματικής σοφίας... Μόνο στην άχραντη Αειπάρθενο Μαρία άνθισε για εμάς το φυτό της ζωής, διότι αυτή μόνη στάθηκε αγνή στην ψυχή και στο σώμα και με θαρραλέο φρόνημα συνομιλούσε με τον άγγελο: «Από πού προέρχεται αυτός ο χαιρετισμός; Και πώς θα μου συμβεί αυτό, επιθυμώ να μάθω· πώς η μεγαλοπρεπής εξουσία γίνεται ομοιοπαθής με τη δική μας πτωχεία; Πώς εκείνος που έχει την εξουσία της δυνάμεως των ουρανών αναλαμβάνει την εικόνα της δικής μας ευτέλειας, και ο προαιώνια υπάρχων Θεός πρόκειται να γίνει παιδί και να σαρκωθεί, αυτός που περιβάλλεται το φως σαν ιμάτιο;». Και ο άγγελος της λέει: «Ναι, έτσι ακριβώς ευδόκησε, για να σώσει το δικό του πλάσμα». Ένα τέτοιο ακατάληπτο μυστήριο ερευνούσε η αγία Παρθένος και έγινε δοχείο των θείων μυστηρίων, με την επισκίαση του Αγίου Πνεύματος. Και προσλήφθηκε η αλήθεια του σώματος και η Σοφία οικοδόμησε οίκο· ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, δηλαδή μέσα στο ίδιο το σώμα, το οποίο έλαβε από τον άνθρωπο και το εμψύχωσε με πνεύμα λογικής ψυχής.

γʹ. Προσθέτως, την ευαγγελική ρήση «Εν αρχή ην ο Λόγος» και τις έννοιες της «ζωής» και του «φωτός» και το «Ο Λόγος σαρξ εγένετο», τα οποία είχαν κατανοηθεί εσφαλμένα από τον Ευνόμιο, τα ερμήνευσε με θαυμαστό τρόπο και ανασκεύασε τη βλασφημία· και αποδεικνύει ότι η θεία οικονομία του Υιού πραγματοποιήθηκε από φιλανθρωπία, και όχι από αδυναμία, με τη συνέργεια του Πατρός.

Αφού ανέπτυξε αυτά και τα παρόμοια, εισάγει επίσης και τη διδασκαλία περί της οικονομίας για τον άνθρωπο, για ποιον λόγο δηλαδή ο Λόγος έγινε σάρκα. Διότι, εφόσον είναι φανερό σε όλους ότι ο επί πάντων Θεός δεν έχει μέσα Του τίποτα το κτιστό ή επείσακτο, ούτε δύναμη, ούτε σοφία, ούτε φως, ούτε λόγο, ούτε ζωή, ούτε αλήθεια, ούτε απολύτως κανένα από όσα θεωρείται ότι υπάρχουν στο πλήρωμα του θείου κόλπου –τα οποία όλα είναι ο μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα– δεν θα μπορούσε ευλόγως να εφαρμοστεί η ονομασία του κτίσματος σε κανένα από όσα θεωρούνται ότι υπάρχουν μέσα στον Θεό, ώστε να πει για τον Υιό που βρίσκεται μέσα στον Πατέρα ή για τον Λόγο που υπήρχε εξαρχής ή για το φως που είναι μέσα στο φως ή για τη ζωή που είναι μέσα στη ζωή ή για τη σοφία που είναι μέσα στη σοφία, ότι «ο Κύριος με έκτισε». Διότι, εάν η σοφία του Θεού είναι κτιστή, και εφόσον ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού, τότε ο Θεός είχε ασφαλώς τη σοφία ως κάτι επείσακτο, προσλαμβάνοντας αργότερα μέσω κατασκευής αυτό που δεν είχε εξαρχής. Αλλά βέβαια, Εκείνος που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα δεν επιτρέπει ποτέ να νοηθεί ο πατρικός κόλπος κενός από τον Εαυτό Του. Επομένως, δεν συγκαταλέγεται σε όσα εισήλθαν στον κόλπο απέξω, αλλά, όντας πλήρωμα κάθε αγαθού, Εκείνος που υπήρχε εξαρχής νοείται ότι βρίσκεται πάντοτε μέσα στον Πατέρα, μη αναμένοντας να υπάρξει μέσα σε Αυτόν μέσω δημιουργίας, για να μη νοηθεί ποτέ ο Πατέρας κενός από αγαθά· αντιθέτως, καθώς νοείται ότι υπάρχει στην αϊδιότητα της πατρικής θεότητας, βρίσκεται πάντοτε μέσα σε Αυτόν, όντας δύναμη και ζωή και αλήθεια και φως και σοφία και όλα τα παρόμοια.

Διότι κανείς δεν θα μπορούσε να πει ότι ο Λόγος δεν συνθεωρείται με όλη τη θεότητα του Πατέρα, ώστε να μην αποδειχθεί ότι ένα μέρος του Θεού έχει τον Λόγο, ενώ ένα άλλο είναι γυμνό από τον Λόγο. Πάλι η πνευματική φωνή του Ιωάννη, πάλι ο ευαγγελιστής γαλουχεί με το κήρυγμά του την ακοή των νηπίων· δεν είχαμε ακόμη αυξηθεί τόσο πολύ πνευματικά με τις πρώτες φράσεις, ώστε, ακούγοντας τη λέξη «Υιός», να μην ολισθήσουμε εξαιτίας της συνήθους σημασίας της. Γι' αυτό πάλι ο κήρυκας, αναφωνώντας στην τρίτη φράση, κήρυξε ακόμη τον Λόγο, και όχι τον Υιό, λέγοντας: «Και Θεός ήταν ο Λόγος». Πρώτα είπε σε τι βρισκόταν, έπειτα προς ποιον βρισκόταν, και τώρα λέει τι είναι, ολοκληρώνοντας τον σκοπό του κηρύγματος με την τρίτη επανάληψη. Διότι δεν κηρύσσω, λέει, κάποιον λόγο από αυτούς που κατανοούνται με την πρόχειρη ανθρώπινη έννοια, αλλά κηρύσσω τον Θεό με την ονομασία του Λόγου· διότι αυτός ο Λόγος, ο οποίος ήταν στην αρχή και ήταν προς τον Θεό, δεν ήταν κάτι άλλο εκτός από τον Θεό, αλλά και ο ίδιος ήταν Θεός. Και ο κήρυκας, κορυφώνοντας συνεχώς τις μεγαλειώδεις διακηρύξεις του μέσω της επαναλήψεως, λέει ότι αυτός ο Θεός, ο οποίος προδηλώνεται στο κήρυγμα, είναι εκείνος μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και ότι είναι ζωή και φως των ανθρώπων, και φως αληθινό που λάμπει στο σκοτάδι και δεν αμαυρώνεται από το σκοτάδι, ο οποίος ήρθε στα δικά του και δεν έγινε αποδεκτός από τους δικούς του, και έγινε σάρκα και μέσω της σάρκας κατασκήνωσε στην ανθρώπινη φύση.

