Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 14:10

Και ως προς αυτά ο Χριστός λέει: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα·» και ο λόγος αυτός είναι αληθινός. Διότι, επειδή ο Υιός προήλθε από την ουσία του Θεού και Πατέρα, ενυπάρχει ο ίδιος στον δικό του Πατέρα, και φανερώνει στον εαυτό του, μέσω της φυσικής ταυτότητας, και την ουσία Εκείνου που τον γέννησε.

Αν πάλι θεωρούν ότι πρέπει να βαδίζουν την οδό της καθαρής θεογνωσίας, ας επισφραγίσουν αυτά που αποφάσισαν να φρονούν με τα χωρία της θείας Γραφής. Β. Ναι, λένε. Διότι ο Υιός είπε προς τον Φίλιππο: «Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα;» Α. Άραγε, λοιπόν, ο Πατέρας αγιάζει τον Υιό, επειδή βρίσκεται μέσα Του; Β. Οπωσδήποτε, μάλλον, αυτό θα πουν. Α. Όντας άγιος κατά φύση και έχοντας αφ' εαυτού τον αγιασμό και τη δύναμη να αγιάζει αυτούς στους οποίους τυχόν θα κατοικούσε, ή μήπως έχει πλουτίσει αυτό το δώρο από κάποιον άλλον; Β. Είναι προφανές ότι ο ίδιος είναι άγιος κατά φύση. Α. Επομένως, ω γενναίοι και επιρρεπείς σε κάθε λογής παραλογισμούς, ο Υιός στερείται φυσικής αγιότητας και έλαβε ως κλήρο φύση που δεν είναι ελεύθερη από το σφάλμα, δηλαδή απολύτως απαλλαγμένη από αυτό, όσον αφορά την ίδια της την ουσία. Εάν, λοιπόν, υποθέσουν ότι αποκομίζει κάποια ωφέλεια από το να αγιάζεται από τον Πατέρα και να λαμβάνει τη σταθερότητα και τη δόξα για τις οποίες θαυμάζεται από εμάς, ενώ το να αγιάζεται δεν προσθέτει τίποτα απολύτως στον Υιό, είναι μάταιο, νομίζω, να υποστηρίζεται πλέον ότι ο Θεός και Πατέρας έχει εγκατασταθεί και κατοικεί μέσα Του. Όμως, ο Ίδιος είναι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε Αυτόν. Και ποιος τυχόν θα ήταν ο τρόπος αυτού του γεγονότος ή πώς θα μπορούσε να έχει το ζήτημα, με τον καλύτερο τρόπο θα το εξετάζαμε ως εξής: Διότι ο μεν Υιός, σύμφωνα τουλάχιστον με όσα ανοσιότατα πιστεύουν ίσως μόνο αυτοί, δέχεται να κατοικήσει μέσα Του ο Πατέρας επειδή έχει ανάγκη αγιασμού.

«Διότι εποίησε, λέγει, ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε.» Αλλά δεν θα μπορούσε ποτέ να φανεί ψεύτης ο θεσπέσιος Μωυσής, όντας θεηγόρος και έχοντας επάξια στεφανωθεί με την άνωθεν επιδοκιμασία. Και θα μας πείσει ακόμη περισσότερο ο Λόγος που φανερώθηκε από Αυτόν, διακηρύσσοντας ότι η φύση του Πατρός είναι αεικίνητη και ενεργός. Διότι είπε κάπου ο Χριστός επιτιμώντας τους Ιουδαίους - επειδή φαίνονταν να εξάπτονται σε οργή αν έκανε κάτι κατά το Σάββατο: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι.» Και κάπου αλλού: «Τα λόγια που εγώ σας λαλώ, δεν τα λαλώ από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας που μένει σε μένα, αυτός κάνει τα έργα.» Άραγε δεν είναι παράταιρο, ω Ερμεία, και θα έλεγα μάλιστα σφαλερότατο, το να αντιτασσόμαστε στα λόγια του Σωτήρα, και, ενώ η θεόπνευστη Γραφή αναδεικνύει τον Πατέρα ως δημιουργό των πάντων από κοινού με τον Υιό, εμείς να αποτολμούμε να λέμε ότι μένει πλέον άπρακτος ως προς την κτίση; Β. Σφαλερότατο. Α. Ασύνετο όμως νομίζω πως είναι και εκείνο. Β. Το ποιο δηλαδή; Α.

Όπως λοιπόν όσα έχουν κατασκευαστεί από ανθρώπινο χέρι και τέχνη δεν είναι ικανά να πράττουν και να ενεργούν τα έργα του ίδιου του ανθρώπου, κατά τον ίδιο, νομίζω, τρόπο και λόγο τα έργα των θείων χειρών δεν θα μπορούσαν να πράξουν τα έργα του Θεού. Επειδή όμως ο Υιός έχει δημιουργήσει και έχει ενεργήσει, δεν είναι δυνατόν να αποτελεί και αυτός ένα κατασκεύασμα των θείων χειρών αναμεμειγμένο μαζί με όλα τα άλλα, ούτε βέβαια έχει παραχθεί ως δημιουργός εκ του μη όντος, αλλά μάλλον κατέχει αυτή την ιδιότητα ουσιωδώς, και σε όχι μικρότερο βαθμό από όσο την κατέχει και ο ίδιος ο Πατέρας. Β. Αλλά, λέει κάποιος, ενεργεί τα της κτίσεως κινούμενος από τον Πατέρα. Διότι είπε κάπου και ο ίδιος: «Τα λόγια που εγώ σας λέω δεν τα λέω από τον εαυτό μου· αλλά ο Πατέρας, ο οποίος μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα». Και πάλι: «Τα έργα τα οποία εγώ κάνω δεν είναι δικά μου, αλλά εκείνου που με έστειλε». Α. Γνωρίζω ότι αυτά θα μας πρόβαλλαν οι αντίπαλοι. Διότι δεν πρόκειται ποτέ να σταματήσουν να παραχαράσσουν την αλήθεια και όσα θα έπρεπε να κατανοούνται με σοφία, όταν αναφέρονται στην ένσαρκη οικονομία, νοθεύοντάς τα με τον πιο κακόβουλο τρόπο.

Περιορίζοντας, λοιπόν, κατά πολύ τη μωρία τους, και οδηγώντας τους σιγά-σιγά σε καλύτερη σκέψη, και απομακρύνοντάς τους με επιδεξιότητα από το να νομίζουν ότι ο Δεσπότης των όλων και Θεός ενεργεί μέσω του Βεελζεβούλ, αποδίδει τη λαμπρότητα των αποτελεσμάτων στην άρρητη δύναμη του Πατέρα, και αναθέτει μάλλον στη θεία φύση όσα ταιριάζουν κατεξοχήν σε αυτήν. Επειδή δε υπάρχει ο ίδιος μέσα στον Πατέρα και έχει τον ίδιο τον γεννήτορά του μέσα του, εξαιτίας της απαράλλακτης και ουσιώδους ταυτότητάς τους, έλεγε ότι ο Πατέρας, παραμένοντας μέσα του, εκτελεί τα έργα. Διότι, αληθινά, κανείς δεν θα μπορούσε να νομίσει, αν έχει βέβαια νου, ότι ένα έργο που αρμόζει στον Θεό και αποτελεί αποκλειστικό του γνώρισμα είναι έργο της σάρκας, δηλαδή της ανθρώπινης φύσης, αν αυτή νοηθεί μόνη της και καθ' εαυτήν. Και νομίζω ότι ο λόγος δεν αποκλίνει καθόλου από την αναγκαία και συγχρόνως αληθινή έννοια. Β. Όχι βέβαια, διότι είναι ορθός. Α. Θα έλεγα δε ότι έρχονται σε αντίφαση και με τα δικά τους λόγια, εάν νομίζουν ότι ο Υιός ενεργεί ως ενεργούμενος, και επιπλέον με αυτό θα ασεβήσουν ακόμη και προς τον ίδιο τον Πατέρα. Β. Εξήγησέ μου το πώς, γιατί δεν μπορώ να το καταλάβω. Α. Διότι, φίλε μου, ό,τι δίνεται σε κάποιον από κάποιον άλλον, δεν θα μπορούσε και να του αφαιρεθεί, ακόμη κι αν τυχόν δεν αφαιρείται αμέσως, επειδή δεν έχει σκεφτεί ακόμη να το αφαιρέσει εκείνος που είναι σε θέση να το πράξει;

«Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Διότι το ότι ο Υιός είναι τρόπον τινά το πρόσωπο του Θεού και Πατέρα θα μπορούσε εύκολα να μας το διδάξει ο Ψαλμωδός, λέγοντας άλλοτε μεν: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;» και άλλοτε πάλι, εκ μέρους αυτών που έχουν πιστέψει σε αυτόν: «Σημειώθηκε πάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε.» Διότι έχουμε σφραγιστεί με το Άγιο Πνεύμα προς ομοιότητα και εξομοίωση με το πρόσωπο του Πατέρα, δηλαδή του Υιού. Και θα το μαρτυρήσει ο Παύλος γράφοντας: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ξεσκεπασμένο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, όπως ακριβώς ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου.» Β. Αλλά, λέει, έστω κι αν ο Υιός ονομάζεται από εμάς πρόσωπο και εικόνα και ομοίωση του Πατέρα, αυτό δεν βλάπτει καθόλου τα δικά μας επιχειρήματα. Διότι ισχυριζόμαστε ότι δεν είναι εικόνα και ομοίωση της ουσίας του Πατέρα, αλλά της βουλήσεώς του. Επομένως, τουλάχιστον ως προς την ταύτιση της θελήσεως, αν κάποιος δει τον Υιό, έχει ήδη δει κατά κάποιον τρόπο τον ίδιο τον Πατέρα. Α. Το πόσο πολύ ανόητη και γεμάτη από έσχατη μωρία είναι η σκέψη τους, και ότι το υποστηρίζουν αυτό με εντελώς παιδαριώδη τρόπο, είναι πολύ εύκολο να το διαπιστώσει κανείς.

