Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 14:10

Διότι είναι σαφές εδώ πως, σε εκείνον στον οποίο ελέχθη το «ο Θεός είναι μέσα σου», σε αυτόν απευθύνεται ο λόγος λέγοντας: «και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εσένα· διότι εσύ είσαι Θεός και δεν το γνωρίζαμε»· τα οποία λόγια κατανοούνται σαν να λέγονται εκ μέρους εκείνων που έχουν επιγνώσει τον ενανθρωπήσαντα Χριστό του Θεού, στον οποίο κατοικούσε ο Θεός Πατέρας, σύμφωνα με το: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Γι' αυτό και μόνο σε αυτόν θα ταίριαζε το: «Δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα», δεδομένου ότι μόνο η θεότητα του Λόγου είναι ενωμένη και συγκεκραμένη με την πατρική βασιλεία, και εξαιτίας αυτού νοείται ότι η δόξα και η εξουσία και των δύο είναι μία. Όσο για το: «Εκοπίασε η Αίγυπτος, και το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες ψηλοί, θα διαβούν σε εσένα», νομίζω ότι δηλώνει τον αγώνα κάποιων νοητών εχθρικών δυνάμεων που εγέρθηκαν εναντίον του Χριστού και τελικά υποτάχθηκαν σε αυτόν, ή ακόμη και κάποιων ψυχών οι οποίες στην αρχή αντιστέκονταν στον Λόγο, αλλά αργότερα αποδέχθηκαν την υποταγή τους σε αυτόν για τη δική τους ευεργεσία.

Διότι χωρίς Υιό, ούτε υφίσταται Πατέρας ούτε ονομάζεται, ούτε βέβαια χωρίς δύναμη υφίσταται δυνατός ούτε χωρίς σοφία σοφός· διότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Ώστε εκείνος που φαντάζεται ότι βλέπει έξω από τη δύναμη ή τη σοφία ή την αλήθεια ή τη ζωή ή το αληθινό φως, ή δεν βλέπει τίποτα, ή βλέπει εξάπαντος το κακό. Διότι η αφαίρεση των αγαθών καθίσταται θέση και ύπαρξη του κακού. «Τιμώντας τον», λέει, «με όχι ψευδή λόγο· διότι είναι αψευδής». Εύχομαι ο Ευνόμιος να εμμείνει σε αυτόν τον λόγο, μαρτυρώντας για την αλήθεια ότι είναι αψευδής. Διότι, αν φρονεί κατ' αυτόν τον τρόπο, ότι δηλαδή κάθε τι που λέγεται από τον Κύριο είναι απαλλαγμένο από το ψεύδος, θα πεισθεί εξάπαντος ότι λέει την αλήθεια εκείνος που είπε ότι «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα», δηλαδή ολόκληρος μέσα σε ολόκληρο, χωρίς ούτε ο Πατέρας να πλεονάζει μέσα στον Υιό ούτε ο Υιός να υπολείπεται μέσα στον Πατέρα, και ότι έτσι πρέπει να τιμάται ο Υιός, όπως ακριβώς τιμάται ο Πατέρας, και ότι «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και ότι «Κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας», και ότι «Και τον Πατέρα κανείς δεν τον επιγινώσκει παρά μόνο ο Υιός»· μέσα από όλα αυτά, καμία παραλλαγή, ούτε ως προς τη δόξα ούτε ως προς την ουσία ούτε ως προς οτιδήποτε άλλο, δεν υπονοείται μεταξύ του Πατέρα και του Υιού από όσους αποδέχονται αυτές τις δηλώσεις ως αληθινές. «Όντως όντα», λέει, «και κατά τη φύση και κατά τη δόξα έναν Θεό». Το όντως ον αντιδιαστέλλεται προς το μη όντως ον.

Αυτό λοιπόν που παρατηρεί η λογική στους υιούς των κριών, ότι δηλαδή πριν από τη γέννησή τους στην ύπαρξη δεν ήταν υιοί κριών, αυτό τώρα ο σεμνός θεολόγος το αποδίδει στον Ποιητή των αιώνων και όλης της κτίσης, σε Αυτόν που έχει μέσα Του τον αΐδιο Πατέρα και θεωρείται μέσα στην αϊδιότητα του Πατέρα, όπως ακριβώς ο Ίδιος λέει ότι «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Αλλά εκείνοι που δεν μπορούν να ξεσκεπάσουν την κακουργία που κρύβεται σε αυτόν τον λόγο, ούτε έχουν εκπαιδευτεί στην κατανόηση της λογικής ακολουθίας, ακολουθούν αυτά τα ασυνάρτητα λόγια, αποδεχόμενοι ως λογικό αυτό που προστίθεται σε αυτά· διότι λέει ότι «έγινε πριν από κάθε κτίση». Και σαν να μην αρκούσε αυτή η φράση για να αναδείξει την ασέβεια, καραδοκεί με τον επόμενο λόγο του για να εκφράσει τη βλασφημία λέγοντας ότι «δεν είναι άκτιστος». Πώς λοιπόν ονομάζει αληθινό Υιό αυτόν που δεν είναι άκτιστος; Διότι αν αρμόζει να λέμε αληθινό υιό αυτόν που δεν είναι άκτιστος, τότε αληθινός υιός είναι οπωσδήποτε και ο ουρανός· επειδή και αυτός δεν είναι άκτιστος. Έτσι αληθινός υιός είναι και ο ήλιος, και πάντα όσα περιλαμβάνει η κτίση, μικρά και μεγάλα, είναι απολύτως άξια της προσηγορίας του αληθινού υιού. Και πώς αποκαλεί Μονογενή εκείνον που έγινε (δημιουργήθηκε); Διότι όλα όσα έχουν γίνει είναι οπωσδήποτε αδέλφια μεταξύ τους, αναφέρομαι στην ίδια την έννοια του γίγνεσθαι. Και από ποιον έγινε; Διότι όλα, οτιδήποτε έχει γίνει, έγινε οπωσδήποτε από τον Υιό. Έτσι ακριβώς μαρτυρεί ο Ιωάννης λέγοντας ότι «Τα πάντα έγιναν δι' αυτού».

Επομένως, Επικούρειοι έχουν αναδειχθεί οι τωρινοί δογματιστές της απάτης, οι οποίοι, μέσω της ύβρεως προς τον μονογενή Υιό, αποδίδουν την υπεροχή στον Πατέρα, λέγοντας ότι ο μεν είναι μεγαλύτερος, ο δε μικρότερος· ο ένας στέλνει, και ο άλλος αποστέλλεται, έστω και αν οι ανόητοι προβάλλουν το επιχείρημα, παραθέτοντας ορισμένα χωρία από τη Γραφή περί αυτού, και ισχυρίζονται ότι ο ίδιος ο Κύριος ομολογεί πως εστάλη από τον Πατέρα. Έπειτα, το ότι απεστάλη το γνωρίζεις, το ότι όμως αυτός που τον έστειλε είναι μαζί του δεν το έχεις ακούσει; «Εκείνος που με έστειλε», λέει, «είναι μαζί μου»· και δεν διδάχθηκες από αυτά τα λόγια ότι και αποστέλλεται και δεν χωρίζεται; Διότι αποστέλλεται μεν από φιλανθρωπία, δεν χωρίζεται δε λόγω του αδιαίρετου της φύσεως. Λένε πάλι ότι έχει ομολογηθεί από τον Μονογενή πως ο Πατέρας είναι μεγαλύτερός του, με τη φράση: «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου». Ας εξετάσουμε λοιπόν, αδελφοί, μήπως ψεύδεται εκείνος που είπε: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα». Αν ο Πατέρας είναι μεγαλύτερος από τον Υιό, πώς χωράει το μεγαλύτερο μέσα στο μικρότερο; Αν ο Υιός είναι μικρότερος από τον Πατέρα, πώς πληρούται το μεγαλύτερο από αυτό που υπολείπεται; Διότι το μεν μεγαλύτερο οπωσδήποτε συμπιέζεται μέσα στο μικρότερο, το δε μικρότερο δεν μπορεί να επεκταθεί για να καλύψει το υπερβάλλον· ώστε κατ' ανάγκην ο μεν Υιός υπολείπεται μέσα στον Πατέρα, ο δε Πατέρας περισσεύει μέσα στον Υιό.

Και ψεύδεται εκείνος που είπε ότι «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα» (διότι θα έπρεπε να πει, εάν βέβαια είναι κατώτερος, ότι «Εγώ είμαι σε ένα μέρος του Πατέρα»), και «Ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα». Διότι θα ήταν πιο αληθινό να πει, εάν βέβαια ο Πατέρας είναι μεγαλύτερος, ότι «Κάποιο μέρος του Πατέρα είναι μέσα σε μένα»· αν όμως όλος ο Πατέρας είναι μέσα σε όλον τον Υιό, και όλος ο Υιός είναι μέσα σε όλον τον Πατέρα, πού είναι το πλεονάζον και πού το ελλείπον; Και τι χρειάζεται να λέμε πολλά, ενώ πρέπει με μία φράση να αναιρέσουμε όλη τη φλυαρία τους; «Ο οποίος, αν και υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό.» Πες μου, ακούγοντας το ίσο, κατάλαβες το άνισο; Ω, τι καινοφανής διδασκαλία, που μέσω του ίσου ερμηνεύει το άνισο! Αλλά ίσως είναι φυσικό κάποιος από τους πιο πολυμαθείς να αναζητά την εξήγηση περί αυτών, πώς δηλαδή και ο Πατέρας είναι μεγαλύτερος από τον Υιό, και ο Υιός είναι ίσος με τον Πατέρα; Διότι φαίνεται με κάποιον τρόπο ότι αυτά δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Επομένως, αφήνοντας τις διαμάχες με τους πολλούς αντιπάλους, θα σας μιλήσω πατρικά για τα προκείμενα ζητήματα. Γνωρίζω ότι δεν είναι ισότιμες όλες οι ρήσεις του Ευαγγελίου, όσες διδάσκουν τα σχετικά με τον Κύριο, ούτε ότι εκφράζουν την ίδια αξία· διότι άλλες μεν κηρύττουν μεγαλόφωνα το ύψος της θεότητας του Υιού του Θεού, ενώ άλλες συγκαταβαίνουν προς την ταπεινότητα της ανθρώπινης φύσης.

