Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 14:10

ΑΛΛΟ. Λέει κάπου ο Χριστός: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε μένα», υποδηλώνοντας με αυτό ότι έχει ως τόπο Του μόνο τον Πατέρα, και πάλι ότι ο Πατέρας βρίσκεται μόνο μέσα σε Αυτόν. Αν, λοιπόν, υπάρχει κάτι άλλο μέσα στον Πατέρα εκτός από τον Υιό, δηλαδή η βούλησή Του, πώς θα αληθεύει λέγοντας τέτοια πράγματα; Διότι, σύμφωνα με τη μανία των χριστομάχων, βρίσκεται πριν από την ύπαρξη του Υιού μια βούληση μέσα στον Πατέρα, σύμφωνα με την οποία δημιουργήθηκε, όπως ισχυρίζονται εκείνοι. Αν όμως λέει την αλήθεια όταν υποστηρίζει ότι ο ίδιος είναι μέσα στον Πατέρα, και πάλι ότι μόνο ο Πατέρας είναι μέσα Του, πού θα τοποθετηθεί η βούληση, αφού δεν υπάρχει κανένας ενδιάμεσος χώρος; Αν ισχύει αυτό, τότε δεν δημιουργήθηκε από βούληση, αλλά ο ίδιος είναι η βούληση του Πατέρα.

ΛΟΓΟΣ ΙΒ΄. Στο ρητό: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε μένα» και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Αντίρρηση από την πλευρά των αιρετικών. Δεν είναι καθόλου παράξενο, λένε, αν ο Πατέρας είναι μέσα στον Υιό και ο Υιός μέσα στον Πατέρα, εφόσον και για εμάς οι θείες Γραφές λένε ότι «μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε». Όπως λοιπόν και εμείς ζούμε, κινούμαστε και υπάρχουμε μέσα σε αυτόν, όπως έχει λεχθεί, έτσι και ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα. Διότι πώς είναι δυνατόν ο Πατέρας, όντας μεγαλύτερος από τον Υιό, να χωρέσει μέσα σε αυτόν; Ή πώς ο Υιός, όντας κατά πολύ κατώτερος από τον Πατέρα, θα μπορέσει να χωρέσει μέσα σε αυτόν και να γεμίσει το μεγαλύτερο;

Απάντηση σε αυτά. Επομένως, σύμφωνα με εσάς, ω αιρετικοί, ας επιτραπεί και στον καθένα από τους αγίους να εκφωνεί μια τέτοια φράση· επειδή και αυτοί έγιναν διάκονοι των θείων λόγων και, λαμβάνοντας τη δύναμη από ψηλά, έγιναν δημιουργοί θαυμαστών έργων. Διότι ο μακάριος Δαβίδ λέει: «Θα ακούσω τι θα λαλήσει μέσα μου Κύριος ο Θεός». Ο δε σοφότατος Σολομών: «Οι δικοί μου λόγοι έχουν ειπωθεί από τον Θεό». Και ο μακάριος Μωυσής έγινε πιστός διάκονος των λόγων του Θεού, και γενικώς καθένας από τους προφήτες δεν χρησιμοποιούσε δικά του λόγια, αλλά είχε πάντοτε στο στόμα του το: «Αυτά λέει ο Κύριος». Από αυτά, λοιπόν, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι και πολλοί άλλοι φαίνεται πως διακόνησαν τους λόγους του Θεού· επιτελούσαν μάλιστα και αυτοί θαυμαστά έργα, έχοντας λάβει, όπως ειπώθηκε, τη δύναμη από τον Θεό. Και μάλιστα, οι μαθητές του Σωτήρα λένε προς αυτούς που θαύμαζαν τα όσα συνέβαιναν μέσω αυτών: «Άνδρες αδελφοί, γιατί μας κοιτάζετε με προσοχή σαν να έχουμε κάνει τον χωλό να περπατήσει με τη δική μας δύναμη και ευσέβεια;». Ας επιτραπεί λοιπόν και στον καθένα από αυτούς να χρησιμοποιεί τη φράση του Κυρίου και να λέει: «Εγώ είμαι στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι σε εμένα»· επειδή και καθένας από αυτούς, όπως ήδη προαναφέρθηκε, χρησιμοποίησε θεία λόγια και επιτέλεσε θαύματα, έχοντας λάβει τη δύναμη από τον Θεό.

ΑΛΛΟ. Αν ήταν δυνατόν σε όλους τους αγίους ή γενικά σε οποιονδήποτε άλλον που έχει κτιστή φύση να πει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε μένα», ο Σωτήρας, που το γνώριζε, θα το έλεγε, εάν ήταν αληθές: Και εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα· ώστε να φαίνεται ότι διδάσκει πως, όπως ακριβώς είναι μέσα στους άλλους, έτσι είναι και μέσα σε μένα· και όπως κάποιοι άλλοι είναι μέσα σε Αυτόν, έτσι είμαι και εγώ. Τώρα όμως, χωρίς να συμπεριλάβει κανέναν από τους άλλους, και γνωρίζοντας ότι αυτό ανήκει μόνο στον Εαυτό Του επειδή προέρχεται από την ουσία του Πατέρα, λέει με μεγάλη ακρίβεια: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε μένα». Επομένως, δεν έχει το αξίωμα κοινό με όλους, αλλά ιδιαίτερο και εξαιρετικό, ως Υιός, και Λόγος, και Θεός.

Διότι, επειδή θέλησε να δείξει την ταυτότητα της φύσεως που έχει με Εκείνον που τον γέννησε, είπε: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Για να μην υποθέσει όμως κανείς ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι το ίδιο πρόσωπο, που διακρίνονται σε δυάδα μόνο με τα ονόματα, ενώ δεν είναι έτσι ως προς την υπόσταση, αναγκαστικά, επεξηγώντας αυτό που είχε πει και καθιστώντας το πιο σαφές στους ακροατές, προσθέτει το: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα». Αυτό το λέει ώστε, αφενός, με το να φαίνεται ο ένας μέσα στον άλλο, να δείξει την ταυτότητα της θεότητας και την ενότητα της ουσίας· αφετέρου, με το να υπάρχει ο έτερος μέσα στον έτερο, να μην εννοηθεί ως ένα ον ως προς τον αριθμό, το οποίο άλλοτε ονομάζεται Πατέρας και άλλοτε Υιός, αλλά να αποδείξει εναργέστερα τον όντως υφεστώτα Πατέρα και τον υφεστώτα Υιό.