Και αφού προηγουμένως εξέθεσε τόσα και τέτοια, τότε κάνει λόγο για Πατέρα και ονομάζει Αυτόν Μονογενή, όταν πλέον δεν υπήρχε κανένας κίνδυνος, γι' αυτόν που είχε καθαρθεί μέσα από τόσα πολλά, να ολισθήσει σε κάποια ρυπαρή αντίληψη εξαιτίας της σημασίας της λέξεως του Πατέρα. Διότι, λέγει, «είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς από τον Πατέρα».

Πες τα αυτά στον ευαγγελιστή, πες αυτές τις σοφίες σου, Ευνόμιε, ότι δηλαδή πώς είναι δυνατόν να αποκαλείς στον λόγο σου κάποιον πατέρα και κάποιον μονογενή, εφόσον κάθε σωματική γέννηση συντελείται μέσω κάποιου πάθους; Η αλήθεια πάντως σου αποκρίνεται εκ μέρους του, ότι άλλο είναι το μυστήριο της θεολογίας και άλλη η φυσιολογία των ρευστών σωμάτων. Μεγάλο χάσμα τα χωρίζει μεταξύ τους. Γιατί συνενώνεις με τον λόγο σου τα ασυμβίβαστα; Πώς με τον ρυπαρό σου λόγο μολύνεις την καθαρότητα της θείας γεννήσεως; Πώς μέσω των παθών του σώματος πραγματεύεσαι το ασώματο; Μην ερμηνεύεις τα άνω σύμφωνα με τους φυσικούς κανόνες των κάτω. Κηρύττω τον Κύριο ως Υιό του Θεού, διότι και το εξ ουρανών ευαγγέλιο έτσι τον κήρυξε μέσα από τη φωτεινή νεφέλη: «Διότι αυτός», λέγει, «είναι ο Υιός μου ο αγαπητός». Όμως, αν και διδάχθηκα ότι είναι Υιός, δεν παρασύρθηκα από το όνομα στις εδώ γήινες σημασίες του υιού, αλλά και γνωρίζω ότι προέρχεται εκ του Πατρός, και γνωρίζω ότι δεν προέρχεται εκ πάθους. Εγώ μάλιστα θα προσθέσω στα όσα ειπώθηκαν και τούτο, ότι δηλαδή γνωρίζω και κάποια σωματική γέννηση η οποία παραμένει καθαρή από πάθος, έτσι ώστε και ως προς αυτό να ελεγχθεί ως ψευδής η θεωρία του Ευνόμιου περί της φυσιολογίας της σωματικής γεννήσεως, εφόσον είναι δυνατόν να βρεθεί τοκετός σώματος ο οποίος δεν δέχθηκε κανένα πάθος. Πες μου λοιπόν, ο Λόγος έγινε σάρκα ή όχι; Δεν θα μπορούσες να πεις ότι δεν έγινε. Έγινε, λοιπόν, και δεν υπάρχει κανείς που να το αρνείται. Πώς λοιπόν φανερώθηκε ένσαρκος ο Θεός; Οπωσδήποτε θα πεις: μέσω τοκετού. Τι είδους τοκετό λοιπόν έχεις εδώ κατά νου;

Εάν, λοιπόν, αυτά έχουν κατανοηθεί ορθά, δεν θα αγνοηθεί ούτε η σημασία της κτίσης, της οποίας Αυτός είναι πρωτότοκος. Διότι γνωρίζουμε ότι η κτίση της φύσης μας είναι διπλή: αφενός η πρώτη, κατά την οποία πλαστήκαμε, και αφετέρου η δεύτερη, κατά την οποία αναπλαστήκαμε. Όμως δεν θα υπήρχε ανάγκη για τη δεύτερη κτίση μας, εάν δεν είχαμε αχρειώσει την πρώτη μέσω της παρακοής. Εφόσον, λοιπόν, εκείνη πάλιωσε και αφανίστηκε, έπρεπε να υπάρξει νέα κτίση εν Χριστώ, καθώς λέει ο Απόστολος, ο οποίος δεν αξιώνει να βλέπει πλέον τίποτα από τα παλαιωμένα στη δεύτερη κτίση, λέγοντας: «Αφού απεκδυθείτε τον παλαιό άνθρωπο μαζί με τις πράξεις και τις επιθυμίες του, ενδυθείτε τον νέο άνθρωπο, ο οποίος κτίστηκε κατά Θεόν». Και «εάν κάποιος είναι εν Χριστώ», λέει, «αποτελεί νέα κτίση· τα αρχαία παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν νέα»· διότι ένας και ο αυτός είναι ο Ποιητής της ανθρώπινης φύσης, και στην αρχή και μετέπειτα. Τότε, λαμβάνοντας χώμα από τη γη, έπλασε τον άνθρωπο· πάλι, λαμβάνοντας το χώμα από την παρθενία, δεν έπλασε απλώς τον άνθρωπο, αλλά τον περιέπλασε στον εαυτό Του. Τότε έκτισε, μετέπειτα κτίστηκε· τότε ο Λόγος εποίησε τη σάρκα, μετέπειτα ο Λόγος έγινε σάρκα, για να μετασκευάσει τη δική μας σάρκα προς το πνεύμα, συμμετέχοντας μαζί μας σε σάρκα και αίμα.