Έτσι, λοιπόν, με αυτήν την απόφανση, επέδειξε ταπεινοφροσύνη στον άνδρα λέγοντας: «Κανείς δεν είναι αγαθός, από αυτούς που εσύ θεωρείς». Προσθέτοντας δε το «παρά μόνο ένας, ο Θεός», εφόσον ο ίδιος και ο Πατέρας είναι ένα, εκθέτοντας επομένως μυστικώς την αλήθεια με ταπεινοφροσύνη, αποδείκνυε τον εαυτό του συμμέτοχο της αγαθότητας με τον Πατέρα. Συνεπώς, το «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και το «Εγώ είμαι στον Πατέρα και ο Πατέρας σε εμένα» τον αποδεικνύει ίσο με τον Πατέρα. Διότι ο Υιός πρέπει να είναι τέλειος, προερχόμενος από τον τέλειο Πατέρα.

Αλλά ίσως θα μπορούσες να πεις και τούτο: Εάν ο Πατέρας, όντας τέλειος, πληροί τα πάντα, ποιος τόπος απομένει στον Υιό, ο οποίος είναι και αυτός τέλειος, ώστε να χωρέσει; Αλλά εγώ λέω ότι είναι δεκτικοί και χωρητικοί ο ένας του άλλου· διότι λέει: «Εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα». Εκείνοι όμως που χωρούν ο ένας τον άλλον, θα πρέπει να είναι ίσοι μεταξύ τους ως προς το μέγεθος. Το πώς λοιπόν θα μπορούσαν να βρίσκονται ο ένας μέσα στον άλλον, οπωσδήποτε επιθυμείς να το ακούσεις· διότι πρέπει το ένα να περιέχεται από το άλλο. Το περιεχόμενο, βέβαια, βρίσκεται μέσα στο περιέχον· το περιέχον όμως δεν θα μπορούσε πάλι να περιέχεται από το περιεχόμενο. Μη νομίζεις ότι ο Θεός έχει μέσα Του κάποιο κενό, με το οποίο υποδέχεται αυτόν που περιέχεται. Διότι αυτό πρέπει να το θεωρούμε ότι ισχύει για τους ανθρώπους· αφού ούτε εμείς είμαστε ικανοί να χωρέσουμε άλλους, ούτε πάλι χωρούμε μέσα σε άλλον. Εάν όμως και χωρούσαμε, μέσω κάποιου κενού θα περιείχαμε και θα περιεχόμασταν.

Και γιατί το λέω αυτό; Διότι ούτε και για τους ανθρώπους μπορεί να πει κανείς κυριολεκτικά ότι γεννήθηκε κάποιος ενώ δεν υπήρχε. Επειδή ο Λευί, πολλές γενεές πριν από τη σαρκική του γέννηση, πλήρωσε τη δεκάτη στον Μελχισεδέκ· διότι έτσι λέει ο Απόστολος, ότι ο Λευί, αυτός που λαμβάνει τα δέκατα, έχει πληρώσει τη δεκάτη, και προσέθεσε την απόδειξη σε όσα είπε, ότι δηλαδή βρισκόταν στην οσφύ του πατέρα του, όταν ο Αβραάμ συνάντησε τον ιερέα του Υψίστου. Εάν λοιπόν ο άνθρωπος, κατά κάποιον τρόπο, ενώ υπάρχει γεννιέται, εφόσον σύμφωνα με την αποστολική μαρτυρία προϋπάρχει μέσα σε αυτόν που τον γέννησε λόγω της κοινής ουσίας, πώς τολμούν για τη θεία φύση να προφέρουν αυτή τη φράση, ότι δηλαδή γεννήθηκε ενώ δεν υπήρχε Αυτός που υπάρχει μέσα στον Πατέρα, όπως λέει ο Κύριος: «Εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», καθώς ο καθένας λέγεται ότι υπάρχει μέσα στον άλλον με διαφορετική βεβαίως έννοια: ο μεν Υιός υπάρχει μέσα στον Πατέρα, όπως η ομορφιά της εικόνας βρίσκεται στην αρχέτυπη μορφή, ο δε Πατέρας μέσα στον Υιό, όπως μέσα στη δική του εικόνα βρίσκεται η πρωτότυπη ομορφιά. Όμως, ενώ στις χειροποίητες εικόνες ο χρόνος που μεσολαβεί πάντοτε χωρίζει τη μορφή που έχει αποτυπωθεί από το πρωτότυπό της, εκεί δεν είναι δυνατόν να χωριστεί το ένα από το άλλο, όπως λέει ο Απόστολος, ούτε το αποτύπωμα από την υπόσταση, ούτε το απαύγασμα από τη θεία δόξα, ούτε η εικόνα από την αγαθότητα, αλλά όποιος σκεφθεί ένα από αυτά, ταυτόχρονα δέχεται στον νου του, άρρηκτα συνδεδεμένο, και αυτό που νοείται μαζί του.

Διότι η κτίση ούτε «εν αρχή» υπήρχε, ούτε ήταν «προς τον Θεόν», ούτε ήταν Θεός, ούτε ζωή, ούτε φως, ούτε ανάσταση, ούτε έφερε τα υπόλοιπα θεοπρεπή ονόματα, όπως αλήθεια, δικαιοσύνη, αγιασμός, δίκαιος κριτής, δημιουργός των πάντων, αυτός που υπάρχει προ των αιώνων, που βασιλεύει εις τον αιώνα και στους αιώνες των αιώνων. Η κτίση δεν είναι απαύγασμα της δόξας, ούτε χαρακτήρας της υποστάσεως, ούτε εικόνα της αγαθότητας, ούτε χάρη, ούτε δύναμη, ούτε αλήθεια, ούτε σωτηρία, ούτε απολύτρωση, ούτε απολύτως τίποτε παρόμοιο από όσα αναφέρονται από τη Γραφή προς δόξαν του Μονογενούς δεν υπάρχει ούτε λέγεται για την κτίση, για να παραλείψουμε τις υψηλότερες ρήσεις, το «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε μένα», το «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και το «Κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας». Εάν, λοιπόν, ο λόγος μπορούσε να αποδώσει στην κτίση τέτοιες και τόσο μεγάλες ιδιότητες, ορθώς θα πίστευε κανείς ότι αυτά που παρατηρούνται σε αυτήν θα έπρεπε να εφαρμόζονται και στις αντιλήψεις περί του Μονογενούς, εφόσον η σύγκριση θα γινόταν μεταξύ ομοφύλων και συγγενικών όντων. Εάν, όμως, όλα αυτά τα νοήματα και τα ονόματα έχουν μεν κοινωνία με τον Πατέρα, αλλά υπερβαίνουν κάθε έννοια σχετικά με την κτίση, άραγε δεν θα βυθιστεί στην ντροπή ο κατά τα άλλα σοφός και οξύνους, ο οποίος, μέσω των όσων παρατηρούνται στην κτίση, επιχειρεί να ερμηνεύσει τη φύση του Κυρίου της κτίσεως, μη έχοντας ακόμη κατανοήσει ότι άλλα είναι τα γνωρίσματα της θείας φύσεως και άλλα της κτίσεως;

«Εγώ», λέει, «είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα», με την έννοια ότι ούτε το μη ον μπορεί να νοηθεί μέσα στο ον, ούτε το ον μέσα στο μη ον. Και αυτή η ίδια η σειρά των λόγων ερμηνεύει το ευσεβές του δόγματος. Διότι, επειδή ο Πατέρας δεν προέρχεται από τον Υιό, αλλά ο Υιός προέρχεται από τον Πατέρα, για τον λόγο αυτόν λέει πρώτα «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα», δείχνοντας ότι δεν υπάρχει διαφορετικά παρά μόνο προερχόμενος από Εκείνον. Έπειτα αντιστρέφει τον λόγο, λέγοντας «Και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα», υποδηλώνοντας ότι όποιος προσπερνά τον Υιό από υπέρμετρη περιέργεια, χάνει συγχρόνως και την έννοια του Πατέρα. Διότι, αυτός που βρίσκεται μέσα σε κάτι, δεν είναι δυνατόν να βρεθεί έξω από αυτό μέσα στο οποίο βρίσκεται. Επομένως, ματαιοπονεί εκείνος που, ενώ δεν αρνείται ότι ο Πατέρας είναι μέσα στον Υιό, φαντάζεται ότι έχει κατανοήσει κάτι από τον Πατέρα έξω από τον Υιό. Και μάταια πλανάται η σκιαμαχία εκείνων που μας πολεμούν γύρω από τη λέξη της αγεννησίας, βαδίζοντας στο κενό μέσω ανύπαρκτων εννοιών.