ΑΛΛΟ. Αν κάποιος εξετάσει με ακρίβεια τη θεία Γραφή, θα βρει ότι ο Υιός αποκαλείται με τόσα ονόματα με όσα θα έβλεπε και τον Πατέρα, εκτός μόνο από το να ονομάζεται Πατέρας. Και πάλι, αντίστροφα για τον Πατέρα, θα τον δει να αποκαλείται με τόσα ονόματα με όσα και ο Υιός, εκτός μόνο από το να ονομάζεται Υιός. Και ο λόγος μας θα προχωρήσει με σαφείς αποδείξεις. Παντοκράτορας είναι ο Πατέρας, το ίδιο αποδίδεται και στον Υιό: «Αυτά λέγει ο ων, ο ερχόμενος, ο παντοκράτορας». Κύριος είναι ο Πατέρας, και «Ένας Κύριος Ιησούς Χριστός». Φως είναι ο Πατέρας, λέει και ο Υιός: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου». Ο Πατέρας συγχωρεί αμαρτίες· το κάνει αυτό και ο Υιός: «Για να γνωρίζετε, λέει, ότι ο Υιός του ανθρώπου έχει εξουσία πάνω στη γη να συγχωρεί αμαρτίες». Επειδή, λοιπόν, όλα όσα υπάρχουν στον Πατέρα ανήκουν και στον Υιό, λέει την αλήθεια όταν αναφέρει: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου». Και πάλι, απευθύνοντας τον λόγο προς τον δικό του Πατέρα αναφέρει: «Τα δικά μου όλα είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου». Αν, λοιπόν, όσα ανήκουν στον Πατέρα, αυτά ανήκουν και στον Υιό· και πάλι, όσα ανήκουν στον Υιό, αυτά ανήκουν και στον Πατέρα, δεν ψεύδεται όταν λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», καθώς η ταυτότητα των ιδιωμάτων εμφανίζεται στη δυάδα απαράλλακτη.

Αλλιώς, μέσα από ένα παράδειγμα. Όπως ακριβώς, εάν κάποιος έβλεπε μια άριστα ζωγραφισμένη εικόνα και θαύμαζε τη μορφή του βασιλιά, και έχοντας τη δυνατότητα να δει στη ζωγραφιά όλα όσα φαίνονται σε εκείνον, έφτανε στην επιθυμία να δει και τον ίδιο τον βασιλιά· τότε η ζωγραφιά εύλογα θα μπορούσε να του πει: «Εκείνος που είδε εμένα, είδε τον βασιλιά», και πάλι: «Εγώ και ο βασιλιάς είμαστε ένα, ως προς την ομοιότητα και την ακριβέστατη αναλογία», και πάλι: «Εγώ βρίσκομαι μέσα στον βασιλιά, και ο βασιλιάς μέσα σε εμένα, κατά το σχήμα της μορφής (διότι η ζωγραφιά φέρει οπωσδήποτε τη δική του μορφή, και η μορφή της ζωγραφιάς διασώζεται οπωσδήποτε σε εκείνον)»· έτσι είναι και ο Υιός όταν λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Και εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα.» Διότι ο Υιός, κατέχοντας απαράλλακτα το ίδιον της ουσίας του Πατέρα, είναι ακριβής εικόνα του Πατέρα και μορφή Εκείνου που Τον γέννησε, η οποία δείχνει ολόκληρο μέσα της Εκείνον που Τον γέννησε.

ΑΛΛΟ. Εάν όλα όσα αποτελούν εξαίρετα γνωρίσματα του Πατρός φαίνεται ότι ανήκουν και στον Υιό, όχι επειδή προστέθηκαν κατά χάριν, ούτε με κάποια μετοχή, αλλά κατά φύση, όπως ακριβώς και σε Αυτόν που Τον γέννησε, και δεν υπάρχει τίποτα που να μεσολαβεί ή να διαχωρίζει δημιουργώντας ανομοιότητα, θα ήταν προφανές και σαφές στον καθένα ότι, εφόσον ο Υιός αποτελεί το απαράλλακτο της πατρικής ουσίας, φέρει ολόκληρον τον Πατέρα μέσα Του· και ολόκληρος βρίσκεται μέσα στον Πατέρα λόγω της ταυτότητας της ουσίας. Και για τον λόγο αυτόν ορθώς και με λογική συνέπεια θα πει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα». Και, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Διότι, εφόσον δεν του λείπει τίποτα από όσα ανήκουν στον Πατέρα, θα είναι οπωσδήποτε τέτοιος, όπως ακριβώς είναι και Αυτός που Τον γέννησε.

Αν λοιπόν κατ' ανάγκην το ένα υπάρχει μέσα στο άλλο, και ο μεν Πατέρας σημαίνεται μαζί με το δικό του γέννημα, ο δε Υιός οπωσδήποτε μαζί με εκείνον που τον γέννησε, επαληθεύεται όταν λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα».

Απάντηση σε αυτό. Άραγε λοιπόν θα είναι επιτρεπτό και στους αγγέλους ή και σε άλλες λογικές δυνάμεις, για τις οποίες έχει ειπωθεί στους Ψαλμούς: «Ευλογείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του, οι λειτουργοί του που κάνετε το θέλημά του», να χρησιμοποιούν τα λόγια του Σωτήρα, ώστε ο καθένας να πει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα» και «Όποιος είδε εμένα, είδε τον Πατέρα»; Καίτοι είναι σε όλους φανερό, ότι όλα όσα θέλει ο Θεός, αυτά οπωσδήποτε τα θέλουν και οι Άγγελοι, και οι Αρχάγγελοι, και οι Θρόνοι, και οι Κυριότητες, και οι Εξουσίες, και κανένα από αυτά δεν βρίσκεται να διαφωνεί με τη θεία βούληση. Διότι δεν θα μπορούσε να παραμείνει στη δική του τάξη, αν δεν είχε αυτόν τον σκοπό. Επειδή εκείνος που ζήτησε κάτι διαφορετικό από το θέλημα του Θεού, άκουσε: Τώρα όμως θα κατέβεις στον άδη, και στα θεμέλια της γης. Αν λοιπόν καθένα από αυτά που προαναφέρθηκαν θέλει όσα θέλει ο Θεός, και στέκεται σταθερό σε αυτό, και διασώζει τη δική του αρχή, και πουθενά δεν φαίνεται να έχει χρησιμοποιήσει τα λόγια του Υιού, τότε δεν είναι η συμφωνία της γνώμης, ούτε το να θέλουν τα ίδια πράγματα, που αποδεικνύει τον Υιό μέσα στον Πατέρα και τον Πατέρα πάλι μέσα στον Υιό, αλλά η απαράλλακτη ομοιότητα της ουσίας, και η ταυτότητα της κατά φύση ιδιότητας.

Αν όμως δεν ισχύει τίποτα από αυτά, ούτε είναι Μονογενής Υιός, ούτε Λόγος, ούτε σοφία, ούτε φως, ούτε απαύγασμα, ούτε μορφή, ούτε εικόνα του Πατρός, τότε είναι αναγκαίο να γνωρίζουμε ότι δεν είναι το να θέλει τα ίδια με τον Πατέρα, ούτε το να έχει μία κοινή γνώμη με αυτόν που κάνει τον Υιό να λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε μένα», και πάλι: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», αλλά επειδή, όντας γνήσιο γέννημα της ουσίας του Πατρός, φέρει μέσα του τον Πατέρα, και φαίνεται και ο ίδιος μέσα στον Πατέρα. Ο ίδιος αυτός λόγος θα ίσχυε άλλωστε και για τους άγιους ανθρώπους, για τους οποίους σκοπός είναι το να ακολουθούν τα θεία θελήματα, και όμως δεν είναι δυνατόν να ειπωθεί γι' αυτούς: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε μένα».

