Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:16

Διότι, αφού παρέθεσε εκείνο το αποστολικό χωρίο, «από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε», λέει: «διότι, αν στην περίπτωση της φωτιάς, όπου αυτό που μερίζεται είναι ουσία και σώμα, και τη μερίζουμε και δεν τη μερίζουμε, πόσο μάλλον συμβαίνει αυτό στην περίπτωση της ενέργειας, και μάλιστα ενέργειας από ασώματη ουσία». Επιπλέον, αυτό που μετέχει σε κάτι κατά την ουσία, είναι ανάγκη να έχει κοινή ουσία με αυτό στο οποίο μετέχει, και κατά κάποιο τρόπο την ίδια. Ποιος, λοιπόν, άκουσε ποτέ ότι η ουσία του Θεού και η δική μας είναι κατά κάποιο τρόπο μία;

«Αν όμως η ενέργειά του είναι αμέτρητη, πολύ περισσότερο είναι η ουσία». Βλέπεις εδώ σαφώς ότι και ουσία έχει το Άγιο Πνεύμα, η οποία είναι η ίδια με του Πατρός και του Υιού και του Πνεύματος, και ενέργεια άκτιστη ομοίως; Και πώς αφενός η ενέργειά του μερίζεται, ενώ η ουσία του είναι παντελώς αμέριστη; Και ότι η μεν πρώτη δίδεται με μέτρο σύμφωνα με την αξία αυτών που την υποδέχονται, ενώ η ουσία είναι παντελώς αμέθεκτη; Και πώς είναι μεν αμέτρητη και η ενέργεια, αλλά πολύ περισσότερο η ουσία; Και πάλι ο ίδιος στο ίδιο έργο λέγει: «Εμείς δε», λέγει, «κατέχουμε κάτι μικρό και μια σταγόνα από τη χάρη εκείνη· διότι από το πλήρωμά του», λέγει, «όλοι εμείς λάβαμε, σαν να έλεγε κανείς από αυτό που υπερχειλίζει, από το περίσσευμα». Και πάλι: «Δεν είπε "δίδω το Πνεύμα", αλλά "θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα"», δηλαδή σε αυτήν που πίστεψε, λέγει ο Γρηγόριος, ο οποίος φέρει την επωνυμία της θεολογίας (ο Θεολόγος). Αυτό λοιπόν λέγει ο πατέρας Χρυσόστομος και πραγματοποιήθηκε: «Διότι όλη την οικουμένη αυτή η σταγόνα και η ρανίδα του Πνεύματος τη γέμισε με γνώση, μέσω αυτής γίνονταν τα σημεία, συγχωρούνταν τα αμαρτήματα· ωστόσο η χάρη που δίδεται σε τόσα κλίματα είναι ένα μέρος της δωρεάς και αρραβώνας. Διότι "όταν έδωσε", λέγει, "τον αρραβώνα του Πνεύματος στις καρδιές μας", εννοεί το μέρος της ενέργειας, διότι βεβαίως ο Παράκλητος δεν μερίζεται».

Διότι, αφού προέταξε εκείνο το ευαγγελικό χωρίο: «από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε», αναφέρει: «διότι εάν στην περίπτωση του πυρός, όπου το υποκείμενο είναι ουσία και σώμα, αυτό και μερίζεται και δεν μερίζεται, πολύ περισσότερο όταν ο λόγος αφορά σε ενέργεια, και μάλιστα ενέργεια προερχόμενη από ασώματη ουσία, δεν είναι λογικό να υποστεί κάτι τέτοιο».

Εκείνο που λέγεται ότι μετέχει σε κάτι, κατέχει ένα μέρος αυτού του οποίου μετέχει. Διότι, αν δεν μετέχει σε ένα μέρος αλλά στο σύνολο, τότε κυρίως θα λεγόταν ότι το κατέχει, και όχι ότι μετέχει σε αυτό. Επομένως, εκείνο στο οποίο υπάρχει μετοχή είναι μεριστό, εφόσον αυτό που μετέχει αναγκαστικά μετέχει σε ένα μέρος. Η ουσία του Θεού όμως είναι εντελώς αμέριστη, επομένως είναι και εντελώς αμέθεκτη. Το ότι ο μερισμός αφορά τη θεία ενέργεια, το διακηρύσσει σε πολλά σημεία των λόγων του ο πατήρ Χρυσόστομος. Αυτή λοιπόν είναι στην οποία μετέχουν όσοι έχουν αξιωθεί της θεουργού χάριτος. Άκουσε λοιπόν πάλι τον ιερό Χρυσόστομο, ο οποίος διδάσκει ολοφάνερα και τα δύο: και ότι η ενέργεια και όχι η ουσία είναι εκείνη στην οποία μετέχουμε, και ότι αυτή είναι που μερίζεται αμερίστως και στην οποία υπάρχει μετοχή, και όχι η αμέθεκτη ουσία, από την οποία προέρχεται η θεία ενέργεια. Διότι, παραθέτοντας εκείνο το ευαγγελικό ρητό, «από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε», λέει: αν στην περίπτωση της φωτιάς, όπου αυτό που μερίζεται είναι ουσία και σώμα, και τη μερίζουμε και δεν τη μερίζουμε, πόσο μάλλον αυτό ισχύει στην περίπτωση της ενέργειας, και μάλιστα της ενέργειας που προέρχεται από ασώματη ουσία;

Αυτός είναι ο ίδιος, ο οποίος ακούγοντας τον Βαπτιστή να λέει, «δεν δίνει το πνεύμα με το μέτρο»· «πνεύμα», λέει, «εδώ εννοεί την ενέργεια· διότι αυτή είναι που μερίζεται»· και εξηγώντας εκείνο το ψαλμικό χωρίο, «εξεχύθη η χάρις στα χείλη σου», «δηλαδή», λέει, «φανερώθηκε, σαν να έλεγε κανείς, η χάρη που υπήρχε μέσα ανέβλυσε, πήγασε. Ποια είναι αυτή η χάρη; Αυτή δια της οποίας δίδασκε, δια της οποίας θαυματουργούσε. Τη χάρη εδώ εννοεί αυτήν που ήλθε επί της σάρκας· διότι όλη η χάρη ξεχύθηκε σε εκείνον τον ναό. Διότι δεν δίνει σε εκείνον το πνεύμα με το μέτρο, αλλά ο ναός έλαβε ολόκληρη τη χάρη· εμείς δε έχουμε κάτι μικρό και μια ρανίδα από εκείνη τη χάρη. Διότι, λέει, ‘από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε’, σαν να έλεγε κανείς από το υπερβάλλον, από το περίσσευμα». Και πάλι: «δεν είπε, δίνω το πνεύμα, αλλά ‘θα εκχέω από το πνεύμα μου σε κάθε σάρκα’· αυτό λοιπόν και συνέβη· διότι σε όλη την οικουμένη αυτή η σταγόνα και η ρανίδα του πνεύματος γέμισε τα πάντα με τη γνώση. Δι' αυτής έγιναν τα σημεία, συγχωρούνταν τα αμαρτήματα. Αλλά όμως η χάρη που δίνεται σε τόσες περιοχές, είναι κάποιο μέρος της δωρεάς και αρραβώνας· διότι ‘αυτός που έδωσε’, λέει, ‘τον αρραβώνα του πνεύματος στις καρδιές μας’, εννοεί το μέρος της ενέργειας· επειδή βεβαίως ο Παράκλητος δεν μερίζεται». Αυτά λοιπόν λέει ο χρυσός στη γλώσσα.