Διότι δεν υποδηλώνει κάτι τέτοιο εκείνος που είπε: «Εκείνος που με έστειλε είναι μαζί μου» και «ο Πατέρας, που μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα αυτά». Πώς λοιπόν η αίρεση, αποδίδοντας μόνο στον Υιό τη χάρη υπέρ ημών, καθιστά τον Πατέρα αμέτοχο της ευχαριστίας για όσα έχουν κατορθωθεί; Διότι η ανταπόδοση της ευχαριστίας οφείλεται εκ φύσεως μόνο στους ευεργέτες, ενώ εκείνος που είναι ανίκανος για ευεργεσία εξαιρείται παντελώς από την ευχαριστία. Βλέπεις πώς με όλα αυτά ο σκοπός τους ανατρέπεται στο αντίθετο, καθώς η βλασφημία κατά του Μονογενούς μεταβαίνει κατ' ακολουθίαν στον Πατέρα. Και μου φαίνεται ότι αυτό συμβαίνει κατ' ανάγκην. Διότι, εάν εκείνος που τιμά τον Υιό τιμά τον Πατέρα, σύμφωνα με τη θεία απόφαση, είναι φανερό ότι και η αντίθετη επιδίωξη κατά του Υιού αναφέρεται ομοίως στον Πατέρα. Εγώ, από την πλευρά μου, υποστηρίζω ότι, για όσους αποδέχονται με μεγαλύτερη απλότητα το κήρυγμα για τον σταυρό και την ανάσταση, η ίδια αυτή χάρη πρέπει να γίνεται αφορμή ίσης ευχαριστίας τόσο προς τον Υιό όσο και προς τον Πατέρα· και εφόσον ο Υιός εκπλήρωσε το πατρικό θέλημα (το οποίο είναι να σωθούν όλοι οι άνθρωποι, όπως λέει ο απόστολος), να τιμάται ομοίως για τη χάρη αυτή τόσο ο Πατέρας όσο και ο Υιός, δεδομένου ότι η σωτηρία μας δεν θα είχε πραγματοποιηθεί, εάν το αγαθό θέλημα του Πατέρα δεν είχε έλθει σε ενέργεια για εμάς μέσω της δικής του δύναμης. Και ότι η δύναμη του Πατέρα είναι ο Υιός, το έχουμε διδαχθεί από τις Γραφές.

Άκου λοιπόν τα δικά σου λόγια εναντίον του εαυτού σου: "ό,τι είναι για τους γεωμέτρες αρχή και κοινή έννοια και αξίωμα, το ίδιο είναι για εμάς καθεμία από τις αποφάνσεις, όσες διατυπώθηκαν για τα θεία από τους αγίους άνδρες· καμία λοιπόν δεν πρέπει να τη δεχόμαστε μέσα από συλλογισμό". Ε, λοιπόν, και ο σπουδαιότατος μαθηματικός αποδεικνύεται αμαθής· διότι εσύ που λες αυτά και κατηγορείς εμάς από όσα μόλις άκουσες, επειδή δήθεν αποδεικνύουμε μέσω συλλογισμού ότι ο Πατέρας είναι ο μόνος προβολέας του Πνεύματος, προσπάθησες να αποδείξεις μέσω συλλογισμού το ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένας Θεός, πράγμα το οποίο περισσότερο από οτιδήποτε άλλο είναι αφ' εαυτού του αυταπόδεικτα πιστευτό και οι πατέρες το έχουν ήδη αποφανθεί. Και μάλιστα ισχυρίζεσαι ότι αυτός είναι ο πιο ακριβής από όλους τους συλλογισμούς σου, αν και αυτό δεν διατυπώθηκε πρώτα από τους πατέρες, αλλά από τον Ίδιο τον Ένα της θεαρχικής Τριάδας και Θεό των πατέρων Ιησού, ο Οποίος λέει: "Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα" και "Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα" και "Αν γνωρίζατε εμένα, θα γνωρίζατε και τον Πατέρα μου" και "Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα". Αν λοιπόν οι αποφάνσεις των πατέρων είναι αφ' εαυτών πιστευτές, πόσο μάλλον του Κυρίου των πατέρων· κατά συνέπεια, μάλλον σύμφωνα με τις δικές σου αποφάνσεις για τέτοια ζητήματα, είναι απαίδευτος και όποιος προσπαθεί να το αποδείξει αυτό μέσω συλλογισμού, αν όχι και κάτι χειρότερο από τους απαίδευτους.

Απόσπασμα από τους «Θησαυρούς» του αγίου Κυρίλλου· παρατίθεται όμως παραποιημένο, όπως ακριβώς το προέβαλαν οι Ακινδυνιανοί, επιχειρηματολογώντας εξ αυτού ότι η θεία ενέργεια δεν διαφέρει σε τίποτα από τη θεία ουσία: «Αν λέγεται ότι ο Πατέρας έχει ζωή μέσα του, μήπως ο ίδιος είναι κάτι διαφορετικό από τη ζωή που υπάρχει μέσα του; Θα θεωρηθεί λοιπόν ότι υπάρχει σε αυτόν κάποια διπλότητα και σύνθεση. Πώς λοιπόν ο Θεός είναι απλός και ασύνθετος κατά την ουσία; Αλλά αυτό είναι άτοπο. Άρα η ζωή την οποία ο Πατέρας έχει μέσα του δεν είναι άλλη από τον Υιό· και πάλι, η ζωή που υπάρχει στον Υιό δεν είναι άλλη από τον Πατέρα, και λέει την αλήθεια εκείνος που αναφέρει: "εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα".» Του σοφότατου και πανιερότατου και υπέρτιμου αρχιερέα Θεσσαλονίκης κυρού Γρηγορίου του Παλαμά: Προς εκείνον που έλαβε αυτή τη ρήση από τους Ακινδυνιανούς και του την απέστειλε.

Αλλά ας επανέλθουμε στο αρχικό μας θέμα. Διότι επειδή ο θείος Κύριλλος απέδειξε και αυτό με πολλά επιχειρήματα, ότι δηλαδή αν και ο Υιός είναι ζωή και λέγεται ότι έχει ζωή κατ' ενέργειαν, καθώς μας ζωοποιεί και είναι η ζωή αυτών που ζουν, δεν είναι ανόμοιος ούτε ως προς αυτό με τον Πατέρα, διότι και Εκείνος ζωοποιεί· θέλοντας να αποδείξει επιπλέον ότι, ακόμη κι αν δεν νοείται σε σχέση με κάτι άλλο, αλλά λέγεται ότι ο Υιός είναι ζωή και έχει ζωή εντελώς αποδεσμευμένα και απόλυτα, ούτε έτσι είναι ανόμοιος με τον Πατέρα ως προς τη ζωή· δεδομένου ότι όταν δεν αποκαλούμε τον Θεό ζωή μας επειδή μας ζωοποιεί, αλλά εντελώς αποδεσμευμένα και απόλυτα, τότε ονομάζουμε την ουσία Του ξεκινώντας από την ενέργεια που Του προσιδιάζει κατά φύσιν, όπως ακριβώς τη λέμε σοφία και αγαθότητα και όλα τα άλλα, λέει, έτσι ώστε όταν λέμε ότι ο Πατέρας έχει ζωή μέσα Του, τότε αποκαλούμε ζωή τον Υιό, ο οποίος είναι διαφορετικός από τον Πατέρα μόνο ως προς την υπόσταση, αλλά όχι ως προς τη ζωή. Γι' αυτό δεν νοείται καμία σύνθεση και διπλότητα σε Αυτόν. Και όταν πάλι λέμε ότι ο Υιός έχει ζωή μέσα Του, η οποία νοείται με αυτόν τον απόλυτο τρόπο, αποκαλούμε ζωή τον Πατέρα· διότι, εφόσον είναι ζωή, όχι σε σχέση με κάτι άλλο, αλλά αποδεσμευμένα ο καθένας καθ' εαυτόν, ο Πατέρας και ο Υιός βρίσκονται ο ένας μέσα στον άλλο. Διότι ο Ίδιος έχει πει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα».