Διότι έτσι, πράγματι, ο Υιός θα αναδειχθεί αληθέστερη εικόνα του Πατρός, ώστε να μπορεί να λέει: «Εγώ είμαι στον Πατέρα, και ο Πατέρας σε εμένα», και πάλι: «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.»

Όλα αυτά λοιπόν είναι ο Υιός, φωνή και είδος, και Λόγος του Πατρός. Εάν όμως είναι είδος, είναι προφανές ότι είναι και εικόνα και χαρακτήρας. Έχοντας λοιπόν, ως χαρακτήρας, κατά φύση μέσα του το πρωτότυπο, του οποίου και είναι χαρακτήρας, αληθεύει όταν λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα» και, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα».

«Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα·» και, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα;»

Και ο ίδιος ο Πατέρας πάλι, έτσι είναι ένα με τον Υιό, όπως ακριβώς και με εμάς. Και όπως κανένας λόγος δεν μας αναγκάζει να είμαστε όμοιοι κατά φύση με τον Πατέρα, επειδή ακριβώς λέγεται ότι γινόμαστε ένα με αυτόν, έτσι δεν υπάρχει καμία απολύτως ανάγκη να λέμε ότι ο Υιός προέρχεται από την ουσία του Πατέρα, επειδή λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα». Διότι, όπως αναφέραμε προηγουμένως, έτσι είναι μέσα στον Πατέρα, όπως ακριβώς και εμείς. Είτε λοιπόν είναι λογικό να ομολογούμε και για εμάς ότι προερχόμαστε από την ουσία του Πατέρα, λόγω του ότι γινόμαστε ένα με τον Θεό, είτε, εάν παραμένουμε άνθρωποι ακόμη και όταν γινόμαστε ένα με τον Πατέρα, είναι δίκαιο να φρονούμε το ίδιο και για τον Υιό. Διότι παραμένει στη δική του φύση, χωρίς να υψώνεται στην ουσία του Πατέρα, έστω και αν λέγεται ότι υπάρχει ως ένα με αυτόν.

Άλλο επιχείρημα, διά της εις άτοπον απαγωγής. «Όπως ο Πατέρας, λέει, έχει ζωή μέσα του, έτσι έδωσε και στον Υιό να έχει ζωή μέσα του»· Εδώ, για όσους δεν επιθυμούν να κατανοήσουν ορθά, ο λόγος κινδυνεύει να εκπέσει σε μεγάλη δυσφήμηση. Διότι, εάν λέγεται ότι ο Πατέρας έχει ζωή μέσα του, τότε αυτός είναι κάτι διαφορετικό από τη ζωή που υπάρχει μέσα του. Εάν όμως αυτό νοηθεί ως ένα είδος διπλότητας και συνθετότητας ως προς αυτόν, πώς λοιπόν ο Θεός είναι ταυτόχρονα απλός και σύνθετος ως προς την ουσία; Αλλά αυτό είναι άτοπο. Η ζωή επομένως που έχει ο Πατέρας μέσα του, δεν είναι καμία άλλη παρά ο Υιός· και πάλι, η ζωή που υπάρχει μέσα στον Υιό, δεν είναι καμία άλλη παρά ο Πατέρας, και αληθεύει όταν λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα».

Θα παρατηρήσεις από τη θεία Γραφή ότι, όταν ο Υιός υποδηλώνει τη δική του γέννηση από τον Πατέρα, ή κάποιος άλλος από τους αγίους μιλάει γι' αυτόν, δεν προσθέτει αιτία. Διότι δεν εξηγεί γιατί υπάρχει ως Θεός ή γιατί γεννήθηκε από τον Πατέρα. Όταν όμως οι Γραφές υποδηλώνουν την εξομοίωσή του με εμάς και τη γέννησή του διά της Παρθένου, συνδέουν αμέσως και την αιτία, για να μάθουμε για ποια ανάγκη ο Λόγος του Θεού, ο οποίος υπάρχει πάντοτε, έγινε άνθρωπος, χωρίς να λάβει τότε την αρχή της υπάρξεώς του, αλλά μεταβαλλόμενος, όσον αφορά το σχήμα, στη μορφή του δούλου, και με αυτή την έννοια νοείται ότι έχει ποιηθεί και έχει κτιστεί. Το «Εν αρχή ήταν ο Λόγος» δεν περιέχει την αιτία· το «και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό» δεν περιέχει την αιτία· το «και Θεός ήταν ο Λόγος» δεν περιέχει την αιτία. «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε μένα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Εκείνος που είδε εμένα, είδε τον Πατέρα.»

Κανείς δεν θα μπορούσε να διαχωρίσει τοπικά το απαύγασμα από αυτό. Και από τη φωτιά, δεν βλέπουμε τη θερμότητα να εκλύεται με τρόπο μεριστό, αλλά αποτελεί καρπό της ουσίας της φωτιάς που προέρχεται αμέριστα από αυτήν, όπως ακριβώς και το απαύγασμα του φωτός. Και το φως δεν θα μπορούσε ποτέ να υπάρξει χωρίς απαύγασμα, ούτε η φωτιά χωρίς να θερμαίνει. Διότι όσα γεννώνται από τέτοιες ουσίες είναι πάντοτε σύμφυτα με αυτές. Έτσι να νοείς και τον Υιό, ότι προέρχεται από την ουσία του Πατρός, και υπάρχει αιωνίως μέσα σε Αυτόν, και νοείται ως ιδιαίτερη υπόσταση, και κατά κανέναν τρόπο δεν ελαττώνει την ουσία του Πατρός, ούτε ο Ίδιος αποχωρίζεται από αυτήν· αντίθετα, ο Ίδιος βρίσκεται μέσα στον Πατέρα και έχει μέσα Του τον Πατέρα, ώστε να είναι αληθής όταν λέει: «Εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· και λόγω του απαράλλακτου της ουσίας, ο Ίδιος φαίνεται μέσα στον Πατέρα και μέσα σε Αυτόν φαίνεται ο Πατέρας, και έτσι μπορεί να λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.»

Επειδή πώς ονομαζόμαστε αδελφοί του Χριστού, και πώς αποκαλούμαστε υιοί, αν δεν μας ωφέλησε σε τίποτα το ότι ο Λόγος του Θεού έγινε άνθρωπος; Εάν όμως ακούσεις τη θεία Γραφή να λέει ότι ο Θεός τον έκανε και Κύριο και Χριστό, και αναφέρεις την προσωνυμία του Θεού στο πρόσωπο του Πατέρα, συνομολογείς και έτσι ότι στα θελήματα του Υιού συνευδοκεί και ο Πατέρας. Και τον αναγνωρίζει ως Κύριο ακόμη και όταν έλαβε τη μορφή του δούλου· όμως ούτε ο Υιός θα βρεθεί αμέτοχος στο να τα πράττει αυτά. Διότι όσα εργάζεται ο Πατέρας, αυτά οπωσδήποτε είναι έργα του Υιού, και όσα επιτελεί ο Υιός, αυτά οπωσδήποτε τα εργάζεται ο Πατέρας. Γι' αυτό λέει ο Σωτήρας: «Από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα· αλλά ο Πατέρας που μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα.» Γίνεται λοιπόν Κύριος και Χριστός, όταν αφού έγινε και άνθρωπος, και γι' αυτό τον λόγο έλαβε τη θέση του δούλου, ονομάστηκε και Ιησούς.