Διότι, κατά κάποιον τρόπο, έχει ήδη μεταβεί στον Υιό, και, εγκαταλείποντας οιονεί το να είναι πλέον αυτό που είναι, έγινε σοφία, εφόσον είναι θέληση που δεν κατέχει τη σοφία κατά μέθεξη, αλλά είναι ουσιαστικά στο σύνολό της σοφία. Θα μπορούσα να προσθέσω ότι ο Υιός αναδείχθηκε εικόνα και ομοίωση του εαυτού του, εάν, ενώ είναι ο ίδιος σοφία και θέληση, είναι ταυτόχρονα και εικόνα του Πατέρα, καίτοι ο Πατέρας έχει ονομαστεί βουλή και σοφία. Β. Μακριά από τον παραλογισμό αυτών των συλλογισμών! Α. Πράγματι, είναι απολύτως βδελυρή και ενέχει τεράστια διαστροφή. Επομένως, θα αποδεχθούμε τον Υιό ως ακριβή εικόνα και ομοίωση της ουσίας του Θεού και Πατέρα, και, όχι απλώς αποδίδοντάς του την ταυτοβουλία, θα τον αξιώσουμε της υπεροχής πάνω από την κτίση, αλλά θα θεωρήσουμε ότι υπάρχει στην πλέον όμοια μορφή του Θεού και Πατέρα, ανάγοντάς τον φυσικώ τῷ τρόπω σε καθετί που είναι εγγενώς συνυφασμένο με Εκείνον. Εάν, όμως, επειδή έχουν κοινή θέληση, ισχυρίζονται για τον λόγο αυτόν ότι υπάρχει ως εικόνα του Πατέρα, και βρισκόμενος σε αυτήν την κατάσταση ως προς τη φύση και τα μέτρα του δεν δίστασε να πει: «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· τότε δεν θεωρώ απίθανο πως θα έπρεπε να κατανοήσουμε ότι αυτήν την τόσο υπερφυή και αληθινά μεγαλειώδη φωνή και παρρησία, η οποία αρμόζει μόνο στον Υιό, θα μπορούσε να την φορέσει σαν στεφάνι ο Δαβίδ και να μεγαλαυχεί για τον εαυτό του λέγοντας ξεκάθαρα: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα. Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Εφόσον, λοιπόν, είναι ήδη σαφές και ολοφάνερο ότι ο Υιός, όντας ο χαρακτήρας της υποστάσεως του Θεού και Πατρός, φανέρωσε στον εαυτό Του αλώβητο και απαραχάρακτο το θείο κάλλος, λέγοντας ρητά: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα» και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», πώς δεν είναι αναγκαίο να εννοήσουμε ότι, καθώς είναι λαμπρός στα ιδιώματα της θεότητας, ακριβώς όπως άλλωστε και ο Πατέρας, με κανέναν τρόπο δεν θα μπορούσε να ξεπέσει από το να είναι ζωή και ζωοποιός, για να μην υβρίζεται κάπως μέσω της εικόνας Εκείνος του οποίου αποτελεί εικόνα; Διότι, αν δεν έχει έτσι το πράγμα, θα συμβεί, σε ό,τι αφορά τον Υιό, ο οποίος είναι εικόνα του Πατρός, να θεωρηθεί και ο ίδιος ο Πατέρας κάπως ύποπτος ότι δεν είναι πια ζωή, αλλά μάλλον έχει ανάγκη από ζωή και είναι μέτοχος της ζωής κάποιου άλλου. Ή πώς θα μπορούσε αυτό που ζωογονείται να είναι απαράλλακτη εικόνα αυτού που ζωογονεί, αυτό που έχει έλλειψη αυτού που κατέχει πλούσια, και αυτό που δεν επαρκεί για τη δική του φύση αυτού που είναι σε θέση να διανέμει και σε άλλους; Β. Σωστά τα λες. Α. Όσο για εκείνους που φλυαρούν ότι ο Υιός είναι μέτοχος ζωής και όχι ότι ο ίδιος αποτελεί ζωή κατά φύση, δεν μπορώ να κατανοήσω πού άραγε θα τοποθετούσαν τη φύση του, θεωρώντας την ως κάτι διαφορετικό από τη ζωή που υπάρχει σε αυτόν. Ή μήπως δεν είναι ανάγκη αυτό που πιστεύεται ότι βρίσκεται σε συμμετοχή με κάτι να είναι ετεροφυές ως προς αυτό, ώστε να μη λέγεται και θεωρείται ότι κάτι μετέχει στον ίδιο τον εαυτό του, αν πράγματι είναι ομοφυές; Β. Είναι ανάγκη. Α.

Και, λοιπόν, αποδεικνύοντας ότι η ενέργεια που προέρχεται από τον Πατέρα είναι δική του, και παραθέτοντας στους φιλομαθείς την ισουργία σε όλα ως σαφή ένδειξη της ομοουσιότητάς του με αυτόν, λέει: «Αν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, να μη με πιστεύετε· αν όμως τα κάνω, και αν σε εμένα δεν πιστεύετε, να πιστεύετε στα έργα». Και άλλοτε πάλι: «Ο Πατέρας όμως που μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα». Διότι, βεβαίως, κατανοούσε ότι δεν έπρεπε να αποδίδει στα μέτρα της ανθρωπότητας τα έργα που είχαν επιτελεστεί θεοπρεπώς, αλλά τα απέδιδε στην άρρητη και υπέρλογη φύση· γι' αυτό ακριβώς λέει: «Και αν σε εμένα δεν πιστεύετε, πιστεύετε στα έργα μου». Διότι τα έργα που έχουν επιτελεστεί θεοπρεπώς και υπέρλογα δεν επιτρέπουν η δόξα και η πίστη σε αυτόν να περιορίζονται στα μέτρα της κένωσης, αλλά ανυψώνονται ψηλά, και αναγνωρίζεται όχι απλώς ως ψιλός άνθρωπος, αλλά και ως Θεός και από Θεό. Α. Δεν είναι αλήθεια αυτό που λέω; Β. Βεβαιότατα. Α. Αλλά παρά λίγο να μου διέφευγε και τούτο. Β. Ποιο πράγμα εννοείς; Α. Το χωρίο του Παύλου που παρατέθηκε μόλις τώρα, στο οποίο ήταν πολύ σαφής η διδασκαλία ότι μέσω του Αγίου Πνεύματος η ζωοποίηση από τον Πατέρα επιτελείται και στον ίδιο τον Χριστό και σε εμάς. Διότι είπε ότι: «Αν, λοιπόν, το Πνεύμα αυτού που ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας, αυτός που ανέστησε τον Ιησού Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός του που ενοικεί σε εσάς».

Ή μήπως δεν είναι ανάγκη να συμπαρασυρθεί προς τα κάτω, μαζί με εκείνα που το συγκρατούν, και το ίδιο το συγκρατούμενο, και να βυθιστούν στους πιο βαθιούς λάκκους τα στηριζόμενα, όταν αφαιρεθεί εκείνο που τα στηρίζει; Όταν λοιπόν το κρηπίδωμα της δόξας και το θεμέλιο της ευημερίας κατασειστεί σύμφωνα με αυτούς, θα συμπαρασυρθεί οπωσδήποτε στην αδοξία και στην υποβάθμιση και η ελπίδα των άλλων. Το χωρίο επομένως «Όταν παραδώσει την βασιλείαν», δεν σημαίνει αυτό, ότι δηλαδή θα την αποβάλει, αλλά ότι, αφού την αποσπάσει ενώ κατεχόταν από άλλους, θα την προσφέρει στον Πατέρα· και βεβαίως θα συμβασιλεύσει μαζί του και ο ίδιος. «Ιησούς Χριστός χθες και σήμερον ο αυτός, και εις τους αιώνας». Από τα λόγια, άλλα μεν είναι θεοπρεπή, όπως το «Εγώ εν τω Πατρί και ο Πατήρ εν εμοί»· άλλα δε ανθρωποπρεπή, όπως το «Νυν δε ζητείτέ με αποκτείναι, άνθρωπον ος την αλήθειαν λελάληκα υμίν» [άλλα δε ενδιάμεσα, ένα από τα οποία είναι και αυτό· διότι έχοντας πει τον Χριστό] λέει ότι είναι χθες και σήμερα και στους αιώνες. Ιδού λοιπόν σαφώς ο πνευματοφόρος, αυτός που έχει διδαχθεί από τον ίδιο τον Χριστό το μυστήριο γι' αυτόν, ομολογεί ότι ο Υιός βρίσκεται σε άτρεπτη και αναλλοίωτη φύση, πράγμα που είναι ίδιον μόνο του Θεού και Πατέρα, και δεν υπάρχει σε κανένα άλλο από τα δημιουργήματα.