Εάν δε κάποιος, συμφωνώντας με αυτόν, ισχυριζόταν ότι ο Λόγος που υπήρχε στην αρχή είναι ο ίδιος που έγινε Κύριος, και ότι κατά την ένσαρκη παρουσία Του έγινε Κύριος και Χριστός, θα αναγκαστεί οπωσδήποτε να πει ότι πριν από την ένσαρκη παρουσία Του ο Υιός δεν ήταν Κύριος. Αλλά βέβαια, ακόμη και αν από τον Βασίλειο και τους απίστους ομοϊδεάτες του κηρύσσονται ψευδώς δύο Κύριοι και Χριστοί, για εμάς τουλάχιστον υπάρχει ένας Κύριος και Χριστός μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, ο οποίος δεν έγινε Κύριος κατόπιν προκοπής, αλλά υφίσταται ως Κύριος Ιησούς προ πάσης κτίσεως και προ πάντων των αιώνων, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα· και αυτό μας το διδάσκουν ομόφωνα όλοι οι άγιοι, διακηρύσσοντας το ωραιότερο από τα δόγματα. Διότι και ο μακάριος Ιωάννης διδάσκει ότι ο Θεός Λόγος, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, ήρθε εν σαρκί, λέγοντας: «Και ο Λόγος σαρξ εγένετο», και ο θαυμασιότατος Παύλος, καθοδηγώντας σε ταπεινοφροσύνη εκείνους που έχουν προσηλωμένο τον νου τους σε αυτόν, κάνει λόγο για τον Χριστό Ιησού, ο οποίος υπήρχε σε μορφή Θεού και κένωσε τον εαυτό Του λαμβάνοντας μορφή δούλου και ταπεινώθηκε μέχρι θανάτου, και μάλιστα σταυρικού θανάτου, και πάλι σε άλλα χωρία ονομάζει «Κύριο της δόξης» τον σταυρωθέντα. «Διότι, εάν είχαν γνωρίσει», λέγει, «δεν θα είχαν σταυρώσει τον Κύριο της δόξης». Και πολύ πιο ξεκάθαρα από αυτό, ονομάζει Κύριο την ίδια την ουσία, λέγοντας: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα».

Διότι εμείς υποστηρίζουμε ότι και το σώμα, με το οποίο δέχθηκε το πάθος, αφού συγκεράστηκε με τη θεία φύση, έγινε μέσω αυτής της συγκράσεως εκείνο ακριβώς που είναι η φύση που το προσέλαβε. Τόσο πολύ απέχουμε από το να σκεφτούμε κάτι ταπεινό για τον Μονογενή Θεό, ώστε, αν προσλήφθηκε κάτι από την κατώτερη φύση χάριν της φιλάνθρωπης οικονομίας, πιστεύουμε ότι και αυτό μεταποιήθηκε προς το θείο και άφθαρτο. Εκείνος όμως κατέστησε το πάθος του σταυρού σημείο της κατ' ουσίαν αλλοίωσης προς το ταπεινότερο, καθιστώντας, δεν ξέρω πώς, την υπερβάλλουσα ενέργεια της δυνάμεως, σύμφωνα με την οποία μπόρεσε να υποστεί και αυτό, ως τεκμήριο αδυναμίας. Δεν κατανόησε ούτε τούτο: ότι τίποτα από όσα λειτουργούν σύμφωνα με τη δική τους φύση δεν θαυμάζεται ως κάτι το παράδοξο, αλλά όσα υπερβαίνουν τα όρια της φύσης, αυτά κυρίως προκαλούν τον θαυμασμό, και προς αυτά στρέφεται κάθε ακοή και κάθε διάνοια επικεντρώνεται θαυμάζοντας το παράδοξο. Γι' αυτό και όλοι όσοι κηρύττουν τον λόγο, σε αυτό ακριβώς φανερώνουν το θαύμα του μυστηρίου: ότι ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, ότι ο Λόγος έγινε σάρκα, ότι το φως έλαμψε μέσα στο σκοτάδι, ότι η ζωή γεύθηκε τον θάνατο. Και όλα τα παρόμοια διακηρύττουν μεγαλόφωνα οι κήρυκες, μέσω των οποίων εξαίρεται το θαύμα Εκείνου που, μέσα από όσα υπερβαίνουν τη φύση, φανέρωσε την περίσσεια της δύναμής Του.

Άραγε το να πει κανείς ότι η δεικτική λέξη αναφέρεται στο φαινόμενο (στο ορατό), αποτελεί απόδειξη της επινόησης περί δύο Χριστών; Επομένως, αρμόζει να αρνούμαστε και το ότι ο Κύριος υπερυψώθηκε από Εκείνον (τον Πατέρα) μετά το πάθος, έτσι ώστε να μην κατηγορηθούμε ότι κάνουμε λόγο για δύο Υψίστους, εφόσον Ύψιστος είναι μεν ο Θεός Λόγος που υπήρχε εξαρχής, αλλά υπερυψώθηκε μετά το πάθος αυτός που αναστήθηκε από τους νεκρούς, όπως λέει ο Απόστολος. Διότι από τα δύο, κατ' ανάγκην, πρέπει να επιλέξουμε το ένα: είτε, λέγοντας ότι υπερυψώθηκε μετά το πάθος, πράγμα που ισοδυναμεί με το ότι έγινε Κύριος και Χριστός, να αποφύγουμε την κατηγορία της ασέβειας εκ μέρους του Ευνόμιου, είτε, αποφεύγοντας την κατηγορία, να αρνηθούμε την ομολογία της υπερύψωσης εκείνου που έπαθε. Αλλά απέναντι σε αυτά πρέπει πάλι να προβάλουμε τον λόγο του κατηγόρου ως συνήγορο της δικής μας απολογίας. Επομένως, θα παραθέσουμε επί λέξει όσα διατυπώθηκαν από εκείνον, μέσω των οποίων συγκροτείται το δικό μας επιχείρημα, με τον εξής τρόπο: «Ο μακάριος», λέει, «Ιωάννης διδάσκει ότι ο Θεός Λόγος, δι' ου τα πάντα εγένοντο, φανερώθηκε εν σαρκί, λέγοντας: Και ο Λόγος σαρξ εγένετο». Άραγε, κατανοώντας αυτά που γράφει, τα προσθέτει στον δικό του λόγο; Εγώ πάντως δεν νομίζω ότι ο ίδιος άνθρωπος μπορεί και να γνωρίζει το νόημα αυτών των λόγων και ταυτόχρονα να πολεμά τον δικό μας λόγο. Διότι, αν κάποιος εξετάσει με ακρίβεια τα λεγόμενα, δεν θα βρει καμία απολύτως σύγκρουση μεταξύ όσων λέγονται από εμάς και όσων λέγονται από εκείνον.