ΑΛΛΟ. Εάν αληθεύει λέγοντας: «Εγώ είμαι στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι σε εμένα», και γνωρίζει την ημέρα εκείνη και την ώρα ο Πατέρας, τότε προφανώς γνωρίζει και ο Υιός, εφόσον βρίσκεται μέσα στον Πατέρα και γνωρίζει τα πάντα που υπάρχουν σε Αυτόν, και έχει μέσα Του τον Πατέρα που γνωρίζει.

ΑΛΛΟ. «Όλα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου, και κανείς δεν επιγινώσκει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας, ούτε επιγινώσκει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός.» Επειδή η διάνοια των γενητών δεν μπορεί να συλλάβει με κανέναν τρόπο τη θεία ουσία, λόγω του ότι αυτή υπερβαίνει κάθε νου και το υπερφυές και ακήρατο κάλλος της ξεπερνά κάθε διάνοια, γνωρίζεται ως προς αυτό που είναι κατά φύση μόνο από τον εαυτό της. Επομένως, από αυτό που είναι ο Πατέρας, γνωρίζει τον δικό του Υιό, και πάλι από αυτό που είναι ο Υιός, γνωρίζει τον δικό του Πατέρα. Και διότι έτσι αληθεύει λέγοντας: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα», και, «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.» Εφόσον, λοιπόν, δεν υφίσταται καμία απολύτως διαφορά μεταξύ τους όσον αφορά τη φύση της θεότητας, πώς θα μπορούσε ο Υιός να είναι γενητός, ενώ δεν είναι τέτοιος ο Πατέρας, του οποίου ακριβώς είναι εικόνα και απαράλλακτος χαρακτήρας;

Διότι το καθένα από αυτά έχει την ίδια ενότητα με το άλλο, όχι λιγότερο από ό,τι με τον εαυτό του, δηλαδή ότι κατά πάντα είναι ένα ο Πατήρ, και ο Υιός, και το άγιο Πνεύμα, εκτός από την αγεννησία, τη γέννηση και την εκπόρευση. Ο διαχωρισμός είναι μόνο κατ' επίνοια. Διότι αναγνωρίζουμε έναν Θεό, και εννοούμε τη διαφορά μόνο ως προς τις ιδιότητες της πατρότητας, της υιότητας και της εκπορεύσεως, τόσο κατά το αίτιο και το αιτιατό, όσο και ως προς την τελειότητα της υποστάσεως, δηλαδή τον τρόπο της υπάρξεως. Διότι ούτε για τοπική διάσταση μπορούμε να μιλήσουμε επί της απερίγραπτης θεότητας, όπως συμβαίνει σε εμάς (καθώς οι υποστάσεις βρίσκονται η μία μέσα στην άλλη, όχι για να συγχέονται, αλλά για να αλληλοπεριχωρούνται σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, ο οποίος είπε: «Εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»)· ούτε για διαφορά θελήματος ή γνώμης, ή ενέργειας, ή δυνάμεως, ή κάποιου άλλου στοιχείου από εκείνα που γεννούν σε εμάς την πραγματική και πλήρη διαίρεση.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΓ'. Πρέπει βέβαια να γνωρίζουμε ότι οι γενικοί τρόποι αυτών που λέγονται για τον Χριστό είναι τέσσερις. Διότι άλλα αρμόζουν σε αυτόν πριν από την ενανθρώπηση, άλλα κατά την ένωση, άλλα μετά την ένωση και άλλα μετά την ανάσταση. Από αυτά που λέγονται πριν από την ενανθρώπηση, οι τρόποι είναι έξι. Διότι άλλα από αυτά φανερώνουν τη συνάφεια της φύσεως και το ομοούσιο προς τον Πατέρα, όπως το «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και το «Ο οποίος υπάρχοντας σε μορφή Θεού» και τα παρόμοια. Άλλα φανερώνουν την τελειότητα της υποστάσεως, όπως το «Υιός του Θεού, και χαρακτήρας της υποστάσεώς του» και το «Άγγελος της μεγάλης βουλής, θαυμαστός σύμβουλος» και τα όμοια. Άλλα φανερώνουν την αμοιβαία περιχώρηση των υποστάσεων, όπως το «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», καθώς και την ανεκφοίτητη ίδρυση, ως Λόγος, σοφία, δύναμη και απαύγασμα. Διότι και ο Λόγος βρίσκεται μέσα στον νου (και αναφέρομαι στον ουσιώδη Λόγο), και η σοφία ομοίως· και σε αυτόν που έχει τη δύναμη η δύναμη, και μέσα στο φως το απαύγασμα παραμένει αχώριστα, πηγάζοντας από αυτό. Άλλα πάλι λέγονται θεωρώντας τον Πατέρα ως αίτιο, όπως το «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου». Διότι από Αυτόν έχει και την ύπαρξη και όλα όσα έχει· την μεν ύπαρξη την έχει με γέννηση και όχι με δημιουργία, όπως το «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα» και «Εγώ ζω διά τον Πατέρα».

Μέσω αυτού υποδηλώνεται η αδυναμία της διάνοιας εκείνων που παιδαγωγούνται με τον Νόμο, η οποία δεν αποβλέπει κατά κάποιον τρόπο προς τον Θεό, ούτε είναι βέβαια ικανή να δει τη δόξα Του, σύμφωνα με αυτό που υμνείται στους Ψαλμούς: «Ας σκοτιστούν τα μάτια τους για να μη βλέπουν», ή με εκείνο: «Ιδού, λαός ανόητος και ασύνετος· έχουν μάτια, και δεν βλέπουν.» Εμείς όμως, προσεγγίζοντας τους λόγους περί της άρρητης φύσεως με καθαρά και πεφωτισμένα μάτια, θεωρούμε το μεγαλειώδες κάλλος του Θεού και Πατρός να ακτινοβολεί στο πρόσωπο του Υιού. Και στους Ιουδαίους, που νόμιζαν ότι έχουν δει τον Πατέρα, ελέχθη σοφά από τον Χριστό: «Ούτε τη μορφή Του έχετε δει, ούτε τη φωνή Του έχετε ακούσει.» Στον δε Φίλιππο, που επιθυμούσε σφόδρα να μάθει και ρωτούσε με τρόπο πιο χονδροειδή από ό,τι έπρεπε, παρακινούμενος ωστόσο από φιλομάθεια, και ο οποίος έλεγε: «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί», ο Χριστός αποκρίθηκε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι εν τω Πατρί και ο Πατήρ είναι εν εμοί;» Το ότι δε η θεωρία και η παίδευση μέσω της εντολής του Νόμου δεν είναι καθόλου ισχυρή ούτε επαρκής για την ακριβή και αψεγάδιαστη φανέρωση του Θεού, θα το δούμε, σαν σε σκιά και αίνιγμα, και μέσω των δύο θυγατέρων του Λάβαν. Διότι έχει γραφτεί ότι ο Λάβαν είχε δύο θυγατέρες, το όνομα της μεγαλύτερης ήταν Λεία, και το όνομα της άλλης Ραχήλ.