Ότι δε ο λόγος των αιρετικών περί αυτών θα αποδειχθεί αμαθής, θα το διδάξουμε μέσω της μελέτης όσων παρατίθενται στη συνέχεια, κάνοντας ακριβή εξέταση των ζητουμένων. <Απόδειξη με συλλογισμούς και γραφικές μαρτυρίες, ότι και ο Πατέρας υπάρχει σε δική του υπόσταση και ο Υιός ομοίως, ενώ βεβαίως συνθεολογείται και το Άγιο Πνεύμα, έστω και αν προς το παρόν δεν εξετάζεται τίποτα περί αυτού.> Ομοούσιος λοιπόν είναι ο Υιός με τον Πατέρα, και ο Πατέρας με τον Υιό, γι' αυτό ακριβώς και φθάνουν σε απαράλλαχτη ομοιότητα, ώστε να οράται μεν στον Υιό ο Πατέρας, και στον Πατέρα ο Υιός, και ο ένας να ακτινοβολεί μέσα στον άλλον, όπως ακριβώς λέει κάπου και ο ίδιος ο Σωτήρας: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα μου», και πάλι: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα».

Θα έπρεπε λοιπόν όσοι νοσούν από τέτοια αμάθεια να θυμούνται εκείνον που λέει: «Ω, εσείς που εγκαταλείψατε τις ευθείες οδούς για να πορευθείτε σε οδούς σκότους». Για εμάς όμως είναι ταιριαστό να αναφωνούμε προς τον μυσταγωγό που βρίσκεται στους ουρανούς: «Απόστρεψε τα μάτια μου, ώστε να μη βλέπουν ματαιότητα». Διότι είναι όντως ματαιότητα, φλυαρία και τίποτε άλλο τα όσα κενολογούν εξαιτίας της απαιδευσίας τους. Επειδή ο Υιός έλεγε ότι τηρεί τον λόγο του Πατρός όχι επειδή έχει μέσα Του κάποιον άλλον λόγο του Πατρός. Ούτε ισχυρίστηκε ποτέ ότι ήρθε σε εμάς φέρνοντας μαζί Του κάποιον παιδαγωγό, αλλά ότι ήρθε ως ο μόνος που ενυπάρχει κατά φύση στον Πατέρα, και που έχει πάλι ομοίως μέσα Του τον Πατέρα, χωρίς να μεσολαβεί κανένας απολύτως άλλος: «Εγώ», λέει, «είμαι στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι σε εμένα», δηλαδή όχι ο έμφυτος λόγος, ούτε κάποιος άλλος λόγος, αλλά ο ίδιος ο Πατέρας είναι σε εμένα. Πώς λοιπόν θα έπρεπε να κατανοήσουμε αυτό που ειπώθηκε από Αυτόν προς τους Ιουδαίους; θα μπορούσε να μας πει κάποιος, και μάλιστα πολύ εύλογα. Σε αυτό ακριβώς θα απαντήσουμε, εκφράζοντας αληθινά όσα ανεβαίνουν στον νου μας. Ο Σωτήρας δίδασκε τον εξαιρετικά απείθαρχο λαό των Ιουδαίων, και απομακρύνοντας σιγά-σιγά τους ακροατές από τη νομική λατρεία, αναφωνούσε πολλές φορές: «Εγώ είμαι η αλήθεια», σαν να τους έλεγε: «Αποτινάξτε τον νομικό ζυγό, ω άνθρωποι· αποδεχθείτε τη λατρεία εν πνεύματι. Ας παραμεριστεί λοιπόν η σκιά, ας απομακρυνθεί ο τύπος, διότι έλαμψε η αλήθεια».

Διότι ο Υιός δεν λέει ότι ο Θεός και Πατέρας ενεργεί κάτι σχετικά με τα όντα ιδιαιτέρως και αφ' εαυτού, και ότι ο ίδιος πάλι ομοίως εργάζεται χωρίς τον Πατέρα, παραμένοντας κατά κάποιον τρόπο ακίνητη η ουσία από την οποία προέρχεται. Διότι έτσι θα ήταν οπωσδήποτε δύο και όχι ένας ο Δημιουργός, εάν ο καθένας εργάζεται κατά μέρος και μεμονωμένα, και επιπλέον θα σήμαινε ότι είναι δυνατόν ο Πατέρας να μην έχει πάντοτε τον Υιό μέσα του, και ο Υιός ομοίως θα φαινόταν να μην έχει πάντοτε τον Πατέρα μέσα του, εάν βεβαίως είναι καθόλου ενδεχόμενο ο καθένας τους να ενεργεί κατά μέρος και μεμονωμένα κάτι σχετικά με τα όντα, όπως ήδη προείπαμε. Και έτσι δεν θα ήταν απόλυτα αληθινός ο Υιός λέγοντας: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Διότι, βεβαίως, δεν θεωρούμε τον Υιό μέσα στον Πατέρα ως χαρακτήρα μόνο κατά την ομοιότητα της ουσίας, ή πάλι τον Πατέρα ως αρχέτυπο μέσα στον Υιό· αλλά παραδεχόμαστε τον Υιό, ο οποίος εκλάμπει γεννητώς από την ουσία του Πατέρα, και υπάρχει και υφίσταται ως Θεός Λόγος ιδιοσυστάτως μέσα σε αυτήν και από αυτήν· και πάλι τον Πατέρα τον παραδεχόμαστε μέσα στον Υιό, ως σε ομοούσιο γέννημα, συμφυώς μεν, κατά μόνη δε την ετερότητα του να είναι και να νοείται μεμερισμένως αυτό που είναι. Διότι ο Πατέρας παραμένει αυτό που είναι, ακόμη και αν υπάρχει συμφυώς μέσα στον Υιό, όπως ακριβώς λέμε ότι ο ήλιος είναι μέσα στο απαύγασμά του· και πάλι ο Υιός δεν θα νοηθεί ως κάτι διαφορετικό από αυτό που είναι, ακόμη και αν υπάρχει συμφυώς μέσα στον Πατέρα, όπως ακριβώς το απαύγασμα του ηλίου βρίσκεται μέσα σε αυτόν.

Επομένως, όταν τον ακούν να λέει «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα, όποιος έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα· εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», ας δεχθούν τη μαρτυρία του, ας επισφραγίσουν ότι ο Θεός και Πατέρας είναι αληθινός, πράγμα το οποίο γνωρίζει ακριβώς, παρακινώντας τον Υιό να ομιλεί· ας μην απιστούν στα λόγια του Σωτήρα, ο οποίος μας ερμηνεύει τα όσα προέρχονται από τον Πατέρα. <Διότι εκείνος που απέστειλε ο Θεός λαλεί τα λόγια του Θεού.> Γνωρίζει, λοιπόν, ο Πατέρας τον ίδιο του τον Υιό, ότι ενυπάρχει κατά φύση μέσα στον Εαυτό Του· διότι αυτό νομίζω ότι υποδηλώνει το «Είμαστε ένα», και τίποτε άλλο· τον γνωρίζει ως Υιό, και όχι ως δημιούργημα· και λέγοντας Υιό, εννοώ αυτόν που προέρχεται από την ουσία Του, και όχι αυτόν που έχει τιμηθεί με το ψιλό όνομα της υιότητας· τον γνωρίζει ως απαράλλακτη εικόνα της δικής Του ιδιότητας, ώστε αφενός να φαίνεται τέλεια μέσα σε Αυτόν, και αφετέρου να αποτυπώνει μέσα στον Εαυτό Του Εκείνον που έλαμψε από Αυτόν κατά φύση με τρόπο άρρητο, και να έχει αφενός μέσα στον Εαυτό Του τον Υιό, αλλά και αντίστροφα να βρίσκεται ο Ίδιος μέσα στον Υιό, εξαιτίας της ταυτότητας της ουσίας.

Επειδή δε, ως ακαταμάχητο επιχείρημα προβάλλουν σε εμάς, λέγοντας ότι ο Υιός είναι έτερος από τον Πατέρα, όπως ακριβώς μια εικόνα προς το αρχέτυπο, και μέσω μιας τέτοιας σοφιστείας νομίζουν ότι τον αποκόπτουν από την ουσία του Γεννήσαντος, θα αποδειχθούν και πάλι ότι ανοηταίνουν σε μεγάλο βαθμό, και ότι προσπαθούν να ισχυριστούν πράγματα εντελώς ανυπόστατα, σαν να μπορούσε αυτό να εκπληρώσει πραγματικά αυτό που έχουν κατά νου. Διότι γιατί γενικώς εμμένουν μάταια σε αυτό, ή από πού, μόνο εξαιτίας της ετερότητας της ιδιαίτερης υπάρξεώς Του, αποκόπτουν τον Υιό από τον Πατέρα; Διότι το να υπάρχει Αυτός με δική Του υπόσταση δεν Τον καθιστά ξένο προς την ουσία Εκείνου που Τον γέννησε. Διότι προέρχεται μεν από τον Πατέρα, όπως ομολογείται, ως προερχόμενος από την ουσία Του, αλλά πάλι είναι μέσα στον Πατέρα εξαιτίας του ότι υπάρχει σε Αυτόν κατά φύση. Και θα Τον ακούσεις να λέει άλλοτε: «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και ήρθα», και άλλοτε πάλι: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα». Διότι δεν μεταβαίνει σε μια ιδιότητα εντελώς και ολοκληρωτικά διαχωρισμένη, εξαιτίας του ότι η Αγία Τριάδα νοείται σε μία θεότητα, αλλά, όντας μέσα στον Πατέρα σύμφωνα με τον λόγο, δηλαδή την αδιάστατη σχέση της ομοουσιότητας, θα νοηθεί ότι προέρχεται και από Αυτόν με εκφαντική πρόοδο κατά τρόπο άρρητο, δηλαδή ως απαύγασμα. Διότι είναι Φως εκ Φωτός.