Διότι και εμείς θεωρούμε ξεχωριστά όσα οικονομήθηκαν μέσω της σάρκας και κατανοούμε τη θεία δύναμη καθ' εαυτήν, και εκείνος παρομοίως με εμάς λέγει ότι ο Λόγος που ήταν στην αρχή φανερώθηκε εν σαρκί, και ούτε κάποιος άλλος τον κατηγόρησε ούτε ο ίδιος κατηγόρησε ποτέ τον εαυτό του ότι κηρύττει δύο Λόγους, δηλαδή εκείνον που υπήρχε στην αρχή και εκείνον που έγινε σάρκα· διότι γνωρίζει ασφαλώς ότι ο Λόγος που φανερώθηκε στη σάρκα είναι ο ίδιος με τον Λόγο που ήταν προς τον Θεό. Η δε σάρκα δεν είναι η ίδια με τη θεότητα, πριν μεταποιηθεί και αυτή προς τη θεότητα, ώστε εξ ανάγκης άλλα να αποδίδονται στον Θεό Λόγο, και άλλα στη μορφή του δούλου. Εάν, λοιπόν, εκείνος δεν εγκαλεί τον εαυτό του εξαιτίας μιας τέτοιας ομολογίας για δυάδα Λόγων, πώς εμείς συκοφαντούμαστε ότι διαμερίζουμε την πίστη σε δύο Χριστούς, εμείς που λέμε ότι αυτός που υπερυψώθηκε μέσα από το πάθος έγινε Κύριος και Χριστός δια της ενώσεώς του με τον όντως Κύριο και Χριστό; Τούτο το λέμε γνωρίζοντας, μέσα από όσα έχουμε διδαχθεί, ότι η μεν θεία φύση είναι πάντοτε μία και η αυτή και παραμένει αναλλοίωτη, ενώ η σάρκα καθ' εαυτήν είναι αυτό ακριβώς που αντιλαμβάνεται για αυτήν ο λόγος (η λογική) και η αίσθηση· αφού όμως συγκεραστεί με το θείο δεν παραμένει πλέον στα δικά της όρια και ιδιώματα, αλλά αναλαμβάνεται προς το επικρατούν και υπερέχον. Παραμένει δε ασύγχυτη η θεώρηση των ιδιωμάτων τόσο της σάρκας όσο και της θεότητος, εφόσον το καθένα από αυτά εξετάζεται καθ' εαυτό.

Εμείς, λοιπόν, ούτε σε άνθρωπο αναθέτουμε τη σωτηρία μας ούτε αποδεχόμαστε ότι η ακήρατη και θεία φύση είναι εμπαθής και επίκηρη, αλλά, επειδή πρέπει οπωσδήποτε να πιστεύουμε στις θείες φωνές, οι οποίες κηρύττουν ότι ο Λόγος που υπήρχε εξαρχής είναι Θεός, και ότι στη συνέχεια ο Λόγος, αφού έγινε σάρκα, εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, αποδεχόμαστε με πίστη τα αρμόζοντα νοήματα της θείας φωνής. Διότι, όταν μεν ακούμε ότι είναι φως και δύναμη και δικαιοσύνη και ζωή και αλήθεια, και ότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού, όλα αυτά και τα παρόμοια τα πιστεύουμε, αναφέροντάς τα στον Λόγο [τον Θεό]· όταν δε ακούμε για λύπη, ύπνο, στέρηση, ταραχή, δεσμά, καρφιά, λόγχη, αίμα, τραύματα, ταφή, μνημείο και όσα άλλα παρόμοια, έστω και αν αυτά έρχονται σε αντίθεση με όσα αναφέρθηκαν προηγουμένως, εξίσου αποδεχόμαστε ότι είναι πιστά και αληθινά, αποβλέποντας στη σάρκα, την οποία με πίστη παραδεχθήκαμε μαζί με τον Λόγο. Διότι, όπως ακριβώς δεν είναι δυνατόν τα ιδιώματα της σάρκας να αποδοθούν στον Λόγο που υπήρχε εξαρχής, έτσι πάλι δεν είναι δυνατόν να κατανοηθούν τα ιδιαίτερα γνωρίσματα της θεότητας στη φύση της σάρκας.

Όπως λοιπόν εκείνος που δεν γνώρισε αμαρτία γίνεται αμαρτία, για να σηκώσει την αμαρτία του κόσμου, έτσι πάλι και η σάρκα που δέχθηκε τον Κύριο γίνεται Χριστός και Κύριος, πράγμα το οποίο δεν ήταν εκ φύσεως, αφού μεταποιείται σε αυτό μέσω της ανάκρασης. Από αυτά μαθαίνουμε ότι ούτε ο Θεός θα είχε φανερωθεί εν σαρκί, εάν ο Λόγος δεν γινόταν σάρκα, ούτε θα είχε μεταποιηθεί προς το θείο η ανθρώπινη σάρκα που τον περιέβαλλε, εάν αυτό που φαινόταν δεν γινόταν Χριστός και Κύριος. Αλλά εκείνοι που εμβατεύουν στην ουσία του Θεού μέσω ανθρώπινων συλλογισμών περιφρονούν την απλότητα του δικού μας κηρύγματος, και θέλουν να αποδείξουν ότι αυτός που έφερε σε ύπαρξη όλα τα όντα μέσω της δημιουργίας είναι και ο ίδιος μέρος της κτίσης. Και ως σύμμαχο σε αυτή τους την προσπάθεια, για την κατασκευή της βλασφημίας τους, επικαλούνται τα λόγια του Πέτρου, ο οποίος είπε προς τους Ιουδαίους: «Ας γνωρίζει καλά όλος ο οίκος του Ισραήλ ότι ο Θεός έκανε Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Αυτήν προβάλλουν ως απόδειξη για το ότι η ουσία του Μονογενούς Θεού είναι κτιστή. Τι λοιπόν; Πες μου, μήπως υπήρχαν προ αιώνων οι Ιουδαίοι, προς τους οποίους απευθύνθηκε αυτός ο λόγος; Μήπως ο σταυρός είναι προκοσμικός; Μήπως ο Πιλάτος υπήρχε πριν από κάθε κτίση; Μήπως προηγήθηκε ο Ιησούς και έπειτα ακολούθησε ο Λόγος; Μήπως η σάρκα είναι προγενέστερη της θεότητας; Μήπως ο Γαβριήλ φέρνει το χαρμόσυνο μήνυμα στη Μαρία πριν από τη δημιουργία του κόσμου;