Αυτή λοιπόν είναι η άκτιστη ενέργεια στην οποία μετέχουν οι άγιοι. Ας συμμαρτυρήσει λοιπόν στην αλήθεια του ευαγγελίου και στον χρυσορρήμονα ο θείος Κύριλλος. Διότι, έχοντας προτάξει το ότι το Άγιο Πνεύμα δόθηκε στους μαθητές μέσω του εμφυσήματος από τον Σωτήρα, «πρώτον μεν», λέει, «δεν είναι ίδιον ανθρώπου το να δίνει πνεύμα μέσω εμφυσήματος· έπειτα είναι μεγάλο και πάνω από την κτίση το να παρέχει τέτοια εξουσία, ώστε να κρατούν τις αμαρτίες όποιων θα ήθελαν και να τις συγχωρούν». Βλέπεις πώς είναι πάνω από την κτίση η μετεχόμενη, ή μάλλον η ενοικούσα σε αυτούς που έχουν αληθινά θεωθεί, ενέργεια και χάρη και δύναμη, την οποία ο μεν ομόθεος εκείνος και προσκυνητός ναός μόνος ευλόγως έλαβε πλούσια και ολόκληρη, ενώ οι άλλοι από εκεί την αντλούν σαν από δεξαμενή, επειδή ακριβώς η χάρη και η ενέργεια του θείου πνεύματος δεν είναι μόνο μεθεκτή αλλά έχει καταστεί και κατά κάποιον τρόπο μεριστή, και ο καθένας έλαβε μερίδιο ανάλογα με το πόσο μπορούσε να χωρέσει; Έτσι, «από το πλήρωμά του», λέει, «όλοι εμείς λάβαμε». Έτσι ο Ίδιος εκχέει σε όλους από το πνεύμα Του αναλόγως με την αγάπη και την πίστη εκείνων που προσέρχονται. Έτσι ο Παύλος, πορευόμενος προς τη Δαμασκό, συναντήθηκε με μια μικρή λάμψη του μεγάλου φωτός.

Αυτό γνωρίζοντας εκ πείρας ο υιός της βροντής Ιωάννης λέει: «από αυτό γνωρίζουμε ότι μένουμε σε αυτόν και αυτός σε εμάς, επειδή μας έδωσε από το Πνεύμα του», και πάλι, «από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε».

Διότι, εάν στους αισθητούς φωστήρες και στα φώτα παρατηρείται αμέριστος μερισμός, γιατί απορείς εάν τα νοητά, ή μάλλον τα υπέρ νουν και θεία, και μερίζονται και δεν μερίζονται, και μετέχονται και παραμένουν αμέθεκτα; Και για να μιλήσω σύμφωνα με τον θεολόγο Χρυσόστομο, που εξηγεί πώς «από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε»: «εάν όταν μετέχουμε στη φωτιά, και μάλιστα ενώ αυτή είναι υλικό σώμα, και την μερίζουμε και δεν την μερίζουμε, πώς δεν θα συνέβαινε αυτό με την ενέργεια, και μάλιστα ενέργεια που προέρχεται από ασώματη ουσία;». Όμως ο νους που έχει γίνει μέτοχος αυτής της ενέργειας και έχει καταξιωθεί εκείνο το φως, μεταδίδει και στο ενωμένο με αυτόν σώμα πολλά τεκμήρια του θείου κάλλους, μεσιτεύοντας ανάμεσα στη θεία χάρη και την παχύτητα της σάρκας και μεταδίδοντας δύναμη για τα αδύνατα.

Και αυτό είναι εκείνο που ο ίδιος ο Ιωάννης έλεγε έπειτα από αυτά: «Αυτός είναι για τον οποίο είπα: εκείνος που έρχεται πίσω μου έχει βρεθεί εμπρός μου, διότι υπήρχε πριν από εμένα· και από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε». «Άφησε τώρα», του λέει ο Ιησούς, «διότι έτσι είναι πρέπον σε εμάς», δηλαδή σε εμένα· και αυτό λέγεται προς τον Ιωάννη δεσποτικά. «Έτσι λοιπόν είναι πρέπον σε εμάς να εκπληρώσουμε κάθε δικαιοσύνη», δηλαδή καμία θεία εντολή να μην αφήσω ανεκπλήρωτη, αλλά την ανθρώπινη φύση με αυτόν τον τρόπο να δικαιώσω τέλεια και να την γεμίσω πιο φανερά με τη θεία και αιώνια χάρη· διότι, λαμβάνοντας από εσένα το βάπτισμα, θα ελκύσω φανερά σε αυτήν το Πνεύμα της υιοθεσίας από ψηλά.

Διότι και όταν βαπτιζόταν, κατεβαίνοντας και ανεβαίνοντας από το νερό προσευχόταν, διδάσκοντας με τα έργα του ότι δεν πρέπει να προσεύχεται μόνο ο ιερέας και τελεστής των μυστηρίων, αλλά και αυτός που δέχεται το μυστήριο πρέπει να το κάνει αυτό σε κάθε θεία τελετή. Και αν μεν ο τελεστής είναι τελειότερος στην αρετή και αναπέμπει πιο θερμή την προσευχή, μέσω αυτού η χάρη μεταβαίνει σε αυτόν που δέχεται το μυστήριο. Εάν όμως αυτός που δέχεται το μυστήριο είναι πιο άξιος και προσεύχεται πιο θερμά, Εκείνος που επιθυμεί το έλεος (ω της ανέκφραστης αγαθότητας!) δεν αρνείται να μεταδώσει τη χάρη μέσω αυτού στον τελεστή· όπως ακριβώς συνέβη φανερά και τώρα με τον Ιωάννη, πράγμα που και ο ίδιος αργότερα μαρτυρεί με παρρησία λέγοντας: «Από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε».

Επειδή όμως το Πνεύμα δεν φανερώθηκε μόνο σαν κάποιο πατρικό δάχτυλο εκείνου που έδειχνε, αλλά και κατήλθε μέχρις εκείνου που υποδεικνυόταν από το πατρικό δάχτυλο, σαν να τον άγγιζε, και όχι μόνο αυτό, αλλά και παρέμεινε πάνω του. Διότι «μαρτύρησε», λέει, «ο Ιωάννης ότι έχω δει το Πνεύμα να κατεβαίνει σαν περιστέρι από τον ουρανό, και έμεινε πάνω του». Και όχι μόνο πάνω του, αλλά και μέσα του (και μάρτυρας πάλι είναι ο ίδιος που λέει, «από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε»), αλλά και πριν από τη φανερή κάθοδο βρισκόταν αόρατα μέσα του. Αυτό μαρτυρείται και από τους ασώματους και ουράνιους αγγέλους, από τον έναν που έλεγε σε αυτήν που τον συνέλαβε εν παρθενία, «ότι Πνεύμα Άγιο θα έρθει πάνω σου», και από τον άλλον που έλεγε στον Ιωσήφ για αυτήν, «ότι αυτό που γεννήθηκε μέσα της προέρχεται από το Άγιο Πνεύμα». Επειδή με αυτά δεν κηρύσσεται απλώς μια συνάφεια, αλλά μια υπερφυής αλληλουχία, συνάμα και διηνεκής και παντελής και ασύγχυτη, και αυτός αναδεικνύεται σε εμάς ως ένας Θεός σε θεότητα τρισυπόστατη και παντοδύναμη, όταν και όπως ευδόκησε φανερούμενος από τον εαυτό του, Πατέρας υπερουράνιος, Υιός ομοούσιος, Πνεύμα Άγιο που εκπορεύεται από τον Πατέρα και αναπαύεται στον Υιό, έχοντας ασύγχυτη την ένωση και αμέριστη τη διαίρεση.