Αυτοί που αθετούν αυτήν τη θεία ενέργεια, και άλλοτε μεν λένε ότι είναι κτιστή, άλλοτε δε ότι δεν διαφέρει καθόλου από τη θεία ουσία, εισάγοντας και πάλι άλλη δυσσεβή καινοτομία, δογματίζουν ότι η μόνη άκτιστη ενέργεια είναι ο Μονογενής του Πατρός. Και θέλοντας να στηρίξουν ακριβώς αυτήν τη δοξασία, προβάλλουν εκείνα τα λόγια του σεπτού Κυρίλλου: «η ζωή που ο Πατήρ έχει εντός Του δεν είναι κάτι άλλο από τον Υιό. Και ότι η ζωή στον Υιό δεν είναι κάτι άλλο από τον Πατέρα, και λέει την αλήθεια αυτός που λέει “εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα”». Εμείς όμως επιγραμματικά, όσο επιτρέπεται, θα υποδείξουμε το νόημα του αγίου μέσα σε αυτά τα ρητά και θα ελέγξουμε τη δυσσέβεια εκείνων που, μέσα από αδιάκριτο σκοτάδι, μας αντιλέγουν. Διότι προς αυτούς που κακώς υποστηρίζουν ότι ο Υιός δεν είναι μόνο ανόμοιος με τον Πατέρα, αλλά και μεταγενέστερος από τον Πατέρα, με την έννοια ότι δεν κατέχει το ζην και τη ζωή κατά φύση, αλλά ως κάτι επείσακτο, κατά μετοχή και κατά προσθήκη, και ότι τη λαμβάνει και τη δέχεται από τον Πατέρα, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «όπως ο Πατήρ έχει ζωή εντός Του, έτσι έδωσε και στον Υιό να έχει ζωή εντός Του». Προς αυτούς, λοιπόν, που κατανοούν τόσο δυσσεβώς αυτό το ευαγγελικό χωρίο, αντιλέγει ο θείος Κύριλλος: επειδή ο Θεός ονομάζεται ζωή και ως προς την ενέργειά του, εφόσον ζωοποιεί τα ζώντα. Διότι αυτός είναι η ζωή όσων ζουν κατά φύση, ως Δημιουργός της φύσης, αλλά και όσων ζουν θεϊκά, ως χορηγός της χάριτος.

Αφού παρουσίασε με πολλά επιχειρήματα ο σοφός στα θεία Κύριλλος ότι, αν και ο Υιός είναι ζωή και λέγεται ότι έχει ζωή κατ' ενέργειαν, επειδή μας ζωοποιεί και είναι η ζωή αυτών που ζουν, δεν είναι ανόμοιος και ως προς αυτό με τον Πατέρα, διότι και αυτός ζωοποιεί. Θέλοντας να αποδείξει επιπλέον ότι, ακόμη και αν δεν αναφέρεται σε κάτι άλλο, αλλά εντελώς ανεξάρτητα και απόλυτα λέγεται ο Υιός ζωή και ότι έχει ζωή, ούτε έτσι είναι ανόμοιος με τον Πατέρα ως προς τη ζωή. Επειδή, όταν ονομάζουμε τον Θεό όχι ζωή δική μας με την έννοια ότι μας ζωοποιεί, αλλά εντελώς ανεξάρτητα και απόλυτα, τότε ονομάζουμε την ουσία του από την ενέργεια που υπάρχει σε αυτόν εκ φύσεως, όπως ακριβώς τον ονομάζουμε σοφία και αγαθότητα και όλα τα άλλα. Θέλοντας λοιπόν να αποδείξει αυτό, λέει ότι, όταν λέμε με αυτόν τον τρόπο ότι ο Πατέρας έχει ζωή μέσα του, τότε ονομάζουμε ζωή τον Υιό, ο οποίος είναι διαφορετικός από τον Πατέρα μόνο κατά την υπόσταση, αλλά όχι κατά τη ζωή. Γι' αυτό και δεν νοείται καμία σύνθεση και διπλότητα γύρω από αυτόν. Και όταν πάλι λέμε ότι ο Υιός έχει ζωή μέσα του, αυτήν που νοείται απόλυτα, ονομάζουμε ζωή τον Πατέρα. Διότι, όντας ζωή όχι σε σχέση με κάτι άλλο, αλλά ανεξάρτητα ο ίδιος καθ' εαυτόν, ο Πατέρας και ο Υιός είναι ο ένας μέσα στον άλλο. Διότι ο ίδιος έχει πει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε μένα». Τέτοια επιχειρήματα λοιπόν παραθέτει ο θείος Κύριλλος, δείχνοντας ότι η ζωή που υπάρχει μέσα στον Πατέρα, δηλαδή ο Υιός, είναι κατά κάποιον τρόπο διαφορετική, αλλά και όχι διαφορετική από τον Πατέρα.

«Και φωνή ήλθε από τη νεφέλη λέγοντας: "Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα"». Διότι τότε αληθινά βρόντηξε από το όρος σαν από τον ουρανό ο απεριόριστος Κύριος Ιησούς με τη λαίλαπα του φωτός και με τον ήχο της δόξας της παρουσίας Του· και ο Ύψιστος Πατέρας έδωσε τη φωνή Του, φωνή δύναμης από τη φωτεινή νεφέλη, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, λέγοντας προς τους μαθητές: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, ο μονογενής, ο οποίος μεταμορφώθηκε σήμερα στο Θαβώρ κατά την ανθρώπινη φύση· αυτός είναι ο χαρακτήρας της δικής μου υποστάσεως, το απαύγασμα της δικής μου δόξας, η απαράλλακτη εικόνα της δικής μου υπερουσιότητας· αυτός είναι ο δικός μου κραταιός βραχίονας και η δική μου παντοκρατορική δεξιά· αυτός είναι η ενυπόστατη δική μου σοφία και δύναμη, δια του οποίου εποίησα τους αιώνες και παρήγαγα τα πάντα εκ του μη όντος, στον οποίο ευαρεστήθηκα και δι' αυτού σας έσωσα, δι' αυτού φανερώθηκα και στον οποίο φώτισα και ανέπλασα τον κόσμο, στον οποίο έγινα γνωστός και δι' αυτού δοξάστηκα, στον οποίο έχω δοξαστεί και δι' αυτού σας δόξασα και πάλι θα δοξάσω· αυτός είναι που φανέρωσε το όνομά μου στους ανθρώπους, και εγώ τον φανέρωσα στον Ιορδάνη, δίνοντας μαρτυρία και υποδεικνύοντάς τον· αυτός με δόξασε, και εγώ τον δόξασα σήμερα και θα τον δοξάσω στο απρόσιτο φως· αυτός είναι σε εμένα ασυγχύτως, και εγώ σε αυτόν ατρέπτως, απαστράπτοντας θεοπρεπώς και τριαδικώς· αυτός είναι σε εμένα μοναδικώς, και εγώ τριαδικώς σε αυτόν, το ένα μεν λόγω της πρόσληψης, το άλλο δε λόγω της ύπαρξης της θεότητας».

Αίνος ωδής στον Δαβίδ. Η προφητεία έχει αναμειχθεί (έχει αναδειχθεί) με την ωδή και τον αίνο. Σημαίνει δε προστακτικά (πρακτικά, συντακτικά) αυτόν που επιθυμεί (σε αυτόν που επιθυμεί) να ζει κατά Θεόν. Ο κατοικών: Ο Υιός μέσα στον Πατέρα, καθώς έχει γραφτεί: εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα. Το δε «θα αυλιστεί υπό την σκέπη» σημαίνει το να βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, δηλαδή ο αγαθός και πιστός άνθρωπος, έχοντας πάντοτε την ελπίδα του στη βοήθεια του Θεού, αναπαύεται στον Θεό, πράγμα που σημαίνει το «αυλίζεται». «Θα πει στον Θεό»: Ο Υιός λέει προς τον Πατέρα εκ προσώπου του ανθρώπου στον καιρό του πάθους: Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες; Διότι ο πιστός άνθρωπος οφείλει πάντοτε να ελπίζει στον Θεό και να αναμένει τη δική Του βοήθεια. «Διότι αυτός θα λυτρώσει»: Επειδή οι Ιουδαίοι ήθελαν να παγιδεύσουν τον Χριστό. Διότι έχει γραφτεί: και ζητούσαν να τον παγιδεύσουν στα λόγια, όπως ακριβώς πάντοτε οι δαίμονες παγιδεύουν τον άνθρωπο, είτε ταράσσοντάς τον μέσω λόγων είτε μέσω οραμάτων είτε μέσω λογισμών. Λυτρώνονται δε όσοι ελπίζουν στον Θεό από τα άτοπα. «Στα μετάφρενα»: Μετάφρενα είναι το μέρος ανάμεσα στους ώμους, στο οποίο συγκρατούνται οι φτερούγες, που σημαίνει η δύναμη. Διότι έχει γραφτεί: και θα υπάρχει ίαση στις φτερούγες του. Φτερούγες του Θεού είναι η δικαιοσύνη και η αλήθεια, ενώ μετάφρενά του το κράτος και η δύναμη.

Διότι λέγει: Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα. Και τον χωράει, ως μέγας που είναι, τον μέγα, και ως δυνατός τον δυνατό. Για τον λόγο αυτόν, λέγοντας προς τον Πατέρα «Δυνατός είσαι, Κύριε», έπειτα πρόσθεσε: «Και η αλήθειά σου είναι γύρω σου»· για να μάθεις ότι ο Πατέρας είναι μέγιστος και δυνατός, και κανείς δεν μπορεί να παραβληθεί με αυτόν· όμως ο Υιός είναι ίσος με αυτόν, ώστε να λέγεται ότι βρίσκεται και γύρω του. «Εσύ δεσπόζεις επί της δυνάμεως της θάλασσας, και τον σάλο των κυμάτων της εσύ καταπραΰνεις». Μεταφέροντας τη δοξολογία του Θεού από τα αόρατα στα ορατά, αναγκαίως μνημόνευσε τη θάλασσα ως κάτι το φοβερό· της οποίας σε τέτοιο βαθμό δεσπόζει, ώστε έθεσε την άμμο ως όριό της· και πραΰνει τον σάλο της και καταστέλλει τα κύματα, συγκρατώντας τους ανέμους, οι οποίοι φυσώντας την ταράζουν. «Εσύ ταπείνωσας τον υπερήφανο σαν τραυματία». Εννοεί τον διάβολο· διότι εξαιτίας της υπερηφάνειάς του έγινε τραυματίας, και για τον λόγο αυτόν, αφού κατακρημνίστηκε από τους άνω τόπους στη γη, έχει ταπεινωθεί, ώστε να καταπατείται και να συντρίβεται από τα πόδια των αγίων· όπως ακριβώς έγραφε ο Παύλος στους Ρωμαίους: «Ο δε Θεός της ειρήνης θα συντρίψει γρήγορα τον Σατανά κάτω από τα πόδια σας». «Με τον βραχίονα της δυνάμεώς σου διασκόρπισες τους εχθρούς σου». Βραχίονας της δυνάμεως του Θεού είναι ο Χριστός.