Αλλά αγωνίζεται για μάταια πράγματα και λέει: «Από τα ίδια τα πράγματα και από τα αξιόπιστα λόγια της Γραφής παρέχω την απόδειξη όσων λέω». Αυτή, λοιπόν, είναι η υπόσχεσή του· το αν όμως αναπτύσσει το επιχείρημά του αντάξια προς όσα υποσχέθηκε, ο συνετός ακροατής οπωσδήποτε θα το εξετάσει. «Ο μακάριος Ιωάννης», λέει, «αφού είπε ότι στην αρχή ήταν ο Λόγος και τον ονόμασε ζωή, έπειτα ονόμασε τη ζωή φως, και προχωρώντας λίγο πιο κάτω λέει: Και ο Λόγος σάρξ εγένετο. Εάν, λοιπόν, το φως είναι η ζωή, και η ζωή είναι ο Λόγος, και ο Λόγος έγινε σάρκα, γίνεται αυτομάτως φανερό ότι το φως έλαβε σάρκα». Τι σημαίνει αυτό, λοιπόν; Επειδή το φως και η ζωή και ο Θεός και ο Λόγος φανερώθηκε εν σαρκί, μήπως εξαιτίας αυτού το αληθινό φως έχει παραλλαχθεί σε σχέση με το φως που υπάρχει στον Πατέρα; Και όμως, μαρτυρείται από το Ευαγγέλιο ότι, μολονότι βρέθηκε μέσα στο σκοτάδι, παρέμεινε απρόσιτο προς την αντίθετη φύση. Διότι, λέει: «Το φως μέσα στη σκοτία έλαμψε, και η σκοτία δεν το κατέλαβε».

Εάν, λοιπόν, το φως είχε αλλοιωθεί προς το αντίθετο και είχε κυριευθεί από τον ζόφο, όταν βρέθηκε μέσα στο σκοτάδι, θα αποτελούσε ισχυρό επιχείρημα για όσους θέλουν να αποδείξουν πόσο έχει παραλλαχθεί προς το χειρότερο αυτό το φως σε σύγκριση με εκείνο που νοείται στον Πατέρα. Εάν, όμως, και ο Λόγος, έστω κι αν λάβει σάρκα, παραμένει Λόγος, και το φως, έστω κι αν λάμψει μέσα στο σκοτάδι, δεν είναι καθόλου λιγότερο φως, μη δεχόμενο την κοινωνία με το αντίθετό του, και η ζωή, έστω κι αν βρεθεί μέσα στον θάνατο, διαφυλάσσεται ακέραιη στον εαυτό της, και ο Θεός, έστω κι αν λάβει τη μορφή του δούλου, δεν γίνεται ο ίδιος δούλος, αλλά ανυψώνει σε κυριότητα και βασιλεία την υπόδουλη φύση, καθιστώντας Κύριο και Χριστό το ταπεινό και ανθρώπινο, τότε πώς, εξαιτίας αυτού, αποδεικνύει την παραλλαγή του φωτός προς το χειρότερο; Αφού μάλιστα αμφότερα διατηρούν το άτρεπτο προς την κακία και το αναλλοίωτο, και χωρίς καν να προσέχει το γεγονός ότι εκείνος που είδε τον σαρκωθέντα Λόγο, ο οποίος ήταν και φως και ζωή και Θεός, αναγνώρισε μέσα από τη δόξα που φανερώθηκε τον Πατέρα της δόξας, λέγοντας: «Είδαμε τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα».

Προς εκείνους δε που επικαλούνται το χωρίο από τις Παροιμίες «ο Κύριος με έκτισε» και εξαιτίας αυτού νομίζουν ότι προβάλλουν κάποιο ισχυρό επιχείρημα περί του ότι ο Κτίστης και Δημιουργός των πάντων είναι κτιστός, αρμόζει να πούμε τα εξής: ότι πολλά έγινε για εμάς ο Μονογενής Θεός· διότι και Λόγος όντας έγινε σάρκα, και Θεός όντας έγινε άνθρωπος, και ασώματος όντας έγινε σώμα, και επιπλέον προς αυτά έγινε και αμαρτία, και κατάρα, και λίθος, και αξίνα, και άρτος, και πρόβατο, και οδός, και θύρα, και πέτρα, και πολλά παρόμοια έγινε, χωρίς να είναι τίποτα από αυτά κατά τη φύση Του, αλλά έγινε για εμάς κατά θεία οικονομία. Όπως λοιπόν Λόγος όντας έγινε για εμάς σάρκα και Θεός όντας έγινε άνθρωπος, έτσι και Κτίστης όντας έγινε για εμάς κτίση· διότι η σάρκα είναι κτιστή. Όπως λοιπόν είπε διά του προφήτη ότι «έτσι λέγει ο Κύριος που με έπλασε από την κοιλία ως δούλο του», έτσι είπε και διά του Σολομώντα το «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του»· διότι όλη η κτίση δουλεύει, καθώς λέει ο Απόστολος. Επομένως και αυτός που πλάστηκε στην κοιλία της Παρθένου, σύμφωνα με τον λόγο του προφήτη, είναι ο δούλος, όχι ο Κύριος, δηλαδή ο κατά σάρκα άνθρωπος, μέσα στον οποίο φανερώθηκε ο Θεός, και εδώ αυτός που κτίστηκε ως αρχή των οδών Του δεν είναι ο Θεός, αλλά ο άνθρωπος, μέσα στον οποίο φανερώθηκε σε εμάς ο Θεός, με σκοπό να ανανεώσει και πάλι την κατεστραμμένη οδό της ανθρώπινης σωτηρίας.

Διαφορετικά, δεν θα μπορούσαν να γίνουν υιοί, όντας από τη φύση τους κτίσματα, εάν δεν δεχθούν το Πνεύμα Εκείνου που είναι εκ φύσεως και αληθινός (Υιός). Γι' αυτό «ο Λόγος σάρξ εγένετο», ώστε να καταστήσει το ανθρώπινο στοιχείο δεκτικό της θεότητας». Και πάλι: «Όπως στους αποστόλους είχε εξαγγελθεί το Πνεύμα και η δύναμη του Υψίστου, έτσι και στην Παρθένο». Και ο Μέγας Βασίλειος (λέγει): «μέσω του Αγίου Πνεύματος να γίνει κανείς κοινωνός της χάριτος του Χριστού, να ονομαστεί τέκνο φωτός, να μετάσχει στην αιώνια δόξα». Και πάλι: «Αυτό που κινήθηκε από το Άγιο Πνεύμα με αιώνια κίνηση, έγινε άγιο ζωντανό ον. Ο δε άνθρωπος απέκτησε, με την ενοίκηση του Πνεύματος μέσα του, την αξία του προφήτη, του αποστόλου, του αγγέλου, του θεού, ενώ προηγουμένως ήταν γη και στάχτη». Και πάλι: «Διότι δεν καθίσταται υιός από δούλος αυτός που έχει λάβει έναν δούλο (κτιστό πνεύμα), ούτε, μέσω της μετοχής του στον δούλο, αποκτά την παρρησία να ονομάζει τον Θεό πατέρα».