Έχοντας δε ακούσει τον Ιωάννη τον Πρόδρομο και Βαπτιστή να λέγει περί του Χριστού, ότι δεν έλαβε το Πνεύμα από τον Πατέρα με το μέτρο, «διότι δεν δίδει», λέγει, «ο Πατέρας το Πνεύμα με το μέτρο», αλλά «τα έχει δώσει όλα στο χέρι του», ερμηνεύοντας ο ίδιος λέγει: «Με τη λέξη Πνεύμα εννοεί εδώ την ενέργεια, διότι αυτή είναι που μερίζεται. Επειδή όλοι εμείς λάβαμε την ενέργεια του Πνεύματος με μέτρο, ενώ Εκείνος έλαβε ολόκληρη, όλη την ενέργεια. Αν όμως η ενέργειά του είναι αμέτρητη, πολύ περισσότερο είναι η ουσία». Και αλλού πάλι, προτάσσοντας προς εξήγηση εκείνο το ψαλμικό, «ξεχύθηκε η χάρις στα χείλη σου», λέγει: «βλέπεις ότι ο λόγος αφορά την οικονομία;». Και λίγο μετά: «διότι με τη λέξη χάρη», λέγει, «εννοεί εδώ εκείνη που ήλθε πάνω στη σάρκα. Επειδή όλη η χάρις ξεχύθηκε σε εκείνον τον ναό. ‘Διότι ο Πατέρας δεν δίδει σε εκείνον το Πνεύμα με το μέτρο’. Εμείς όμως έχουμε κάτι το μικρό και μια σταγόνα από εκείνη τη χάρη. ‘Διότι από το πλήρωμά του’, λέγει, ‘όλοι εμείς λάβαμε’, σαν να έλεγε κανείς, από αυτό που ξεχειλίζει, από αυτό που περισσεύει. Και πάλι, δεν είπε ‘δίδω το Πνεύμα’, αλλά ‘θα εκχέω από το Πνεύμά μου πάνω σε κάθε σάρκα’. Και η χάρις που δίδεται σε τόσα πολλά μέρη του κόσμου είναι ένα μέρος της δωρεάς και αρραβώνας. ‘Διότι μας έδωσε’, λέγει, ‘τον αρραβώνα του Πνεύματος στις καρδιές μας’».

Γι' αυτό και αυτός μεν χώρεσε «όλο το πλήρωμα της θεότητας», «από δε το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε». Παντού λοιπόν βρίσκεται η ουσία του Θεού· διότι «το Πνεύμα», λέει, «τα πληροί όλα» κατά την ουσία· παντού δε βρίσκεται και η θέωση, η οποία ενυπάρχει άρρητα σε αυτήν και είναι αχώριστη από αυτήν, ως φυσική δύναμή της. Αλλά όπως ακριβώς το πυρ είναι αόρατο αν δεν υπάρχει ύλη ή αισθητήριο που να χωρά τη φωτιστική του ενέργεια, έτσι βέβαια και η θέωση είναι αθέατη αν δεν υπάρχει ύλη που να χωρά τη θεία εμφάνιση· όταν όμως βρει κατάλληλη ύλη που είναι ακάλυπτη, και τέτοια είναι κάθε λογική και καθαρμένη φύση που δεν φέρει το κάλυμμα της πολυειδούς κακίας, τότε και η ίδια φαίνεται ως πνευματικό φως, ή μάλλον κάνει και εκείνους πνευματικό φως. Διότι, λέει, «έπαθλο της αρετής είναι το να γίνει κάποιος Θεός και να καταυγάζεται από το πιο καθαρό φως, γινόμενος υιός εκείνης της ημέρας η οποία δεν διακόπτεται από σκοτάδι· διότι άλλος ήλιος την δημιουργεί, αυτός που εκπέμπει το αληθινό φως, ο οποίος, όταν άπαξ και μας φωτίσει, δεν κρύβεται πλέον σε δύση, αλλά περιβάλλοντας τα πάντα με τη φωτιστική του δύναμη, δημιουργεί φως διηνεκές και αδιάδοχο στους άξιους και καθιστά τους ίδιους που μετέχουν σε εκείνο το φως άλλους ήλιους». Διότι τότε και «οι δίκαιοι θα εκλάμψουν σαν τον ήλιο». Σαν ποιον ήλιο;

Διότι σε αυτόν ευδόκησε να κατοικήσει όλο το πλήρωμα, και δι' αυτού να συμφιλιώσει τα πάντα με αυτόν, φέρνοντας την ειρήνη διά του αίματος του σταυρού του, είτε τα επίγεια είτε τα επουράνια. Όσα ανήκουν στον Πατέρα, λέει, αυτά ανήκουν και στον Υιό, και μάλιστα με μεγαλύτερη μέριμνα, διότι έγινε και νεκρός, και ένωσε τον εαυτό του με εμάς. Τον ονόμασε δε απαρχή, όπως ακριβώς συμβαίνει με κάποιον καρπό. Δεν είπε «ανάσταση», αλλά «απαρχή», δείχνοντας ότι αγίασε όλους εμάς, και μας προσέφερε σαν θυσία. Ο όρος «πλήρωμα» ελέχθη σχετικά με τη θεότητα, όπως ακριβώς έλεγε και ο Ιωάννης: «Από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε». Δηλαδή, είτε πρόκειται για τον Υιό, είτε για τον Λόγο, εκεί κατοίκησε όχι κάποια ενέργεια, αλλά η ουσία. Δεν μπορεί να αναφέρει καμία άλλη αιτία, παρά μόνο το θέλημα του Θεού· διότι αυτό σημαίνει ότι: «Σε αυτόν ευδόκησε, και δι' αυτού να συμφιλιώσει τα πάντα με αυτόν». Για να μην νομίσεις ότι ανέλαβε θέση υπηρέτη, λέει «με τον εαυτό του». Και βέβαια αλλού αναφέρει ότι μας συμφιλιώνει με τον Θεό, όπως ακριβώς έλεγε γράφοντας στην προς Κορινθίους Επιστολή. Και πολύ ορθά είπε: «Δι' αυτού να αποκαταλλάξει (να συμφιλιώσει πλήρως)». Διότι ήδη ήταν συμφιλιωμένοι, αλλά έπρεπε να συμφιλιωθούν τέλεια, έτσι ώστε να μην τρέφουν πλέον έχθρα προς αυτόν. Το πώς δε γίνεται αυτό, το διασαφηνίζει στη συνέχεια, εξαγγέλλοντας όχι μόνο τη συμφιλίωση, αλλά και τον τρόπο της συμφιλίωσης: «Φέρνοντας την ειρήνη διά του αίματος του σταυρού του».

Πες μου, είναι φαύλος; Και τι σημαίνει αυτό; Μήπως αυτός που δεν είναι φαύλος σου χαρίζει από μόνος του τα μεγάλα αγαθά; Σε καμία περίπτωση· τα πάντα ενεργούνται σύμφωνα με τη δική σου πίστη. Ούτε ο δίκαιος θα σε ωφελήσει σε κάτι, αν εσύ δεν είσαι πιστός, ούτε ο φαύλος θα σε βλάψει σε κάτι, αν είσαι πιστός. Ο Θεός ενήργησε μέσω βοδιών στην περίπτωση της κιβωτού, όταν θέλησε να σώσει τον λαό. Μήπως λοιπόν ο βίος του ιερέα, μήπως η αρετή του συμβάλλει τόσο πολύ; Τα χαρίσματα που δίνει ο Θεός δεν είναι τέτοια ώστε να κατορθώνονται από την ιερατική αρετή· το παν είναι έργο της χάριτος. Έργο του ιερέα είναι μόνο να ανοίξει το στόμα του, ενώ τα πάντα τα απεργάζεται ο Θεός· αυτός εκπληρώνει μόνο ένα σύμβολο. Αναλογίσου πόσο μεγάλη είναι η απόσταση μεταξύ του Ιωάννη και του Ιησού· διότι άκουσε τον Ιωάννη να λέει: «Εγώ έχω ανάγκη να βαπτιστώ από εσένα», και, «Δεν είμαι άξιος να λύσω το λουρί του υποδήματος». Αλλά όμως, μολονότι ήταν τόσο μεγάλη η διαφορά, κατήλθε και το Πνεύμα, το οποίο δεν διέθετε από μόνος του ο Ιωάννης. Διότι, «από το πλήρωμά Του», λέει, «εμείς όλοι λάβαμε». Εντούτοις, πριν βαπτιστεί, δεν κατήλθε το Πνεύμα· και βεβαίως δεν ήταν ο Ιωάννης αυτός που το έκανε να κατέλθει. Γιατί λοιπόν συμβαίνει αυτό; Για να μάθεις ότι ο ιερέας εκπληρώνει ένα σύμβολο. Κανένας άνθρωπος δεν απέχει τόσο πολύ από άλλον άνθρωπο, όσο απέχει ο Ιωάννης από τον Ιησού· αλλά ωστόσο επάνω Του κατήλθε το Πνεύμα, για να μάθεις ότι τα πάντα τα απεργάζεται ο Θεός, ότι τα πάντα τα κάνει ο Θεός.