Διότι είναι συνήθεια στον Σωτήρα Χριστό, όλα όσα υπερβαίνουν τη δύναμη που αρμόζει στον άνθρωπο, να τα αποδίδει ωφέλιμα στην ενέργεια του Πατέρα. Διότι ταπείνωσε τον εαυτό του γινόμενος άνθρωπος· και επειδή καταδέχθηκε τη μορφή του δούλου, δεν περιφρονεί το μέτρο που ταιριάζει σε δούλο, αν και δεν παύει να πράττει τα πάντα μαζί με τον Πατέρα. Και ενεργεί τα πάντα μέσω αυτού Αυτός που τον γέννησε, σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Σωτήρα: «Διότι ο Πατέρας», λέει, «που μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα». Αποδίδοντας λοιπόν το πρέπον στην ένσαρκη θεία οικονομία, αναθέτει στον Θεό και Πατέρα αυτά που ξεπερνούν την ανθρώπινη δύναμη. Διότι το να δημιουργηθεί ναός μέσα σε παρθένο, υπερβαίνει την ανθρώπινη δύναμη.

Τι, λοιπόν, πες μου, θα εμπόδιζε πλέον να θεωρείται ο Υιός ως ένας από εμάς, προφανώς φθαρτής φύσεως, εάν ζει εξαιτίας του Πατέρα, δηλαδή χορηγούμενος τη ζωή από αυτόν που τον γέννησε, όπως νομίζουν αυτοί; Διότι θα εφθείρετο, σύμφωνα με την αναλογία των συλλογισμών τους, εάν δεν είχε μέσα Του τον ζώντα Πατέρα. Και εάν δεχθούμε ότι αληθεύει όταν λέει «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», έχει μεν ο ίδιος μέσα Του τον Πατέρα, ο οποίος είναι κατά φύσιν ζωή· ο ίδιος όμως είναι μέσα στον Πατέρα, παρόλο που δεν είναι κατά φύσιν ζωή. Και αποσιωπώ τη βλασφημία, αν και θα έπρεπε να την πω για τον έλεγχο της ασέβειας των θεομάχων· διότι θα συλληφθεί ο Πατέρας να έχει μέσα Του αυτό που είναι στερημένο ζωής, δηλαδή τη φθορά, ή μάλλον μια φύση που φθείρεται. Διότι το γεγονός ότι η φύση του πράγματος θα μας αναγκάσει να σκεφτόμαστε έτσι για τον Υιό, πρέπει να το εξετάσουμε και πάλι, και πρέπει να προχωρήσουμε μέσω ποικίλων θεωρήσεων, επειδή σκοπός μας είναι να αναλύσουμε λεπτομερώς το ζητούμενο με την πρέπουσα ακρίβεια. Λες ότι ο Θεός και Πατέρας είναι κατά φύσιν ζωή· σωστά, διότι έτσι είναι, αλλά είναι και μέσα στον Υιό. Διότι αυτό το παραχωρεί και ο δικός σας ισχυρισμός. Θα ρωτούσα, λοιπόν, εύλογα πλέον, επιθυμώντας να μάθω το εξής: τι θα ενεργήσει ως προς τον Υιό, υπάρχοντας μέσα Του; Άραγε θα μεταδώσει από τη δική Του ζωή στο ίδιο Του το γέννημα, σαν να τη χρειάζεται και να μην έχει τη ζωή από τον εαυτό Του; Και πώς δεν είναι απόλυτη ανάγκη να θεωρήσουμε ότι ο Υιός είναι στερημένος ζωής;

Εφόσον λοιπόν η θεότητα είναι μία στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, λέμε ότι ο Πατέρας οράται στον Υιό και ο Υιός στον Πατέρα. Είναι επίσης αναγκαίο να γνωρίζουμε και τούτο, ότι δεν είναι το να θέλει τα ίδια με τον Πατέρα, ούτε το να έχει μία γνώμη με αυτόν, που κάνει τον Υιό να λέει «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε μένα» και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· αλλά επειδή είναι γνήσιο γέννημα της ουσίας του Πατέρα, φανερώνει τον Πατέρα στον εαυτό του, και φανερώνεται και ο ίδιος μέσα στον Πατέρα. Διότι λέει ότι θέλει, μιλάει και έχει την ίδια δύναμη με τον Πατέρα, και κατορθώνει εύκολα ό,τι θέλει και όσα κάνει ο Πατέρας, ώστε μέσα από όλα να γίνει δεκτός ως ομοούσιος με αυτόν και ως αληθινός καρπός της ουσίας του, και όχι ότι έχει με αυτόν μόνο μια σχετική ενότητα που συνίσταται απλώς σε όμοια θελήματα και δεσμούς αγάπης· πράγμα το οποίο λέμε ότι υπάρχει και στα κτίσματα. <Και αναχώρησε πάλι πέρα από τον Ιορδάνη, στον τόπο όπου ήταν ο Ιωάννης αρχικά και βάπτιζε, και έμεινε εκεί. Και πολλοί ήλθαν προς αυτόν, και έλεγαν ότι ο μεν Ιωάννης δεν έκανε κανένα σημείο· όλα όμως όσα είπε ο Ιωάννης γι' αυτόν ήταν αληθινά.>

Αυτό σκεπτόμενος μέσα του ο Φίλιππος, ότι δηλαδή θα λυνόταν κάθε αντιλογία των Ιουδαίων αν ο ίδιος ο Χριστός έδειχνε τον Πατέρα σε όσους πιστεύουν σε αυτόν, τον πλησιάζει λέγοντας: Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί. Διότι σκέψου τον να λέει: Όλα, ω Δέσποτα, όσα οδηγούν στην πίστη επιτελούνται δια της δικής σου εξουσίας· με αναρίθμητα θαύματα θα μπορούσε κάποιος να καταντροπιάσει την ακράτητη φλυαρία των Ιουδαίων. Δεν θα μας έλειπε απολύτως τίποτα, αν ο ίδιος μας επιδείξεις τον Πατέρα και Θεό· διότι αυτό θα αρκέσει στους μαθητές σου, ώστε να μπορούν πλέον πολύ καλά να εξοπλίζονται απέναντι στα λόγια εκείνων που προβάλλουν αυτές τις αντιρρήσεις. Κάνοντας μια τέτοια θεώρηση στα προκείμενα, νομίζω πως δεν θα αποστούμε από την ορθή ερμηνεία. Διότι μας προτρέπει να σκεφτούμε έτσι και ο ίδιος ο Φίλιππος λέγοντας ότι μας αρκεί να δούμε τον Πατέρα και Θεό, σαν να έλειπε μόνο αυτό σε όσους έχουν πιστέψει, και το υποδεικνύει κάπως και ο ίδιος ο Σωτήρας, λέγοντας στη συνέχεια: «Τα λόγια που εγώ σας λέω δεν τα λαλώ από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας που μένει μέσα μου αυτός κάνει τα έργα.» Το πώς όμως πρέπει να κατανοούμε και αυτό, δεν θα αναλυθεί τώρα, αλλά σε καταλληλότερο και κοντινό σημείο. <Λέει σε αυτόν ο Ιησούς: Τόσο χρόνο είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;>

Διότι ενώ σου είναι δυνατό, λέγει, να διακρίνεις πολύ καθαρά σε εμένα και από εμένα Εκείνον που με γέννησε, ποιον άλλον τρόπο θεοπτίας ζητάς, μολονότι έλαβες καλύτερη από αυτήν που δόθηκε στους αρχαιότερους, και συνάντησες την πιο αληθινή εικόνα, δηλαδή εμένα; <Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα;> Εγώ βέβαια, λέγει, ω Φίλιππε, αποτυπώνοντας στον εαυτό μου τη φύση Εκείνου που με γέννησε, είμαι εικόνα της ουσίας του, έχοντας προφανώς μορφωθεί σύμφωνα με Εκείνον, όχι όπως θα νόμιζε κανείς με βάση τις εξωτερικές δόξες, ούτε έχοντας λαμπρυνθεί με ξένα ή επίκτητα πλεονεκτήματα, αλλά φέροντας στη δική μου φύση τα ίδια τα γνωρίσματα Εκείνου που με γέννησε, και όντας αληθινά αυτό που είναι και Εκείνος, σύμφωνα με τον λόγο της ταυτότητας, εννοώ της κατ' ουσίαν. Διότι εσύ πάλι θα απαντήσεις σε αυτά: διότι δεν πείστηκες τελικά, ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας πάλι είναι μέσα σε εμένα. Αν και, λέγει, η δύναμη των λεγομένων θα σε αναγκάσει να συναινέσεις σε αυτό ακόμη και παρά τη θέλησή σου. Επομένως, όσα λέγω εγώ, αυτά οπωσδήποτε είναι του Πατέρα, και όσα πράττω εγώ, ο Πατέρας τα πράττει.