Α— Εάν, λοιπόν, ο Υιός είναι το μηδέν, εφόσον δήθεν δεν έχει υπόσταση, σύμφωνα με το αχαλίνωτο θράσος τους, για ποιον λόγο μας παρουσίαζε τον εαυτό Του ως εικόνα και ακριβή γνώση του Πατέρα, λέγοντας: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα;»

Διότι πιο ευσεβώς δοξάζουν οι σοφοί μεταξύ των Ελλήνων, διαβεβαιώνοντας ότι το θείο είναι ασώματο και χωρίς μορφή, χωρίς ποσότητα, αδιαίρετο και χωρίς σχήμα, και ότι υπάρχει παντού και δεν απουσιάζει από πουθενά. Πώς όμως τους διέφυγε και εκείνο; Διότι, εάν ο Υιός, όντας ομοούσιος με τον Πατέρα, άδειασε τον ουρανό από την παρουσία Του όταν έγινε άνθρωπος και συναναστράφηκε με όσους βρίσκονταν στη γη, προκύπτει σαφώς ότι και η γη ήταν κενή από την υπόσταση του Πατέρα, εφόσον ο Ίδιος δεν έγινε άνθρωπος ούτε συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, αλλά, για να πω κάτι σύμφωνα με τη δική τους ανοησία, παρέμεινε στους ουρανούς. Πώς λοιπόν έλεγε ο Σωτήρας ότι: «Ο Πατέρας, ο οποίος μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα;» Και πώς λέει μέσω του προφήτη: «Μήπως εγώ δεν γεμίζω τον ουρανό και τη γη, λέει ο Κύριος;» Και πάλι: «Εγώ είμαι Θεός που πλησιάζει, λέει ο Κύριος, και όχι Θεός από μακριά;» Διότι έχει τα πάντα κοντά Του, γεμίζοντας τα πάντα μαζί με τον Πατέρα ο κατά φύση γεννημένος από Αυτόν Χριστός. Γι' αυτό άλλωστε λέει και ο προφήτης Δαβίδ: «Πού να πορευτώ μακριά από το πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;» Διότι δεν είναι δυνατόν, δεν είναι ποτέ δυνατόν να βρεθεί ουρανός ή γη που να είναι κενά από την άρρητη θεότητα. Διότι, όπως προείπα, η θεία και ομοούσιος Τριάδα γεμίζει τα πάντα.

Αλλά θα άρμοζε να πει κανείς εκείνο, ότι αφού μας αγίασε ανέβηκε πάλι στον ουρανό και δεν είναι μαζί μας, αν και έχει γραφτεί: «Ότι το πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη». Αλλά και ο ίδιος ο Χριστός είπε, όταν επρόκειτο να αναβεί προς τον Πατέρα: «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες έως τη συντέλεια του αιώνος». Αν όμως είναι μαζί μας, τότε σίγουρα και τώρα οι ουρανοί είναι κενοί από την, όπως αυτοί ισχυρίζονται, υπόσταση του Υιού, και, εγκαταλείποντας τους κόλπους του Πατρός, προτιμά μάλλον να συγκατοικεί με τους ανθρώπους επί της γης. Διότι αυτές τις ανοησίες φλυαρούν εκείνοι, όπως προείπα. Έπειτα, ποιος θα ανεχθεί τη μωρία τους; Ή ποιος από τους πιο συνετούς δεν θα έχυνε άφθονα δάκρυα γι' αυτούς, οι οποίοι, αγνοώντας τις ιερές και θείες Γραφές, ξεστομίζουν αβασάνιστα ό,τι τους έρθει στο μυαλό, και εκπίπτουν από τα ορθά δόγματα της Εκκλησίας; Τι αποκρίθηκε ο Υιός στον Φίλιππο όταν εκείνος του μιλούσε για τον Πατέρα; «Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι εν τω Πατρί και ο Πατήρ είναι εν εμοί;». Επομένως, είναι αδύνατον να υπάρξει ποτέ ο ένας χωρίς τον άλλον· αλλά όπου νοείται ότι βρίσκεται ο Πατήρ —και βρίσκεται πανταχού— εκεί εξάπαντος βρίσκεται και ο Υιός, και όπου βρίσκεται ο Υιός, εκεί βρίσκεται και ο Πατήρ. Διότι, αν ο Υιός είναι απαύγασμα του Πατρός, και Λόγος Του και σοφία και δύναμη, πώς ενδέχεται να νοηθεί ποτέ ο Πατήρ δίχως τον Λόγο, τη σοφία και τη δύναμή Του;

Και για να μην παραθέσουμε εκτενώς τις μαρτυρίες εναντίον αυτών «με μελάνι και χαρτί», ώστε να μην καταπονήσουμε τους αναγνώστες, θα αρκέσει για τους μεν Σαβελλιανούς, μαζί με τις άλλες μαρτυρίες, η μαρτυρία του Ιορδάνη, όπως ήδη είπα. Διότι ο Υιός προσέρχεται αληθινά στον Ιορδάνη, ο Θεός που έγινε άνθρωπος, χωρίς να υποστεί τροπή αλλά λαμβάνοντας σάρκα, έχοντας αναλάβει σώμα όχι διά σπέρματος ανδρός αλλά από την αγία Παρθένο, το οποίο συνελήφθη διά του Αγίου Πνεύματος, σώμα τέλειο, δηλαδή τέλειο άνθρωπο κατά την ψυχή και το σώμα. Προσήλθε, λοιπόν, ο Θεός και άνθρωπος προς τον Ιωάννη στον Ιορδάνη, όντας ένας και ο αυτός Υιός και Χριστός και Κύριος· ο δε Πατέρας βοά από άνω, δίνοντας μαρτυρία για τον Υιό που βρισκόταν στον Ιορδάνη: «Ούτός εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός»· και το Άγιο Πνεύμα κατέβαινε με μορφή περιστεράς επάνω Του καθώς είχε κατέλθει στα ύδατα, για να τα αναδείξει καθαρά χάριν εκείνων που επρόκειτο να βαπτιστούν εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Για τους δε Αρειανούς, μετά από όσα προαναφέρθηκαν, θα αρκέσει ο λόγος του Υιού: «Εγώ εν τω Πατρί και ο Πατήρ εν εμοί»· διότι εδώ απέδειξε την ισότητα του Υιού προς τον Πατέρα και τη γνησιότητά Του.