Ποια χάρη; Διότι βεβαίως υπήρχε χάρη και στην Παλαιά Διαθήκη, γι' αυτό και ο Ιωάννης αναφωνούσε λέγοντας: «Χάριν αντί χάριτος ελάβαμε». Διότι πράγματι ήταν χάρη και εκείνη της Παλαιάς, η οποία τους απάλλαξε από τη δουλεία της Αιγύπτου και από μύρια άλλα κακά· όμως τούτη εδώ η χάρη είναι ανώτερη. Διότι τότε μεν απάλλαξε από τους Αιγυπτίους, τώρα όμως ελευθέρωσε από την τυραννία των δαιμόνων· τότε απάλλαξε από τη μανία του Φαραώ, τώρα όμως από την κυριαρχία του διαβόλου· τότε διά του Μωυσή, τώρα όμως διά του Μονογενούς· τότε με τη ράβδο, τώρα όμως με τον σταυρό· τότε μέσα από την Ερυθρά Θάλασσα, τώρα όμως διά του λουτρού της παλιγγενεσίας· τότε τους εξήγαγε από τον πηλό και την πλινθοποιία, τώρα όμως από τον θάνατο και την αμαρτία· τότε τους εισήγαγε σε γη όπου ρέει γάλα και μέλι, τώρα τους εισήγαγε στη βασιλεία των ουρανών.

Και αυτή μεν είναι η μία αιτία· παραθέτει όμως πάλι και δεύτερη, την οποία αναφέρει τώρα. Ποια είναι δε αυτή; «Από το πλήρωμά του», λέει, «εμείς όλοι λάβαμε, και χάρη αντί χάριτος». Και μετά από αυτά λέει πάλι και άλλη. Ποια είναι αυτή; Ότι ο νόμος δόθηκε διά του Μωυσή, ενώ η χάρη και η αλήθεια ήλθαν διά του Ιησού Χριστού. Και τι άραγε να σημαίνει, λέει, το: «Από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε»;

Διότι, εάν εκεί όπου αυτό που μεταλαμβάνεται είναι ουσία και σώμα, και μερίζεται και ταυτόχρονα δεν μερίζεται, πολύ περισσότερο όταν ο λόγος αφορά ενέργεια, και μάλιστα ενέργεια που προέρχεται από ασώματη ουσία, δεν είναι καθόλου φυσικό να υποστεί κάτι τέτοιο. Γι' αυτό και ο Ιωάννης έλεγε: «Από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε»· και συνδέει τη δική του μαρτυρία με εκείνη του Βαπτιστή. Διότι το «Από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε», δεν είναι λόγος του Προδρόμου, αλλά του μαθητή. Αυτό δε που λέει, έχει την εξής έννοια: Μη νομίσετε, λέει, ότι εμείς, που συναναστραφήκαμε μαζί του για πολύ χρόνο και μοιραστήκαμε το αλάτι και το τραπέζι, καταθέτουμε αυτή τη μαρτυρία χαριστικά.

Αφού είπε: «Από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε», πρόσθεσε: «Και χάρη αντί χάριτος»· δείχνοντας ότι και οι Ιουδαίοι σώζονταν κατά χάρη. Διότι, λέει, δεν σας εξέλεξα επειδή είστε πολυάριθμοι, αλλά εξαιτίας των πατέρων σας. Εάν, λοιπόν, δεν εκλέχθηκαν από τον Θεό εξαιτίας δικών τους κατορθωμάτων, είναι φανερό ότι έτυχαν αυτής της τιμής κατά χάρη. Και εμείς επίσης όλοι σωθήκαμε κατά χάρη, αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο. Διότι δεν σωθήκαμε για τα ίδια, αλλά για πολύ μεγαλύτερα και υψηλότερα. Επομένως, δεν είναι τέτοιας λογής η χάρη σε εμάς. Διότι δεν μας δόθηκε μόνο συγχώρηση αμαρτιών (επειδή ως προς αυτό έχουμε κοινά με εκείνους· διότι όλοι αμάρτησαν), αλλά και δικαιοσύνη, και αγιασμός, και υιοθεσία, και χάρη του Πνεύματος πολύ πιο λαμπρή και άφθονη. Μέσω αυτής της χάριτος γίναμε αγαπητοί στον Θεό, όχι πλέον μόνο ως δούλοι, αλλά και ως υιοί και ως φίλοι.

Γι' αυτό λέει: «Χάριν αντί χάριτος». Διότι και οι διατάξεις του νόμου ήταν και αυτές έργο χάριτος, καθώς και το ίδιο το γεγονός ότι δημιουργηθήκαμε εκ του μη όντος. Διότι δεν λάβαμε αυτήν την αμοιβή επειδή προϋπήρξαν δικά μας κατορθώματα (πώς θα μπορούσε άλλωστε, αφού δεν υπήρχαμε καν;), αλλά επειδή ο Θεός σε κάθε περίπτωση κάνει την αρχή της ευεργεσίας. Και όχι μόνο το ότι δημιουργηθήκαμε εκ του μη όντος, αλλά και το ότι, αφού δημιουργηθήκαμε, μάθαμε αμέσως τόσο τα όσα πρέπει να πράττουμε όσο και τα όσα δεν πρέπει, και το ότι λάβαμε αυτόν τον νόμο μέσα στη φύση μας, και το ότι ο Δημιουργός εναπέθεσε μέσα μας το αδιάφθορο κριτήριο της συνειδήσεως, ήταν έργο μέγιστης χάριτος και ανέκφραστης φιλανθρωπίας. Το ότι, επίσης, ο νόμος αυτός, αφού διαφθάρηκε, αποκαταστάθηκε μέσω του γραπτού νόμου, ήταν έργο χάριτος. Διότι η φυσιολογική συνέπεια θα ήταν, εκείνοι που παραχαράσσουν την εντολή που δόθηκε μία φορά, να κολάζονται και να τιμωρούνται· ωστόσο, αυτό που συνέβη δεν ήταν αυτό, αλλά δόθηκε πάλι διόρθωση και συγγνώμη, η οποία δεν μας οφειλόταν, αλλά προσφέρθηκε από έλεος και χάρη. Και για να βεβαιωθείς ότι ήταν έργο χάριτος και ελέους, άκουσε τι λέει ο Δαβίδ: «Ο Κύριος ποιεί ελεημοσύνες και αποδίδει δικαιοσύνη σε όλους τους αδικουμένους».