Εγώ έδειξα στον Ιερεμία την καρυδένια ράβδο. Εγώ απεικόνισα στον Ζαχαρία τη χρυσή λυχνία. Εγώ υπέδειξα στον Δανιήλ τον αλατόμητο λίθο. Εγώ πλάτυνα την κοιλιά του κήτους για τον Ιωνά. Εμένα είδε ο μέγας Ιεζεκιήλ ως ηνίοχο των Χερουβίμ. Εγώ είμαι το πολυθρύλητο πρόβατο του Ησαΐα. «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Πρόσεξε πού τεντώνεις τα τόξα σου. «Διότι για εμένα ο ουρανός είναι θρόνος και η γη υποπόδιο.» Πού στέλνεις τα βέλη; «Διότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα.» Προς ποιον ρίχνεις τους λίθους; Εγώ «μέτρησα με το χέρι το νερό και τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα μου.» Εναντίον ποιου οπλίζεις τη γλώσσα σου; Εγώ κάνω καθαρές τις γλώσσες των βραδυγλώσσων, εγώ έπλασα τον βαρύκοο και τον κωφό, εγώ ως κεραμέας διαμόρφωσα αυτόν που βλέπει και τον τυφλό. Δες ποιον αποκαλείς πλάνο. «Εγώ πλήθυνα τις οράσεις και μέσω των προφητών παρομοιάστηκα.» «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Διότι εμένα ψάλλει ο Δαβίδ, εσύ όμως με χλευάζεις. Εκείνος με υμνεί, εσύ όμως με βλασφημείς. Εκείνος παίζει την κιθάρα, εσύ όμως κλωτσάς. Εκείνος κρούει τις χορδές, εσύ όμως χρησιμοποιείς τα όπλα. «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Γιατί με πολεμάς με τα δικά μου, υπερασπίζεσαι τον νόμο και εκστρατεύεις εναντίον μου, για εμένα αγωνίζεσαι και τους δικούς μου τιμωρείς; Υπερασπίζεσαι τη δική μου δόξα, αλλά αγνοείς το πώς πρέπει να αρχίσεις τη μάχη, από πού αρμόζει να συγκροτήσεις πόλεμο.»

Διότι το ρήμα «είμαστε» δεν λέγεται για έναν, αλλά για δύο. Υπέδειξε δύο πρόσωπα, αλλά μία δύναμη. Ο ίδιος δε το διευκρίνισε αυτό, όταν είπε προς τον Πατέρα σχετικά με τους μαθητές: «Τη δόξα που μου έδωσες, την έδωσα σε αυτούς, για να είναι ένα καθώς εμείς είμαστε ένα, εγώ μέσα σε αυτούς και συ μέσα σε μένα, για να είναι απόλυτα ενωμένοι σε ένα, ώστε να γνωρίζει ο κόσμος ότι εσύ με απέστειλες». Τι έχουν να πουν σε αυτά οι Νοητιανοί; Μήπως είναι όλοι ένα σώμα κατά την ουσία; Ή μήπως γινόμαστε ένα με τη δύναμη και τη διάθεση της ομοφροσύνης; Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, ο Υιός που απεστάλη και δεν αναγνωρίστηκε από όσους βρίσκονταν στον κόσμο, ομολόγησε ότι είναι μέσα στον Πατέρα κατά τη δύναμη και τη διάθεση. Διότι ο Υιός είναι ο ένας νους του Πατέρα. Και εμείς που έχουμε τον νου του Πατέρα έτσι πιστεύουμε. Εκείνοι όμως που δεν έχουν τον νου, αρνήθηκαν τον Υιό. Εάν δε θέλουν να πουν ότι και ο Φίλιππος ρωτούσε για τον Πατέρα: «Δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί», προς τον οποίο αποκρίθηκε ο Κύριος λέγοντας: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, Φίλιππε, και δεν με έχεις γνωρίσει; Εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα;», και αν θέλουν να πουν ότι μέσω αυτού ενισχύεται το δόγμα τους, επειδή δήθεν ο ίδιος ομολογεί τον εαυτό του ως Πατέρα, ας γνωρίζουν ότι επιφέρουν στους εαυτούς τους τη μεγαλύτερη αντίφαση, καθώς ελέγχονται από το ίδιο το ρητό. Διότι, ενώ ο Χριστός σε όλα αποκαλούσε και απεδείκνυε τον εαυτό του Υιό, δεν τον αναγνώρισαν. Ούτε μπόρεσαν να κατανοήσουν ή να ατενίσουν τη δύναμή του.

Αυτός, μετά τον θάνατο του Ζεφυρίνου, νομίζοντας ότι είχε επιτύχει αυτό που επιδίωκε, απέπεμψε τον Σαβέλλιο ως μη έχοντα ορθό φρόνημα, επειδή φοβόταν εμένα και νόμιζε ότι έτσι θα μπορούσε να αποσείσει την κατηγορία της Εκκλησίας εναντίον του ότι είχε αιρετικές αντιλήψεις. Ήταν λοιπόν απατεώνας και πανούργος και για ένα διάστημα παρέσυρε πολλούς. Έχοντας δε και το δηλητήριο ριζωμένο στην καρδιά του και μη σκεπτόμενος καθόλου ορθά, αλλά συγχρόνως και επειδή ντρεπόταν να πει την αλήθεια, διότι δημόσια μας χλεύαζε λέγοντας: «είστε δίθεοι», αλλά και επειδή κατηγορούνταν συχνά από τον Σαβέλλιο ότι είχε παραβεί την αρχική πίστη, εφηύρε την εξής αίρεση: ισχυριζόταν ότι ο ίδιος ο Λόγος είναι ο Υιός, και ο ίδιος είναι και ο Πατέρας, και ότι καλείται μεν ονομαστικά Υιός και Πατέρας, αλλά είναι ένα πράγμα, όντας το πνεύμα αδιαίρετο. Διότι δεν είναι άλλος ο Πατέρας και άλλος ο Υιός, αλλά υπάρχει ένα και το αυτό πνεύμα. Και ότι τα πάντα είναι γεμάτα από το θείο πνεύμα, και τα άνω και τα κάτω. Και ότι το πνεύμα που σαρκώθηκε στην Παρθένο δεν είναι άλλο από τον Πατέρα, αλλά ένα και το αυτό. Και ότι αυτό είναι το νόημα των λόγων: «δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα;». Διότι, όπως υποστήριζε, αυτό που φαίνεται, δηλαδή ο άνθρωπος, αυτό είναι ο Υιός, ενώ το πνεύμα που κατοίκησε μέσα στον Υιό, αυτό είναι ο Πατέρας.

Εις την Ανάληψιν, Λόγος Ε΄. Έφτασε η ημέρα της Δεσποτικής αναλήψεως· και καθώς πολλοί προηγήθηκαν στον λόγο, ο πατέρας προέτρεψε να λάβει τον λόγο και η δική μας μετριότητα. Και μας φαινόταν δίκαιο να προβάλουμε τη σιωπή ως κάλυμμα της αδυναμίας του λόγου μας και να αποκρύψουμε το μέγεθος της απαιδευσίας μας. Επειδή όμως, μαζί με τον πατέρα και τις άνω δυνάμεις, το πλήθος προτρέπει στον λόγο, και προστάζετε να αναφωνήσουμε μαζί τους αυτά ακριβώς που παλαιά και ο Δαβίδ αναφώνησε για τη Δεσποτική ανάληψη: «Άρατε πύλας, οι άρχοντες, υμών, και επάρθητε, πύλαι αιώνιοι, και εισελεύσεται ο Βασιλεύς της δόξης»· ελάτε, ας υμνήσουμε και εμείς σήμερα όσα αρμόζουν στην ημέρα. Διότι σήμερα ο Δεσπότης μας Χριστός ανέρχεται στον πατρικό θρόνο· σήμερα ο σαρκωθείς κάθεται μαζί με τον Πατέρα, χωρίς ούτε προηγουμένως να έχει χωριστεί από Αυτόν, ούτε τώρα να κάθεται μαζί Του για πρώτη φορά· διότι πάντοτε αναπαύεται στους κόλπους του Πατρός· μόνος Αυτός χωρώντας τον Πατέρα, και μόνο από τον Πατέρα χωρούμενος. Διότι λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα»· και ο Λόγος βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, και ο Λόγος βρίσκεται στη γη. Ούτε όμως, όταν κατήλθε, άδειασε καθόλου τον πατρικό κόλπο· ούτε, όταν ανήλθε στους ουρανούς, εγκατέλειψε τη γη έρημη από την παρουσία Του· αλλά και όταν συναναστρεφόταν με τους ανθρώπους, καθόταν μαζί με τον Πατέρα, και ενώ κάθεται μαζί με τον Πατέρα, παραμένει αχώριστος από τους ανθρώπους.