Εάν λοιπόν, αφού ακούσεις το «γίνεται», ή μάλλον και το «έγινε», και μάλιστα αναφορικά με τον Θεό προς τον οποίο προσεύχεται ο προφήτης, πώς είναι άκτιστος σύμφωνα με τη φλυαρία του Ακινδύνου; Αλλά και όταν ο ευαγγελιστής γράφει ότι «ο Λόγος έγινε σάρκα», μήπως και αυτός είναι κτίσμα; Διότι και αυτό έγινε ταυτόχρονα με την ύπαρξη και την πρόσληψη της σάρκας. Αυτός λοιπόν είναι η θέωση εκείνου του προσλήμματος, ο Λόγος του Θεού. Διότι τι είναι η θέωση;

Διότι, όταν εμείς πλησιάζουμε τον Θεό με τα έργα μας ή απομακρυνόμαστε από αυτόν, λέμε ότι ο Θεός μάς πλησιάζει ή απομακρύνεται από εμάς. Έτσι, λοιπόν, θα κατανοήσουμε και το «έγινε» όταν αναφέρεται στον Θεό. Εάν όμως θέλεις να το εκλάβεις και ως προς αυτόν με άλλον τρόπο, θεώρησε ότι το «γίνομαι» σημαίνει φανερώνομαι ή ενώνομαι. Διότι έτσι και «ο Λόγος σαρξ εγένετο», δηλαδή έχει ενωθεί με τη σάρκα και έχει φανερωθεί μέσω της σάρκας. Και βέβαια δεν έχει το περιθώριο ο Ακίνδυνος να προφασιστεί ότι εδώ δεν αποκαλεί το χρίσμα της ανθρώπινης φύσης του Χριστού κτιστή θέωση. Διότι, αναμειγνύοντας όλα τα προηγούμενα λόγια του και συμφύροντάς τα με το ψέμα και υβρίζοντας με πολλή αυθάδεια, αλίμονο, τη χάρη του Πνεύματος, πότε αποφαίνεται υποβιβάζοντας αυτήν σε κτίσμα, λέγοντας ότι δεν υπάρχει καμία άλλη άκτιστη χάρη, παρά μόνο η θεία φύση, ώστε να βλασφημήσει ο ταλαίπωρος και την ίδια τη θεία φύση, αποφαίνοντας ότι η αέναη πηγή της χάριτος στερείται φυσικής χάριτος, και πότε πάλι υποδεικνύει φανερά ως κτιστή την κυρίως χάρη, όπως γράφει και ο ίδιος, αυτήν ακριβώς που εκχέεται από το Πνεύμα, χωρίς να ντραπεί ούτε την ίδια την απόλυτη εκφραστικότητα του ονόματος. Διότι κάθε τι που εκχέεται από το Πνεύμα, προς εκείνους που βαπτίζονται σε αυτό σύμφωνα με το ευαγγέλιο της χάριτος και καθίστανται πνευματικοί, εξαρτάται φυσικά από την πηγή, και προέρχεται από αυτήν και υπάρχει μέσα σε αυτήν, τόσο τώρα όσο και προαιωνίως.

Γι' αυτό λοιπόν, σύμφωνα πάλι με τον πολύ στα θεία Μάξιμο, «μία είναι η ενέργεια του Θεού και των αγίων, καθώς έχουν ενωθεί μαζί Του ως προς αυτήν». Όχι όμως καθ' υπόστασιν· διότι αυτό είναι ίδιον μόνο του μόνου Χριστού. Και επομένως, επειδή σύμφωνα πάλι με τον ίδιο θεηγόρο Μάξιμο, «ο θεωμένος άνθρωπος κατά την έξιν της χάριτος, έχοντας περιχωρήσει ολόκληρος ολικώς σε όλο τον Θεό, γίνεται το παν ό,τι ακριβώς είναι ο Θεός εκτός από την κατ' ουσίαν ταυτότητα, λαμβάνοντας ολόκληρο τον Θεό στη θέση του εαυτού του», εναλλάσσονται και εδώ αναλόγως οι ονομασίες. Και ο άνθρωπος που έχει επιτύχει τη θέωση δικαίως προσωνυμείται και από τα δύο, άλλοτε μεν άναρχος και αΐδιος και ουράνιος, όπως ακούσαμε λίγο πρωτύτερα, «εξαιτίας της άκτιστης και πάντοτε υπάρχουσας χάριτος εκ του πάντοτε υπάρχοντος Θεού», άλλοτε δε καινή κτίση, και νέος άνθρωπος και τα παρόμοια με αυτά λόγω του εαυτού του και της δικής του φύσης, καίτοι ονομάζεται έτσι σε συνάρτηση με τη χάρη που έχει ενωθεί μαζί του. Διότι το ότι γεννιόμαστε θεϊκώς από τον Θεό μάλλον κατά τη χάρη παρά κτιζόμαστε, θα το αποδείξει σαφώς ο μέγας Αθανάσιος, λέγοντας, «διαφορετικά, δεν θα γίνονταν οι άνθρωποι υιοί του Θεού, όντας εκ φύσεως κτίσματα, αν δεν δεχθούν το πνεύμα του όντος εκ φύσεως και αληθινού Υιού· γι' αυτόν τον λόγο, προκειμένου να γίνει αυτό, 'ο Λόγος σάρκα εγένετο', ώστε να καταστήσει το ανθρώπινο δεκτικό της θεότητας και να το ονομάσει υιό».

Διότι, ενώ αυτός στην αρχή προτρέπει να αφήσουμε άθικτα και ανεξερεύνητα, ή μάλλον να μην ακούγονται καθόλου, όσα έχουν ειπωθεί από τους αγίους για εκείνο το φως, ώστε να μην πρεσβεύουμε δύο θεότητες, δηλαδή την αόρατη και το ορώμενο φως, έπειτα συνεχίζει ευρισκόμενος προφανώς σε σύγχυση και αναιρώντας ο ίδιος τον εαυτό του, πράττοντας αμέσως ακριβώς εκείνα που ο ίδιος απαγορεύει, και μάλιστα με μία προσθήκη που είναι όντως απαγορευμένη. Προσθέτει λοιπόν: «Όλα όμως αυτά τα αποκόπτει σαφώς διά μίας ο θείος Χρυσόστομος, αποφαινόμενος σχετικά με αυτό ερμηνεύοντας το “εθεασάμεθα την δόξαν αυτού, δόξαν ως μονογενούς παρά πατρός”, λέγοντας “δεν θα την είχαμε δει, αν δεν μας εμφανιζόταν μέσω του οικείου σώματος”. Εμφανίστηκε, βεβαίως, τότε η δόξα και η θεότητα του Ιησού στους αποστόλους, αλλά όχι γυμνή και αυτή καθ’ εαυτήν· “διότι η θεότητα”, λέει ο Θεολόγος, “είναι καθ’ εαυτήν αόρατη”».