Εγνώρισε τις οδούς του στον Μωυσή, στους υιούς του Ισραήλ τα θελήματά του. Και πάλι: Αγαθός και ευθύς είναι ο Κύριος· γι' αυτό θα νομοθετήσει για εκείνους που αμαρτάνουν στην οδό τους. Άρα, λοιπόν, το να λάβουν τον νόμο αποτελεί έργο ελεημοσύνης, οικτιρμών και χάριτος. Γι' αυτό, αφού είπε, «Χάρη αντί χάριτος», τονίζοντας ακόμη πιο θερμά το μέγεθος των δωρεών, προσθέτει λέγοντας: «Ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια ήλθαν μέσω του Ιησού Χριστού». Είδατε πώς, ήρεμα και σταδιακά, με έναν λόγο, τόσο ο Βαπτιστής Ιωάννης όσο και ο μαθητής οδηγούν τους ακροατές στην ύψιστη γνώση, αφού προηγουμένως τους εξάσκησαν στα πιο ταπεινά;

Και γιατί λέει: «Θα παρακαλέσω τον Πατέρα»; Επειδή, αν έλεγε: «Εγώ θα το στείλω», δεν θα πίστευαν με τον ίδιο τρόπο· τώρα όμως το επιδιωκόμενο είναι αυτό, το να γίνει δηλαδή ο ίδιος πιστευτός. Διότι αργότερα ο ίδιος λέει ότι το στέλνει, λέγοντας: «Λάβετε Πνεύμα Άγιο»· εδώ όμως λέει ότι παρακαλεί τον Πατέρα, ώστε να καταστήσει τον λόγο του αξιόπιστο σε αυτούς. Επειδή ο Ιωάννης λέει για αυτόν ότι: «Από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε»· αυτό λοιπόν που ήδη είχε, πώς το λαμβάνει από άλλον;

Ποια είναι όμως αυτή η χάρη; Εκείνη διά της οποίας δίδασκε, διά της οποίας θαυματουργούσε. Εδώ αναφέρεται στη χάρη που ήλθε πάνω στη σάρκα: «Σε όποιον δεις το Πνεύμα», λέγει, «να καταβαίνει σαν περιστέρι και να μένει πάνω του, αυτός είναι που βαπτίζει». Διότι όλη η χάρη εκχύθηκε στον ναό εκείνο. Επειδή σε αυτόν δεν δίδει το Πνεύμα με το μέτρο· διότι εμείς μεν λάβαμε από το πλήρωμά του, ο ναός όμως εκείνος έλαβε ολόκληρη τη χάρη. Αυτό ακριβώς φανερώνοντας και ο Ησαΐας έλεγε: «Θα αναπαυθεί πάνω του Πνεύμα σοφίας και συνέσεως, Πνεύμα βουλής και ισχύος, Πνεῦμα γνώσεως και ευσεβείας. Πνεύμα φόβου Θεού θα τον γεμίσει». Αλλά εκεί μεν βρίσκεται ολόκληρη η χάρη, στους ανθρώπους όμως δίδεται κάτι μικρό, σαν μια σταγόνα από εκείνη τη χάρη. Γι' αυτό δεν είπε, «Δίνω το Πνεύμα», αλλά, «Θα εκχύσω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα».

Ότι δηλαδή επρόκειτο για μια σταγόνα, το κατέστησε σαφές λέγοντας: «Θα εκχέω από το Πνεύμα μου», και ονομάζοντάς το «αρραβώνα». Διότι μέσα από αυτό είναι φανερό ότι δόθηκε ένα μικρό μέρος από το όλον. Γι' αυτό και ο Ιωάννης, θέλοντας να δηλώσει ακριβώς αυτό, έλεγε: «Από το πλήρωμά Του εμείς όλοι λάβαμε»· από αυτό που αναβλύζει άφθονα, όπως θα μπορούσε να πει κανείς, από αυτό που περισσεύει, από αυτό που υπερεκχειλίζει λάβαμε όλοι μας. Αναλογίσου, λοιπόν, τη χάρη του Πνεύματος, πόσο πανταρκής είναι, εφόσον επαρκεί για μια τόσο μεγάλη οικουμένη επί τόσα χρόνια· και παρ' όλα αυτά ούτε περιορίζεται, ούτε αναλώνεται, αλλά γεμίζει τους πάντες με πλούτο και χάρη, ενώ η ίδια δεν δαπανάται πουθενά. Έπειτα, επειδή η λέξη «πνεύμα» έχει πολλές σημασίες (διότι έτσι ονομάζεται και ο άγγελος, και η ψυχή, και ο άνεμος, και πολλά άλλα), πρόσθεσε: «Από το Πνεύμα μου». Όπως, λοιπόν, το πνεύμα του ανθρώπου είναι συγγενικό με τον άνθρωπο, έτσι είναι και το Πνεύμα του Θεού, παραμένοντας όμως στη δική Του ιδιαίτερη υπόσταση.

Παρατήρησε πάλι πώς αποδεικνύει ότι ο ίδιος είναι Θεός και άνθρωπος, δείχνοντας αφενός μέσω του θρόνου και της ράβδου τη βασιλεία και τη θεότητά του, και αφετέρου, μέσω του «σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου», το μυστήριο της θείας οικονομίας. «Περισσότερο από τους μετόχους σου.» «Ώστε όλοι όσοι μετέχουν στην κοινωνία μαζί του να έχουν το έλαιο της αγαλλιάσεως, καθόσον από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε, σύμφωνα με τη φωνή του Ευαγγελίου.»

Διότι, ερμηνεύοντας ο θείος Χρυσόστομος το χωρίο «δεν δίνει ο Θεός το Πνεύμα με το μέτρο», είπε περίπου τα εξής: «Εδώ λέγοντας Πνεύμα εννοεί την ενέργεια· διότι αυτή είναι που μερίζεται· διότι όλοι εμείς λάβαμε την ενέργεια με το μέτρο, εκείνος όμως έλαβε ολόκληρη όλη την ενέργεια· και αν η ενέργειά του είναι αμέτρητη, πολύ περισσότερο είναι η ουσία»· και αλλού, προβάλλοντας προς εξήγηση εκείνο το ψαλμικό «εξεχύθη χάρις στα χείλη σου», λέει: «διότι όλη η χάρη εξεχύθη σε εκείνον τον ναό· διότι ο Πατέρας δεν δίνει σε εκείνον το Πνεύμα με το μέτρο· εμείς όμως έχουμε κάτι μικρό, σαν μια σταγόνα από εκείνη τη χάρη· διότι από το πλήρωμά του, λέει, εμείς όλοι λάβαμε· σαν να έλεγε κανείς, από αυτό που υπερχειλίζει, από αυτό που περισσεύει»· και μετά από λίγα λέει: «ο Θεός εξέχεε τη δωρεά του· η θεότητα δεν εκχέεται, αλλά η δωρεά· εξεχύθη χάρις στα χείλη σου· η χάρη εκχέεται, όχι αυτός που δωρίζει τη χάρη· και πάλι δεν είπε δίνω το Πνεύμα, αλλά θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα· και η χάρη που δίνεται σε τόσα κλίματα του κόσμου, είναι κάποιο μέρος της δωρεάς και αρραβώνας· διότι λέγοντας “αφού έδωσε τον αρραβώνα του Πνεύματος στις καρδιές μας”, εννοεί το μέρος της ενέργειας· διότι ο Παράκλητος βεβαίως δεν μερίζεται· αυτή την ενέργεια, λοιπόν, έλαβε και εκείνος ο ναός, και την παρείχε στους αξίους σαν από δεξαμενή»· και αλλού λέει: «Έπρεπε να κατανοήσουν οι αιρετικοί, ποια είναι τα ονόματα που δηλώνουν τη φύση του Αγίου Πνεύματος και ποια αυτά που ερμηνεύουν τη χάρη, αυτοί όμως καπηλεύτηκαν την αλήθεια· τα συνέχεαν όλα· παρεκτράπηκαν από την αλήθεια· διότι άλλο είναι το Άγιο Πνεύμα, άλλο το χάρισμα· άλλο ο βασιλιάς, και άλλο το δώρο του βασιλιά».