Για ποιον λόγο, λοιπόν, εάν ήταν κτιστός, αποσιωπούσε το ότι είχε δημιουργηθεί, αυτός που αποποιούνταν πολλά και από τα δικά του γνωρίσματα; Επομένως, εκείνος που για να διδάξει την ταπεινοφροσύνη είπε πολλές φορές ταπεινά πράγματα τα οποία δεν του άρμοζαν, πολύ περισσότερο δεν θα παρέλειπε τούτο, εάν ήταν κτιστός. Ή δεν βλέπεις ότι, για να μην τον θεωρήσει κανείς αγέννητο, έκανε και έλεγε τα πάντα γι' αυτό, εκστομίζοντας λόγια κατώτερα της αξίας και της ουσίας του, και κατεβαίνοντας στην ταπεινότητα ενός προφήτη; Διότι το «όπως ακούω κρίνω», και το «Εκείνος μου είπε τι να πω και τι να μιλήσω», και όλα τα παρόμοια, αρμόζουν μόνο σε προφήτες. Εάν, λοιπόν, θέλοντας να εξαλείψει αυτή την υποψία δεν απαξίωσε να εκστομίσει τόσο ταπεινά λόγια, πολύ περισσότερο, εάν ήταν κτιστός, για να μην τον υποπτευθεί κανείς ως άκτιστο, θα έλεγε πολλά παρόμοια λόγια, όπως: «Μη νομίζετε ότι έχω γεννηθεί από τον Πατέρα· έχω δημιουργηθεί, δεν έχω γεννηθεί, ούτε προέρχομαι από την ουσία Εκείνου». Τώρα όμως κάνει ακριβώς το αντίθετο· διότι λέει εκείνα τα λόγια τα οποία αναγκάζουν ακόμη και όσους δεν το θέλουν, να αποδεχθούν παρά τη θέλησή τους την αντίθετη άποψη, όπως: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· και, «Τόσο καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· και, «Για να τιμούν όλοι τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα. Όπως ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει».

Διότι εκεί μεν η πίστη ήταν ολοκληρωμένη. Γι' αυτό και υποσχέθηκε να πάει, ώστε να γνωρίσουμε την ευγνωμοσύνη του ανδρός· εδώ όμως, επειδή αυτός ήταν ατελής στην πίστη. Επειδή λοιπόν συνεχώς τον πίεζε λέγοντας «Κατέβα», και δεν γνώριζε ακόμη σαφώς ότι μπορεί να θεραπεύσει και από μακριά, του δείχνει ότι και αυτό του είναι δυνατό, ώστε εκείνο που από μόνος του είχε ο εκατόνταρχος, αυτός να το διδαχθεί από την απουσία του Ιησού. Όταν λοιπόν λέει, «Εάν δεν δείτε σημεία και τέρατα, δεν πρόκειται να πιστέψετε», αυτό εννοεί: ότι δεν έχετε ακόμη την αρμόζουσα πίστη, αλλά εξακολουθείτε να τον αντιμετωπίζετε απλώς σαν προφήτη. Αποκαλύπτοντας λοιπόν τον εαυτό του, και δείχνοντας ότι έπρεπε να τον πιστέψουν και χωρίς σημεία, έλεγε αυτά ακριβώς που λέει και στον Φίλιππο: «Πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Ειδάλλως, πιστέψτε με εξαιτίας των έργων μου». Και ενώ αυτός ήδη κατέβαινε, τον συνάντησαν οι δούλοι του λέγοντάς του ότι «Το παιδί σου ζει». Ζητούσε λοιπόν να μάθει από αυτούς την ώρα κατά την οποία η υγεία του παρουσίασε βελτίωση. Και του είπαν ότι «Χθες την έβδομη ώρα τον άφησε ο πυρετός». Κατάλαβε λοιπόν ο πατέρας ότι επρόκειτο για εκείνη ακριβώς την ώρα, κατά την οποία του είχε πει ο Ιησούς ότι «Το παιδί σου ζει». Και πίστεψε ο ίδιος και όλο του το σπίτι. Βλέπεις με πόση σαφήνεια φανερώθηκε το θαύμα;

Γι' αυτόν τον λόγο και προφήτες στέλνονταν από πριν, και πατριάρχες προφήτευαν, και τόσο με λόγια όσο και με πράξεις ο σταυρός προτυπωνόταν. Διότι και η θυσία του Ισαάκ μάς φανέρωνε τον σταυρό· γι' αυτό και έλεγε: «Ο Αβραάμ, ο πατέρας σας, αγαλλίασε για να δει τη δόξα τη δική μου, και την είδε και χάρηκε». Έπειτα, ο μεν πατριάρχης χάρηκε βλέποντας την εικόνα του σταυρού, και Εκείνος αποφεύγει την ίδια την πραγματικότητα; Και ο Μωυσής επίσης, με αυτόν τον τρόπο κατανίκησε τον Αμαλήκ, επειδή σχημάτιζε τον τύπο του σταυρού· και αμέτρητα γεγονότα θα μπορούσε να δει κανείς να συμβαίνουν στην Παλαιά Διαθήκη, τα οποία προδιαγράφουν τον σταυρό. Για ποιον λόγο, λοιπόν, έγιναν έτσι τα πράγματα, εάν Εκείνος που επρόκειτο να σταυρωθεί δεν ήθελε να γίνει αυτό; Και αυτό που ακολουθεί προκαλεί ακόμη μεγαλύτερη απορία. Διότι, αφού είπε: «Ας παρέλθει από εμένα το ποτήριο τούτο», πρόσθεσε: «Όμως, όχι όπως θέλω εγώ, αλλά όπως θέλεις εσύ». Επειδή από αυτό, τουλάχιστον σύμφωνα με την κατά γράμμα διατύπωση, βρίσκουμε δύο θελήματα αντίθετα μεταξύ τους, εάν δηλαδή ο μεν Πατέρας θέλει να σταυρωθεί Εκείνος, ενώ ο Ίδιος δεν το θέλει. Αν και παντού βλέπουμε Εκείνον να θέλει τα ίδια με τον Πατέρα, να προαιρείται τα ίδια. Διότι, όταν λέει: «Δώσε σε αυτούς, όπως εγώ και εσύ είμαστε ένα, ώστε και αυτοί να είναι ένα σε εμάς», δεν λέει τίποτε άλλο παρά το ότι είναι μία η γνώμη του Πατρός και του Υιού. Και όταν λέει: «Τα λόγια που εγώ λαλώ, δεν τα λαλώ από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας που μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα αυτά», αυτό ακριβώς αποδεικνύει.

Και όταν λέει, «Δεν έχω έρθει από τον εαυτό μου», και, «Δεν μπορώ να κάνω τίποτα από τον εαυτό μου», δεν το λέει για να δηλώσει αυτό, ότι δηλαδή έχει στερηθεί την εξουσία είτε να μιλά είτε να πράττει (μη γένοιτο!), αλλά επειδή θέλει να δείξει με ακρίβεια ότι η γνώμη του είναι απολύτως σύμφωνη, και ότι αυτή και στα λόγια, και στα έργα, και σε όλες τις οικονομίες προς τον Πατέρα είναι μία και η αυτή, καθώς ήδη πολλές φορές έχουμε αποδείξει. Διότι το «Δεν μιλώ από τον εαυτό μου», δεν αποτελεί αναίρεση της εξουσίας του, αλλά απόδειξη της συμφωνίας. Πώς λοιπόν εδώ λέει, «Πλην όμως όχι όπως εγώ θέλω, αλλά όπως εσύ»; Ίσως σας υποβάλαμε σε μεγάλο αγώνα, αλλά αναθαρρήστε· διότι, αν και είναι πολλά αυτά που έχουν λεχθεί, γνωρίζω καλά ότι η προθυμία σας είναι ακμαία· επειδή ο λόγος σπεύδει πλέον προς την ίδια τη λύση. Για ποιον λόγο, λοιπόν, έχουν ειπωθεί με αυτόν τον τρόπο;

Ο απόστολος θα μαρτυρήσει για μένα λέγοντας ότι ο Θεός είναι φως. Και: Ήλθε ο Ιωάννης, για να μαρτυρήσει για το φως· και: Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, δηλαδή, που έρχεται στην αλήθεια. Και ο Υιός λέει: Εγώ είμαι το φως το αληθινό· και: Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα. Για το ότι δε ο Υιός είναι φως και ήλιος της δικαιοσύνης, και ο προφήτης αναβοά: Φωτίζου, φωτίζου, Ιερουσαλήμ. Διότι έχει έλθει σε σένα το φως, και η δόξα του Κυρίου έχει ανατείλει πάνω σου. Και για το άγιο Πνεύμα ψάλλεται στους ψαλμούς ότι: Σε σένα βρίσκεται η πηγή της ζωής. Στο δικό σου φως θα δούμε φως, δηλαδή, στον Υιό θα δούμε το άγιο Πνεύμα· το φως δια του οποίου φωτιστήκαμε, και έως σήμερα φωτιζόμαστε στις καρδιές μας. Φως ο Πατέρας, επειδή είναι Θεός αληθινός· φως ο Υιός, επειδή είναι απαύγασμα εκείνου του φωτός· φως το άγιο Πνεύμα που εκπορεύεται από τον Πατέρα· διότι κανείς δεν γνωρίζει τα του Θεού, παρά μόνο το Πνεύμα που είναι σε Αυτόν. Φως λοιπόν το άγιο Πνεύμα, το αληθινό, το οποίο μέσα στο αληθινό φως θεωρείται και κατανοείται. Ας παραμένει λοιπόν σε εμάς, αδελφοί, η πίστη αρραγής, αχώριστη η Τριάδα. Διότι και ο μακάριος Σολομών λέει ότι το τριπλό νήμα δεν θα διαρραγεί. Διότι ο Θεός αγιάζει, φωτίζει, ζωοποιεί, ελευθερώνει, και ακόμη περισσότερα από αυτά. Και ο Υιός ομοίως· διότι όλα όσα πράττει ο Πατέρας τα πράττει, και το άγιο Πνεύμα ομοίως αγιάζει, φωτίζει, ζωοποιεί, ελευθερώνει.