Σκέψου, δηλαδή, ότι λέει με μεγαλύτερη σαφήνεια τα εξής: Είμαι καθ' όλα απολύτως όμοιος με αυτόν που με γέννησε και εικόνα της ουσίας του, χωρίς απλώς να κοσμούμαι με εξωτερικά σχήματα και δόξες, αλλά έχοντας ολόκληρο μέσα μου αυτόν που με γέννησε εξαιτίας της ταυτότητας της ουσίας. <Τα λόγια που εγώ σας μιλώ δεν τα μιλώ από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας που μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα.> Διότι, αν ο Πατέρας σας έλεγε κάτι, λέει, θα χρησιμοποιούσε ακριβώς αυτά τα λόγια που χρησιμοποιώ εγώ τώρα και όχι άλλα. Έχω τόση ουσιώδη ομοιότητα προς αυτόν, ώστε τα δικά μου λόγια να είναι δικά του και όσα πράττω εγώ να θεωρούνται δικά του κατορθώματα· επειδή μένοντας μέσα μου λόγω του απαράλλακτου της ουσίας, αυτός ο ίδιος κάνει τα έργα. Επειδή, εφόσον η θεότητα είναι μία και νοείται στον Πατέρα και στον Υιό και στο Πνεύμα, κάθε λόγος που προέρχεται από τον Πατέρα είναι οπωσδήποτε δια του Υιού εν Πνεύματι· και κάθε έργο ή θαύμα τελείται δια του Υιού εν Πνεύματι· πράττεται ωστόσο ως προερχόμενο από τον Πατέρα. Διότι ο Υιός δεν βρίσκεται έξω από την ουσία αυτού που τον γέννησε, ούτε βέβαια και το Άγιο Πνεύμα, αλλά ο Μονογενής, όντας μέσα σε αυτόν και έχοντας πάλι μέσα του αυτόν που τον γέννησε, λέει ότι Εκείνος ενεργεί. Διότι η φύση του Πατέρα είναι ενεργητική, ακτινοβολώντας τέλεια μέσω του Υιού.

Θα μπορούσε κανείς, ως προς αυτά, να εκφράσει και ένα άλλο νόημα, καθώς η ένσαρκη οικονομία του παρέχει εύλογα τις αφορμές. Διότι λέει «δεν μιλώ από τον εαυτό μου», αντί του: δεν μιλώ αποκομμένα, ούτε παράφωνα προς τον Θεό και Πατέρα. Επειδή, δηλαδή, εμφανιζόταν σε όσους τον έβλεπαν με ανθρώπινη μορφή, αναθέτει στη φύση της θεότητας τα δικά του λόγια, σαν να προέρχονται από το πρόσωπο του Πατέρα, καθώς βέβαια και τα έργα. Και σχεδόν λέει: Ας μην αφαιρεί το ανθρώπινο τούτο σχήμα την αντίληψη που μου αρμόζει και μου οφείλεται, και μην υποθέσετε ότι τα λόγια μου είναι λόγια ενός απλού ανθρώπου και ενός από εσάς, αλλά αληθινά θεία και ότι ταιριάζουν στον ίδιο τον Πατέρα, όπως ακριβώς και σε εμένα. Και ενεργεί παραμένοντας μέσα μου. Διότι εγώ είμαι μέσα σε αυτόν και αυτός μέσα σε εμένα. Επομένως, λέει, μην πιστεύετε ότι δόθηκε κάτι το μεγάλο και υπερφυσικό στους παλαιότερους, το να δουν δηλαδή τον Θεό με μορφή φωτιάς, και να ακούσουν φωνή να τους μιλά. Διότι εσείς έχετε δει πραγματικά μέσω εμού και μέσα σε εμένα τον Πατέρα, και αν και εμφανίστηκα όμοιος με εσάς, όντας Θεός κατά φύση, ήλθα ολοφάνερα, σύμφωνα με τη φωνή του ψαλμωδού. Και να γνωρίζετε ότι, ακούγοντας τα δικά μου λόγια, ακούσατε τα λόγια του Πατέρα. Και γίνατε θεατές και των έργων, και της δύναμης που υπάρχει μέσα του. Διότι μέσα από εμένα μιλά, ως μέσω του δικού του Λόγου, και κατορθώνει και ενεργεί τα αξιοθαύμαστα έργα, ως μέσω, και πάλι, της δικής του δυνάμεως.

Έπεσα, λοιπόν, σε ένα βιβλιάριο των αντιπάλων· έπειτα, διερευνώντας τα όσα αναφέρονται στο προκείμενο χωρίο, τον βρήκα να λέει αυτολεξεί τα εξής, μετά από κάποια άλλα: «Ο Υιός, λοιπόν, περιεχόμενος ουσιωδώς από τον Πατέρα, έχει μέσα Του τον Πατέρα, ο Οποίος φθέγγεται τα λόγια και επιτελεί τα σημεία· πράγμα που το ερμηνεύει λέγοντας: Τα λόγια που εγώ σας λέω, δεν τα λέω από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας που μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα». Αυτά είναι τα λόγια της δικής του σοφιστείας. Επειδή όμως πρέπει και εμείς να πούμε αυτό που αντιτίθεται στα όσα ειπώθηκαν και που μπορεί να ελέγξει τον αδόκιμο νου του, λέω το εξής: Το να λέγεται, λοιπόν, ότι ο Υιός περιέχεται ουσιωδώς από τον Πατέρα, ό,τι κι αν είναι αυτό ή ό,τι κι αν σημαίνει, δεν το καταλαβαίνω καθόλου· διότι νομίζω πως πρέπει να πω την αλήθεια: τόση ασάφεια έχει. Διότι το θεώρημα αυτό σαν να ερυθριά και να συστέλλεται κάπως προς το πιο αφανές, επειδή δεν έχει παρρησία. Διότι, όπως ακριβώς «εκείνος που πράττει τα φαύλα μισεί το φως και δεν έρχεται προς το φως, για να μην ελεγχθεί», σύμφωνα με τη φωνή του Σωτήρα, έτσι και κάθε λόγος που δηλώνει φαύλα πράγματα αγαπά να προβάλλει μέσα από σκοτεινές έννοιες και δεν θα έρθει προς το φως της σαφήνειας, για να μην ελεγχθεί η ευτέλεια της σαθρότητας που υπάρχει μέσα του. Τι σημαίνει, λοιπόν, το να περιέχεται ουσιωδώς ο Υιός από τον Πατέρα;

Μου έρχεται επίσης στο νου, εκτός από αυτά, να σκεφτώ και το εξής. Διότι αν λέμε ότι είναι αναγκαίο αυτό που περιέχεται από κάτι να βρίσκεται οπωσδήποτε μέσα σε εκείνο που λέγεται ότι το περιέχει, πώς δεν θα ακολουθήσει αναντίρρητα η σκέψη ότι το περιεχόμενο είναι μικρότερο από το περιέχον και να λέμε ότι αυτό είναι πεπερασμένο, επειδή εγκλείεται, τρόπον τινά, από την περιοχή του μεγαλύτερου; Τι θα πεις πάλι, λοιπόν, ω βέλτιστε; Διότι, ιδού, αφού παρουσίασε τον εαυτό του ως εικόνα του Θεού και Πατέρα και είπε ρητά: «Εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα», πάλι πρόσθεσε αμέσως: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα». Αν λοιπόν, σύμφωνα με εσάς, λέει αυτό, ότι «αν και υπάρχω ως χαρακτήρας και εικόνα αυτού που με γέννησε, ουσιωδώς περιέχομαι από αυτόν», πώς δεν είναι σε όλους αναμφισβήτητο ότι θέλει να έχουμε για τον Πατέρα τέτοιου είδους αντιλήψεις, όπως ακριβώς θα είχαμε και για τον ίδιο; Κατά συνέπεια, είναι ανάγκη να είναι πεπερασμένος και ο Πατέρας, διότι βρίσκεται μέσα στον Υιό· και ας αναζητήσει λοιπόν ο αιρετικός ποιος είναι μεγαλύτερός Του. Γιατί σε εμένα δεν επιτρέπεται ούτε να το πω ούτε να το σκεφτώ. Διότι ο Υιός δεν θα είναι εν μέρει εικόνα του Πατέρα και εν μέρει όχι. Διότι, αν γενικά έχει κάτι που διαφέρει και εμποδίζει την πλήρη ομοίωση, τότε θα ήταν εν μέρει και όχι πλήρης εικόνα. Αλλά πού θα μπορούσες να δείξεις ότι η Αγία Γραφή τα λέει αυτά; Διότι βέβαια δεν πρόκειται, πειθόμενοι στα δικά σου λόγια, να παραμερίσουμε την ορθότητα των ιερών δογμάτων.