Αλλά όμως αποτελεί γνώρισμα τύφλωσης και όχι της αλήθειας το να μην κατανοεί κανείς ότι και πριν από τον σταυρό ο άγιος Παύλος τον ονόμασε Κύριο της δόξης. «Διότι εάν είχαν γνωρίσει», λέει, «δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξης». Και δεν τον ονόμασε μέτοχο, αλλά Κύριο της δόξης. Ο δε Κύριος εξουσιάζει κάθε δόξα, ώστε να μπορεί να τη δωρίζει και στους ανθρώπους, σε όποιους αυτός θέλει. «Διότι εμείς», λέει, «όλοι λάβαμε από το πλήρωμά του», και: «Είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς από τον Πατέρα». Εφόσον λοιπόν άκουσες τα ίδια πολλοστή φορά από τη Γραφή, ω άνθρωπε, κατανόησε ότι ένας και ο αυτός είναι ο Κύριος της ζωής και του θανάτου, ο Ιησούς Χριστός, σε κάθε καιρό και τόπο και δύναμη και πράγμα. Διότι το να τον αποκαλεί «Κύριο της δόξης», αναφέρεται στην αιώνια ζωή· και το να λέει «σταύρωσαν», φανερώνει τον θάνατο υπέρ ημών. Αν λοιπόν η ζωή και ο θάνατος, τα άκρα κάθε φύσεως, δεν μπόρεσαν κατά τον Παύλο να διαιρέσουν τον Χριστό, ούτε καμία αρχή και εξουσία, ούτε ύψωμα ούτε βάθος, ούτε τα παρόντα ούτε τα μέλλοντα μπορούν να τον διαιρέσουν.

Λάβαμε δε χάρη αντί χάριτος, αντί της ατελούς και τυπικής, την τέλεια και αληθινή. Διέφυγαν από την τυραννική Αίγυπτο οι Ισραηλίτες· εμείς διαφύγαμε από την πλάνη που μας κατείχε, τη σκυθρωπή και σκοτεινή.

Διότι, εάν ολόκληρο το ένα και τέλειο Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Πατρός, ποια είναι η ανάγκη να εκπορεύεται αυτό και εκ του Υιού; Ειδάλλως, συγκέντρωσε εσύ τα άτοπα. «Αλλά το Πνεύμα», λέγει, «είναι πλήρωμα του Υιού. Και από το πλήρωμά του, λέγει ο Ιωάννης στο Ευαγγέλιό του, όλοι εμείς λάβαμε. Το να λέγεται λοιπόν "από το πλήρωμά του", σε τι θα διέφερε από το να λέμε "εξ αυτού" ή και ότι "λαμβάνουμε από αυτόν"; Διότι είναι προφανές ότι λαμβάνουμε επειδή εκείνος δίνει. Και έπιναν, λέγει ο απόστολος Παύλος, από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα ήταν ο Χριστός. Και πάλι: όλοι ποτιστήκαμε ένα Πνεύμα. Εάν λοιπόν το Πνεύμα είναι πόμα, και το πόμα προέρχεται από την πέτρα, και η πέτρα είναι ο Χριστός, άρα το Πνεύμα προέρχεται εκ του Χριστού». Ναι, το Πνεύμα που νοείται ως πόμα και που μας μεταδίδεται από το πλήρωμα του Χριστού, θα μπορούσε να λεχθεί ότι προέρχεται εκ του Χριστού όπως και διά του Χριστού. Αλλά δεν ήταν αυτό το παντελές και υπερτελές Πνεύμα, το όλο πλήρωμα του Χριστού. Διότι εκείνο εκπορεύεται μόνο εκ του Πατρός, όπως έχει αποδειχθεί από πολλά. Επειδή όμως μένει στον Υιό, ευλόγως και είναι και ονομάζεται πλήρωμα του Χριστού. Και απλώς Πνεύμα Χριστού, όπως και πνεύμα δυνάμεως και σοφίας. Ο Χριστός δε είναι και δύναμη και σοφία του Θεού· μάλλον όμως, για να διατυπωθεί σαφέστερα το λεγόμενο, πρέπει να ειπωθεί το εξής: πηγή ονομάζεται ο Πατήρ.

Διότι ούτε το «ενέργεια» λέγεται κυριολεκτικά ούτε το «ουσιωδώς», αλλά το καθένα λέγεται «σαν να έλεγε κανείς» συγκρίνοντας μεταξύ τους τις παρουσίες του Πνεύματος· παρά μόνο ότι προηγουμένως διαφαινόταν «πιο αμυδρά», έπειτα «πιο έκτυπα», και αργότερα «πιο τέλεια». Αλλά βέβαια, έτσι, σύμφωνα με αυτόν τον θεολόγο, λέγεται ότι το Πνεύμα παρευρίσκεται πάντοτε παντού κατά την ουσία και ότι δεν παρευρισκόταν «ουσιωδώς» προηγουμένως, παρά μόνο ως «ενέργεια», ενώ τώρα και «ουσιωδώς». Έτσι επίσης προηγουμένως δεν υπήρχε, σύμφωνα με τον πρώτιστο θεολόγο. Κατά συνέπεια και μέσα από αυτά έχει καταστεί σαφές, ότι δεν μεταδίδεται στους μετόχους του Χριστού αυτό καθαυτό το Άγιο Πνεύμα, το συνολικό πλήρωμα του Χριστού, με τον τρόπο που εκπορεύεται από τον Πατέρα και αναπαύεται στον Υιό. Ειδάλλως, δεν θα ήταν και θα ονομάζονταν και αυτοί Χριστοί; Και όχι μέτοχοι του Χριστού, προς τον οποίο έχει λεχθεί το: «σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως», ώστε να αποκαλέσει κατ' αυτόν τον τρόπο το Πνεύμα χρίσμα. Προβάλλεται επίσης και το: «παρά τους μετόχους σου», ως ένδειξη του ότι δεν μεταδίδεται ολόκληρο αυτό το ίδιο το χρίσμα και πλήρωμα του Χριστού και στους μετόχους του Χριστού, αλλά κάποιες απορροές μετοχής εξ αυτού. Γι' αυτό και «από το πλήρωμά του», λέει ο θειότατος ευαγγελιστής, «όλοι εμείς λάβαμε».

Και από εδώ αυτός ο θεολόγος παρουσιάζει ότι η πρόοδος του Πνεύματος είναι «εκ του Πατρός». Ο δε θειότατος ευαγγελιστής, ο οποίος έλαβε κατ' εξοχήν το όνομα «θεολόγος», έχοντας θεολογήσει για το Πνεύμα μέσα από όλη την ευαγγελική του υψηγορία· και, για το ότι μεν «εκ του Πατρός εκπορεύεται», παρουσιάζοντας ως μάρτυρα τον ίδιο τον Χριστό, τον πιστό μάρτυρα όπως λέει και ο ίδιος· για το ότι δε εκπορεύεται και «παρά του Υιού», ούτε ο ίδιος το είπε ούτε παρουσίασε κάποιον άλλον να το λέει. Διότι μας έχει ήδη εξηγηθεί σαφέστατα και το ότι «από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε»· ώστε να εμμένουμε σε όσα έχουμε ακούσει, να μην προσθέτουμε τίποτα από τον εαυτό μας, να μην αφαιρούμε και να μην καινοτομούμε καθόλου. Λέγοντας: «Εσείς, αυτό που ακούσατε από την αρχή, ας μένει μέσα σας· εάν μείνει μέσα σας αυτό που ακούσατε από την αρχή, και εσείς θα μείνετε στον Υιό και στον Πατέρα». Επομένως, εάν δεν μένει μέσα μας αυτό που ακούσαμε, αλλά αποδεχόμαστε κάτι άλλο αντί για εκείνο, εκπίπτουμε έξω από τον Υιό και τον Πατέρα. Ω, τι ζημία! Ακούσαμε δε από την αρχή, ότι το Πνεύμα εκπορεύεται παρά του Πατρός, δηλαδή εκ του Πατρός· ότι όμως εκπορεύεται και παρά του Υιού ή εκ του Υιού, δεν το ακούσαμε. Αλλά τώρα αυτό καινοτομείται από εκείνους που πιστεύουν σε άλλο Πνεύμα, διαφορετικό από αυτό για το οποίο ακούσαμε, διαφορετικό από αυτό που μάθαμε από τη διδασκαλία του Χριστού· το οποίο, οπωσδήποτε, δεν ανήκει στον Χριστό.