Από πού λοιπόν εσύ μόνος, ω Άρειε, έμαθες να αντιλέγεις στην κτίση, στρεφόμενος κατά του Δημιουργού; Αλλά απορρίπτεις τη μαρτυρία των ουρανών και των αγγέλων. Σε ποιον λοιπόν εμμένεις, πες μου; Ποιον εγκρίνεις ως κριτή αυτού του δόγματος; Ποιον θέλεις να λάβουμε ως απροσωπόληπτο δικαστή; Τίνος δέχεσαι την τελική κρίση περί της ευσέβειας; Εμμένεις στον Πατέρα, ο οποίος γνωρίζει τον δικό Του Υιό καλύτερα από όλους; Ας Τον ακούσουμε λοιπόν να βροντοφωνάζει: «Αυτός είναι ο αγαπητός μου Υιός, στον οποίο ευαρεστήθηκα· αυτόν να ακούτε». Εάν πει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», αυτόν να ακούτε. Εάν πει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», αυτόν να ακούτε. Εάν πει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», αυτόν να ακούτε, διότι η αλήθεια δεν ψεύδεται. Εάν πει: «Ο Πατέρας που με έστειλε είναι μεγαλύτερός μου», να αποδώσετε το ότι είναι κατώτερος όχι στη θεότητα Εκείνου που ομιλεί, αλλά στην ανθρωπότητά Του. Άκουσες, Άρειε, την κρίση του Πατέρα· άκουσε και τον μονογενή Του Υιό να επικυρώνει τα παραπάνω με τούτα τα λόγια: «Τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον μονογενή Του Υιό, για να μην χαθεί καθένας που πιστεύει σε Αυτόν, αλλά να έχει ζωή αιώνια».

Αλλά με εξουσία ο Χριστός άνοιξε τον παράδεισο και εισήγαγε τον ληστή. Ληστή, Δέσποτα, εισάγεις στον παράδεισο; Ο Πατέρας σου για μία μόνο αμαρτία έβγαλε τον Αδάμ από τον παράδεισο, και εσύ εισάγεις τον ληστή, που είναι ένοχος για μύρια κακά και μύριες παρανομίες; Και έτσι απλά, για μία μόνο λέξη, τον εισάγεις στον παράδεισο; Ναι· διότι ούτε εκείνο έγινε χωρίς εμένα, ούτε τούτο χωρίς τον Πατέρα μου· αλλά και τούτο είναι δικό μου, και εκείνο του Πατέρα μου. Διότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα.

Αποδεικνύει ότι, αφού έγινε άνθρωπος, έλαβε όλα τα ανθρώπινα ιδιώματα εκτός από την αμαρτία. Διότι, αν και είναι σύνθρονος με τον ίδιο του τον Πατέρα, και συμβασιλεύει, και συνάρχει στα πάντα, λέγεται ότι έχει εναποθέσει την πεποίθησή του σε Αυτόν. Και αυτό το λέει, εκφράζοντας όσα αρμόζουν στη μορφή του δούλου, όπως ακριβώς, βεβαίως, και όταν φανερώνει τα γνωρίσματα της θεότητας, λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και, «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». «Για να καταργήσει μέσω του θανάτου εκείνον που έχει το κράτος του θανάτου, δηλαδή τον διάβολο». Εδώ φανερώνει το θαυμαστό γεγονός, ότι δηλαδή μέσω εκείνου με το οποίο κυριάρχησε ο διάβολος, μέσω αυτού νικήθηκε· και αυτό που ήταν γι' αυτόν ισχυρό όπλο κατά της οικουμένης, ο θάνατος, με αυτό τον έπληξε ο Κύριος. Μέσω αυτού αποδεικνύεται το μέγεθος της δυνάμεως Εκείνου που νίκησε. «Και για να απαλλάξει αυτούς, όσοι δηλαδή από τον φόβο του θανάτου ήταν σε όλη τους τη ζωή υποχείριοι της δουλείας». Όλοι ήταν δούλοι του θανάτου, λέει, και επειδή αυτός δεν είχε ακόμη καταλυθεί, βρίσκονταν υπό την εξουσία του, και οι άνθρωποι ζούσαν με διαρκή φόβο, προσδοκώντας πάντοτε ότι θα πεθάνουν, και δεν είχαν καμία αίσθηση χαράς, επειδή ο φόβος ήταν πάντοτε παρών σε αυτούς· διότι αυτό υπονόησε λέγοντας «σε όλη τους τη ζωή»· αλλά (ο Χριστός) τους απήλλαξε από τον φόβο, και πλέον τον περιγελούμε. «Διότι βεβαίως δεν αναλαμβάνει τη φύση των αγγέλων, αλλά αναλαμβάνει το σπέρμα του Αβραάμ». Δεν προσέλαβε, λέει, εκείνη τη φύση, εννοώ των αγγέλων, αλλά τη δική μας.

Εγώ είμαι στον Πατέρα και ο Πατέρας σε εμένα, και έχω έλθει προς εσάς. Σπλαχνίζομαι τον αμπελώνα μου· αν και κατέβηκα στη γη, εντούτοις αναπαύομαι στους κόλπους του Πατέρα μου. Αποδώστε μου τον καρπό του αμπελώνα μου. Αλλά όντως, ως πονηροί γεωργοί, εσείς θα εκπληρώσετε το έργο των πατέρων σας.

Διότι γνωρίζουμε έναν Θεό, και αντιλαμβανόμαστε τη διαφορά μόνο στις ιδιότητες της πατρότητας, της υιότητας και της εκπορεύσεως, καθώς και ως προς το αίτιο και το αιτιατό και το τέλειο της υποστάσεως, δηλαδή τον τρόπο της υπάρξεως. Διότι δεν μπορούμε να μιλάμε για τοπική απόσταση στην απερίγραπτη θεότητα, όπως συμβαίνει σε εμάς —διότι οι υποστάσεις βρίσκονται η μία μέσα στην άλλη, όχι ώστε να συγχέονται, αλλά ώστε να συνέχονται σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου που είπε: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα»— ούτε μπορούμε να μιλάμε για διαφορά θελήματος, ή γνώμης, ή ενέργειας, ή δύναμης, ή κάποιου άλλου πράγματος, τα οποία σε εμάς προκαλούν την πραγματική και ολοκληρωτική διαίρεση. Γι' αυτό και δεν ονομάζουμε τρεις θεούς τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, αλλά μάλλον έναν Θεό, την Αγία Τριάδα, εφόσον ο Υιός και το Πνεύμα ανάγονται σε ένα αίτιο, χωρίς να συντίθενται ούτε να συναλείφονται σύμφωνα με τη συναίρεση του Σαβελλίου —διότι ενώνονται, όπως είπαμε, όχι ώστε να συγχέονται, αλλά ώστε να συνέχονται μεταξύ τους· και έχουν την αμοιβαία περιχώρηση χωρίς καμία συναλοιφή και σύμφυρση— ούτε να απομακρύνονται ή να τέμνονται ως προς την ουσία σύμφωνα με τη διαίρεση του Αρείου. Διότι, για να το πούμε με συντομία, η θεότητα είναι αμέριστη μέσα στα μερισμένα, και αποτελεί μία σύγκραση και συνάφεια φωτός, σαν να υπάρχει σε τρεις ήλιους που συνέχονται μεταξύ τους και είναι αδιαχώριστοι.

Αʹ Ως προς τα πριν από την ενανθρώπηση, υπάρχουν έξι τρόποι. αʹ Διότι κάποια από αυτά δηλώνουν τη συνάφεια της φύσεως και το ομοούσιο προς τον Πατέρα, όπως το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και το «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και το «ο οποίος, ενώ υπάρχει σε μορφή Θεού» και τα παρόμοια. βʹ Άλλα δηλώνουν το τέλειο της υποστάσεως, όπως το «Υιός του Θεού» και «χαρακτήρας της υποστάσεώς του» και το «άγγελος της μεγάλης βουλής, θαυμαστός, σύμβουλος» και τα όμοια. γʹ Άλλα πάλι δηλώνουν την περιχώρηση των υποστάσεων μεταξύ τους, όπως το «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και την ανεκφοίτητη παραμονή, όπως «Λόγος», «σοφία και δύναμη» και «απαύγασμα».