Έτσι προβάλλει εναντίον του τον Γρηγόριο, που φέρει την επωνυμία του Θεολόγου· τον δε χρυσορρήμονα πατέρα τον συκοφαντεί φανερά, ισχυριζόμενος ότι αναφέρεται σε αυτό το φως στο χωρίο «είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς παρά του Πατρός», και ότι «δεν θα την έβλεπαν, εάν δεν τους είχε εμφανιστεί μέσω του οικείου σώματος». Διότι ο Χρυσόστομος δεν θεώρησε ότι εδώ ο ευαγγελιστής ονομάζει δόξα το φως που έλαμψε πάνω στο όρος από τον Σωτήρα, αλλά την εξουσία στα έργα και τα λόγια του Σωτήρα, «κάτι που θαύμαζαν και τα πλήθη», τα όσα συνέβησαν κατά τη σύλληψη, τα όσα συνέβησαν κατά εκείνη τη θαυμαστή γέννηση, τα εξαίσια γεγονότα γύρω από αυτόν μετά τη γέννηση, τη φωνή από τους ουρανούς κατά το βάπτισμα που κήρυττε την υιότητά του, την κάθοδο του Παρακλήτου επάνω του μαζί με την πατρική φωνή. Όλα αυτά, αφού τα απαρίθμησε πιο διεξοδικά ο χρυσός στη γλώσσα πατέρας, προσθέτει: «Όντως γι' αυτά έλεγε ο ευαγγελιστής, “είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς παρά του Πατρός”. Αλλά όχι μόνο γι' αυτά», λέει ο χρυσός θεολόγος, «αλλά και για όσα ακολούθησαν το λέει αυτό· διότι η ίδια η φύση των πραγμάτων και τα πάντα από παντού βροντοφώναζαν ότι έχει έλθει ο Βασιλιάς των ουρανών».

Αφού απαρίθμησε πάλι όλα αυτά πιο αναλυτικά ο χρυσούς, εκπέμποντας πιο λαμπρή φωνή, λέγει ο ίδιος και για τον υιό της βροντής: «Ο ευαγγελιστής, αφού συγκέντρωσε όλα αυτά, τα θαύματα, όσα έγιναν στα σώματα, όσα στις ψυχές, όσα στα στοιχεία της φύσεως, τα προστάγματα, τα ανείπωτα εκείνα δώρα που είναι υψηλότερα από τους ουρανούς, τους νόμους, την πολιτεία, την πειθώ, τις μελλοντικές υποσχέσεις, τα παθήματά του, εξέπεμψε αυτήν την θαυμαστή και γεμάτη από υψηλά δόγματα φωνή, λέγοντας, 'είδαμε τη δόξα του, δόξα μονογενούς από τον Πατέρα, πλήρη χάριτος και αληθείας'».

Σε αυτά προσθέτει πάλι εκείνος του οποίου τα λόγια είναι πολύ πιο καθαρά από το χρυσάφι: «Κατανοώντας, λοιπόν, αυτά και περισσότερα από αυτά αυτός ο μακάριος», εννοώντας δηλαδή πάλι τον ευαγγελιστή, «αναφώνησε: 'είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς από τον Πατέρα, πλήρης χάριτος και αληθείας'».

Το ότι ο θεολόγος Χρυσόστομος ως δόξα του Κυρίου εννοεί εδώ εκείνο το φως, γίνεται φανερό από τα όσα ακολουθούν. «Διότι, αν εκείνοι», λέει, «που δεν βλέπουν το ηλιακό φως, υπομένουν ζωή πιο πικρή από κάθε θάνατο, τι είναι φυσικό να πάθουν αυτοί που έχουν στερηθεί εκείνο το φως; Είναι λοιπόν τόσο χειρότερο, όσο εκείνος ο ήλιος είναι ασυγκρίτως ανώτερος από αυτόν εδώ». Άραγε δεν εννοεί εκείνον τον ήλιο που απαστράπτει το αληθινό φως, εκείνη τη δόξα της οποίας η θαυμαστή και απόρρητη θέα και μέθεξη έχει οριστεί μόνο για τους χριστοειδείς; Τη δόξα όμως του Χριστού διά των θαυμάτων, των διδαγμάτων και των παθημάτων, την είδαν τότε πολλοί, ακόμη και από αυτούς που δεν ήταν τέτοιοι, την οποία ούτε καν οι ίδιοι οι απόστολοι του Κυρίου θα μπορούσαν να δουν, αν δεν την έβλεπαν μέσω του προσκυνητού Του σώματος. Πώς, πράγματι, θα έβλεπαν τον Θεό να βαπτίζεται, να συνομιλεί, να σταυρώνεται, να ανασταίνεται και να αναλαμβάνεται, αν όχι μέσω του σώματος; Γι' αυτό και ο Ευαγγελιστής, αφού πρώτα είπε ότι «ο Λόγος έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας», και αφού τον παρουσίασε να συναναστρέφεται με τους ανθρώπους σύμφωνα με την προφητεία του Ιερεμία, έπειτα προσθέτει: «και είδαμε τη δόξα Του», όλοι δηλαδή με τους οποίους συναναστράφηκε, «δόξα ως Μονογενούς παρά του Πατρός». Ορθά λοιπόν και ο θεηγόρος Χρυσόστομος εννόησε τη δόξα που είδαν όλοι, και πρόσθεσε ότι δεν θα μπορούσαν να τη δουν, παρά μόνο μέσω εκείνου του θείου και προσκυνητού σώματος.