Και από άλλη άποψη: εάν είναι υιός του δημιουργού, αλλά αντιτίθεται στη δημιουργία και στο έργο του πατέρα, πρώτα απ' όλα, ερχόμενος στον κόσμο, θα έπρεπε να είχε εξολοθρεύσει τους ανθρώπους, για να αφανίσει το έργο που δημιουργήθηκε από τον ίδιο του τον πατέρα, γινόμενος έτσι αντίπαλος της θελήσεως του πατέρα του. Ή πάλι, λαμβάνοντας τη δύναμη της ίασης, της θεραπείας και της σωτηρίας, όφειλε να επιδείξει στον ίδιο του τον πατέρα, πάνω απ' όλους, το έργο της φιλανθρωπίας και να πείσει πρώτα τον πατέρα του να γίνει όμοιος με εκείνον, ώστε, αφού γίνει αγαθός και για τον εαυτό του και για τον πατέρα του, η μία και αυτή αγαθότητα να γίνει η αιτία της σωτηρίας για τους ανθρώπους. Αλλά τα πράγματα δεν έχουν έτσι όπως ισχυρίζεται ο μυθώδης λόγος του, ο οποίος εκφέρει κενοφωνίες. Διότι ούτε τρεις αρχές υπάρχουν, ούτε υπάρχει άλλος πατέρας του Χριστού, ούτε αποτελεί γέννημα κακίας — μη γένοιτο. Διότι λέγει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Και εάν μεν ισχυρίζεται ψευδώς ότι έχει πατέρα, δεν μπορεί αυτός που αποκαλείται ψευδώς πατέρας του να είναι μέσα σε εκείνον, ούτε ο ίδιος μέσα στον πατέρα. Εκείνος όμως, διδάσκοντας και λέγοντας την αλήθεια, ότι δηλαδή ο κατά φύσιν Πατέρας του είναι πάντοτε αγαθός και πάντοτε Θεός και δημιουργός των πάντων, και ότι βρίσκεται μέσα σε εκείνον και συνυπάρχει μαζί του, εξαπολύει απειλή εναντίον του Μαρκίωνα λέγοντας: «Όποιος δεν τιμά τον Υιό όπως τιμά τον Πατέρα, η οργή του Θεού παραμένει επάνω του».

Αλλά τι ισχυρίζεσαι, εσύ; Μήπως θα θεωρήσουν ως πολυθεΐα την πίστη αυτή εκείνοι που προσφέρουν αληθινό σεβασμό στην Τριάδα, οι οποίοι είναι υιοί της αληθείας και της μόνης αποστολικής και καθολικής Εκκλησίας; Κάθε άλλο. Διότι ποιος δεν θα ομολογήσει ότι υπάρχει ένας Θεός της αληθείας, Πατέρας παντοκράτορας, από τον οποίο ο μονογενής Υιός, που είναι αληθινά Θεός Λόγος, ενυπόστατος Λόγος, έχει αληθινά γεννηθεί άναρχα και άχρονα; Γι' αυτό η Εκκλησία κηρύττει με βεβαιότητα έναν Θεό, Πατέρα και Υιό· διότι «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα, και οι δύο είμαστε ένα», δηλαδή μία θεότητα και ένα θέλημα και μία κυριότητα. Από αυτόν δε τον Πατέρα εκπορεύεται και το Πνεύμα, το οποίο είναι ενυπόστατο και αληθινά τέλειο, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο φωτίζει τα πάντα, το οποίο λαμβάνει από τον Υιό, το Πνεύμα του Πατέρα, το Πνεύμα του Χριστού. Γι' αυτό η Εκκλησία γνωρίζει μία θεότητα: ένας Θεός ο Πατέρας της αληθείας, Πατέρας τέλειος ενυπόστατος, και Υιός, Υιός τέλειος ενυπόστατος, και Άγιο Πνεύμα, Άγιο Πνεύμα τέλειο ενυπόστατο, μία θεότητα, μία δεσποτεία, μία κυριότητα. Γι' αυτό παντού οι θείες Γραφές έχουν κηρύξει με σαφήνεια έναν Θεό, δηλαδή Τριάδα ομοούσια, η οποία έχει πάντοτε την ίδια θεότητα, την ίδια κυριότητα. Και έτσι κατέρρευσε από παντού ο ανόητος ισχυρισμός σου, ω Νοητέ.

Χρησιμοποιούν δε όλες τις Γραφές της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, καθώς και κάποιες εκφράσεις τις οποίες οι ίδιοι επιλέγουν σύμφωνα με τη δική τους παραποιημένη φρενοβλάβεια και ανοησία. Πρώτον μεν, το ρητό που είπε ο Θεός προς τον Μωυσή, ότι «άκουε Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», «δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου άλλους θεούς», «δεν θα υπάρξουν για σένα νέοι θεοί», και ότι «εγώ είμαι ο Θεός, ο πρώτος και ο έπειτα από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει άλλος»· και όσα παρόμοια φέρνουν, σύμφωνα με τον δικό τους νου, για την τεκμηρίωση αυτών. Πάλι, από το Ευαγγέλιο, [παραθέτουν] το ότι: «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα, και οι δύο είμαστε ένα».