Διότι όχι μόνο υπέμεινε προκαταβολικά τους πόνους, ούτε απλώς δοκίμασε σφοδρούς πόνους, αλλά τους αντάλλαξε με κάτι θαυμαστό και υπερφυές, «τη χαρά που βρισκόταν μπροστά του». Διότι αντιλαμβανόμαστε το υπερβολικό μέγεθος, όταν αναλογιστούμε ποια ήταν η χαρά που βρισκόταν μπροστά στον Χριστό. Διότι, αν σε όσους πιστεύουν σε αυτόν προσφέρεται τόση χαρά, ώστε να μην είναι δυνατόν ούτε να την εκφράσουν με λόγια ούτε να τη φανερώσουν («διότι αγαλλιάσθε», λέει, «με χαρά ανεκλάλητη και δεδοξασμένη»), πόσο υπερβολική πρέπει να θεωρήσουμε ότι είναι αυτή σε εκείνη την ψυχή, η οποία είναι η πηγή της καθαρής ευφροσύνης, από την οποία όλοι έλαβαν «από το πλήρωμά του», όπως λέει ο Ιωάννης. Αντί αυτής της χαράς, που ξεπερνά κάθε λόγο και υπερβαίνει κάθε νου, ο Χριστός «υπέμεινε σταυρό, καταφρονώντας την αισχύνη», ώστε αντίθετα εμείς, αντί για την οδύνη που μας περίμενε, να μπορέσουμε να εισέλθουμε στη δική του χαρά.

Γι' αυτόν τον λόγο, πρώτα εγχέεται το ζέον στα Άγια, και έπειτα από εκεί, μαζί με αυτά, μεταλαμβάνουν οι ιερείς και μεταδίδουν στους άλλους, διότι και το Άγιο Πνεύμα πρώτα γέμισε με τον εαυτό του τη θεοφόρο σάρκα του Κυρίου, και έπειτα από αυτήν, σαν από πηγή, και μαζί με αυτήν εκχύθηκε και πάντοτε εγχέεται στην Εκκλησία. Και υποδηλώνοντας αυτό ο μακάριος Ιωάννης λέει: «από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε».

Επομένως, έστω κι αν πούμε ότι το Πνεύμα επιδήμησε ουσιωδώς και κατοίκησε στους Αποστόλους, δεν θα μπορούσαμε ωστόσο να δεχτούμε ότι χώρεσε ολόκληρο και εξολοκλήρου στον καθένα από αυτούς, ούτε ότι ενώθηκε και συνουσιώθηκε μαζί τους όπως με τον Χριστό, ώστε να βρίσκεται μαζί τους αχώριστα, και να είμαστε αναγκασμένοι να λέμε για τον καθένα, ότι «σε αυτόν κατοικεί όλο το πλήρωμα της θεότητας σωματικώς», πράγμα που έχει ειπωθεί για τον Χριστό· αλλά «από το πλήρωμά του», λέει ο κατεξοχήν αγαπημένος και επιστήθιος μαθητής, «εμείς όλοι λάβαμε». Και η διήγηση των Πράξεων λέει ότι δεν φάνηκε μία γλώσσα, όπως ακριβώς φάνηκε ένα περιστέρι στο σωτήριο βάπτισμα, αλλά περισσότερες και διαμερισμένες, ώστε να καθίσει από μία μεριστά πάνω στον καθένα από τους Αποστόλους· έτσι και ο Παύλος λέει, «στον καθένα δόθηκε η χάρη», και ότι «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων και διακονιών»· και «όλα αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα όπως θέλει». Επομένως, το Πνεύμα βρισκόταν στους Αποστόλους διαιρετά και μεριστά, αλλά όχι ολόκληρο στον καθένα και αδιαίρετο και αμέριστο, και βέβαια ούτε αχώριστο, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις που ήταν και χωριστό. Διότι, αν βρισκόταν μαζί τους αχώριστα, δεν θα βρίσκονταν ποτέ σε διαφωνία μεταξύ τους· γιατί δεν θα έπρεπε το ένα και το αυτό Πνεύμα της ειρήνης να έρχεται σε διαφωνία με τον ίδιο του τον εαυτό.

Λαμβάνει λοιπόν και ο Υιός από τον Πατέρα, αλλά δεν εκπορεύεται· διότι αυτό είναι ίδιον του Πνεύματος· λαμβάνουν επίσης και από τον Χριστό οι Απόστολοι την εξουσία να πατούν επάνω σε φίδια και σκορπιούς, και μέσω του εμφυσήματος τη χάρη του Πνεύματος· Και από το πλήρωμά του, λέει ο ευαγγελιστής, εμείς όλοι λάβαμε· αλλά βεβαίως για όσους λαμβάνουν αυτά, ακριβώς επειδή τα λαμβάνουν από τον Υιό, δεν θα μπορούσε να λεχθεί ότι και εκπορεύονται από τον Υιό· συνεπώς ούτε το Πνεύμα, εάν ελέγετο ότι λαμβάνει από τον Υιό, θα εκπορευόταν από αυτόν. μγ. Αλλά το να επικαλούνται τον Απόστολο που λέει «το Πνεύμα του Υιού»· «Διότι εξαπέστειλε», λέει, «ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει, Αββά ο πατήρ»· και από αυτό να νομίζουν ότι έχουν και αυτόν συνήγορο υπέρ της εκπορεύσεως του Πνεύματος από τον Υιό, με το σκεπτικό ότι, όταν λέγεται «το Πνεύμα του Υιού», υπονοείται συγχρόνως και ότι εκπορεύεται από τον Υιό, αυτό προέρχεται από την ίδια ανοησία.

Διότι, εάν δεν τιμάται εξίσου με τον Πατέρα μέσω της θυσίας, είναι αυτομάτως φανερό ότι αυτό που δεν τιμάται εξίσου δεν είναι και ομότιμο. Αυτό δε που δεν είναι ομότιμο δεν είναι ούτε ομοούσιο, εφόσον το ομοούσιο είναι και ομότιμο. Άρα, δεν είναι ούτε Θεός σύμφωνα με τη φύση του Πατέρα. Και σε τι θα διέφερε ώστε να μην κατέχουμε εμείς τα δικά του, αν και εμείς οι ίδιοι είμαστε Θεοί κατά χάριν, λαμβάνοντας αυτήν τη χάρη δια του θείου βαπτίσματος, μέσω του οποίου υιοθετηθήκαμε και γίναμε και εμείς χριστοί κατά μετοχήν σε αυτόν; Αλλά αυτός δεν είναι έτσι· δεν είναι Θεός κατά χάριν· δεν είναι Χριστός όπως εμείς, αλλά διαφορετικά από εμάς, δηλαδή ανώτερος από εμάς, σύμφωνα με τα όσα ειπώθηκαν γι’ αυτόν προφητικά: «Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου». Είναι, λοιπόν, Χριστός ανώτερος από εμάς, εφόσον σε αυτόν μεν κατοικεί όλο το πλήρωμα της θεότητας, όπως λέει ο θείος Παύλος, και είναι ο ίδιος Θεός κατά φύση ομοούσιος με τον Πατέρα. Εμείς δε όλοι, σύμφωνα με τον κατ’ εξοχήν φερώνυμο Θεολόγο, λαμβάνοντας από το πλήρωμά του κατά μετοχήν σε αυτόν, κατέχουμε αυτήν τη χάρη, αφού χρισθήκαμε με το Πνεύμα μυστικώς και κατ' αυτόν τον τρόπο υιοθετηθήκαμε και θεωθήκαμε.