Εξαιτίας αυτών, λοιπόν, και άλλων παρόμοιων, όχι μόνο ο Λόγος του Θεού έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας, εφόσον εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, αλλά προσέλαβε και τη δική μας τωρινή σάρκα, η οποία, αν και απολύτως καθαρή, ήταν ωστόσο θνητή και παθητή· και με αυτήν, αφού αγκίστρωσε τον αρχέκακο όφι με θεόσοφο δόλωμα διά του σταυρού, ελευθέρωσε ολόκληρο το γένος που ήταν υποδουλωμένο σε αυτόν. Διότι, με την πτώση του τυράννου, ελευθερώνεται καθετί που τυραννιόταν από αυτόν. Και αυτό ακριβώς λέει ο ίδιος ο Κύριος στα Ευαγγέλια, ότι «δέθηκε ο ισχυρός, και τα σκεύη του διαρπάχθηκαν». Και διαρπάχθηκαν από τον Χριστό, αφού ελευθερώθηκαν, δικαιώθηκαν, γέμισαν με φως και πλουτίστηκαν με θεία χαρίσματα. Γι' αυτό ψάλλει ο Δαβίδ: «αφού ανέβηκε στα ύψη», στο ύψος του σταυρού οπωσδήποτε, κι αν θέλεις και στο ουράνιο ύψος, «αιχμαλώτισε αιχμαλωσία, έδωσε δώρα στους ανθρώπους».

Αυτός δε ο ναός είναι τύπος εκείνου του σπηλαίου, ή μάλλον έχει κάτι περισσότερο από τον τύπο, αποτελώντας σχεδόν ένα άλλο τέτοιο σπήλαιο· διότι έχει τόπο, στον οποίο τοποθετείται το δεσποτικό σώμα, το εσωτερικό του καταπετάσματος και την πανίερη τράπεζα που βρίσκεται σε αυτό. Όποιος λοιπόν με εσωτερική διάθεση προστρέχει σε αυτό το όντως θείο και θεοδόχο σπήλαιο και προσεδρεύει και παραμένει μέχρι τέλους, συγκεντρώνοντας και υψώνοντας προς τον Θεό τη διάνοιά του, όχι μόνο θα κατανοήσει τα λόγια της θεόπνευστης Γραφής σε αυτό, σαν κάποιους αγγέλους που αναγγέλλουν τόσο για τη θεότητα όσο και για την ανθρωπότητα του Λόγου του Θεού που ενανθρώπησε για εμάς, αλλά με βεβαιότητα θα δει και τον ίδιο τον Κύριο με τα μάτια της διάνοιας, και, δεν είναι υπερβολή να πούμε, και με τα μάτια του σώματος. Διότι αυτός που βλέπει με πίστη τη μυστική τράπεζα και τον άρτο της ζωής που προσφέρεται πάνω σε αυτήν, βλέπει τον ίδιο τον ενυπόστατο Λόγο του Θεού, ο οποίος έγινε σάρκα για εμάς και κατασκήνωσε ανάμεσά μας· και αν καταστήσει τον εαυτό του άξιο για να τον υποδεχθεί, δεν τον βλέπει μόνο, αλλά γίνεται και μέτοχός του και τον αποκτά ένοικο μέσα του και γεμίζει από τη δική του θεία χάρη, και όπως η Μαρία είδε εκείνα, τα οποία τότε οι Απόστολοι επιθυμούσαν να δουν, έτσι και αυτός αξιώνεται να βλέπει και να απολαμβάνει εκείνα, στα οποία επιθυμούν, κατά τον απόστολο, να εγκύψουν οι άγγελοι, και μέσω της θέασης και της μετοχής σε αυτά καθίσταται ολόκληρος θεοειδής.

Αυτή η βροντή μάς φανέρωσε και τον μάρτυρα που απεστάλη από τον Θεό για την έλευση του αληθινού φωτός, και μας γνώρισε αυτόν τον Λόγο που κατήλθε από τον ουρανό, ο οποίος έγινε σάρκα για εμάς, και παρουσίασε με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο όλη την επίγεια πολιτεία του με τη σάρκα, τους λόγους, τα έργα, τα πάθη, την ανάσταση μετά τον σταυρό, και την επάνοδό του, μετά από αυτήν, στους ουρανούς, από όπου και κατήλθε. Και όλα αυτά, όπως ακριβώς τα είδε, λέγει, τα κατέγραψε για εμάς, ώστε να σωθούμε. Αλλά και προς όλο το χριστώνυμο πλήρωμα συντάσσει προτρεπτική επιστολή, καλώντας τους πάντες στην κοινωνία της αιώνιας ζωής, η οποία υπήρχε προαιωνίως κοντά στον Πατέρα και φανερώθηκε σε εμάς. Όντας δε μεταξύ των εκλεκτών των Αποστόλων, και όντας και καλούμενος ιδιαιτέρως αγαπημένος, μας ομιλεί για το κεφάλαιο των αρετών, δηλαδή την αγάπη, λέγοντας ότι ο ίδιος ο Θεός είναι αγάπη, και ότι αυτός που έχει αγάπη έχει τον Θεό, και ότι μένει μέσα στον Θεό εκείνος που μένει στην αγάπη, και ότι ο Θεός μένει σε αυτόν στον οποίο μένει η αγάπη. Αναδεικνύει δε τη διπλή ενέργειά της μέσα μας, επιμερίζοντάς την αδιαίρετα τόσο προς τον Θεό όσο και προς τον πλησίον και διδάσκοντας ότι η μία υφίσταται μέσω της άλλης, και αποκαλώντας ψεύστη εκείνον που νομίζει ότι έχει μόνο τη μία από τις δύο.

Πείθεσαι, λοιπόν, σύμφωνα με αυτά στον Θεό και σε όσους θεολογούν κατά Θεόν, ή ζητάς ακόμη να ακούσεις και μέσω βροντής, όπως εκείνοι που μετά τα τόσα πολλά θεία σημεία του Ιησού ζητούσαν να δουν σημείο από τους ουρανούς; Άκουσε λοιπόν και τη βροντή, δηλαδή τον Ιωάννη, τον κατεξοχήν θεολόγο μεταξύ των μαθητών του Κυρίου, ο οποίος λέει: «είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς παρά Πατρός». Τι λοιπόν; Δεν θα πούμε ότι ο Μονογενής προέρχεται μόνο από τον Πατέρα, επειδή δεν έχει προστεθεί η λέξη «μόνου»; Αλλά και ο ίδιος ο Κύριος μιλώντας προς τους Ιουδαίους: «εάν ο Θεός ήταν πατέρας σας, θα με αγαπούσατε· διότι εγώ από τον Θεό εξήλθα και ήρθα», και πάλι, «όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, ει μη μόνον αυτός που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα», πώς και δεν προσέθεσε τη λέξη «μόνο», λέγοντας «από τον Πατέρα μόνο εξήλθα», ή «αυτός που προέρχεται μόνο από τον Πατέρα»; Μήπως δεν το έκανε ακριβώς επειδή αυτό συνυπονοείται κατ' ανάγκην;