Γράφει λοιπόν ως εξής: «Αλλά όπως ακριβώς εμείς που λέγεται ότι υπάρχουμε μέσα σε αυτόν, λέει, έχουμε την υπόστασή μας αμιγή (ασύγχυτη) από αυτόν· με τον ίδιο τρόπο και ο Υιός, ενώ βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, έχει την ουσία του διακριτή από τον αγέννητο». Αλίμονο στο τόλμημα! Πόσο φοβερός είναι ο λόγος αυτός, και γεμάτος παραφροσύνη, ή μάλλον γεμάτος από κάθε κακοβουλία και παραλογισμό. Πραγματικά απομωράνθηκαν υποστηρίζοντας ότι είναι σοφοί, και έχοντας τέτοια φρονήματα για τον Μονογενή, αρνήθηκαν τον Δεσπότη που τους εξαγόρασε, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί. Διότι, εάν ισχυρίζονται ότι ο Λόγος του Θεού είναι άνθρωπος και ένας από εμάς, δεν υπάρχει πλέον τίποτα που να εμποδίζει να πούμε ότι αυτός υπάρχει μέσα στον Θεό με τον ίδιο τρόπο όπως εμείς· εάν όμως πιστεύουν ότι είναι Θεός, και έχουν αποφασίσει να τον προσκυνούν ως κάποιον που είναι τέτοιος κατά φύση, γιατί δεν του αποδίδουν μάλλον το ότι ενυπάρχει θεοπρεπώς στον δικό του γεννήτορα, και ότι τον έχει μέσα του; Διότι νομίζω ότι είναι πιο ταιριαστό να φρονούν και να λέγουν αυτό όσοι είναι πραγματικά θεοφιλείς. Εάν όμως, επιδεικνύοντας απέναντί μας ακατανίκητη αναισχυντία, εμμένουν σε όσα έχουν πει, και ισχυρίζονται ότι ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα όπως ακριβώς θα ήταν ίσως και ο καθένας από εμάς, οι οποίοι δημιουργηθήκαμε μέσω αυτού από το μηδέν και από το χώμα, γιατί λοιπόν δεν επιτρέπεται σε όσους το επιθυμούν να πουν χωρίς κίνδυνο: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα»; Αλλά νομίζω ότι θα μπορούσε κάποιος να καταδικαστεί για την έσχατη όλων των μωριών με αυτή την κατηγορία, και μάλιστα πολύ δικαιολογημένα.

Άραγε θα μπορούσε να πει κάποιος συνετός ότι τη χάρη που χορηγήθηκε άνωθεν στους Κορινθίους, ο πνευματοφόρος απόστολος ισχυρίζεται ότι έχει δοθεί μέσα στην ίδια την ουσία του Χριστού, ή θα εκλάβει το δεύτερο σύμφωνα με αυτό; Και πώς δεν θα φαινόταν ότι φλυαρεί ασύστολα; Γιατί, λοιπόν, παραβιάζοντας και το ίδιο το έθος των ιερών Γραφών και συκοφαντώντας τη βούληση του μακαρίου Παύλου, ισχυρίζεσαι ότι εμείς υπάρχουμε στον Θεό, δηλαδή μέσα στην ουσία του Πατρός, όταν τον ακούς να διακηρύσσει προς τους Αθηναίους ότι σε Αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε; «Ναι, βέβαια», λέει αυτός που προΐσταται των ολέθριων δογμάτων, «εφόσον θεωρείς και σου φαίνεται ορθό ότι το “εν Θεώ” είναι και νοείται ως “δια του Θεού”, γιατί φλυαρείς μάταια; Και γιατί μας κατηγορείς για δυσφημία, όταν εμείς διατεινόμαστε ότι ο Υιός έχει δημιουργηθεί δια του Πατρός; Διότι, ιδού, ο Ίδιος λέει ότι “εγώ είμαι εν τω Πατρί”, αντί του “δια του Πατρός”, σύμφωνα βέβαια με τα δικά σου λόγια και με τη συνήθεια των ιερών Γραφών που μόλις μας παραθέσατε.» Εγώ όμως λέω ότι πρέπει να απολογηθώ σε αυτό και πάλι, και να απογυμνώσω τις κακουργίες και τη βλάβη τους. Διότι απορώ πώς, ενώ άκουσαν με ευχαρίστηση ότι η θεία Γραφή συνηθίζει να λέει το “δια του Θεού” ως “εν Θεώ”, και μόνο και μόνο για να μπορέσουν να μιλήσουν κατά της δόξας του Μονογενούς, συμφώνησαν και αποδέχτηκαν τη φράση, χωρίς διόλου να αντιληφθούν ότι θα πιαστούν πάλι να φλυαρούν το ίδιο ανόητα, αν και καυχιούνται ότι είναι σοφοί και οξυδερκείς.

Διότι, αν επιτρεπόταν μόνο στους αντιπάλους να αντιπαρατάσσουν πάντοτε τη συνήθεια της θεόπνευστης Γραφής απέναντι στην ουσία του Μονογενούς, και εξαιτίας αυτού να υποστηρίζουν ότι Αυτός έχει δημιουργηθεί από τον Πατέρα, επειδή, όπως ισχυρίζονται, λέει ότι είναι «εν Θεώ»· και εφόσον παραχωρήσαμε να νοείται το «εν Θεώ» ως «δια Θεού», θα φαινόταν πιθανώς ότι η κακουργία τους έχει μια λογική όχι εντελώς αμαθή. Αν όμως δεν υπάρχει κανένα εμπόδιο και για εμάς τους ίδιους, που επιθυμούμε να ανατρέψουμε τη σαθρότητα των δογμάτων τους προβάλλοντας μια μεγαλύτερη ατοπία, να εφαρμόσουμε και στον ίδιο τον Πατέρα τη σημασία αυτού που εννοείται, και να πούμε σαφώς ότι, εφόσον λέει και τούτο: «ο Πατέρας είναι εν εμοί», πρέπει αυτό να νοείται αντί του «δι' εμού», ώστε τελικά να θεωρηθεί δημιουργημένος και ο ίδιος ο Πατέρας, πώς, έχοντας στηριχθεί σε τόσο ασύνετους συλλογισμούς, δεν θα καταδικαστούν για άκρατη μωρία; Διότι, όπως ακριβώς ο Υιός λέει ότι ο ίδιος είναι εν τω Πατρί, έτσι είπε ότι και ο Πατέρας είναι εν αυτώ· αν λοιπόν θέλουν το «εν Πατρί» να νοείται «δια του Πατρός», τι μας εμποδίζει να πούμε ότι και το «εν Υιώ» θα νοηθεί ως «δι' Υιού»;

Αλλά δεν παραδέχεται κανέναν από τους άλλους μαζί του, και αντιπαραθέτοντας μόνο τον εαυτό του αποκλειστικά προς τον Πατέρα, προσπερνά τα δικά μας ως εντελώς μικρά, επειδή δεν θέλει να εικονίζεται με αυτά με ακρίβεια η θεία ουσία, και διατήρησε μόνο για τον εαυτό του την απόλυτη ομοιότητα. Διότι, λέει, εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα. Έπειτα σε αυτά πρόσθεσε αμέσως: «Πιστεύετε ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα». Διότι, εφόσον υπάρχει απαραλλαξία ως προς την απόλυτη ομοιότητα, πώς δεν θα είχε λοιπόν αυτός τον Πατέρα μέσα του, και δεν θα βρισκόταν ο ίδιος μέσα στον Πατέρα; Σκέψου λοιπόν κάτι τέτοιο, και δέξου το προς απόδειξη των λεγομένων. Διότι, αν κάποιος έφερνε μπροστά το παιδί του Αβραάμ, ή τυχόν κάποιου άλλου ανθρώπου, και έπειτα ρωτούσε για τη φύση αυτού που το γέννησε, και ήθελε να μάθει ποιος γενικά και τι λογής είναι αυτός που το γέννησε, δεν θα απαντούσε άραγε εύλογα, ή μάλλον δεν θα επιδείκνυε τη δική του φύση, λέγοντας: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον πατέρα· εγώ είμαι μέσα στον πατέρα και ο πατέρας είναι μέσα σε μένα»; Έπειτα, προς απόδειξη ότι λέει την αλήθεια, δεν θα παρέθετε κατάλληλα την ταυτότητα στα ανθρώπινα έργα ή στα φυσικά πλεονεκτήματα, λέγοντας: «Εξαιτίας αυτών των ίδιων των έργων, πιστεύετέ με, διότι έχω όλα τα ιδιώματα της ανθρώπινης φύσης και έχω τη δύναμη να τα ενεργώ»; Αλλά, νομίζω, καθένας θα πει και θα συμφωνήσει δικαίως, ότι λέει την αλήθεια, και ότι παρουσίασε την ταυτότητα των δικών του έργων ως ακράδαντη απόδειξη.

«Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα· δεν πιστεύεις ότι εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Αλλά τότε μεν, αναπτύσσοντάς μας με εύστοχο τρόπο τον λόγο του για αυτά, δικαιολογημένα προκαλούσε τον θαυμασμό· τώρα όμως, τι το κατάλληλο έχει το γεγονός, ή ποια λογική γενικά επιδέχεται, πέρα από το ότι ήθελε να καταπραΰνει τη λύπη των μαθητών και να επινοήσει για αυτούς σαν φάρμακο παρηγοριάς την προτροπή να χαίρονται, επειδή πορεύεται προς τον Πατέρα; Άραγε, λοιπόν, δεν θα γινόταν φανερό ακόμη και στους εντελώς ανόητους από αυτό το ίδιο το γεγονός, ότι επειδή ακριβώς βιαζόταν να επιστρέψει και πάλι στη δική του δόξα κοντά στον Πατέρα, παρήγγειλε σε όσους τον αγαπούσαν να χαίρονται για αυτό, έχοντας επινοήσει για αυτούς, μαζί με τους άλλους, και αυτόν τον αξιοθαύμαστο τρόπο παρηγοριάς;

Και βέβαια ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, αναγνωρίζοντας τον Πατέρα ως συνεργάτη στα πάντα, απευθύνθηκε κάποτε στους ανόσιους Ιουδαίους λέγοντας: «Πολλά καλά έργα σας έδειξα από τον Πατέρα μου· για ποιο από αυτά τα έργα με λιθοβολείτε;» Και πάλι, σχετικά με την εργασία κατά το Σάββατο: «Ο Πατέρας μου», λέει, «έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι.» Και νομίζω πως κανείς δεν θα θεωρούσε ότι το λέει αυτό εννοώντας πως εν μέρει ο Πατέρας εργάζεται κάτι για την κτίση, και εν μέρει πάλι ο Υιός· αλλά, επειδή ο Πατέρας κάνει τα πάντα διά του Υιού, και διαφορετικά δεν θα δημιουργούσε τίποτα από όσα έγιναν ποτέ, αφού αυτός είναι η σοφία και η δύναμή του, γι' αυτό ονόμασε ξανά τον Πατέρα δημιουργό των δικών του έργων, λέγοντας: «Από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα, αλλά ο Πατέρας που μένει μέσα μου κάνει τα έργα ο ίδιος». Νομίζω λοιπόν ότι αρμόζει σε εμάς να μην το κατανοήσουμε αλλιώς παρά μόνο με αυτόν τον τρόπο: ότι δηλαδή ο Χριστός έχει τη θέση της αμπέλου, και εμείς είμαστε εξαρτημένοι σαν τα κλήματα, τρεφόμενοι, τρόπον τινά, με τη χάρη και αντλώντας τη δύναμη διά του Πνεύματος προς πνευματική καρποφορία.

Γι' αυτό λοιπόν και έλεγε: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα» και, «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα μου.» Θα τους παραδώσει μπροστά στα έθνη, και θα εκπλήξει βασιλιάδες. Και θα ρίξει στη γη τα μαχαίρια τους, και τα τόξα τους σαν παρασυρμένα ξερόκλαδα. Και θα τους καταδιώξει, και η πορεία των ποδιών του θα περάσει ειρηνικά. Ποιος τα ενέργησε και τα έκανε αυτά;

Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Το ότι λοιπόν, «Ο Θεός είναι μέσα σου, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από σένα», έχει ίση σημασία με το ότι «Και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό.» Εάν όμως κάποιος ήθελε με επιτηδειότητα να αποδώσει τη σημασία των λεγομένων μόνο στο πρόσωπο του Χριστού, απαντούμε ότι, σύμφωνα με τη φωνή του θεσπέσιου Παύλου, κατοίκησε βέβαια στον Χριστό όλο το πλήρωμα της θεότητας σωματικά. Ήταν δε ο ίδιος ο Θεός, μη διαιρεμένος σε δύο υιούς, αλλά με την έννοια ότι ο Λόγος έχει ως δική του τη σάρκα, μέσα στην οποία και λέγεται ότι κατοίκησε. Επομένως, και με αυτή την έννοια νοείται ο Θεός, όπως ακριβώς η ψυχή μέσα στο ανθρώπινο σώμα· ωστόσο, ένας Υιός είναι ο Θεός. Πρέπει βέβαια να γνωρίζουμε, ότι δεχόμαστε πως η σάρκα του Κυρίου είναι εμψυχωμένη με νοερή ψυχή. Ομολογούν, λοιπόν, ότι «Και μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από σένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας». Αυτή είναι η φωνή αυτών που μετανοούν, και οι οποίοι ήδη μεταβαίνουν προς το φως από την απάτη και το σκοτάδι, και έχουν φτάσει στην επίγνωση της αλήθειας, και έχουν επιγνώσει τον εκ φύσεως και αληθινό Θεό, τον Δημιουργό και Κύριο των όλων. Σωτήρα βεβαίως του Ισραήλ ονομάζουν αυτόν τον ενανθρωπήσαντα και σεσαρκωμένο, πιστεύοντας ότι είναι αυτός ο ίδιος, ο οποίος και παλαιότερα υπήρξε βοηθός σε αυτούς που προέρχονται από τον Ισραήλ.

«Όλα, λοιπόν, όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι και εσείς να κάνετε σε αυτούς παρομοίως.» Και υποδεικνύοντας ότι η αγάπη είναι το πολυτιμότερο αγαθό ενώπιον του Θεού, λέγει: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη μεταξύ σας.» Και πώς θα μπορούσε κανείς να αμφιβάλλει ότι ανύψωνε τον νου εκείνων που τον πλησίαζαν προς την επίγνωση του όντως αληθινού Θεού; Διότι παρουσίαζε τον εαυτό του σε εμάς ως εικόνα Εκείνου που τον γέννησε, λέγοντας στον γνήσιο μαθητή του - ο οποίος ήταν ο Φίλιππος: «Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Εάν, βέβαια, κάποιος επέλεγε να πει ότι και ο ίδιος ο Υιός είναι το έλεος του Πατέρα, το οποίο υπερβαίνει θυσίες και ολοκαυτώματα, θα κατανοούσε ορθά. Διότι έτσι έχει ονομαστεί από τη θεόπνευστη Γραφή. Διότι ο ίδιος ο Θεός και Πατέρας είπε κάπου προς εμάς σχετικά με αυτόν: «Πλησιάζει γρήγορα η δικαιοσύνη μου, και το έλεός μου είναι έτοιμο να αποκαλυφθεί»· οι δε προφήτες λένε προς αυτόν: «Δείξε μας, Κύριε, το έλεός σου, και δώσε μας, Κύριε, το σωτήριό σου.» Διότι αληθινά ο Χριστός είναι το έλεος που προέρχεται από τον Πατέρα, καθώς αφαιρεί τις αμαρτίες, συγχωρεί τα πταίσματα, δικαιώνει μέσω της πίστεως, σώζει τους απολωλότες και τους αναδεικνύει ανώτερους από τον θάνατο· και τι από τα κάλλιστα αγαθά δεν δωρίζει άλλωστε;

Ή, λοιπόν, με τέτοιον περίπου τρόπο θα προσεγγίσουμε τα λεγόμενα, ή και διαφορετικά αν φαίνεται σωστό. Διότι είπαμε ότι δεν θα κατορθωθούν στον κόσμο τα της ζωής με ανθρώπινη δύναμη. Και θα στηθεί βέβαια η λυχνία, έχοντας τον λαμπτήρα, δηλαδή τον Χριστό, και θα εκλάμψουν και οι λύχνοι, και επιπλέον από τα δεξιά και από τα αριστερά του λαμπτήρα θα στηθούν οπωσδήποτε οι δύο ελιές, που σημαίνουν τους δύο λαούς. Έπειτα, σαν κάποιος να αναρωτιέται και να λέει: Ποιος άραγε είσαι εσύ, που υπόσχεσαι να κατορθώσεις τόσα μεγάλα πράγματα χωρίς καθόλου πόλεμο και χωρίς κόπο; αποκρίνεται λέγοντας ο Θεός και Πατέρας: Εγώ είμαι το μεγάλο όρος μπροστά στον Ζοροβάβελ για να τα κατορθώσει, δηλαδή, εγώ είμαι η φύση που υπερέχει των πάντων, η οποία με θεοπρεπή ύψη φθάνει στη δόξα που βρίσκεται πέρα από όλα, αυτή που στους κατάλληλους καιρούς πρόκειται να επαρκέσει για την κατόρθωση των επαγγελθέντων και ενώπιον του Ζοροβάβελ. Διότι ο Χριστός δεν αγνοούσε τον δικό Του Πατέρα, αλλά τον καθιστούσε σαν ένα συνεργάτη των δικών Του κατορθωμάτων λέγοντας: «Από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα, αλλά ο Πατέρας που με έστειλε, μένοντας μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα». Διότι ενεργούσε μέσω του Υιού ως δικής Του δύναμης, δια του Οποίου άλλωστε εξ αρχής έφερε τα πάντα στην ύπαρξη και δικαίως θαυμάζεται.