Ας εξετάσουμε, λοιπόν, μέσα από τα τέσσερα ευαγγέλια, διά των οποίων ο Θεός Λόγος, με την έλευσή Του, οικονόμησε όλη μας τη ζωή, μήπως κάπου ο Χριστός έχει πει: «Ο Θεός με έκτισε» ή «Ο Πατέρας μου με έκτισε». Ας δούμε, επίσης, μήπως και ο Πατέρας αποφάνθηκε σε κάποιο από τα ευαγγέλια ότι: «Έκτισα τον Υιό και σας Τον απέστειλα». Αλλά, σχετικά με αυτό, ας αρκεστούμε προς το παρόν σε αυτά. Διότι αναφορικά με τις μαρτυρίες, έχουμε εκθέσει πολλάκις πολλά επιχειρήματα εναντίον εκείνων που παρεισάγουν την άποψη περί κτίσματος. Δεν θα έβλαπτε, όμως, και στην παρούσα περίσταση να καταδείξουμε το ευνόητο του λόγου και να πούμε σε τούτον τον δοκησίσοφο: Πώς είναι δυνατόν, άνθρωπέ μου, να είναι κτιστός Εκείνος που λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα, και οι δύο είμαστε ένα;» Και πώς είναι δυνατόν να είναι διαφορετικής ουσίας Αυτός που έχει ίση τιμή με τον Πατέρα; Διότι «κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας, ούτε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός» και «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Αυτός λοιπόν ισχυρίζεται ότι ο Θεός Πατέρας και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα είναι ένας Θεός, και ότι μέσα στον Θεό υπάρχουν πάντοτε ο Λόγος Του και το Πνεύμα Του, όπως ακριβώς υπάρχει ο ίδιος ο λόγος μέσα στην καρδιά του ανθρώπου. Λέει δε ότι ο Υιός του Θεού δεν είναι ενυπόστατος, αλλά υπάρχει μέσα στον ίδιο τον Θεό, όπως ακριβώς βέβαια διδάσκουν και ο Σαβέλλιος και ο Ναυάτος και ο Νόητος και άλλοι· όμως αυτός δεν εκφράζεται ακριβώς όπως εκείνοι, αλλά με διαφορετικό τρόπο από αυτούς. Ισχυρίζεται επίσης ότι ο Λόγος ήλθε και κατοίκησε στον Ιησού, ο οποίος ήταν άνθρωπος. Και έτσι, λέει, ο Θεός είναι ένας, και δεν είναι ο Πατέρας Πατέρας, και ο Υιός Υιός, και το Άγιο Πνεύμα Άγιο Πνεύμα, αλλά ένας Θεός είναι ο Πατέρας και ο Υιός Του βρίσκεται μέσα σε Αυτόν, όπως ο λόγος βρίσκεται μέσα στον άνθρωπο. Προβάλλει μάλιστα δήθεν την αίρεσή του βασιζόμενος σε αυτές τις μαρτυρίες, επειδή ο Μωυσής έχει πει: «Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος». Βέβαια, αυτός δεν ισχυρίζεται, όπως ο Νόητος, ότι έπαθε ο Πατέρας, αλλά λέει: ο Λόγος, αφού ήλθε, απλώς ενέργησε και έπειτα ανήλθε προς τον Πατέρα. Είναι λοιπόν πολλή η παραλογία στα λεγόμενά του. 2. Ας δούμε όμως αν θα σταθούν οι ισχυρισμοί αυτού του πλανημένου. Διότι ισχυρίζεται ότι είπε: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Και εμείς βέβαια λέμε ότι ο Θεός Λόγος προέρχεται από τον Πατέρα και υπάρχει πάντοτε μαζί Του, γεννημένος από Αυτόν, όμως δεν λέμε ότι ο Πατέρας είναι χωρίς ενυπόστατο Λόγο.

Σύμφωνα δε με αυτό, ο ευαγγελιστής λέγει, ομολογώντας ότι ο Θεός φανερώθηκε και ήλθε, χωρίς να συμπαραλαμβάνει στη σάρκωση του Λόγου τον Πατέρα: διότι λέει, «ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας», και δεν είπε, ο Λόγος και ο Πατέρας έγιναν σάρκα· και ότι «στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος», και δεν είπε: μέσα στον Θεό ήταν ο Λόγος. 4. Και για να μη νομίσουν κάποιοι, μεταβάλλοντας κακόβουλα τα φωτεινά και ζωοποιά λόγια προς δική τους κακία και βλάβη (διότι με τον ένα ή τον άλλο τρόπο «η καρδιά του ανθρώπου ρέπει επιμελώς προς τα πονηρά από τη νεότητά του») και αρχίσουν να λένε: «Δεν είπε: μέσα στον Θεό ήταν ο Λόγος, αλλά, όπως κι εσύ λες, προς τον Θεό ήταν ο Λόγος· άρα λοιπόν ο Λόγος δεν προέρχεται από την υπόσταση του Πατέρα, αλλά ο Λόγος είναι εκτός του Θεού», πάλι επιστρέφει η αλήθεια διορθώνοντας τα δικά της τέκνα. Ελέγχοντας τις διάνοιες που πορνεύουν εναντίον της, λέει ο ίδιος ο Μονογενής: «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και ήλθα», και πάλι: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα».

Εικόνα, λοιπόν, του Πατρός είναι ο Υιός· διότι και οι βασιλείς δεν είναι δύο επειδή έχουν εικόνα, αλλά ένας είναι ο βασιλιάς μαζί με την εικόνα. Ένας είναι ο Θεός, ο οποίος δεν είναι κάτι το ατελές που αποτελείται από δύο μέρη, αλλά τέλειος είναι ο Πατέρας, τέλειος ο Υιός, τέλειο το Άγιο Πνεύμα. «Διότι εγώ», λέει, «είμαι εν τω Πατρί», όχι όπως ο λόγος μέσα στην καρδιά του ανθρώπου, αλλά γνωρίζουμε νοητό Πατέρα μαζί με τον Υιό, και Υιό γεννημένο από τον Πατέρα. Και όχι ότι ο θείος Λόγος ήρθε μέσα σε άνθρωπο ως σε κατοικητήριο, και αφού γεννήθηκε φανερώθηκε μέσα σε αυτόν ο Λόγος, και κατόπιν υπάρχει πάλι επάνω στον Θεό, όπως είναι ο λόγος στην καρδιά του ανθρώπου. Διότι αυτά τα δόγματα αποτελούν δαιμονική παραφροσύνη και φέρουν τα χαρακτηριστικά κάθε άρνησης του Θεού. 9. Αυτά τα λίγα, λοιπόν, κρίναμε ορθό να παραθέσουμε ενάντια στην αίρεσή του. Διότι η δύναμη αυτών των επιχειρημάτων δεν είναι ακαταμάχητη ούτε τέτοια που να μην μπορεί να ανατραπεί από όλους τους συνετούς ανθρώπους.

Και ότι, λέγει, «εμφανίστηκε άγγελος Κυρίου να τον ενισχύει, όταν βρέθηκε σε αγωνία, και ίδρωσε, και ο ιδρώτας του έγινε σαν θρόμβοι αίματος», στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, όταν απομακρύνθηκε και προσευχόταν επειδή επρόκειτο να παραδοθεί. «Και πάλι στον σταυρό», λέγει, «έλεγε: Ηλί, Ηλί, λιμά σαβαχθανί, δηλαδή, Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες; Και βλέπεις», λέγει, «πώς έχει ανάγκη από βοήθεια;» Αλλά σχετικά με το ότι λέει «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα» και το «οι δύο είμαστε ένα, ώστε και αυτοί να είναι ένα», συνεπώς το ότι είναι ένα δεν το λέει οπωσδήποτε κατά φύση, αλλά κατά ομόνοια. Και όχι μόνο αυτό, αλλά αρνούνται επίσης ότι αυτός προσέλαβε ανθρώπινη ψυχή, προετοιμάζοντας εκ των προτέρων ακριβώς αυτό το επιχείρημα. Διότι ομολογούν μεν ότι έλαβε αληθινή σάρκα από την Μαρία και όλα όσα υπάρχουν στον άνθρωπο εκτός από την ψυχή, ώστε, όταν ακούσεις για πείνα ή δίψα ή κούραση ή οδοιπορία, ή για ιδρώτα, ή ύπνο, ή εσωτερική ταραχή, και πεις ότι λόγω της ενανθρωπήσεως είχε ανάγκη από αυτά, να σου πουν ύστερα ότι η σάρκα από μόνη της δεν τα ενεργεί αυτά, εάν δεν έχει ψυχή. Και πράγματι έτσι είναι. «Τι συμβαίνει λοιπόν», λέγει, «παρά το ότι η θεότητά του είχε ανάγκη;», ώστε, όταν πουν ότι η θεότητά του έχει ανάγκη, να τον παρουσιάσουν ως ξένο και αλλότριο ως προς την αληθινή ουσία και φύση του Πατέρα.