Άκουσε λοιπόν τον υιό της βροντής, πώς, βροντώντας σε εμάς από ψηλά, μας δίνει να κατανοήσουμε μια τέτοια χρήση των λέξεων. Διότι, αφού με τη φράση «και χάριν αντί χάριτος» ονόμασε και τις δύο, την παλαιά και τη νέα, με την προσηγορία της χάριτος, έπειτα, παρουσιάζοντας την υπεροχή της μίας έναντι της άλλης, λέει: «ο νόμος δόθηκε διά του Μωυσέως, η χάρις όμως και η αλήθεια έγιναν διά του Ιησού Χριστού». Είναι προφανές ότι, λέγοντας αυτά, δεν αφαίρεσε την αλήθεια ή τη χάρη από τον Μωσαϊκό νόμο (αφού ο ίδιος ήταν που λίγο πριν τον είχε σεμνύνει με το όνομα της χάριτος), ούτε βεβαίως τον κατηγόρησε για ψεύδος (διότι δεν απέδωσε το «η χάρις όμως και η αλήθεια» στους ευαγγελικούς θεσμούς με σκοπό την ύβρη και τη συκοφαντία του νόμου· έτσι θα μπορούσε να πει ο Ηρακλέων και οι μαθητές του Ηρακλέωνος)· αλλά, θέλοντας προφανώς να παρουσιάσει τη δωρεά του Δεσπότη ως πιο επιφανή και πιο τέλεια από τη Μωσαϊκή νομοθεσία, την περιέλαβε με την κοινή προσηγορία της χάριτος και της αλήθειας.

Λοιπόν, αυτό το μυστήριο δεν συντελέστηκε μόνο με τον προαναφερθέντα τρόπο από την εποχή του Χριστού σε ολόκληρο τον κόσμο, αλλά συντελέστηκε και στον καθένα από τους παλαιούς αγίους και εξακολουθεί πάντοτε να συντελείται μέχρι σήμερα. Διότι, λαμβάνοντας το Πνεύμα του Δεσπότη και Θεού μας, γινόμαστε συμμέτοχοι της θεότητας και της ουσίας Του· τρώγοντας δε την πανάμωμη σάρκα Του, εννοώ τα θεία μυστήρια, γινόμαστε σύσσωμοί Του και συγγενείς Του, αληθινά και ολοκληρωτικά, όπως ακριβώς λέει και ο ίδιος ο θείος Παύλος ότι «είμαστε οστό από τα οστά Του και σάρκα από τη σάρκα Του» και πάλι, ότι «από το πλήρωμα της θεότητάς Του, εμείς, δηλαδή όλοι, λάβαμε, και χάρη αντί χάριτος». Γινόμενοι δε αυτό, γινόμαστε όμοιοι με τον ίδιο τον φιλάνθρωπο Θεό και Δεσπότη μας κατά χάριν, ανακαινιζόμενοι και ανανεούμενοι στην ψυχή, αποκτώντας αφθαρσία και ανασταινόμενοι σαν να ζωντανεύουμε από τους νεκρούς, δηλαδή βλέποντας Εκείνον που καταδέχθηκε να γίνει όμοιος με εμάς και βλεπόμενοι από Αυτόν εμείς που αξιωθήκαμε να γίνουμε όμοιοί Του, όπως ακριβώς όταν κάποιος από μακριά διακρίνει το πρόσωπο ενός φίλου του, συζητά μαζί του, τον συναναστρέφεται και ακούει τη φωνή του.

Και όπως από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε, έτσι και από την αμώμητη σάρκα της παναγίας Μητέρας του, την οποία προσέλαβε, μεταλαμβάνουμε όλοι· και όπως ο Χριστός και Θεός μας έγινε υιός της, ονομάστηκε δε αδελφός μας, έτσι κι εμείς —ω της ανέκφραστης φιλανθρωπίας!— γινόμαστε υιοί της Θεοτόκου μητέρας του και αδελφοί του ίδιου του Χριστού, καθώς μέσω του υπεράμωμου και ακατάληπτου γάμου που συντελέστηκε με αυτήν και μέσα σε αυτήν, γεννήθηκε ο Υιός του Θεού από αυτήν, και από αυτόν πάλι όλοι οι άγιοι. Διότι, όπως ακριβώς από τη συνουσία και το σπέρμα του Αδάμ η Εύα πρώτη γέννησε, και από εκείνην και μέσω εκείνης γεννήθηκαν όλοι οι άνθρωποι, έτσι και η Θεοτόκος, δεχόμενη τον Λόγο του Θεού Πατέρα αντί για σπέρμα, συνέλαβε και γέννησε μόνο αυτόν, τον Μονογενή από τον Πατέρα προ των αιώνων και μονογενή στους έσχατους καιρούς που σαρκώθηκε από αυτήν· και αφού αυτή σταμάτησε να συλλαμβάνει και να γεννά, ο Υιός της και γέννησε και γεννά καθημερινά αυτούς που πιστεύουν σε αυτόν και τηρούν τις άγιες εντολές του. Διότι έπρεπε, επειδή η εν φθορά γέννησή μας έγινε μέσω της γυναίκας Εύας, η πνευματική γέννηση και ανάπλασή μας να γίνει μέσω του άνδρα, δηλαδή του δεύτερου Αδάμ και Θεού.

Διότι έτσι αποφάνθηκε και ο ίδιος ο Κύριός μας και Θεός: «Εκείνος που τρώει το σώμα μου και πίνει το αίμα μου μένει μέσα μου, κι εγώ μέσα του». Με αυτόν τον θείο λόγο συμφωνεί και το ρητό του Αποστόλου που λέει τα εξής: «Εκείνος που προσκολλάται στην πόρνη είναι ένα σώμα μαζί της· ενώ εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα μαζί Του». Και όταν λέω «ένα», δεν εννοώ ως προς τις υποστάσεις, αλλά ένα ως προς τη φύση της θεότητας και της ανθρωπότητας· ως προς τη φύση της θεότητας, επειδή γίνονται και αυτοί θεοί κατά χάριν, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον Ιωάννη: «Και γνωρίζουμε ότι, όταν Εκείνος φανερωθεί, λέει, θα είμαστε όμοιοι με Αυτόν». Με ποιον τρόπο; Επειδή, λέει, «από το πλήρωμά Του όλοι εμείς λάβαμε»· και ως προς τη φύση της ανθρωπότητας, επειδή ονομαστήκαμε συγγενείς και αδελφοί Του, όπως είπαμε και αλλού. Γνωρίζοντας αυτά και οι άγιοι πατέρες μας έλεγαν φανερά: «Δώσε αίμα και λάβε Πνεύμα», επειδή το Πνεύμα δεν δίνεται σε εμάς με άλλον τρόπο, παρά μόνο μέσα από την εκούσια σταύρωση και συγχρόνως νέκρωσή μας ως προς τον κόσμο. Διότι ο Θεός, ο οποίος είναι πνεύμα σύμφωνα με τη θεία φωνή, θέλει να ενωθούμε και να προσκολληθούμε σε Αυτόν εν Αγίω Πνεύματι, και να γίνουμε σύσσωμοι και συγκληρονόμοι Του, όπως μαρτυρεί ολόκληρη η Θεία Γραφή. Αλλά ας επανέλθουμε στο προκείμενο.