Σχετικά με το, «Κάθου εκ δεξιών μου», και το ότι κάθισε μετά την ανάληψη εκ δεξιών του Πατρός της μεγαλοσύνης· πώς λοιπόν ο Υιός λέει: «Έβλεπα διαρκώς τον Κύριο εκ δεξιών μου», εννοώντας τον Πατέρα; Επομένως, ο Υιός βρίσκεται στα δεξιά του Πατρός, και ο Πατέρας στα δεξιά του Υιού, σύμφωνα με το, «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Φαίνεται όμως ότι το πρώτο έχει λεχθεί αναφορικά με την ανθρώπινη φύση· διότι, καθόσον είναι Θεός, δεν κλονίζεται.

Ψαλμός ΠΗ'. <Έως τον αιώνα θα ετοιμάσω το σπέρμα σου.> (F f. 147, K f. 158 b) Έχει εγερθεί από το σπέρμα του, κατά σάρκα, ο Χριστός, και από τη φυλή του Ιούδα, από την οποία καταγόταν και ο ίδιος ο μακάριος Δαβίδ. <Με τον βραχίονα της δυνάμεώς σου.> (F f. 148 b) Και βραχίονα του Πατρός ονομάζει τον Υιό· διότι μέσω αυτού ενεργεί τα πάντα, ακριβώς όπως και εμείς οι ίδιοι συνηθίζουμε να κάνουμε τα πάντα με το δικό μας χέρι. <Κύριε, στο φως του προσώπου σου θα πορευθούν.> (F f. 148 b) Θα πορευθούν στο φως, το οποίο εκπέμπεται μέσω του Πνεύματος από το πρόσωπό σου, δηλαδή τον Υιό σου. Διότι το Άγιο Πνεύμα μας οδηγεί σε καθετί που πρέπει να πράττουμε μέσα στο φως. <Στο όνομά σου θα αγαλλιάσουν.> (F f. 148 b, K f. 159) Διότι πάντοτε μας στεφανώνει το καλό όνομα του Χριστού, το οποίο έχει επικληθεί σε εμάς· διότι ονομαστήκαμε Χριστιανοί χάρη στον Χριστό. [<Διότι το χέρι μου θα τον συνδράμει, και ο βραχίονάς μου θα τον ενισχύσει.> Ο Σωτήρας έλεγε: «Τα έργα τα οποία μου έδωσε ο Πατέρας για να τα κάνω· αυτά τα έργα που εγώ κάνω μαρτυρούν για εμένα, ότι αυτός με απέστειλε.» Και πάλι: «Από τον εαυτό μου δεν λέω τίποτα· αλλά ο Πατέρας, ο οποίος μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα.»]

Και λοιπόν στον γνήσιο μαθητή κάποτε (αυτός δε ήταν ο Φίλιππος), ο οποίος τον παρακαλούσε και έλεγε: «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί», προσφέροντας τον εαυτό του στην όρασή μας ως εικόνα της ουσίας και της δόξας του Πατέρα, έλεγε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει; Φίλιππε, αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Διότι μας έδειξε στη δική του φύση εκείνην του Πατέρα, και διαμέσου της θεοπρεπούς του ενέργειας στα πάντα, παραθέτοντας τον εαυτό του σε εμάς ως ουσιώδη χαρακτήρα για τη γνώση Εκείνου που τον γέννησε, έδειξε τον αληθινό και μόνο Θεό. Γι' αυτόν τον λόγο, στους νεκρούς διέταξε να επιστρέψουν στη ζωή, έστω και αν ήταν ήδη σε αποσύνθεση και δυσώδεις· στη θάλασσα και στους ανέμους φώναζε με εξουσία: «Σώπα, ησύχασε»· στους εκ γενετής τυφλούς χάριζε το γλυκό και τριπόθητο φως, και εκτός από αυτά ενεργούσε και μύρια άλλα παράδοξα θαύματα. «Διότι τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ», σύμφωνα με τον άγιο ευαγγελιστή. Διότι αυτό που νοείται ότι είναι, και πράγματι είναι, η θεία και ακατάληπτη φύση, ποιος σωματικός οφθαλμός θα μπορούσε να το δει; Ή πώς θα μπορούσε ποτέ να ιδωθεί αυτό που είναι κατ' ουσίαν αόρατο; Ποιος θα αντικρίσει εκείνο το απρόσιτο φως, όταν και η ίδια η ηλιακή ακτίνα αντανακλά τη λάμψη της με τρόπο απροσπέλαστο για τα δικά μας μάτια; Όμως ήταν πλέον ανάγκη, να δούμε κι εμείς τον ίδιο τον Θεό.

Γι' αυτόν τον λόγο και έλεγε: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα.» Όταν όμως ακούς για Πατέρα και Υιό, απομακρύνσου από τα σώματα· και αφού ξεφύγεις από την έννοια αυτών, να σκέφτεσαι όσα πρέπει· και κατανόησε ότι προς το παρόν δεν κάνουμε λόγο για κάτι από αυτά που υπόκεινται σε γένεση και φθορά. Η φύση που εξουσιάζει τα πάντα είναι κάτι ασώματο και υπερούσιο. Επομένως, ας βγαίνει ο νους έξω από τα σώματα, όταν μαθαίνει κάτι περί Θεού. Και εκείνο που νοείται πέρα και πάνω από κάθε σωματική ουσία, ούτε σε τόπο θα μπορούσε να περιοριστεί, ούτε βέβαια να υποταχθεί σε μορφές σχημάτων. Αλλά και όταν λέγεται ότι γεννά, δεν θα συλληφθεί να υποκύπτει σε κάποιες εκροές ή αποκοπές· κάθε άλλο μάλιστα. Διότι οι άνθρωποι, ή κάποιο άλλο από τα ενσώματα ζώα, γεννούν από τον εαυτό τους, και μέσω προβολών προς κάτι άλλο έχουν ως ξεχωριστά όντα τα γεννήματά τους. Ο Θεός όμως, που είναι ασώματος και βρίσκεται πέρα από κάθε δική μας έννοια, τίκτει χωρίς να μερίζεται· γεννά χωρίς να τέμνεται. Αλλά αν κάποιος ήθελε να του διηγηθώ τον τρόπο της θείας γέννησης και με πλησίαζε ρωτώντας: «Πώς λοιπόν γέννησε η θεία φύση;» χωρίς να ντραπώ καθόλου, θα απαντήσω: «Και ποιος νους μπορεί να σου νοήσει τα υπέρ νουν; Ή ποιος λόγος θα μπορούσε να μας ερμηνεύσει τα υπέρ λόγον;» Διότι ο μακάριος Παύλος γράφει: «Η ειρήνη του Χριστού, η οποία υπερέχει κάθε νου, θα φρουρήσει τις καρδιές σας.»

γ'. Έπειτα, αμέσως μετά από αυτά, αναφέρει: «Και είπε αμέσως ο Κύριος προς τον Μωυσή και τον Ααρών και τη Μαριάμ: Βγείτε εσείς οι τρεις στη σκηνή του μαρτυρίου. Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε στύλο νεφέλης και στάθηκε στη θύρα της σκηνής του μαρτυρίου». Υπονοεί πάλι ο λόγος ότι ο Θεός θα είναι κριτής εκείνων που καταλαλούν τον Σωτήρα μας Ιησού Χριστό, και θα κατέλθει εξάπαντος αποδίδοντας δίκαιη οργή σε αυτούς που τόλμησαν να τον λοιδορήσουν και να φιλονικήσουν αξιώνοντας ισοτιμία με αυτόν. Και η κρίση θα γίνει βεβαίως δια του Υιού, ο οποίος προφανώς είναι αδιαίρετα ενωμένος με Εκείνον που τον γέννησε, σύμφωνα με το: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα». Επειδή λοιπόν η Μαριάμ και ο Ααρών φαίνονταν να στέκονται μπροστά σε εκείνον που κρίνει τα δίκαια, λέει: «Ακούστε τα λόγια μου. Εάν παρουσιαστεί, λέει, προφήτης του Κυρίου ανάμεσά σας, σε όραμα θα γίνω γνωστός σε αυτόν και στον ύπνο του θα του μιλήσω. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με τον θεράποντά μου Μωυσή, ο οποίος είναι πιστός σε όλο μου τον οίκο· στόμα με στόμα θα μιλήσω μαζί του, καθαρά, και όχι με αινίγματα. Και την δόξα του Κυρίου είδε». Ο Μωυσής διατήρησε το εξαίρετο χάρισμα στις θεοπτίες σε σύγκριση με τους άλλους μέσω αυτού, και μαρτυρήθηκε δικαίως ότι μπορεί να ακούει τους θείους λόγους με ξεχωριστό τρόπο. Αυτό όμως θα μπορούσες να το δεις πιο αληθινό στην περίπτωση του Χριστού. Διότι δεν μίλησε ο Θεός και Πατέρας μέσω του Υιού με τον ίδιο τρόπο όπως μίλησε στους προφήτες. Αλλά στους μεν προφήτες χορηγούνταν μέσω του Πνεύματος η γνώση όσων έπρεπε να μάθουν.

Λόγος ΙΒ΄. Στο «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα» και στο «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· στο οποίο ακολουθεί η απόδειξη ότι ο Θεός ήταν αυτός που λύτρωνε τον πατριάρχη Ιακώβ από όλα τα κακά. Άλλο αποδεικτικό στοιχείο, ότι ο Λόγος του Θεού είναι το είδος Του. Άλλο, το οποίο υποδηλώνει ότι ο Λόγος ονομάζεται είδος του Θεού.