Γʹ. Για όσα αναφέρονται μετά την ένωση, οι τρόποι είναι τρεις. —Ο πρώτος είναι δηλωτικός της θείας φύσεως, όπως το «εγώ είμαι στον Πατέρα και ο Πατέρας σε εμένα», και το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και όλα όσα αποδίδονταν σε αυτόν πριν από την ενανθρώπηση, αυτά θα αποδίδονται σε αυτόν και μετά την ενανθρώπηση, εκτός από το ότι δεν είχε προσλάβει σάρκα και τα φυσικά της ιδιώματα. —Ο δεύτερος είναι δηλωτικός της ανθρώπινης φύσεως, όπως το «γιατί ζητάτε να σκοτώσετε εμένα, έναν άνθρωπο που σας είπα την αλήθεια;» και το «έτσι πρέπει να υψωθεί ο Υιός του Ανθρώπου» και τα παρόμοια.

Διότι αυτός ο Υιός του Ανθρώπου είναι Υιός του Θεού όχι κατά το όνομα ούτε κατά χάριν, αλλά εκ φύσεως, επειδή είναι εκ φύσεως ζωοποιός όπως ο Πατέρας, εκ φύσεως Θεός όπως και ο Πατέρας. Και πάλι προς τη Μάρθα: «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή. Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, ακόμη κι αν πεθάνει, θα ζήσει». Και πάλι: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα;» Και πάλι: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού». Όταν ο Φίλιππος είπε: «Δείξε μας τον Πατέρα, και αυτό μας αρκεί», ο Κύριος, γνωρίζοντας ότι είναι αδύνατον να δει κανείς τον Θεό με σωματικά μάτια και, επιπλέον, ότι η επίγνωση του εαυτού Του αποτελεί επίγνωση του Πατέρα εφόσον είναι ομοούσιος —διότι για τα ομοούσια υπάρχει μία και η αυτή γνώση—, του απαντά με κάπως επιπληκτικό τρόπο: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;» Διότι τον είχε μεν γνωρίσει ως άνθρωπο, αλλά δέχεται επίπληξη επειδή δεν τον είχε επιγνώσει ως Θεό μέσω της πίστεως και με τα μάτια της διάνοιας. Διότι, αν τον είχε επιγνώσει ως Θεό, θα είχε επιγνώσει και τον Πατέρα· επειδή εκείνος που είδε αυτόν, δηλαδή τον Θεό, έχει επιγνώσει και τον Πατέρα.

Όπως, για παράδειγμα, αυτό που λέει στο όγδοο κεφάλαιο της προς Ρωμαίους επιστολής ο θειότατος Παύλος, το «αν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν»· και αυτό που αναφέρει στο ίδιο κεφάλαιο προς τους ίδιους, «εκείνους που προγνώρισε ο Θεός, αυτούς και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του»· και αυτό που γράφει στο τέταρτο κεφάλαιο της προς Γαλάτας, το «επειδή δε είστε Υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: αββά, ο Πατήρ»· και αυτό στη δεύτερη προς Θεσσαλονικείς, το «τον οποίο ο Κύριος Ιησούς θα εξολοθρεύσει με το Πνεύμα του στόματός του»· το «δύναμη εξερχόταν από αυτόν και θεράπευε τους πάντες», όπως αναφέρει ο Λουκάς στο έκτο κεφάλαιο του Ευαγγελίου του· το «αν όμως εγώ με το δάχτυλο του Θεού εκβάλλω τα δαιμόνια, τότε έφτασε σε εσάς η βασιλεία του Θεού», που λέει ο Κύριος στο ενδέκατο κεφάλαιο του ιδίου Ευαγγελίου· το «όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου»· το «όλα όσα έχει ο Πατήρ είναι δικά μου»· το «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα»· το «εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατήρ μέσα σε εμένα»· το «εμφύσησε και είπε στους μαθητές, λάβετε Πνεύμα Άγιον»· το «εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει»· και το «τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα», τα οποία περιέχονται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Διότι όλα αυτά αποβλέπουν σε έναν σκοπό: να καταδείξουν τη συμφυΐα του Παρακλήτου με τον Υιό, και το ίσο και ταυτόσημο της ουσίας και της ενέργειας που έχει με τον Θεό· και αυτό είναι προφανές από τα παραπάνω χωρία.

Το δε «εγώ εν τω Πατρί και ο Πατήρ εν εμοί», και το «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», πρέπει να θεωρηθεί ότι έχουν ειπωθεί για εκείνα για τα οποία και το Άγιο Πνεύμα θα έλεγε τα ίδια λόγια: εγώ είμαι εν τω Πατρί και ο Πατήρ εν εμοί· όλος ο Πατήρ είναι εντός όλου εμού, και όλος εγώ εντός όλου του Πατρός, και εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα· δηλαδή ένα ως προς τη θεότητα, την ουσία, τη φύση, τη μορφή, το είδος, τη δύναμη, την εξουσία· ή όπως αλλιώς θα ήθελε κανείς να τα ονομάσει, αλλά όχι ως προς τον αριθμό· διότι αυτό είναι ξεκάθαρα άποψη του Σαβελλίου. Αν πάλι κάποιος δυσανασχετεί ακόμη και μόνο με το όνομα, ας μην τα λέει ούτε ας φρονεί τα ίδια με τον Σαβέλλιο· διότι αν ο Πατήρ και ο Υιός είναι ένα ως προς τον αριθμό, μάταια καταδικάζεται εκείνος. Λέει εξάλλου και ο θείος Γρηγόριος ο Θεολόγος: «όταν εσύ λες δύο φορές το πέντε, και εγώ συνάγω το δέκα, λέω οπωσδήποτε τα δικά σου· διότι οι λόγοι δεν ανήκουν περισσότερο σε αυτόν που τους λέει, παρά σε αυτόν που τους συνάγει». Εάν λοιπόν είναι έτσι, πρέπει να τους ρωτήσουμε: σε ποια βάση κατανοείτε εσείς εδώ αυτό το «ένα»; Λέγεται ως προς τις υποστάσεις ή ως προς τη φύση; Εάν μεν αφορά τις υποστάσεις του Πατρός και του Υιού, τότε η υπόσταση του Πατρός και του Υιού θα είναι μία· εάν όμως αφορά μόνο την κοινή φύση, τότε ο Πατήρ, ο Υιός και το Πνεύμα είναι ένα.

Στη δε Καινή ο ίδιος, άλλοτε μεν απαντώντας άμεσα προς αυτόν «και εδόξασα και πάλι θα δοξάσω»· άλλοτε δε λέγοντας για αυτόν προς εμάς, «αυτός είναι ο αγαπητός μου Υιός, στον οποίο ευαρεστήθηκα, αυτόν να ακούτε». Έδωσε μαρτυρία και για το Πνεύμα, στη μεν Παλαιά λέγοντας «θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα»· στη δε Νέα, «μεριμνώντας ώστε αυτό να φανεί ωσεί περιστερά, και να κατέλθει, και να παραμείνει πάνω στον ίδιο τον Υιό». Έδωσε μαρτυρία και ο Υιός για τον Πατέρα κατά την ένσαρκη οικονομία· άλλοτε μεν λέγοντας σε αυτόν «σε δοξολογώ, Πατέρα, κύριε του ουρανού και της γης· και δόξασέ με εσύ, Πατέρα, κοντά σου, με τη δόξα που είχα κοντά σου πριν να υπάρξει ο κόσμος»· και, «Πατέρα άγιε, ο κόσμος δεν σε γνώρισε»· και όσα είναι παρόμοια με αυτά· άλλοτε δε λέγοντας για αυτόν σε εμάς «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και «αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· και όσα έχουν αυτήν την έννοια.

Εάν δε πει κάποιος ότι ο Πατέρας είναι μεγαλύτερος από τον Υιό, και ο Υιός από το Πνεύμα, και ότι το μεγαλύτερο είναι και ονομάζεται μεγαλύτερο ως προς την αιτία, και εάν ισχύει αυτό, τότε άρα και ο Υιός είναι αίτιος του Πνεύματος. Ως προς αυτό, αρκεί η αντίρρηση δύο μέγιστων διδασκάλων, αν βέβαια αληθεύει εκείνος που λέει ότι από το στόμα δύο μαρτύρων θα στηριχθεί κάθε λόγος. Λέει λοιπόν ο Γρηγόριος Νύσσης: «Εάν ο Πατέρας είναι μεγαλύτερος από τον Υιό, πώς χωράει το μεγαλύτερο μέσα στο μικρότερο; Εάν ο Υιός είναι μικρότερος από τον Πατέρα, πώς συμπληρώνεται το μεγαλύτερο από αυτό που υπολείπεται; Διότι το μεγαλύτερο οπωσδήποτε περιορίζεται μέσα στο μικρότερο, και το μικρότερο δεν μπορεί να επεκταθεί προς το υπερβάλλον. Ώστε αναγκαστικά ο Υιός θα υπολείπεται μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας θα περισσεύει μέσα στον Υιό, και θα ψεύδεται εκείνος που είπε ότι "εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα"· διότι θα έπρεπε να πει, εφόσον είναι μικρότερος, ότι "εγώ βρίσκομαι σε ένα μέρος του Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα". Αν όμως όλος ο Πατέρας βρίσκεται μέσα σε όλο τον Υιό, και όλος ο Υιός μέσα σε όλο τον Πατέρα, πού είναι το περισσότερο και πού το λιγότερο;».