Και πρώτον μεν λέγει «ο Πατέρας που με απέστειλε», και όχι «εκείνος που με έκτισε». Διότι όλες οι θείες Γραφές φανερώνουν τη γνησιότητά Του προς τον Πατέρα. «Με γέννησες», λέγει, «Πατέρα», και «εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και έχω έλθει», και «εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και «ο Πατέρας που με απέστειλε»· και πουθενά δεν είπε «εκείνος που με έκτισε», πουθενά «εκείνος που με δημιούργησε». Και πώς λοιπόν αυτοί συσσωρεύουν στους εαυτούς τους ανύπαρκτα πράγματα; Και «ο Πατέρας που με απέστειλε είναι μεγαλύτερός μου». Τι είναι πιο καίριο από αυτό; Και τι πιο αναγκαίο από αυτό; Και τι πιο γνήσιο από αυτό; Και τι πιο πρέπον από αυτό; Διότι σε ποιον ταιριάζει να δοξάζει τον πατέρα, παρά στον αληθινό υιό, σε αυτόν που έχει γεννηθεί από αυτόν; Επειδή ο Πατέρας δοξάζει τον Υιό και ο Υιός δοξάζει τον Πατέρα, και για τον λόγο αυτόν, ως υπόδειγμα για εμάς και ένεκα της δόξας προς τον Πατέρα που αποδίδεται από Αυτόν σε μία ενότητα και σε μία δόξα, δοξάζει ο Υιός τον Πατέρα, για να μας διδάξει ότι η δική Του τιμή ανήκει στον Πατέρα, καθώς έχει πει ότι «όποιος δεν τιμά τον Υιό όπως τιμά τον Πατέρα, η οργή του Θεού παραμένει επάνω του». Με ποιον τρόπο, όμως, λογαριάζουν αυτοί το «μεγαλύτερος»; Ως προς τον όγκο; Ή μήπως ως προς τον χρόνο; Ή ως προς το ύψος; Ή ως προς την ηλικία; Ή ως προς την αξία; Τι από αυτά υπάρχει στον Θεό, ώστε να διανοηθούν κάτι τέτοιο;

Διότι δεν είπε ο Πατέρας «ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μου» ή «κατ' εικόνα δική σου», αλλά κατ' εικόνα δική μας. Και λέγοντας «δική μας» απέδειξε την ισότητα του Πατέρα με τον Υιό, και όχι μόνο την ομοιότητα, αλλά και το ταυτόσημο στα πάντα και απαράλλακτο. 7. Πώς δε είναι δυνατόν να μην είναι ίσος και όμοιος, όπως ήδη ανέφερα, εκείνος που λέει ότι «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»; Διότι όχι μόνο ο ίδιος το λέει αυτό στο Ευαγγέλιο, αλλά και ο Ησαΐας, προφητεύοντας εν Αγίω Πνεύματι, αναγνώρισε τον Υιό μέσα στον Πατέρα και όχι ξένο προς τον Πατέρα ούτε παραλλαγμένο, όπως αναφέρει το σχετικό χωρίο, το οποίο έχει την εξής μορφή: σύμφωνα μεν με το εβραϊκό κείμενο ως εξής: «φθόου σααρείμ, ουϊαβώ γωι σαδίκ, σωμήρ εμμουνείμ, ιεσρό σαμώχ, θεσάρ σαλώμ σαλώμ, χι βάκ βατόου, βετού βααδωναΐ αδά ώθ, χι βαϊά αδωναΐ σώρ ωλεμείμ»· σύμφωνα δε με τη μετάφραση του Ακύλα ως εξής: «ανοίξτε τις πύλες, ας εισέλθει έθνος δίκαιο, που φυλάττει την πίστη, πλάσμα στηριγμένο, φύλαξη ειρήνης, διότι σε αυτόν έχουν στηρίξει την πεποίθησή τους· να έχετε την πεποίθησή σας στον Κύριο έως τον αιώνα, διότι στον Κύριο βρίσκεται ο Κύριος που στερέωσε τους αιώνες», και σύμφωνα με τους Εβδομήκοντα ως εξής: «ανοίξτε τις πύλες, ας εισέλθει 〈λαός δίκαιος〉 που φυλάσσει την αλήθεια και υπερασπίζεται την αλήθεια και φυλάσσει την ειρήνη. Διότι σε εσένα ήλπισαν, Κύριε, έως τον αιώνα, ο Θεός ο μέγας, ο αιώνιος».

Γι' αυτό τίποτα δεν μπορεί να εξισωθεί με τον Πατέρα, δεν συμπροσκυνείται μαζί Του τίποτα από όσα δημιουργήθηκαν εκ του μηδενός και δεν έχουν γεννηθεί. Διότι σε κανένα από τα δημιουργήματα δεν είπε ποτέ: «Κάθισε στα δεξιά μου», ούτε βέβαια ο Μονογενής είπε για κανέναν ότι «εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα» και «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα» και «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, και (κανείς δεν γνωρίζει) τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας, και σε όποιον θελήσει να τον αποκαλύψει». Τον αποκαλύπτει δε διά του Αγίου Πνεύματος, το οποίο γνωρίζει, διδάσκει και εξαγγέλλει στον κόσμο τα όσα ανήκουν στον Υιό, και το οποίο «ερευνά και τα βάθη του Θεού». Γι' αυτόν τον λόγο δηλαδή λέει: «Σε όποιον δεν τιμά τον Υιό όπως τιμά τον Πατέρα, η οργή του Θεού παραμένει επάνω του»· και δεν είπε «όποιος δεν τιμά τους αγγέλους όπως τιμά τον Πατέρα», ούτε πάλι είπε «όποιος δεν τιμά και τον Υιό», αλλά τον Υιό όπως τον Πατέρα, και ομοίως ότι «δεν θα συγχωρεθεί εκείνος που βλασφημεί κατά του Πνεύματος, ούτε σε τούτον ούτε στον μέλλοντα αιώνα», για να υποδηλώσει το απρόσιτο και ασύγκριτο της Τριάδας, του Πατέρα, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. 47. 〈λ〉. Αν ο Παντοκράτορας υπερέχει από κάθε φύση, υπερέχει εξαιτίας του αγεννήτου, το οποίο αποτελεί την αιτία της διατήρησης για τα γεννητά. Αν όμως το αγέννητο δεν δηλώνει την ουσία, από πού θα αντλήσει η φύση των γεννητών τη διαφύλαξή της;

Το δε «Εγώ είμαι και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα» θα μπορούσε να λεχθεί εκ μέρους του προσώπου του Θεού Λόγου, ομοίως με το «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και το «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Όπως λοιπόν εκείνος που έχει δει αυτόν έχει δει τον Πατέρα, σύμφωνα με το «εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα που με έστειλε», με τον ίδιο τρόπο εκείνος που τον άκουγε, άκουγε τον Πατέρα που βρίσκεται μέσα του να λέει το «Εγώ είμαι και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα».